Rapport RKE/NRK 'Groen tot in de vezels'

Drenthe | 2023

Groen tot in de vezels Onderzoek naar de groene Chemie in Drenthe

Groen tot in de vezels Een onderzoek naar groene chemie in Drenthe

1

Opstellers

Ingeborgh Petri-Bezemer & Sieger Veenstra

Portefeuillehouder

Marko Bos (Noordelijke Rekenkamer) Marcel Timmerman (Rekenkamercommissie gemeente Emmen)

Datum

20 februari 2023

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

Inhoud Voorwoord .......................................................................................................................... 4 Conclusies en aanbevelingen ................................................................................................ 5 Aanleiding en vraagstelling ............................................................................................................. 5 Conclusies ....................................................................................................................................... 5 Aanbevelingen ................................................................................................................................ 8 1.

Aanleiding en vraagstelling ...................................................................................10

1.1 1.2 1.3

Aanleiding en vraagstelling ........................................................................................... 10 Onderzoeksmethoden en -afbakening .......................................................................... 11 Leeswijzer...................................................................................................................... 12

2.

Doelen en beoogde resultaten groene chemie .......................................................13

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Inleiding......................................................................................................................... 13 Groene economie ......................................................................................................... 13 Doelen groene chemie .................................................................................................. 14 Chemiecluster Emmen en Chemport Europe................................................................ 18 Samenvattende bevindingen ........................................................................................ 20

3.

Bekostiging en resultaten groene chemie ..............................................................22

3.1 3.2 3.3 3.4

Inleiding......................................................................................................................... 22 Financiële middelen aan groene chemie ...................................................................... 22 Resultaten ..................................................................................................................... 23 Samenvattende bevindingen ........................................................................................ 27

4.

Besluitvorming en verantwoording groene chemie ................................................29

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Inleiding......................................................................................................................... 29 Besluitvorming provincie en gemeente ........................................................................ 29 Besluitvorming Chemiecluster Emmen ......................................................................... 29 Verantwoording en informatievoorziening ................................................................... 36 Samenvattende bevindingen ........................................................................................ 37

Bronnenlijst ........................................................................................................................39 Bijlage 1: Lijst met geïnterviewde personen .........................................................................44 Bijlage 2: Beschrijving beleid Chemiecluster Emmen ............................................................45 Cluster Vezelchemie Zuidoost-Drenthe (2013-2017) ................................................................... 45 Cluster Groene Chemie en Chemport Europe (2017 - nu) ........................................................... 50 Informatie coalitieakkoorden, begrotingen en jaarstukken Drenthe en Emmen ......................... 54 Bijlage 3: Financiering Gedeputeerde Staten........................................................................55 Bijlage 4: Financiering College van B&W ..............................................................................57 Bijlage 5: Overige initiatieven ..............................................................................................58 Bijlage 6: Lijst met afkortingen ............................................................................................61

2

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

Bijlage 7: Bedrijven aangesloten bij SUSPACC (2022) ............................................................62 Bijlage 8: Bestuurlijke Reactie Gedeputeerde Staten van Drenthe ........................................63 Bijlage 9: Bestuurlijke reactie College van B&W van Emmen ................................................68 Bijlage 10: Nawoord Noordelijke Rekenkamer & Rekenkamercommissie Emmen .................71

3

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

Voorwoord Een onderzoek naar Groene Chemie vraagt in eerste instantie om een definitie van het begrip. Bij aanvang van ons onderzoek bleek dat nog niet zo eenvoudig. De Noordelijke Rekenkamer heeft in dit onderzoek daarom een afbakening gemaakt en daarop het onderzoek uitgevoerd. Dit heeft zij in goede harmonie samen gedaan en afgestemd met de Rekenkamercommissie van de gemeente Emmen. Provincie en gemeente hebben gemeend dat onze tijd vraagt om het actief ondersteunen en aanmoedigen van vergroening van een tak van sport waar in Zuidoost-Drenthe veel mensen werkzaam zijn. Inmiddels is, met veel enthousiasme van betrokkenen, het proces van verduurzaming op gang gebracht, is sprake van een uitbreiding van zowel het kennisnetwerk als het bedrijvennetwerk en heeft het initiatief landelijke en Europese belangstelling getrokken. Tegelijkertijd concluderen we dat exacte resultaten (nog) niet worden gemeten en dat het moment is aangebroken om daarover concreter te worden. We menen dat ons rapport een mooi vertrekpunt is voor verdere ontwikkelingen op het gebied van verduurzaming.

