Rapport RKE/NRK 'Groen tot in de vezels'
Tekst van het document
24
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
De werkgelegenheid in de gehele chemiesector in de gemeente Emmen daalt. Daarentegen stijgt het aantal fte bij de bij SUSPACC aangesloten bedrijven. Of dit geheel het gevolg is van de inspanningen van de Taskforce Groene Chemie is niet na te gaan. Resultaten uitgedrukt in werkgelegenheidsgroei van de inspanningen van Chemport Europe en het programma Het Schone Noorden zijn nog niet voorhanden.80
3.3.2 Duurzaamheid Resultaten met betrekking tot de bijdrage aan duurzaamheid op bedrijfsniveau zijn volgens provincie en gemeente niet voorhanden. Nederlandse emissieregistratie geeft wel cijfers over de uitstoot van de industrie op regionale schaal. Wat de bijdrage van het Drentse of Emmens beleid hierin is, is moeilijk na te gaan omdat volgens de provincie en gemeente een groot deel is gebaseerd op modellen voor de berekening van CO2-reductie.81 De gemeente Emmen heeft geen monitoringssysteem. Reden daarvoor is dat de gemeente met haar vergroening- en duurzaamheidsbeleid wil bijdragen aan de landelijke duurzaamheidsdoelstellingen en dat monitoren op regionaal niveau weinig zin heeft en lastig is te bewerkstelligen. Het bedrijvennetwerk heeft volgens de gemeente Emmen wel data over de CO2-reductie.82 De Regionale Klimaatmonitor toont resultaten per gemeente of provincie met betrekking tot CO2uitstoot op onder andere het gebied van industrie. Onderstaande figuur toont de CO2-uitstoot van de gemeente Emmen. Data over de jaren 2017 en 2019 ontbreken.83
80
Chemport Europe, Verslag BO 4 juli 2022.
81 Gebaseerd op een gesprek met en schriftelijke beantwoording van vragen door een medewerker van de provincie Drenthe op 23
augustus 2022; Gebaseerd op een gesprek met een medewerker van de gemeente Emmen op 4 oktober 2022. 82 Gebaseerd op een gesprek met een medewerker van de gemeente Emmen op 4 oktober 2022. 83 Gebaseerd op data van de Regionale Klimaatmonitor, benaderd via: https://klimaatmonitor.databank.nl/Jive?workspace_guid=40a998a3-bbb4-488b-a156-4f9d50d61397, op 9 augustus 2022. De resultaten zijn volgens de klimaatmonitor berekend door het energieverbruik van de energiedragers (bijvoorbeeld kWh elektriciteit of m3 aardgas) te vermenigvuldigen met de emissiefactor van die energiedrager. Dit is een berekeningsmodel en niet op basis van cijfers op bedrijfsniveau. De gemeente Emmen geeft aan geen monitoringssysteem te hebben. Gebaseerd op een interview met een medewerker van de gemeente Emmen op 4 oktober 2022 en de website van de Regionale Klimaatmonitor.
25
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
Figuur 2: CO2-uitstoot industrie gemeente Emmen (bron: Regionale Klimaatmonitor)
De industrie in de gemeente Emmen reduceerde de CO2 van 72.607 ton in 2013 naar 42.618 ton in 2020, een reductie van 29.989 ton. Dit betreft de CO2-uitstoot die het gevolg is van energieverbruik.84
3.3.3 Clustervorming en vorming ecosysteem In paragraaf 2.3.3 vermeldden wij dat clustervorming volgens een advies in opdracht van provincie Drenthe en gemeente Emmen over het Chemiecluster Emmen aan 7 voorwaarden zou moeten voldoen om volwaardig te zijn. Het cluster voldeed volgens dat advies aan de eerste drie (een begrensd geografisch gebied; kritische massa en een specialisatie) en in mindere mate aan de overige vier (aanwezigheid en netwerk van R&D-instituten, onderwijsinstellingen, noodzakelijke faciliteiten als laboratoria, testfaciliteiten etc.; actieve zakelijke netwerken, coproducenten, toeleveranciers; omvang en kwaliteit arbeidsmarkt; profilering en communicatie). 85 Stukken van de Taskforce en het beleid van gemeente of provincie gaan hier niet nader op in. Het is lastig na te gaan in hoeverre de twee aandachtspunten die het advies noemt - omvang en kwaliteit arbeidsmarkt en profilering en communicatie – sindsdien zijn verbeterd. Wij kunnen constateren dat het aantal fte is toegenomen (zie paragraaf 3.3.1) en dat is geïnvesteerd in communicatie (zie paragraaf 3.2). Het resultaat van die laatste is een werk- en begrotingsvoorstel van Chemport Europe dat ingaat op verschillende activiteiten die het Chemiecluster Emmen als onderdeel van Chemport Europe op de kaart moeten zetten.86 Hier is (nog) geen evaluatie van.
84 Gebaseerd op data van de Regionale Klimaatmonitor, benaderd via:
https://klimaatmonitor.databank.nl/Jive?workspace_guid=40a998a3-bbb4-488b-a156-4f9d50d61397, benaderd op 9 augustus 2022. 85 ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost-Drenthe, 13 september 2013. 86 Noordtij i.o.v. Chemport Europe, Werk- en begrotingsvoorstel 20104/db, Chemical Cluster Emmen, januari 2020.
26
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
Zoals in paragraaf 2.3.3 werd genoemd, staat in de plannen van aanpak voor 2019, 2020 en 2021 beschreven hoe wordt gestreefd naar een ecosysteem. Beschreven punten zijn de volgende: A. Organisatie en verdere uitbouw SUSPACC B. Samenwerking SUSPACC – GreenPAC / Stenden C. Strategievorming D. Financieringsvraagstukken (NL, EU) E. Internationale betrekkingen F. Profilering & positionering G. Eerstelijns advies duurzaamheidsvraagstukken De evaluaties van de plannen van aanpak van het Chemiecluster Emmen beschrijven per punt de status en de inzet van de Taskforce. Het vormen van Chemport Europe, waar het Chemiecluster Emmen onderdeel van is, is een van de resultaten. Daarnaast is de planvorming van Chemport Industry Campus Emmen (CICE), een onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma waarbij ook de hogescholen en universiteit betrokken zijn, een resultaat van de samenwerking binnen het ecosysteem. Op basis van CICE wordt nu gewerkt aan plannen voor Greenwise Campus (zie paragraaf 4.3.1).87
3.4 ▪
▪
Samenvattende bevindingen
De provincie Drenthe droeg tussen 2018-2022 in totaal ongeveer € 2,6 miljoen bij aan verschillende projecten, € 1 miljoen aan de Taskforce Groene Chemie en daarnaast sinds 2019 in totaal € 440.000 aan Chemport Europe. De gemeente Emmen droeg in die periode in totaal € 280.000 bij aan verschillende projecten, € 1 miljoen aan de Taskforce Groene Chemie en in totaal € 60.000 aan Chemport Europe. Bekostiging van projecten gebeurt per project en in cofinanciering. Provincie, gemeente, SNN en bedrijven zorgen voor de financiële middelen. Als gevolg van onder meer succesvolle producten (industriële garens van rPET bijvoorbeeld) waar de Taskforce bij betrokken is geweest, zou de werkgelegenheid bij de SUSPACC-leden van het Chemiecluster Emmen zijn toegenomen van 250,3 fte in 2015 naar 352,8 fte in 2021. Prognose voor 2022 is 387,7 fte. Voor de chemiesector in zijn geheel is er sprake van een daling van de werkgelegenheid. Bij deze werkgelegenheidsgegevens is geen onderscheid tussen ‘gewone’ en ‘groene’ banen als gevolg van het ontbreken van een eenduidige definitie en bijbehorende data. Wel wordt momenteel gewerkt aan een dataset. Resultaten die de bijdrage van het Chemiecluster Emmen aan de provinciale en gemeentelijke duurzaamheidsdoelstellingen laten zien, zijn niet voorhanden.
De gemeente Emmen reduceerde de CO2 van 72.607 ton in 2013 naar 42.618 ton in 2020, een reductie van 29.989 ton. Dit betreft de CO2-uitstoot die het gevolg is van energieverbruik. In hoeverre dit het resultaat is van de inspanningen op het gebied van groene chemie is niet na te gaan.