Anneke Beukers,

Linze Schaap

Voorzitter

Secretaris-directeur

4

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

Conclusies en aanbevelingen Aanleiding en vraagstelling In 2014 richtten de provincie Drenthe en de gemeente Emmen de Taskforce Groene Chemie op met als doel het ontwikkelen van een bedrijvencluster in Zuidoost-Drenthe op het gebied van groene chemie: het Chemiecluster Emmen.1 Dit cluster specialiseert zich in vezelchemie, in het bijzonder in chemische productie van kunststoffen die op niet-fossiele grondstoffen gebaseerd zijn en in het hergebruik van die (groene) kunststoffen. Jaarlijks bekostigen Drenthe en Emmen de Taskforce Groene Chemie om hun ambities op het gebied van groene chemie waar te maken. Daarnaast dragen provincie en gemeente financieel bij aan projecten voor groene chemie. Groene chemie is hierbij gedefinieerd als een op niet-fossiele grondstoffen gebaseerde chemische productie van materialen, hergebruik van materialen en ontwikkeling van groene kunststoffen.2 De hoofdvraag van dit onderzoek luidt als volgt: In hoeverre zijn de doelen en de beoogde resultaten van de ontwikkeling van groene chemie in de provincie Drenthe gerealiseerd en in hoeverre dragen de provinciale en gemeentelijke financiële middelen hier aan bij?

Conclusies De hoofdconclusie van het onderzoek is de volgende: Provincie en gemeente hebben geen specifieke ambities op het gebied van groene chemie, wel algemene ambities op het gebied van duurzaamheid, circulariteit en werkgelegenheid. Deze algemene ambities zijn wel uitgewerkt in doelstellingen maar niet gekwantificeerd. Een strategie of een programmatische aansturing ontbreekt bij de provincie en gemeente, evenals een monitoringssysteem. Wel is sprake van clustervorming en is het proces van verduurzaming van de chemie in gang gezet. Het netwerk, in de vorm van een bedrijvennetwerk (SUSPACC) en een kennisnetwerk (GreenPAC), is opgericht en werkt samen met provincie en gemeente aan

1 Met Chemiecluster Emmen doelen wij in beginsel op het cluster dat zich bezighoudt met (innovaties op het gebied van) groene

chemie, tenzij anders aangegeven. 2 Provincie Drenthe, https://www.provincie.drenthe.nl/onderwerpen/economie-ondernemen/groene-economie/groeneeconomie/chemie/, benaderd op 12 oktober 2022.

5

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

vraagstukken op het gebied van groene chemie. Deze samenwerking is organisch tot stand gekomen. Er wordt binnen het bedrijvennetwerk SUSPACC op het gebied van groene chemie gewerkt in twee programmalijnen: (bio)polymeren en (bio)composieten. Naast de ontwikkeling van het Chemiecluster Emmen ambiëren Drenthe, Emmen en andere partijen met Chemport Europe een ecosysteem 3 van verschillende (groene) chemieclusters te creëren waarin het Chemiecluster Emmen zich specialiseert in (groene) vezelchemie. Binnen dit verband werkt de Taskforce Groene Chemie met die partijen aan een strategie. De meerwaarde van provinciale en gemeentelijke bijdragen aan de groene chemie is moeilijk in getallen uit te drukken doordat de provinciale en gemeentelijke ambities (nog) niet zijn vertaald in gekwantificeerde doelstellingen die zij (kunnen) monitoren. Binnen het bedrijvennetwerk SUSPACC worden de werkgelegenheid, de hoeveelheid projecten en investeringen/subsidies bijgehouden. Wel is te stellen dat de Taskforce Groene Chemie een positieve bijdrage heeft geleverd aan clusteren netwerkvorming en het opzetten van Chemport Europe. Hieronder geven wij gedetailleerder antwoord op de deelvragen van het onderzoek: per deelvraag eerst het korte antwoord en daaronder een toelichting. 1.

Wat zijn de maatschappelijke doelen die gesteld zijn met betrekking tot de realisatie van de groene chemie in Drenthe? In hoeverre zijn er (in de loop der tijd) verschillen tussen gemeentelijke en provinciale doelen (ontstaan)?

Drenthe en Emmen streven naar een groene economie door het stimuleren van groene en circulaire chemie. Bij de oprichting van het Chemiecluster Emmen waren clustervorming en het creëren en behouden van werkgelegenheid de hoofddoelen. In de loop van de tijd werden verduurzaming en circulariteit belangrijker. Daarbij ambiëren beide overheden meer ‘groene’ werkgelegenheid. Tussen gemeente en provincie is nauwelijks verschil in doelstellingen en in de loop van de tijd zijn ook geen verschillen ontstaan. In noordelijk verband streven de beide overheden in Chemport Europe naar 500 ‘duurzame’ arbeidsplaatsen, 55% CO2-reductie in 2030 en CO2-negatief in 2050. Van zowel ‘groene’ werkgelegenheid als ‘duurzame’ arbeidsplaatsen ontbreekt een (uitgewerkte) definitie. 2.

Op welke manier worden deze doelen nagestreefd? Hoe worden de beoogde resultaten gemeten?

De provincie Drenthe en de gemeente Emmen streven de doelen na door clustervorming, netwerkvorming en het uitvoeren van een reeks projecten op het gebied van duurzaamheid in de chemie. Hierbij ontbreken een uitgewerkt programma en een langetermijnstrategie: binnen het Chemiecluster Emmen werken de bedrijven en kennisinstellingen vooral projectmatig samen aan vraagstukken op het gebied van (bio)polymeren en (bio)composieten. Hierbij ontstaat het risico

3 ‘Ecosysteem’ is een term die provincie en gemeente in hun beleid gebruiken. De provincie Drenthe definieert een ecosysteem als

volgt: “Een dynamische set van samenhangende actoren, activiteiten, faciliteiten en regels die van belang zijn voor het onderzoeksen innovatievermogen van individuele actoren en groepen van actoren en, hierdoor, voor het creëren van waarde.”, Zie Provincie Drenthe, Drentse Innovatie- en Kennisecosysteem in beeld, 1 juni 2021.

6

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

dat het zicht op de meerwaarde van de inzet van provinciale en gemeentelijke middelen verdwijnt. De werkgelegenheid binnen het bedrijvennetwerk SUSPACC, de hoeveelheid projecten en investeringen/subsidies worden bijgehouden. Hierbij is geen onderscheid in ‘gewone’ werkgelegenheid en ‘groene’ werkgelegenheid, terwijl provincie en gemeente in hun beleid streven naar het creëren van ‘groene’ werkgelegenheid. Binnen Chemport Europe is nog geen monitoringssysteem opgezet om ‘duurzame’ arbeidsplaatsen en CO2-reductie monitoren. 3.

Hoe verloopt de besluitvorming over de inzet van de financiële middelen voor de groene chemie?

Gedeputeerde Staten van Drenthe en het college van B&W van Emmen bekostigen jaarlijks de Taskforce Groene Chemie. Daarnaast vindt afzonderlijke financiering plaats van de verschillende projecten, altijd in cofinanciering met het SNN, waarbij SNN het grootste deel van de financiering draagt op basis van het Europese OP-EFRO-programma. Bij de provincie komen financiële middelen onder meer uit de budgetten Versterking Economische Structuur en Projecten Cofinancieringsreserve Europa. Bij de gemeente Emmen uit geld van de Commissie Vollebregt en het budget voor Biobased Economy. Verantwoording aan Provinciale Staten en de gemeenteraad vindt plaats via de p&c-cyclus. De provincie heeft geen specifiek budget voor groene chemie; daardoor is uit de p&c-cyclus bij de provincice niet af te leiden welk deel van de middelen aan groene chemie is besteed. De gemeente heeft een budget voor Biobased Economy, dat zij uitsluitend besteedt aan groene chemie. Besluitvorming over de bekostiging van de groene chemie vindt plaats binnen Gedeputeerde Staten van Drenthe respectievelijk het college van B&W van Emmen op basis van de plannen van aanpak van de Taskforce Groene Chemie. Ter verantwoording stuurt de Taskforce Groene Chemie jaarlijks een evaluatie van deze plannen van aanpak naar de besturen van provincie en gemeente.

Binnen het cluster dragen met name door de SUSPACC-bedrijven opgezette projecten bij aan de ambities van gemeente en provincie op het gebied van duurzaamheid en circulariteit. 4.

Waaraan zijn de provinciale en gemeentelijke middelen voor groene chemie precies besteed en welke meerwaarde is daarmee gerealiseerd?

Provinciale en gemeentelijke middelen zijn besteed aan de Taskforce Groene Chemie en aan verschillende projecten binnen het Chemiecluster Emmen. Daarnaast hebben beide overheden met succes ingezet op het creëren van het Chemiecluster Emmen: het proces van vergroening van chemie is door samenwerking van bedrijven en kennisinstellingen binnen het Chemiecluster Emmen in gang gezet. Clustervorming en netwerkvorming zijn mede het resultaat van de inspanningen van de Taskforce Groene Chemie. Naast clustervorming en netwerkvorming hebben de overheden bijgedragen aan het creëren van een noordelijk ecosysteem op het gebied van groene chemie. Chemport Europe is het wapenfeit hiervan. Een ander resultaat is de planvorming van Greenwise Campus.