87
Gebaseerd op plannen van aanpak en de evaluaties van de Taskforce Groene Chemie tussen 2019-2020. In 2021 wordt niet per punt benoemd wat de resultaten van de Taskforce zijn op het gebied van het vormen van een ecosysteem.
27
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
▪
▪
28
Het is lastig na te gaan in hoeverre het Chemiecluster Emmen inmiddels voldoet aan alle 7 genoemde voorwaarden voor clustervorming. Wij kunnen constateren dat het aantal fte bij de bij SUSPACC aangesloten bedrijven is toegenomen terwijl de gehele werkgelegenheid in de chemiesector in Emmen daalt. Daarnaast is geïnvesteerd in communicatie. Op het gebied van het vormen van een ecosysteem is Chemport Europe, waar het Chemiecluster Emmen onderdeel van is, is een van de resultaten. Daarnaast is de planvorming van Chemport Industry Campus Emmen (CICE), een onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma waarbij ook de hogescholen en universiteit betrokken zijn, is een resultaat van de samenwerking binnen het noordelijk ecosysteem.
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
4. Besluitvorming en verantwoording groene chemie 4.1
Inleiding
De besluitvorming, verantwoording en informatievoorziening over het Chemiecluster Emmen staan centraal in dit hoofdstuk. Met de informatie in dit hoofdstuk geven wij antwoord op deelvraag 3: Hoe verloopt de besluitvorming over de inzet van de financiële middelen voor de Groene Chemie?
4.2
Besluitvorming provincie en gemeente
Zoals in paragraaf 3.2 al is gesteld, dragen de provincie Drenthe en gemeente Emmen jaarlijks bij aan de Taskforce Groene Chemie en maken zij daarnaast ad hoc geld vrij voor verschillende projecten binnen het Chemiecluster Emmen. Besluitvorming hierover vindt plaats binnen Gedeputeerde Staten van Drenthe respectievelijk het college van B&W van Emmen op basis van de plannen van aanpak van de Taskforce Groene Chemie. Ter verantwoording stuurt de Taskforce Groene Chemie jaarlijks een evaluatie van deze plannen van aanpak naar de besturen van provincie en gemeente. Die gaan in op de (status van) projecten die binnen het Chemiecluster Emmen lopen.88 Beheer van de financiering aan de Taskforce Groene Chemie ligt bij de gemeente Emmen. De provincie Drenthe maakt jaarlijks haar aandeel over naar de gemeente Emmen.89
4.3
Besluitvorming Chemiecluster Emmen
4.3.1 Taskforce Groene Chemie Zoals paragraaf 2.4 al beschrijft, stelden de provincie Drenthe en de gemeente Emmen samen met DPI-VC in 2014 de Taskforce Groene Chemie (toen nog Aanjaagorganisatie) in, met als doel op
88
Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022.
89 Gebaseerd op een interview met een medewerker van de gemeente Emmen op 4 oktober 2022.
29
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
kleine schaal innovaties aan te jagen en deze door middel van business development bedrijfsklaar te maken. Een officieel startdocument is er niet; een ondertekend contract tussen de provincie Drenthe, gemeente Emmen en DPI-VC uit 2015 is volgens de gemeente Emmen de basis van de opdracht aan de Taskforce.90 Een formeel vastgelegde langetermijnstrategie in de vorm van een beleidsnota is er niet; de basis van acties berust op twee adviesrapportages.91 De Taskforce heeft zelf geen doelstellingen geformuleerd maar is ingesteld om de beleidsvoornemens van de provincie Drenthe en gemeente Emmen vorm te geven. 92 De Plannen van Aanpak van de Taskforce vormen de basis van de projectondersteuning door de Taskforce en die worden (nagenoeg) jaarlijks geëvalueerd.93 Zowel de plannen als de evaluaties daarvan refereren niet aan provinciale of gemeentelijke ambities op het gebied van groene economie of groene chemie. De provincie Drenthe noemt de Taskforce “een gerichte vorm van 2e lijnsadvisering voor hoofdzakelijk koplopers binnen de Drentse chemie en delen van procesindustrie.”94 De Taskforce verdient volgens de provincie speciale vermelding als uitvoeringsorganisatie die door provincie én gemeente is geïnitieerd om de bedrijven te ondersteunen en business development aan te jagen. 95
De focus van de Taskforce lag in de eerste jaren na oprichting onder andere op het opzetten en uitbouwen van het Chemiecluster Emmen.96 De Taskforce Groene Chemie bestaat uit een aantal experts (innovatiemakelaars) op het gebied van chemie. De coördinatie van de Taskforce Groene Chemie ligt bij Ecoras: een adviesbureau op het gebied van groene economische ontwikkeling, dat als doel heeft de economie zo circulair mogelijk te maken.97 Er is geen sprake van een vastgelegde besluitvormingsstructuur. De Taskforce bestaat uit een coördinator en een aantal mensen op het gebied van techniek, business development en internationalisering (zie figuur 3).98
90
Gebaseerd op een interview met een medewerker van de gemeente Emmen op 4 oktober 2022.
91 Te weten: ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost Drenthe, 13 september 2013; KplusV i.o.v.
provincie Drenthe en gemeente Emmen, De transitie van een chemie cluster naar een Drents innovatie ecosysteem, 14 oktober 2015. 92 Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022. 93 Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022. 94 Provincie Drenthe, Groene Economische Agenda 2021-2023, vastgesteld door Provinciale Staten op 29 september 2021, p. 10. 95 Provincie Drenthe, Groene Economische Agenda 2021-2023, vastgesteld door Provinciale Staten op 29 september 2021, p. 10. 96 Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Taskforce Groene Chemie, 9 juli 2018 p.3 97 Website Ecoras https://www.ecoras.nl/project/ontwikkeling-regionaal-ecosysteem-groene-chemie-taskforce-green-chemistry/, benaderd op 1 augustus 2022. Ecoras is een adviesbureau op het gebied van groene economische ontwikkeling en heeft als doel de economie zo circulair mogelijk te maken. Zie https://www.ecoras.nl/wij-zijn-ecoras/over-ons/, benaderd op 1 augustus 2022. Ecoras is ontstaan vanuit KNN Advies dat samen met KNN Cellulose/Recell, BioBTX en Foamplant de overkoepelende KNN Groep vormde. 2020 is de energietak losgelaten en zijn ze verder gegaan met de focus op groene chemie, duurzame kunststoffen en ‘biobased solutions’ onder de nieuwe naam Ecoras. Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022.
98 Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022.
30
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
Figuur 3: taakverdeling Taskforce Groene Chemie99
De Taskforce Groene Chemie streeft drie doelen na:100 ▪ Verder laten groeien van de bedrijvigheid in Zuidoost-Drenthe. ▪ Creëren van een optimaal klimaat voor ondernemerschap en innovatie. ▪ Opzetten en uitbouwen van een internationaal opererend bedrijvencluster rondom groene vezelchemie. Dit doet de Taskforce door middel van de volgende activiteiten: ▪ Ondersteuning bieden aan MKB bij het doorvoeren van innovatie door kennis beschikbaar te stellen op het gebied van de chemiesector en de bekendheid met de markt en bedrijfsleven. ▪ Samenbrengen en verenigen van ondernemers om zo gemakkelijker over te gaan tot het creëren van nieuwe producten. ▪ Samenbrengen en verenigen van ondernemers, gemeenten, onderwijsinstellingen en andere regionale partijen in samenwerkingsverbanden. ▪ Intensiveren van netwerkvorming tussen stakeholders op (boven)regionaal niveau.101 De Taskforce Groene Chemie helpt in de praktijk bij het opzetten en uitrollen van verschillende initiatieven op het gebied van groene chemie, waaronder de projecten die in bijlage 3 en 4 staan. Zij helpt bedrijven met bijvoorbeeld het opstellen van projectplannen, het aanvragen van
99 Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022. 100
Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Taskforce Groene Chemie, 9 juli 2018, p.9
101 Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Taskforce Groene Chemie, 9 juli 2018, p. 9.