7

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

De vergroening van de chemie gaat gepaard met werkgelegenheidsgroei bij de bedrijven aangesloten bij het bedrijvennetwerk SUSPACC, maar in hoeverre die groei (louter) te danken is aan de provinciale en gemeentelijke bijdrage aan de Taskforce is niet na te gaan. Evenmin is na te gaan welk deel van de gecreëerde werkgelegenheid ‘groen’ is, omdat hier geen uitgewerkte definitie van is. Voor zover de rekenkamers kunnen overzien, worden alleen projecten die bijdragen aan de duurzaamheidsambities van provincie en gemeente gefinancierd. Een overzicht van de projecten staat in bijlage 3 en 4 van het rapport. Clustervorming Een cluster moet volgens ERAC aan een aantal voorwaarden voldoen:4 1. een begrensd geografisch gebied; 2. kritische massa;5 3. specialisatie; 4. aanwezigheid en netwerk van R&D-instituten, onderwijsinstellingen, noodzakelijke faciliteiten als laboratoria, testfaciliteiten etc.; 5. actieve zakelijke netwerken, coproducenten, toeleveranciers; 6. omvang en kwaliteit arbeidsmarkt; 7. profilering en communicatie.

Aanbevelingen Zoals wij in de hoofdconclusie ook al aangeven, is de ontwikkeling van groene chemie in Drenthe in gang gezet en zijn de eerste resultaten zichtbaar. Bij de oprichting van Greenwise Campus kunnen meerdere initiatieven onder één noemer gebracht worden en zo kunnen de betrokken partijen fragmentatie tegengaan. Om deze ontwikkelingen verder uit te bouwen achten wij het noodzakelijk om een heldere strategie te formuleren, expliciete doelen te stellen en de realisatie daarvan te monitoren.6 Daarvoor doen wij de volgende aanbevelingen. Aanbeveling 1: Provinciale Staten en gemeenteraad, stel een langetermijnstrategie voor de groene chemie vast als onderdeel van de planvorming van Greenwise Campus. Bezie daarbij op welke punten de clustervorming nog extra aandacht behoeft. Aanbeveling 2: Colleges van Gedeputeerde Staten en B&W evenals andere betrokken partijen: neem bij de totstandkoming van de plannen van Greenwise Campus de volgende punten mee: ▪ Stel op basis van de door Provinciale Staten en gemeenteraad vastgestelde langetermijnstrategie een programmatische aanpak op.

4 Zie ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost-Drenthe, 13 september 2013, p. 13. 5 Term wordt niet gedefinieerd; wel uitgedrukt in aantal arbeidsplaatsen/aantal bedrijven. 6

Vergelijk de aanbevelingen in het rapport van de Noordelijke Rekenkamer over Kennisinstellingen (Noordelijke Rekenkamer, Naar een noordelijke kenniseconomie, 6 juni 2013).

8

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

▪ ▪

Formuleer eenduidige, meetbare doelstellingen die aansluiten op gemeentelijke, provinciale en landelijke ambities ten aanzien van duurzaamheid en circulariteit. In het verlengde daarvan, hanteer een monitoringssysteem om de voortgang met eenduidige en niet in de tijd veranderende indicatoren te meten.

Betrek bij de planvorming alle stakeholders in de groene Chemie. Zorg in het bijzonder voor een stevige betrokkenheid van het bedrijfsleven (SUSPACC) bij de opzet en werking van Greenwise Campus. Aanbeveling 3: Colleges van Gedeputeerde Staten en B&W: in het verlengde van aanbeveling 1, schep overzicht. Onderzoek of het mogelijk is om alle projecten en initiatieven te combineren en onder te brengen in één specifiek programma Groene Chemie. Heb daarbij oog voor de provinciegrensoverschrijdende samenwerking in Chemport Europe. Er zijn veel verschillende initiatieven op het gebied van verduurzaming van de chemie – vaak ook met dezelfde partijen – en deze zijn vaak organisch ontstaan. Het is binnen die initiatieven vaak onduidelijk wie welke taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden heeft. Het risico is dat de samenhang ertussen verdwijnt en dat daardoor de kans bestaat op dubbel werk en het missen van kansen. De totstandkoming van Greenwise Campus is een kans om een heldere structuur te krijgen, om alle ontwikkelingen onder één noemer te krijgen en de verschillende initiatieven te ontwarren. Aanbeveling 4: Provinciale Staten en gemeenteraad, stel uw informatiebehoefte vast en in het verlengde daarvan de wijze waarop en de frequentie waarmee u over de voortgang en de resultaten van de groene chemie in Drenthe (en Chemport Europe) geïnformeerd wilt worden.

Verzoek Gedeputeerde Staten en het college van B&W om u – op basis van uw informatiebehoefte – op een daarvoor geëigend moment op de hoogte te houden over het reilen en zeilen van groene chemie in Drenthe.

9

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

1. Aanleiding en vraagstelling 1.1

Aanleiding en vraagstelling

Vergroening is in veel sectoren een belangrijk thema, ook binnen de chemische sector. 7 De provincie Drenthe kent een kleine doch sterke chemiesector, geconcentreerd in de regio Emmen.8 Het Emmense chemiecluster9 specialiseert zich in vezelchemie,10 en in het bijzonder op niet-fossiele grondstoffen gebaseerde chemische productie van kunststoffen en het hergebruik van die (groene) kunststoffen. De Europese Unie wees de provincie Groningen en Drenthe aan als voorbeeldregio’s voor het thema Groene Chemie.11 Kader I: Een korte geschiedenis Na de Tweede Wereldoorlog werd Zuidoost-Drenthe aangemerkt als ontwikkelingsgebied. Het Drents Economische Technologisch Instituut-Instelling (DETI, 1947-1997) haalde de eerste chemiebedrijven naar de gemeente Emmen. De DETI was de opvolger van de Economische Commissie van de Centrale Vereniging voor de Opbouw van Drenthe. Beide instellingen hielden zich bezig met acquisitie om bedrijvigheid naar Drenthe te halen.12 In 1947 was de Algemene Kunstzijde Unie N.V. (AKU) de eerste grote fabriek die zich in dit gebied vestigde. De AKU was een spinnerij voor synthetische garens. In 1953 volgde Danlon N.V. Op het hoogtepunt in 1970 werkten bij beide bedrijven samen ruim vijftienhonderd mensen. Na een fusie met Koninklijke Zout Organon ontstond Akzo.

In 2008 ging een verzelfstandigd onderdeel van AkzoNobel, Diolen IF, failliet. Hierdoor verloren ongeveer 500 mensen hun baan en dreigde het Chemiecluster Emmen een substantieel deel van haar Research & Development (R&D) kwijt te raken. De provincie Drenthe en de gemeente Emmen zochten daarom naar manieren om de werkgelegenheid in de regio op peil te brengen en de R&D te behouden voor de regio.13 Eén van die manieren was onderzoek laten doen naar de voordelen van investeren in het vormen van een chemiecluster in Emmen. 14 In 2014 is de Taskforce Groene Chemie opgericht (tot 2017 de Aanjaagorganisatie genoemd) met als doel het

7 SUSPACC: https://chemicalclusteremmen.eu/suspacc/, benaderd op 5 april 2022. 8 SUSPACC: https://chemicalclusteremmen.eu/suspacc/, benaderd op 5 april 2022; Ecofys & Berenschot, Chemistry for Climate:

acting on the need for speed, februari 2018, pp. 19; Berenschot, Impactstudie Taskforce Groene Chemie, 9 juli 2018. 9 Het Chemiecluster Emmen is een samenwerking tussen (chemie) bedrijven, onderwijsinstellingen en overheden. Bron: https://www.provincie.drenthe.nl/@141086/nieuwe-bijdrage-versterken-groene/. Benaderd op 20 september 2022. 10 Berenschot, Impactstudie Taskforce Groene Chemie, 9 juli 2018. 11 Provincie Groningen, https://www.provinciegroningen.nl/actueel/nieuws/nieuwsartikel/europa-ziet-groningen-en-drenthe-alsgroene-voorbeeldregio/, benaderd op 19 april 2022. 12 In 1947 werd de Economische Commissie omgevormd tot het algemeen bestuur van het DETI. De taak was onderzoek en acquisitie. In dat bestuur hadden de toenmalige Commissaris der Koningin en een of meer leden van het college van Gedeputeerde Staten zitting, burgemeesters van een paar belangrijke gemeenten, vertegenwoordigers van het rijk (zoals de rijksnijverheidsconsulent en de hoofdingenieur-directeur van de wederopbouw), mensen van de Kamer van Koophandel, vertegenwoordigers van het bedrijfsleven. Bron: https://www.geheugenvandrenthe.nl/deti, benaderd op 10 mei 2022. 13 Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Taskforce Groene Chemie, 9 juli 2018. 14 ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost Drenthe, 13 september 2013.

10

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

ontwikkelen van het bedrijfscluster in Zuidoost-Drenthe, met name op het gebied van groene chemie.15 De hoofdvraag van dit onderzoek luidt als volgt: In hoeverre zijn de doelen en de beoogde resultaten van de ontwikkeling van groene chemie in de provincie Drenthe gerealiseerd en in hoeverre dragen de provinciale en gemeentelijke financiële middelen hier aan bij?

Deze vraag valt uiteen in 4 deelvragen: 1. Wat zijn de maatschappelijke doelen die gesteld zijn met betrekking tot de realisatie van de groene chemie in Drenthe? In hoeverre zijn er (in de loop der tijd) verschillen tussen gemeentelijke en provinciale doelen (ontstaan)? 2. Op welke manier worden deze doelen nagestreefd? Hoe worden de beoogde resultaten gemeten? 3. Hoe verloopt de besluitvorming over de inzet van de financiële middelen voor de groene chemie? 4. Waaraan zijn de provinciale en gemeentelijke middelen voor groene chemie precies besteed en welke meerwaarde is daarmee gerealiseerd?