31
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
financiering en het aantrekken van bedrijven bij bepaalde ideeën. In de plannen van aanpak en evaluaties van het Chemiecluster Emmen staan de projecten waar de Taskforce bij betrokken is.102 Eén van de ontwikkelingen waar de Taskforce bij betrokken was, is de oprichting van het bedrijvennetwerk SUSPACC (Sustainable Products and Chemicals Cluster). Dit gebeurde onder andere naar aanleiding van een bijeenkomst van een deel van de chemiebedrijven uit Emmen en op advies van enkele rapporten. 103 Tijdens die bijeenkomst is de wens uitgesproken te willen komen tot een “Drents bedrijvennetwerk rond innovatieve biobased product ontwikkeling.”104 Paragraaf 4.3.2 gaat verder in op SUSPACC. Zoals paragraaf 2.4 al noemde, is de Taskforce Groene Chemie ook betrokken bij Chemport Europe met als doel het Chemiecluster Emmen te vertegenwoordigen op het gebied van ondernemerssupport, acquisitie en profilering. In een impactstudie over de Taskforce Groene Chemie werd aanbevolen om focus aan te brengen in de activiteiten van de Taskforce Groene Chemie, meer (naams)bekendheid te creëren en de ‘vraaggestuurde aanpak’ voort te zetten.105 Uit de plannen van aanpak na de publicatie van dit advies blijkt niet dat hier wat mee gedaan is; zij refereren er niet naar.
De Taskforce werd tot en met 2018 volledig gefinancierd door de provincie Drenthe en de gemeente Emmen en tot en met 2016 mede door het Ministerie van Economische Zaken. Vanaf 2019 is de Taskforce (deels) mede gefinancierd door het bedrijfsleven. 106 Tabel 4 toont de financiële bijdrage van de provincie Drenthe en de gemeente Emmen aan de Taskforce Groene Chemie.107 De financiële middelen van de Taskforce zijn veelal bestemd voor personele kosten en huisvesting.108
102 Gebaseerd op de verschillende plannen van aanpak en evaluaties over 2016-2021; Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en
gemeente Emmen, Impactstudie Taskforce Groene Chemie, 9 juli 2018; Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022. 103 N.V. NOM, Haalbaarheidsstudie Kenniscluster (vezel)chemie Zuidoost Drenthe, april 2011; ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost-Drenthe, 13 september 2013. 104 KNN i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2013-2015 Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 2 februari 2016, p. 7. 105 Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Taskforce Groene Chemie, 9 juli 2018, pp. 3-4. 106 Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Taskforce Groene Chemie, 9 juli 2018, p. 4 107 Gemeente Emmen, Contractafspraken 2016 met DPI Value Centre en Plan van Aanpak 2016 BW16.0003, 4 februari 2016. Gemeente Emmen, Collegebesluit Programma Biobased Economy en Groene Chemie 2017 BW17.0079, 9 maart 2017. Gemeente Emmen, Collegebesluit Programma Biobased Economy en groene Chemie 2018 BW18.0300, 10 april 2018. Gemeente Emmen, Collegebesluit Innovatieprogramma 2020 groene chemie en biobased economy BW19.0814, 25 januari 2020. Daarnaast voor de jaren 2014-2016: Tabel 2 en uitleg daarvan in Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Taskforce Groene Chemie, 9 juli 2018, p.
11; 2016-2018: Provincie Drenthe, brief van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: Toekomst chemiecluster Zuidoost-Drenthe, d.d. 28 april 2016; Duurzaam Ondernemen, https://www.duurzaam-ondernemen.nl/provincie-drenthe-investeert-in-vergroening-chemie-zuidoost-drenthe/,benaderd op 19 april 2022; Dagblad van het Noorden, https://dvhn.nl/drenthe/Provincie-legt-geld-bij-voor-groenere-chemie-21309002.html, benaderd op 19 april 2022; 2021-2022: Provincie Drenthe, Provinciaal Blad nr. 2343, Mandaat- en volmachtbesluit inzake Innovatieprogramma chemiecluster Emmen 2022, 28 februari 2022. Provincie Drenthe: https://www.provincie.drenthe.nl/algemeneonderdelen/zoeken/@141086/nieuwe-bijdrage-versterken-groene/, benaderd op 19 juli 2022. De tabel is ook aangevuld door de Taskforce Groene Chemie, met onder meer de bedragen vanuit het bedrijfsleven. 108 Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022.
32
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
Tabel 4: financiering Taskforce Groene Chemie tussen 2014-2022.
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Provincie Drenthe
100.000 100.000 200.000
200.000
250.000
200.000
200.000
200.000
200.000
Gemeente Emmen
100.000 100.000 179.250
200.000
200.000
200.000
200.000
200.000
200.000
Min. EZ
200.000 200.000 40.000
-
-
-
-
-
-
Bedrijven
-
-
-
78.000
60.750
72.000
79.500
-
-
Zoals paragraaf 3.2 al noemde, zijn projecten waar de Taskforce bij betrokken was, apart gefinancierd. Bijlage 3 geeft een overzicht van de (co)financiering door de provincie Drenthe, bijlage 4 voor die door de gemeente Emmen. Greenwise Campus Op initiatief van de overheden en het onderwijs beogen de Taskforce Groene Chemie en het bedrijvennetwerk Sustainable Products and Chemicals Cluster (SUSPACC) in 2023 op te gaan in Greenwise Campus. Deze campus is een samenwerking van NHL Stenden, Drenthe College, Rijksuniversiteit Groningen, provincie Drenthe en gemeente Emmen. Aanleiding van deze campus was het plan van Chemport Industry Campus Emmen (CICE), een onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma waarbij ook de hogescholen en universiteit betrokken zijn. Het doel van het CICE-programma was het ontwikkelen van een volwaardige kenniscampus om innovatie op het gebied van biobased- en groene chemie te stimuleren.109 Greenwise Campus wordt breder dan CICE en zal zich richten op vier thema’s: groene chemie110, nieuwe energie, slimme maakindustrie en technologie in zorg & welzijn.111 In het vierde kwartaal van 2022 zal het plan worden voorgelegd aan de provinciale en gemeentelijke bestuurders. NHLStenden stelt hiervoor in samenwerking met de Taskforce Groene Chemie een strategische en organisatorische planning op en een begroting over 2023-2026.
Dit plan bevat, naast een begroting, organisatorische en procesmatige informatie over de manier waarop de campus tot stand moet komen.112 Een strategie of doelstellingen en monitoring van die doelstellingen zijn nog niet geconcretiseerd. Die stellen de bij Greenwise Campus betrokken partijen samen met
109 KNN-advies i.o.v. SUSPACC, provincie Drenthe en gemeente Emmen, Innovatieplan 2020, Groene Chemie en Circulaire Economie,
24 januari 2020; Website Ecoras: https://www.ecoras.nl/project/project-chemport-industry-campus-emmen-cice/, benaderd op 25 juli 2022. 110 De bedoeling is dat binnen Greenwise Campus het thema groene chemie straks ‘circulaire plastics’ heet; Gebaseerd op een gesprek met een medewerker van de Rijksuniversiteit Groningen op 2 november 2022. 111 Website Greenwise Campus, https://greenwisecampus.nl/, benaderd op 11 augustus 2022. 112 Greenwise Campus, Werkplan Greenwise Campus Circular Plastics, 11 november 2022; dit plan is nog niet vastgesteld maar gaat in deze vorm voor besluitvorming naar de Regiegroep Greenwise Campus.
33
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
Chemport Europe in een later stadium op.113 Het is de bedoeling dat het thema groene chemie van Greenwise Campus niet alleen zal opereren in Zuidoost-Drenthe maar in heel NoordNederland. Het bedrijvennetwerk SUSPACC moet dan in heel Noord-Nederland de bedrijven met betrekking tot (bio)polymeren en (bio)composieten vertegenwoordigen.114 Deze betrokkenheid van het bedrijfsleven op het gebied van groene chemie mag volgens SUSPACC groter.115 Figuur 4 toont de structuur van Greenwise Campus en de verwevenheid met Chemport Europe.116
Figuur 4: organisatiestructuur Greenwise Campus en Chemport Europe
4.3.2 SUSPACC Op basis van aanbevelingen in de haalbaarheidsonderzoeken over het Chemiecluster Emmen en een bijeenkomst van een deel van de chemiebedrijven in het cluster werd in 2016 besloten om een bedrijvennetwerk van chemiebedrijven op te richten. 117 Reden hiervoor was om een aanspreekpunt te creëren voor de overheid en onderwijs.118 Dit bedrijvennetwerk kreeg de naam SUSPACC: Sustainable Products and Chemicals Cluster. Het netwerk telt inmiddels 12 MKBbedrijven. Bijlage 7 toont alle aangesloten bedrijven. SUSPACC richt zich op het: ▪ behartigen van de belangen van het MKB op lokaal, regionaal, nationaal en internationaal niveau; ▪ verder ontwikkelen van de groene chemiesector; ▪ bijdragen aan het versterken van de onderlinge relaties van het lokale MKB.119 SUSPACC is sinds 2017 opdrachtgever van de Taskforce Groene Chemie.120 Het netwerk is een aanspreekpunt voor overheden, kennisinstellingen en bedrijven op het gebied van groene
113
Gebaseerd op een gesprek met een medewerker van de Rijksuniversiteit Groningen op 2 november 2022.
114 Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022. 115 Gebaseerd op een gesprek met SUSPACC op 6 oktober 2022. 116 Figuur is afkomstig uit Greenwise Campus, Werkplan Greenwise Campus Circular Plastics, 11 november 2022. 117 N.V. NOM, Haalbaarheidsstudie Kenniscluster (vezel)chemie Zuidoost Drenthe, april 2011; ERAC i.o.v. provincie Drenthe en
gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost-Drenthe, 13 september 2013; KNN i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2013-2015 Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 2 februari 2016. 118 Gebaseerd op een interview met SUSPACC op 6 oktober 2022. 119 Website Chemiecluster Emmen: https://chemicalclusteremmen.eu/suspacc/, benaderd op 18 juli 2022. 120 Zie de Plannen van Aanpak tussen 2016-nu.
34
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
chemie. 121 SUSPACC zorgt voor de kennis op het gebied van ontwikkelingen in de groene chemiesector. Op basis hiervan levert het bedrijvennetwerk input voor (de richting van) het overheidsbeleid. Daarnaast vervult het netwerk op het gebied van groene chemie een lobbyfunctie richting overheden en zorgt het voor aansluiting van onderwijs op het bedrijfsleven.122 De provincie Drenthe, de gemeente Emmen en SUSPACC hebben in een overeenkomst vastgelegd dat SUSPACC – ondersteund door de Taskforce Groene Chemie – innovatieactiviteiten zal uitvoeren in kader van de ontwikkeling van het Chemiecluster Emmen. 123 Voor 2021 heeft de provincie Drenthe de gemeente Emmen gemachtigd om mede namens haar “alle besluiten en (rechts)handelingen die voor de uitvoering van het Innovatieprogramma groene chemie en circulaire economie met het bedrijvennetwerk SUSPACC noodzakelijk dan wel wenselijk zijn” uit te voeren.124 SUSPACC krijgt zelf geen overheidsfinanciering. De bedrijven die deelnemen aan SUSPACC dragen financieel bij aan de projecten die de Taskforce uitvoert.125
4.3.3 GreenPAC In 2013 richtten Stenden Hogeschool (NHL Stenden) en Hogeschool Windesheim GreenPAC op. PAC staat voor Polymer Application Center: GreenPAC is een Center of Expertise (CoE) op het gebied van polymeren.126 Het streeft vier doelen na: ▪ “Vergroten van het innovatief en groeiend vermogen van het bedrijfsleven. ▪ Bijdragen aan circulaire en biobased economische ambities van de provincies. ▪ Vestigen van jonge, innovatieve ondernemingen. ▪ Versterken van het menselijk kapitaal om te voldoen aan de ambities van de regio Emmen en Zwolle.”127 GreenPAC verzorgt in de praktijk vraaggestuurd onderzoek voor bedrijven, ook als deze niet zijn aangesloten bij SUSPACC. De Taskforce Groene Chemie draagt soms projecten aan. GreenPAC heeft geen exclusiviteit van of overeenkomst met SUSPACC en/of de Taskforce.128 Volgens een impactstudie was verbetering mogelijk op het gebied van de samenwerking tussen mbo en de masteropleiding enerzijds en bedrijvigheid anderzijds. Wat de toegevoegde waarde van GreenPAC was, is moeilijk te benoemen omdat (positieve) ontwikkelingen binnen de sector
121 Website Chemiecluster Emmen: https://chemicalclusteremmen.eu/suspacc/, benaderd op 18 juli 2022. 122
Gebaseerd op een interview met SUSPACC op 6 oktober 2022.
123 Gemeente Emmen, Provincie Drenthe en SUSPACC, Overeenkomst Jaarprogramma Groene Chemie 2021, ondertekend op 4 mei
2021; Gemeente Emmen, Provincie Drenthe en SUSPACC, Overeenkomst Jaarprogramma 2019, ondertekend op 8 februari 2019. 124 Provincie Drenthe, Brief van Gedeputeerde Staten aan het college van B&W van de gemeente Emmen, Onderwerp: Mandaat- en volmachtbesluit Innovatieprogramma groene chemie en circulaire economie 2021, 1 april 2021. 125 Gebaseerd op een interview met SUSPACC op 6 oktober 2022. 126 Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Green PAC, 12 juni 2018. 127 Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Green PAC, 12 juni 2018, p. 9; gebaseerd op een interview met GreenPAC op 28 september 2022. 128 Gebaseerd op een interview met GreenPAC op 28 september 2022.
35
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
niet aan slechts één organisatie toe te wijzen zijn. Het is volgens die studie aannemelijk dat de opbrengsten van GreenPAC groter waren dan de overheidsinvesteringen die plaatsvonden.129 Tabel 5 toont de financiële bijdrage vanuit de provincie Drenthe en de gemeente Emmen tussen 2014-2017.130 Naast de provincie Drenthe en gemeente Emmen, dragen ook (onder meer) de provincie Overijssel, NHL Stenden, Hogeschool Windesheim, enkele bedrijven en Eems-DollardRegio bij aan GreenPAC. Tabel 5: financiering van GreenPAC vanuit provincie Drenthe en gemeente Emmen131
Bedrag (€)
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
145.000
145.000
53.000
150.000
150.000 150.000 150.000 150.000
Van 2013- 2016 was de Rijksbijdrage voor GreenPAC € 1 miljoen per jaar.132
4.4
Verantwoording en informatievoorziening
In principe worden Provinciale Staten van Drenthe en de gemeenteraad van Emmen op de hoogte gehouden via de jaarlijkse planning en controlecyclus over de ontwikkelingen op het gebied van groene chemie. Staten en Raad zijn daarbuiten een aantal keren schriftelijk op de hoogte gesteld over plannen binnen het chemiecluster. Bij (formele) aanvang van het Chemiecluster Emmen kregen Provinciale Staten een informerende brief over de toewijzing van de status van Center Open Chemical Innovation (COCI) aan Stenden Hogeschool133 en het voornemen om jaarlijks € 300.000 bij te dragen aan de Taskforce Groene Chemie tussen 2014-2016.134 Dit werd later € 200.000 door het wegvallen van een bijdrage aan een communicatiebureau. 135 In hun brief informeren Gedeputeerde Staten Provinciale Staten over de jaarlijkse bijdrage aan de Taskforce Groene Chemie en de ontwikkelingen binnen het Chemiecluster Emmen. 136 Bij het opgaan van de Taskforce en SUSPACC in Greenwise Campus
129 Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Green PAC, 12 juni 2018. 130 Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Green PAC, 12 juni 2018, p. 11; aangevuld met bedragen
genoemd in een interview met een medewerker van de gemeente Emmen op 4 oktober 2022. Een uitsplitsing in gemeentelijke en provinciale bekostiging is in deze studie niet gemaakt. 131 Voor de periode 2017 t/m 2021 heeft de provincie jaarlijks € 100.000 toegekend. De gemeente heeft voor dezelfde periode jaarlijks € 50.000 toegezegd. 132 Gebaseerd op een interview met GreenPAC op 28 september 2022. 133 De status van Center Open Chemical Innovation (COCI): deze status verkrijgt een instelling wanneer die in een deelgebied van de chemie excelleert. 134 Provincie Drenthe, Brief van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: Uitwerking COCI-status chemiecluster Emmen e.o., 6 mei 2014. 135 Gebaseerd op een gesprek met en schriftelijke beantwoording van vragen door een medewerker van de provincie Drenthe op 23 augustus 2022. 136 Provincie Drenthe, Brief van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: Toekomst chemiecluster Zuidoost-Drenthe, 28 april 2016.