1.2

Onderzoeksmethoden en -afbakening

De provincie Drenthe en gemeente Emmen financieren de Taskforce Groene Chemie structureel. Daarnaast maken zij incidenteel middelen vrij voor de verschillende projecten waar de Taskforce bij betrokken is. In dit onderzoek kijken de Noordelijke Rekenkamer en de Rekenkamercommissie Emmen naar de bijdrage van de provincie en gemeente aan de ontwikkelingen in de Groene chemie in Drenthe. De Taskforce Groene Chemie vormt de link tussen de overheid en het Chemiecluster Emmen, dus die zal grotendeels centraal staan. De Drentse chemiesector is (vooral) geclusterd in de gemeente Emmen; het provinciale en gemeentelijke beleid is daar ook op gericht. Daarom focust dit onderzoek op het Chemiecluster Emmen. Informatie over andere Noordelijke chemieclusters, zoals die in Delfzijl en de Eemshaven, gebruiken wij daar waar die relevant is; die clusters blijven hier verder buiten beschouwing. Dit onderzoek is een tussenevaluatie waarin wij kijken naar de doelen en (eerste) resultaten van het Chemiecluster Emmen, en wel in de periode vanaf het oprichten van de Taskforce in 2014 tot heden. Een eenduidige definitie van groene chemie is er niet. Volgens de provincie behelst zij een op nietfossiele grondstoffen gebaseerde chemische productie van materialen, hergebruik van die

15

Website Ecoras: https://www.ecoras.nl/project/ontwikkeling-regionaal-ecosysteem-groene-chemie-taskforce-green-chemistry/, benaderd op 10 mei 2022.

11

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

materialen en ontwikkeling van groene kunststoffen. 16 Groene chemie richt zich ook op het ontdekken en gebruiken van hernieuwbare bronnen, energiebesparing en het gebruik van groene energie.17 Om een afbakening te kunnen maken, hanteren wij de definitie van groene chemie van de provincie Drenthe: een op niet-fossiele grondstoffen gebaseerde chemische productie van materialen, hergebruik van die materialen en ontwikkeling van groene kunststoffen.

Voor het onderzoek hebben wij: ▪ het beleid van de provincie Drenthe en gemeente Emmen op het gebied van groene chemie in kaart gebracht, evenals het beleid op overkoepelende beleidsvelden zoals groene economie; ▪ geïnventariseerd wat de ambities zijn van provincie en gemeente op het gebied van groene chemie; ▪ gesprekken gevoerd met medewerkers van de provincie, gemeente, de Taskforce Groene Chemie, het bedrijvennetwerk SUSPACC en kennisnetwerk (Center of Expertise) GreenPAC; ▪ de resultaten (voor zover voorhanden) van het Chemiecluster Emmen beschreven en geanalyseerd. Het onderzoek is in samenwerking met de Rekenkamercommissie Emmen tot stand gekomen. Hierdoor hebben we zowel het provinciale als het gemeentelijke beleid in kaart kunnen brengen.

1.3

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 gaat in op de maatschappelijke doelen voor groene chemie en het Chemiecluster Emmen. In hoofdstuk 3 staan wij stil bij de bekostiging van de groene chemie en de resultaten van deze investeringen. Hoofdstuk 4 beschrijft de besluitvorming over en verantwoording van de (investeringen in) groene chemie.

16 Duurzaam Ondernemen: https://www.duurzaam-ondernemen.nl/programma-groene-chemie-nieuwe-economie-gelanceerd/;

Provincie Drenthe: https://www.provincie.drenthe.nl/onderwerpen/economie-ondernemen/groene-economie/groeneeconomie/chemie/, benaderd op 5 april 2022. 17 Anastas, P. ‘Wat leren de 12 principes van groene chemie ons?: https://www.products.pcc.eu/nl/blog/wat-leren-de-12-principesvan-groene-chemie-ons/ benaderd op 9 mei 2022

12

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

2. Doelen en beoogde resultaten groene chemie 2.1

Inleiding

In dit hoofdstuk staan het provinciaal en gemeentelijk beleid met betrekking tot groene chemie centraal. Daarnaast gaan wij in op het Chemiecluster Emmen. Met de informatie in dit hoofdstuk geven wij antwoord op deelvragen 1 en 2: 1. Wat zijn de maatschappelijke doelen die gesteld zijn met betrekking tot de realisatie van de groene chemie in Drenthe? In hoeverre zijn er (in de loop der tijd) verschillen tussen gemeentelijke en provinciale doelen (ontstaan)? 2. Op welke manier worden deze doelen nagestreefd? Hoe worden de beoogde resultaten gemeten?