36
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
zullen Staten en Raad worden geïnformeerd.137 Over de resultaten van het Chemiecluster Emmen zijn Provinciale Staten en de raad niet geïnformeerd. Zij vroegen hier ook niet om. De raadsleden ontvingen via de verantwoordelijk wethouder het Plan van aanpak 2016 van de Taskforce Groene Chemie en de Evaluatie 2013-2015. Dit gebeurde naar aanleiding van vragen over DPI-VC en activiteiten met betrekking tot groene chemie. De inhoud van de vragen is onbekend.138 Ook zijn de raadsleden over de werkgelegenheidscijfers geïnformeerd door middel van infographics. In principe besluiten Provinciale Staten en de gemeenteraad niet over financiering aan projecten, aangezien bijdragen vanuit de budgetten die hiervoor worden benut niet voorgelegd hoeven te worden bij Provinciale Staten dan wel de Raad. Zij worden geïnformeerd via de planning en controlecyclus van provincie respectievelijk gemeente. Een uitzondering hierop is een bijdrage van € 363.948 aan het project ‘Chemische recycling van uitdagende reststromen naar topkwaliteit rPET’ aan CuRe Technology B.V.. 50% van deze provinciale bijdrage was afkomstig uit het Regionaal Specifiek Pakket (RSP) en omdat het RSP-gelden betrof, besloten Provinciale Staten tot financiering. Het besluit is zonder beraadslaging en zonder elektronische stemming aangenomen.139
4.5 ▪
▪
▪ ▪
Samenvattende bevindingen
Een (formele) Startopdracht aan de Taskforce Groene Chemie heeft de Noordelijke Rekenkamer niet aangetroffen. Een ondertekend contract tussen de provincie Drenthe, gemeente Emmen en DPI-VC uit 2015 is volgens de gemeente Emmen de basis van de opdracht aan de Taskforce. SUSPACC stuurt de Taskforce Groene Chemie aan. GreenPAC is complementair aan de Taskforce Groene Chemie. Alle drie streven ze innovatie in de chemiesector na: de Taskforce Groene Chemie stelt kennis op het gebied van de chemiesector en de chemiemarkt beschikbaar en wil netwerken creëren tussen overheden en bedrijven en bedrijven onderling om zo nieuwe producten beter te kunnen produceren. SUSPACC behartigt MKB-bedrijven op verschillende niveaus en legt de nadruk op netwerkvorming van bedrijven onderling. GreenPAC wil een aansluiting van onderwijs en het bedrijfsleven creëren om zodoende innovatie in de chemiesector van de grond te krijgen. Besluitvorming over de projecten geschiedt organisch en per project. Of de Taskforce Groene Chemie projecten binnen het cluster toetst aan beleidsplannen van de provincie Drenthe of gemeente Emmen komt niet naar voren in de plannen van aanpak of
137 Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022; Gebaseerd op een gesprek met en schriftelijke
beantwoording van vragen door een medewerker van de provincie Drenthe op 23 augustus 2022. 138 Gebaseerd op een e-mail van de verantwoordelijk wethouder van de gemeente Emmen van 17 mei 2016, onderwerp: Vezelchemie ZO Drenthe, RIS.7566. 139 Provincie Drenthe, Statenstuk 2021-35, Provinciale cofinanciering OP EFRO Valorisatie & Kennisontwikkeling 2a21 project "Chemische recycling van uitdagende reststromen naar topkwaliteit rPET", 15 december 2021.
37
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
▪
▪
38
de evaluaties daarvan. Voor zover wij kunnen zien, zijn er alleen projecten gefinancierd die bijdragen aan de duurzaamheidsambities van de provincie Drenthe en gemeente Emmen. Staten en raad worden op de hoogte gehouden over ontwikkelingen en bekostiging van de groene chemie via de planning en controlecyclus. Daarbuiten ontvingen Raad en Staten enkele brieven over de ontwikkelingen met betrekking tot het Chemiecluster Emmen. Raadsleden kregen op hun verzoek enkele extra documenten (infographics) over groene chemie. In 2023 zullen de Taskforce en SUSPACC opgaan in Greenwise Campus. De betrokkenheid van het bedrijfsleven op het gebied van de groene chemie mag volgens SUSPACC groter zijn dan nu.
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
Bronnenlijst Literatuur, Staten- en raadsstukken ▪
Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Green PAC, 12 juni 2018
▪
Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Taskforce Groene Chemie, 9 juli 2018
▪
Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Green PAC, 12 juni 2018
▪
Burkart, K., How do you define the ‘green’ economy?, 2011
▪
Chemport Europe, Samenwerkingsovereenkomst 2017-2019, 1 juli 2017
▪
Chemport Europe, Verbreden, Versterken en Verbinden, Strategisch Plan 2020-2024, 23 oktober 2019
▪
Chemport Europe, Verslag BO, 4 juli 2022
▪
D’Amato, D. & Korhonen, J., Integrating the green economy, circular economy and bioeconomy in a strategic framework, Ecological Economics, vol. 188: oktober 2021
▪
Dutch Techzone, Jaarverslag over 2020,
▪
Ecoras i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2021, 7 januari 2022
▪
ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost Drenthe, 13 september 2013
▪
Folkersma, R., Programmaplan Biobased Economy 2012-2016, 26 november 2013
▪
Gemeente Emmen, Begroting 2014
▪
Gemeente Emmen, Begroting 2016
▪
Gemeente Emmen, Begroting 2018
▪
Gemeente Emmen, Begroting 2019
▪
Gemeente Emmen, Begroting 2020
▪
Gemeente Emmen, Begroting 2021
▪
Gemeente Emmen, Begroting 2022
▪
Gemeente Emmen, Brief College van B&W gemeente Emmen naar Raad gemeente Emmen, Onderwerp: programmaplan Biobased Economy, 11 november 2013
▪
Gemeente Emmen, Brief van College van B&W gemeente Emmen naar NHL Stenden, Onderwerp: Cofinanciering OP-EFRO project Chemport Industry Campus Emmen, 28 november 2019
▪
Gemeente Emmen, Coalitieakkoord 2014-2018, Aanpakken en Doen!
▪
Gemeente Emmen, Coalitieakkoord 2022-2026, Vooruit en betrokken
▪
Gemeente Emmen, Collegebesluit Innovatieprogramma 2020 groene chemie en biobased economy BW19.0814, 25 januari 2020
▪
Gemeente Emmen, Collegebesluit Programma Biobased Economy en Groene Chemie 2017 BW17.0079, 9 maart 2017
▪
Gemeente Emmen, Collegebesluit Programma Biobased Economy en groene Chemie 2018 BW18.0300, 10 april 2018
▪
Gemeente Emmen, Collegeprogramma 2018-2022, Samen Investeren!