2.2

Groene economie

Zowel de provincie Drenthe als de gemeente Emmen streeft in haar beleid naar het creëren van een groene economie. In het kort: een groene economie gaat ervan uit dat de wereld wat milieu en ecosystemen betreft limieten heeft. Daarom dient de mens grondstoffen efficiënter te gebruiken en moet de impact op het milieu zoveel mogelijk worden beperkt.18 In een groene economie gaat economische groei niet ten koste van het milieu. Daarnaast is een groene economie sociaal inclusief.19 Een eenduidige definitie van een groene economie is er niet, maar twee principes die terugkomen in het operationaliseren ervan zijn circulariteit en het gebruik van niet-fossiele grondstoffen. Die vertalen zich in een Biobased Economy (BBE) en circulaire economie. 20 Een BBE is een economie waarin fossiele grondstoffen worden vervangen door grondstoffen uit plantaardige materialen. In een circulaire economie worden bestaande producten zoveel mogelijk hergebruikt. Groene chemie is een uitwerking van een BBE en een

18 European Environment Agency, https://www.eea.europa.eu/themes/economy/intro, benaderd op 30 augustus 2022. 19 UN Environmental Programme, https://www.unep.org/regions/asia-and-pacific/regional-initiatives/supporting-resource-

efficiency/green-economy, benaderd op 30 augustus 2022. 20 Zie: D’Amato, D. & Korhonen, J., Integrating the green economy, circular economy and bioeconomy in a strategic framework, Ecological Economics, vol. 188: oktober 2021.

13

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

circulaire economie waarbij chemische processen circulair zijn en plantaardige materialen de basis vormen voor chemische productie.21

2.3

Doelen groene chemie

Doelstellingen specifiek voor de groene chemie in Drenthe zijn er niet.22 Voor het streven naar een groene economie zetten de provincie Drenthe en gemeente Emmen in op twee sporen: het creëren van (groene) werkgelegenheid en het bijdragen aan een duurzame samenleving. Groene chemie is hierbij een onderdeel van een groene economie. 23 In het verlengde van het creëren van werkgelegenheid en economische ontwikkeling kan clustervorming ook als een impliciete doelstelling worden gezien. In deze paragraaf gaan wij hier verder op in.

2.3.1 Economische ontwikkeling en werkgelegenheid Provincie Drenthe De provincie Drenthe wil met haar Groene Economische Agenda 2021-2023 nieuwe ‘groene’ banen scheppen en werkgelegenheid behouden, 24 maar heeft deze doelstellingen niet gekwantificeerd.25 Over de groene en circulaire economie vermeldt de provincie Drenthe het volgende in de begroting over 2022 (tabel 1). Tabel 1: doelstellingen groene en circulaire economie provincie Drenthe 26

Doelstelling

Resultaat

Versterken groen ondernemerschap

Versterken en faciliteren van het vergroeningsproces bij onze triple helix partners. De taskforce groene chemie bundelt de krachten in onze regio’s om deze sterker te maken. Realisatie van businesscases op het gebied van agribusiness/ biobased economie en circulaire economie.

Profilering van Drenthe als groene economische Provincie

In het project ‘Het Schone Noorden’ als integraal onderdeel van Chemport Europe wordt samengewerkt in de keten van productie, gebruik en hergebruik. De doorontwikkeling van Chemport Europe draagt bij aan ondernemerssupport, acquisitie en profilering van het (boven)regionale groene ecosysteem.

21 D’Amato, D. & Korhonen, J., Integrating the green economy, circular economy and bioeconomy in a strategic framework,

Ecological Economics, vol. 188: oktober 2021. 22 Gebaseerd op een gesprek met en schriftelijke beantwoording van vragen door een medewerker van de provincie Drenthe op 23 augustus 2022. 23 Provincie Drenthe, Groene Economische Agenda 2021-2023, vastgesteld door Provinciale Staten op 29 september 2021; De hoofddoelen komen van de website van de provincie Drenthe: https://www.provincie.drenthe.nl/onderwerpen/economieondernemen/economische-koers/groene-economische/, benaderd op 18 juli 2022. 24 Provincie Drenthe, Groene Economische Agenda 2021-2023, vastgesteld door Provinciale Staten op 29 september 2021; De hoofddoelen komen van de website van de provincie Drenthe: https://www.provincie.drenthe.nl/onderwerpen/economieondernemen/economische-koers/groene-economische/, benaderd op 18 juli 2022. 25 Gebaseerd op een gesprek met en schriftelijke beantwoording van vragen door een medewerker van de provincie Drenthe op 23 augustus 2022. 26 Provincie Drenthe, Begroting 2022.

14

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

Experimenteren met regionale icoonprojecten in het kader van circulair bouwen/ Drenthe woont circulair. Versterken van onze groene lobby propositie.