▪
Gemeente Emmen, Contractafspraken 2016 met DPI Value Centre en Plan van Aanpak 2016 BW16.0003, 4 februari 2016
39
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
▪
Gemeente Emmen, Jaarrekening en jaarverslag 2014
▪
Gemeente Emmen, Jaarrekening en jaarverslag 2015
▪
Gemeente Emmen, Jaarrekening en jaarverslag 2016
▪
Gemeente Emmen, Jaarrekening en jaarverslag 2017
▪
Gemeente Emmen, Jaarrekening en jaarverslag 2019
▪
Gemeente Emmen, Jaarrekening en jaarverslag 2020
▪
Gemeente Emmen, Jaarrekening en jaarverslag 2021
▪
Gemeente Emmen, Kadernota 2023
▪
Gemeente Emmen, Strategienota, vastgesteld door de gemeenteraad van Emmen op 2 december 2021
▪
Gemeente Emmen, Voorstel tot besluitvorming, Aanvraag cofinanciering SPIC Facilities B.V., BW19.0161, 19 maart 2019
▪
Gemeente Emmen, Voorstel tot besluitvorming, Samenwerkingsovereenkomst Chemport Europe, BW17.1110, 18 januari 2018
▪
Gemeente Emmen, Provincie Drenthe en SUSPACC, Overeenkomst Jaarprogramma Groene Chemie 2021, ondertekend op 4 mei 2021
▪
Gemeente Emmen, Provincie Drenthe en SUSPACC, Overeenkomst Jaarprogramma 2019, ondertekend op 8 februari 2019
▪
Greenwise Campus, Werkplan Greenwise Campus Circular Plastics, 11 december 2022
▪
Internationale Kamer van Koophandel, ICC Green Economy Roadmap – a guide for business, policymakers and society, 2012
▪
Kaders voor relatie Bedrijvennetwerk SUSPACC – Taskforce (groene) chemie/bbe 2018, datum onbekend.
▪
KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2013-2015, Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 2 februari 2016
▪
KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2016, Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 30 maart 2017
▪
KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2017, Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 30 april 2018
▪
KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Plan van Aanpak 2016, Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 2 februari 2016
▪
KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Plan van Aanpak 2017, Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 30 maart 2017
▪
KNN-advies i.o.v. SUSPACC, provincie Drenthe en gemeente Emmen, Innovatieprogramma Chemiecluster Emmen 2021, Groene Chemie en Circulaire Economie, 15 februari 2021
▪
KNN-advies i.o.v. SUSPACC, provincie Drenthe en gemeente Emmen, Innovatieplan 2020, Groene Chemie en Circulaire Economie, 24 januari 2020
▪
KNN-advies i.o.v. SUSPACC, provincie Drenthe en gemeente Emmen, Innovatieprogramma Chemiecluster Emmen 2021, Groene Chemie en Circulaire Economie, 15 februari 2021
▪
KNN-advies i.o.v. SUSPACC, provincie Drenthe en gemeente Emmen, Plan van Aanpak 2018/2019, Taskforce Groene Chemie/BBE, 16 april 2018
▪
KNN-advies i.o.v. SUSPACC, provincie Drenthe en gemeente Emmen, Programmaplan 2019, Groene Chemie en Circulaire Economie, 22 november 2018
40
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
▪
KplusV i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, De transitie van een chemie cluster naar een Drents innovatie ecosysteem, 14 oktober 2015
▪
KplusV i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Eindrapport, Van chemie cluster naar Drents innovatie ecosysteem, 24 juli 2015
▪
N.V. NOM, Groeien begint hier., Meerjarenplan NOM (2021-2024), 21 december 2020
▪
N.V. NOM, Haalbaarheidsstudie Kenniscluster (vezel)chemie Zuidoost Drenthe, april 2011
▪
New Earth, New Chemistry, Actieagenda Topsector Chemie, juni 2011
▪
Noordtij i.o.v. Chemport Europe, Werk- en begrotingsvoorstel 20104/db, Chemical Cluster Emmen, januari 2020
▪
Partoer i.o.v. Provincie Drenthe, Tussenevaluate NICE matters, 26 januari 2021
▪
Provincie Drenthe, Agendapunt voor de vergadering van Gedeputeerde Staten van Drenthe, Continuering Chemport Europe 2020-2024, 27 januari 2020
▪
Provincie Drenthe, Agendapunt voor de vergadering van Gedeputeerde Staten van Drenthe, Provinciale cofinanciering OP-EFRO project ’van PET naar polyester’, 16 oktober 2018
▪
Provincie Drenthe, Agendapunt voor de vergadering van Gedeputeerde Staten van Drenthe, Provinciale cofinanciering 'Sustainable Polymer lnnovation Cluster - Facilities" aan SPIC Facilities B.V., 11 februari 2019
▪
Provincie Drenthe, Agendapunt voor de vergadering van Gedeputeerde Staten van Drenthe, Provinciale Cofinanciering (OP-EFRO project “MCE Proeftuin Emmen), Proeftuinfaciliteit voor de conversie van agro (rest)stromen, 26 april 2019
▪
Provincie Drenthe, Agendapunt voor de vergadering van Gedeputeerde Staten van Drenthe, Provinciale cofinanciering OP-EFRO project 'Chemport lndustry Campus Emmen', 19 september 2019
▪
Provincie Drenthe, Agendapunt voor de vergadering van Gedeputeerde Staten van Drenthe, Continuering Chem port Europe 2020-2024, 27 januari 2020
▪
Provincie Drenthe, Agendapunt voor de vergadering van Gedeputeerde Staten van Drenthe, Provinciale Cofinanciering (OP-EFRO project “MCE Proeftuin Emmen), Cofinanciering OP-EFRO project ‘Ontwikkeling van biodegradeerbare engineering plastics’ (Senbis), 12 mei 2020
▪
Provincie Drenthe, Begroting 2014
▪
Provincie Drenthe, Begroting 2015
▪
Provincie Drenthe, Begroting 2016
▪
Provincie Drenthe, Begroting 2017
▪
Provincie Drenthe, Begroting 2018
▪
Provincie Drenthe, Begroting 2021
▪
Provincie Drenthe, Begroting 2022
▪
Provincie Drenthe, Brief van Gedeputeerde Staten aan het college van B&W van de gemeente Emmen, Onderwerp: Mandaat- en volmachtbesluit Innovatieprogramma groene chemie en circulaire economie 2021, 1 april 2021
▪
Provincie Drenthe, brief van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: Toekomst chemiecluster Zuidoost-Drenthe, 28 april 2016
▪
Provincie Drenthe, Brief van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: Afdoening toezegging gedaan in de vergadering van 5 november 2019 over de tussentijdse evaluatie project NICE Matters, 9 maart 2021
41
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
▪
Provincie Drenthe, Brief van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: Uitwerking COCI-status chemiecluster Emmen e.o., 6 mei 2014
▪
Provincie Drenthe, Coalitieakkoord 2015-2019, Dynamisch en Ondernemend
▪
Provincie Drenthe, Coalitieakkoord 2019-2023, Drenthe, mooi voor elkaar!
▪
Provincie Drenthe, Drenthe koerst naar een Biobased Economy, juni 2013
▪
Provincie Drenthe, Groene Economische Agenda 2021-2023, vastgesteld door Provinciale Staten op 29 september 2021
▪
Provincie Drenthe, Het Drentse Innovatie en Kennisecosysteem in beeld, Slim, groen met impact, juni 2021
▪
Provincie Drenthe, Jaarstukken 2014
▪
Provincie Drenthe, Jaarstukken 2015
▪
Provincie Drenthe, Jaarstukken 2016
▪
Provincie Drenthe, Jaarstukken 2017
▪
Provincie Drenthe, Jaarstukken 2018
▪
Provincie Drenthe, Jaarstukken 2019
▪
Provincie Drenthe, Jaarstukken 2020
▪
Provincie Drenthe, Jaarstukken 2021
▪
Provincie Drenthe, Provinciaal Blad nr. 2343, Mandaat- en volmachtbesluit inzake Innovatieprogramma chemiecluster Emmen 2022, 28 februari 2022
▪
Provincie Drenthe, Roadmap Circulaire Economie, Voortgang en Resultaten, Assen, 2021
▪
Provincie Drenthe, Startnotitie Roadmap Circulair Drenthe 2050
▪
Provincie Drenthe, Statenstuk 2021-35, Provinciale cofinanciering OP EFRO Valorisatie & Kennisontwikkeling 2a21 project "Chemische recycling van uitdagende reststromen naar topkwaliteit rPET", 15 december 2021
▪
Rekenkamercommissies Emmen, Coevorden en Hoogeveen, Dutch TechZone, Het beste moet nog komen, 15 juni 2021
▪
SNN, Advies Deskundigencommissie OP-EFRO Call Proeftuinen 2018, 'Sustainable Polymer lnnovation Cluster – Facilities (SPIC), 29 januari 2019
▪
SNN, OP-EFRO-programma, 30 oktober 2014
▪
SNN, Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020, oktober 2014
Websites ▪
Chemiecluster Emmen: https://chemicalclusteremmen.eu/
▪
Chemport Europe, https://www.chemport.eu/
▪
Dagblad van het Noorden, https://dvhn.nl/drenthe/Provincie-legt-geld-bij-voor-groenere-chemie21309002.html
▪
Dutch Techzone, https://dutchtechzone.nl/
▪
Duurzaam Ondernemen: https://www.duurzaam-ondernemen.nl/programma-groene-chemienieuwe-economie-gelanceerd/
▪
Duurzaam Ondernemen: https://www.duurzaam-ondernemen.nl/provincie-drenthe-investeert-invergroening-chemie-zuidoost-drenthe/
▪
Ecoras: https://www.ecoras.nl/
▪
European Environment Agency: https://www.eea.europa.eu/themes/economy/intro
42
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
▪
Geheugen van Drenthe: https://www.geheugenvandrenthe.nl/deti
▪
Greenwise Campus: https://greenwisecampus.nl/
▪
N.V. NOM:
▪
-
https://jaarverslag2017.nom.nl/jaarrekening-2
-
https://jaarverslag2018.nom.nl/jaarrekening-2
NHL-Stenden: https://www.nhlstenden.com/nieuws-en-artikelen/regiocampus-emmen-heet-vanafnu-greenwise-campus
▪
NICE: https://www.wearenice.org/
▪
Provincie Drenthe: -
https://www.provincie.drenthe.nl/algemene-onderdelen/zoeken/@141086/nieuwe-bijdrageversterken-groene/
-
https://www.provincie.drenthe.nl/onderwerpen/economie-ondernemen/economischekoers/groene-economische/
-
https://www.provincie.drenthe.nl/onderwerpen/economie-ondernemen/groeneeconomie/groene-economie/chemie/
▪
Regionale Klimaatmonitor: https://klimaatmonitor.databank.nl/Jive?workspace_guid=40a998a3-bbb4-488b-a156-4f9d50d61397
▪
SNN: https://www.snn.nl/nieuws/hoe-komt-noord-nederland-in-een-circulaire-versnelling
▪
UN Environmental Programme: https://www.unep.org/regions/asia-and-pacific/regionalinitiatives/supporting-resource-efficiency/green-economy
43
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
Bijlage 1: Lijst met geïnterviewde personen In kader van het onderzoek hebben wij gesproken met: Bestuurslid GreenPAC en teamleider van verschillende lectoraten NHL-Stenden Programmamanager Industrie gemeente Emmen Programmaleider Circulaire Plastics Headquarters Greenwise Campus Beleidscoördinator Groene Economie provincie Drenthe Coördinator Taskforce Groene Chemie & Eigenaar KNN-advies Bestuurslid SUSPACC & CEO H&P Moulding Bestuurslid SUSPACC & Managing Director SENBIS Projectcoördinator Kennis en Innovatie provincie Drenthe
44
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
Bijlage 2: Beschrijving beleid Chemiecluster Emmen Cluster Vezelchemie Zuidoost-Drenthe (2013-2017) Beginperiode De focus van het cluster Vezelchemie Zuidoost-Drenthe lag in de beginperiode op het vormen van een kenniscluster (vezel)chemie in de regio Emmen. De basis hiervan is een haalbaarheidsstudie140 waarin werd aanbevolen om een lobby en netwerk op te zetten omtrent (vezel)chemie en het opzetten van een aanjaagorganisatie. 141 Gedeputeerde Staten besloten hierover in mei 2011. Twee door Gedeputeerde Staten ingestelde kwartiermakers leverden een bedrijfsplan op waarin een Green Polymer Application Cluster werd beschreven. In dit bedrijfsplan kwamen verschillende samenwerkingsprojecten en startups aan bod.142 Voorts gaven de provincie Drenthe en de gemeente Emmen opdracht aan ERAC om nader in kaart te brengen wat de randvoorwaarden (zie kader IV) en beoogde (economische) effecten zouden zijn van het kenniscluster (vezel)chemie. Het resultaat hiervan is het rapport ‘Er zit chemie in Zuidoost Drenthe’. 143 Dit rapport stelde dat investeren in clusterontwikkeling in 10 jaar 15% banengroei zou opleveren. Voor de werkgelegenheid in de chemiesector zouden dit circa 300 banen in de regio Emmen zijn. 144 Ook in dit rapport staat de aanbeveling om een aanjaagorganisatie op te richten.
145 Deze diende als centraal coördinerend aanspreekpunt en matchmaker tussen partijen te fungeren.146 Het Cluster Vezelchemie Zuidoost-Drenthe startte formeel in de tweede helft van 2013.
140
N.V. NOM, Haalbaarheidsstudie Kenniscluster (vezel)chemie Zuidoost Drenthe, april 2011; De toedracht van deze haalbaarheidsstudie is een aangenomen motie van Provinciale Staten van tijdens de bespreking van de begroting over 2011. Zie de vergadering van Provinciale Staten van 10 november 2010, motie 2010-32. 141 N.V. NOM, Haalbaarheidsstudie Kenniscluster (vezel)chemie Zuidoost Drenthe, april 2011, pp. 5-6. 142 Gebaseerd op KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2013-2015, Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 2 februari 2016. 143 ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost Drenthe, 13 september 2013. 144 ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost-Drenthe, 13 september 2013, p. 11. 145 ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost-Drenthe, 13 september 2013, p. 19. 146 ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost-Drenthe, 13 september 2013, p. 8.
45
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
Kader IV: Clustervorming Een cluster moet volgens ERAC aan een aantal voorwaarden voldoen:147 1. Een begrensd geografisch gebied 2. Kritische massa148 3. Specialisatie 4. Aanwezigheid en netwerk van R&D-instituten, onderwijsinstellingen, noodzakelijke faciliteiten als laboratoria, testfaciliteiten etc. 5. Actieve zakelijke netwerken, coproducenten, toeleveranciers 6. Omvang en kwaliteit arbeidsmarkt 7. Profilering en communicatie De regio Emmen voldeed aan de eerste drie voorwaarden, de vierde en vijfde in mindere mate. Met name de laatste twee vereisten meer aandacht. Dat was waar ook de focus van de Aanjaagorganisatie op moest liggen.149
Het Cluster Vezelchemie Zuidoost-Drenthe richtte op polyester, garens en composiettoepassingen verdeeld over twee programmalijnen: (polymeer)chemie en composieten, beide op basis van zowel traditionele (fossiele) grondstoffen als ‘bio’grondstoffen. 150 De Aanjaagorganisatie kreeg, conform de aanbeveling, een centrale rol in dit cluster. De Aanjaagorganisatie startte op 1 maart 2014. 151 Beoogde doelen voor de twee programmalijnen zijn niet nader gedefinieerd in meetbare indicatoren. Wel werken de Plannen van Aanpak de programmalijnen uit in verschillende projecten. Deze plannen komen verderop in de beschrijving aan bod.
Kader V: Visie, missie en strategie Chemiecluster Emmen De visie van het cluster was het “opzetten en uitbouwen van een bijzonder cluster waarin ondernemingen, kennisinstellingen en overheden samenwerken op het gebied van (biobased) vezels in de meest brede zin van het woord teneinde de dynamiek en bedrijvigheid in de regio verder te bevorderen.” 152 De missie was het “creëren van een optimaal klimaat voor ondernemerschap en innovatie door het vormen van actieve samenwerkingsverbanden tussen bedrijven onderling en met kennisinstellingen, in een doelgerichte dialoog met de verschillende overheden en organisaties.” 153 De strategie van het cluster was het ”Benutten van dit optimaal klimaat voor het ontwikkelen van tal van initiatieven gericht op de vorming van nieuwe bedrijvigheid, nieuwe samenwerkingsprojecten en toepassingsgerichte R&D-projecten.”154
147 Zie ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost-Drenthe, 13 september 2013, p. 13. 148 Term wordt niet gedefinieerd; wel uitgedrukt in aantal arbeidsplaatsen/aantal bedrijven. 149 ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost-Drenthe, 13 september 2013, p. 13. 150 KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2013-2015, Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 2 februari
2016, p. 6. Schrijver van dit stuk is tevens voorzitter van de Taskforce Groene Chemie. Dit geldt ook voor de Plannen van Aanpak van KNN-advies en evaluaties daarvan. 151 KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2013-2015, Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 2 februari 2016; pas in 2017 wordt de Aanjaagorganisatie de Taskforce Groene Chemie genoemd. 152 Memo K.J. Kamminga d.d. 4 december 2013, in KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2013-2015, Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 2 februari 2016, p. 4. 153 Memo K.J. Kamminga d.d. 4 december 2013, in KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2013-2015, Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 2 februari 2016, p. 4. 154 Memo K.J. Kamminga d.d. 4 december 2013, in KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2013-2015, Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 2 februari 2016, p. 5.
46
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
De Aanjaagorganisatie voerde na de oprichting een aantal projecten uit met betrekking tot onder andere: ▪ Chemische recycling en polyesterverpakking met als doel de ontwikkeling van biobased polyester. ▪ rPET (een soort vezel). ▪ Biobased woningbouw, duurzame vezels (waaronder BioPET, rPET, PBS en PLA) en 3d-printen (als onderdeel van het ‘InterREG-project bioekonomie’).155 De aanjaagorganisatie had als taak “zorg te dragen voor de ontwikkeling van het cluster op het gebied van Biobased kunststoffen, vezels en composieten in Drenthe en het (helpen) ontwikkelen van innovatieprojecten op het gebied van biobased grondstoffen voor kunststoffen, vezels en composieten in Drenthe.” 156 In samenwerking met GreenPAC werden, naast bovengenoemde, nog enkele andere projecten opgezet, zoals onderzoek naar Kunststoffen in de medische technologie en in de machinebouw.157 Er lag nog geen grote nadruk op de duurzaamheid of groene chemie bij de oprichting van het cluster. De nadruk lag op het bevorderen en behouden van werkgelegenheid op het gebied van chemie in de regio Emmen en het verkennen van nieuwe (innovatieve) chemische toepassingen. In dezelfde periode kreeg NHL-Stenden de status van Center Open Chemical Innovation (COCI).
Deze status verkrijgt een instelling wanneer die in een deelgebied van de chemie excelleert.158 Op basis van het rapport van ERAC en de toewijzing van de COCI-status, werd vanaf 2014 jaarlijks € 300.000 van de provincie gevraagd om hechtere clustervorming en ‘business development’ in de hand te werken.159
Programmaplan Biobased Economy 2012-2016 en Programmaplan duurzaamheid, energie en klimaat Parallel aan het inrichten van het Cluster Vezelchemie Zuidoost-Drenthe leverde de gemeente Emmen een programmaplan op voor de jaren 2012 – 2016. Dit beschreef op hoofdlijnen de rol en inbreng van de gemeente Emmen in het proces van de ontwikkeling van het Chemiecluster Emmen.160 Dit deed zij met als doel om een biobased economy (BBE) te ontwikkelen. De gemeente streefde met het programmaplan naar het vergroenen van bedrijfsproductieprocessen. Zo wilde zij bijdragen aan CO2-reductie, vermindering van afval(stoffen) en het voorkomen van uitputting van grondstoffen binnen de kaders van Europese programma’s en de rijksoverheid zoals het
155 Gebaseerd op KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2013-2015, Cluster Vezelchemie Zuidoost
Drenthe, 2 februari 2016. 156 De aanjaagorganisatie bestond in 2014 en 2015 uit innovatiecoaches. De taakbeschrijving is van de innovatiecoaches. KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2013-2015, Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 2 februari 2016, p. 5. 157 KNN-advies i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Evaluatie 2013-2015, Cluster Vezelchemie Zuidoost Drenthe, 2 februari 2016, pp. 8-9. 158 Zie Provincie Drenthe, Brief van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: Uitwerking COCI-status chemiecluster Emmen e.o., 6 mei 2014; een COCI-status krijgt een instelling toegewezen door het topteam Chemie van de Topsector Chemie. 159 Provincie Drenthe, Brief van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: Uitwerking COCI-status chemiecluster Emmen e.o., 6 mei 2014, p. 2; e-mail van een medewerker van de provincie Drenthe van 12 juli 2022. 160 Verschillende termen worden gebruikt: cluster Groene chemie, groene vezelchemiecluster, kenniscluster (Vezel)chemie, Green Polymer Application Cluster. Deze termen verwijzen steeds naar hetzelfde.
47
Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen
Topsectorenbeleid. Daarnaast zou het cluster, zoals in het rapport van ERAC ook werd genoemd, circa 300 banen opleveren in 10 jaar tijd.161 Doelen voor de lange termijn worden niet in het plan gemaakt, omdat de sector daar te dynamisch voor zou zijn. 162 Het plan verwijst naar het Topsectorprogramma New Earth, New Chemistry, waarin voor 2050 de doelstelling staat van een totale groene chemie en de tussendoelen 2017 en 2032, waarin “aanzienlijke resultaten moeten zijn geboekt op energiebesparing en vermindering van CO2 uitstoot.”163 Dit wordt in het plan niet gekwantificeerd en of de doelstellingen worden overgenomen is onduidelijk. Kader VI: Bouwstenen Groene chemie volgens de gemeente Emmen Het Programmaplan Biobased Economy 2012-2016 doet enkele aanbevelingen (bouwstenen) om de ‘Nieuwe Groene Chemie in Emmen verder te ontwikkelen: ▪ Het oprichten van een aanjaagorganisatie: als het aanspreekpunt van het kenniscluster naar bedrijven toe en voor de doorontwikkeling en de verdere uitbouw van het Innovatie- en kenniscluster groene chemie als verbinder tussen de ‘bouwstenen’. ▪ Het instellen van een ‘incubator’: een aanjager die nieuwe en jonge bedrijvigheid aantrekt op het gebied van groene chemie. ▪ Een virtuele incubator: het onderling beschikbaar stellen van onderzoeksvoorzieningen bij bedrijven.
▪ Een imago-, wervings- en communicatiecampagne waaronder één met betrekking tot lobby. ▪ Verkrijgen van de COCI-status vanuit de topsector Chemie. ▪ Uitbreiden van opleidingsmogelijkheden bij verschillende onderwijsinstellingen in de regio Emmen in samenwerking met andere (hoge)scholen en universiteiten.164
In een recenter Programmaplan duurzaamheid, energie en klimaat stelt de gemeente Emmen, net als de provincie Drenthe, dat de energie-intensieve industrie in de gemeente in 2050 CO2-neutraal moet zijn en dat zij 100% circulair is. Tussendoel voor 2030 is een CO2-reductie van 49% ten opzichte van 1990. Reduceren van het aardgasverbruik van het GETEC-terrein om bij te dragen aan de CO2-reductie is een manier waarop de gemeente aan deze doelstelling wil bijdragen. Dit is een nieuw doel en nog niet vastgelegd. 165 De gemeente Emmen wil in 2022 een Roadmap Circulaire economie uitbrengen.166
Strategisch actieplan 2016-2019 Een Strategisch actieplan voor de jaren 2016-2019167 verlegde de focus van clustervorming naar het ontwikkelen van een ecosysteem. 168 Het cluster moest volgens het plan meer naar een programmatische aanpak streven in plaats van een projectmatige. Ook moesten deelnemers aan het cluster meer eenduidigheid in ambities en de uitwerking daarvan kunnen uitdragen. Verder
161 Folkersma, R., Programmaplan Biobased Economy 2012-2016, 26 november 2013. 162 Folkersma, R., Programmaplan Biobased Economy 2012-2016, 26 november 2013, p. 11. 163
Folkersma, R., Programmaplan Biobased Economy 2012-2016, 26 november 2013, p. 11.
164 Gebaseerd en geparafraseerd uit Folkersma, R., Programmaplan Biobased Economy 2012-2016, 26 november 2013, p. 13. 165 Gemeente Emmen, Programmaplan Duurzaamheid, Energie en Klimaat, 20 september 2022, p. 24. 166 Gemeente Emmen, Programmaplan Duurzaamheid, Energie en Klimaat, 20 september 2022. 167 KplusV i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, De transitie van een chemie cluster naar een Drents innovatie ecosysteem,