Gemeente Emmen De gemeente Emmen heeft geen specifiek beleid ten aanzien van de groene chemie / groene economie. In de Strategienota uit 2021 wordt chemie als een van de regionale speerpunten genoemd ter versterking van de sociaaleconomische structuur.27 Groene chemie is als speerpunt een onderdeel van het Emmense economisch beleid.28 Emmen noemt (groene) chemie een van de belangrijke thema’s voor de geplande regionale campus, Greenwise Campus.29 Groene chemie wordt ook genoemd in de bestuursakkoorden30

2.3.2 Duurzaamheid Provincie Drenthe De provincie Drenthe wil met de Groene Economische Agenda 2021-2023 bijdragen aan een duurzame samenleving door reductie van CO2 en stikstofuitstoot, vermindering van het gebruik van primaire grondstoffen, en afname van afvalstromen. De doelstellingen zijn uitgewerkt in meetbare indicatoren maar niet gekwantificeerd. Volgens de provincie is hiervan vooralsnog afgezien, mede omdat specifiek voor de chemiesector de vereiste data momenteel ontbreken en effecten slechts ten dele toe te wijzen zijn aan de provinciale acties. Op dit moment wordt in noordelijk verband gewerkt aan een set van indicatoren en data om hier invulling aan te kunnen geven. 31 De Groene Economische Agenda benoemt Chemport Europe als krachtig ecosysteemrond biobased en circulaire plastics. 32 Het Chemiecluster Emmen vormt een onderdeel hiervan. Verder noemt de agenda Chemport als een gezamenlijk label naar buiten, verbinder en platform waar initiatieven en partijen elkaar tegenkomen. Drenthe wil (net als Emmen) in 2050 volledig circulair zijn.33 Die ambitie werkte de provincie in 2018 uit in de Startnotitie Roadmap Circulair Drenthe 2050. Die refereert aan het (landelijk) Grondstoffenakkoord van 2016. Het Grondstoffenakkoord hanteert de volgende doelstellingen: ▪ CO2-uitstoot in 2030 met 49% gereduceerd ten opzichte van 1990 en een reductie van 8095% in 2050.

27 Gemeente Emmen, Strategienota, vastgesteld door de gemeenteraad van Emmen op 2 december 2021. 28 In de Begroting over 2023 staat onder meer de oprichting van Greenwise Campus als speerpunt genoemd van het Emmense

economisch beleid. 29 Gemeente Emmen, Coalitieakkoord 2022-2026, Vooruit en betrokken; NHL-Stenden: https://www.nhlstenden.com/nieuws-enartikelen/regiocampus-emmen-heet-vanaf-nu-greenwise-campus, benaderd op 11 augustus 2022. 30 Gemeente Emmen, Coalitieakkoord 2014-2018, Aanpakken en Doen!; Gemeente Emmen, Coalitieakkoord 2022-2026, Vooruit en betrokken, 3 mei 2022. 31 Greenwise Campus, Werkplan Greenwise Campus Circular Plastics, 11 november 2022. 32 “Een bedrijfsecosysteem is door de OESO als volgt gedefinieerd: Een verzameling samenhangende ondernemende spelers, marktpartijen (bedrijven, durfkapitalisten, business angels en banken), instituties (universiteiten, overheidsagentschappen en toezichthouders), en processen (het aantal snelgroeiende bedrijven), die in hun formele en informele verbindingen van invloed zijn op de prestaties van een lokale ondernemende omgeving.” https://mtsprout.nl/management-leiderschap/driewerf-hoera-voor-hetbusiness-ecosysteem, benaderd op 13 september 2022. 33 Conform het Rijksprogramma Nederland Circulair 2050. Het is overigens niet duidelijk of de provincie Drenthe deze doelstellingen hanteert.

15

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

▪ ▪

50% hergebruik van grondstoffen in 2030. 95-100% hergebruik van grondstoffen in 2050.

De focus van de provincie ligt op twee van de vijf transitieagenda’s uit het Grondstoffenakkoord te weten 2) Kunststoffen en 4) Bouw.34 De provincie Drenthe wil circulariteit bereiken in cocreatie met partners “door te doen en gaandeweg te leren”.35 Provinciale Staten zullen over de uitvoering van de Roadmap op de hoogte worden gehouden via de reguliere planning en controlecyclus. Een voortgangsrapport van de Roadmap Circulair Drenthe 2050 uit 2021 somt enkele projecten op, zoals de oprichting van een pilotplant (een soort testlaboratorium) die zich richt op hergebruik van polyester. 36 In deze voortgangsrapportage staan geen resultaten over CO2-reductie of hoeveel (procent) circulair wordt geproduceerd.37 De Taskforce Groene Chemie wordt niet vermeld.38 Gemeente Emmen In de Kadernota 2023 staan BBE en circulaire economie genoemd als belangrijke ontwikkelpunten in de gemeente Emmen. De inzet van het college van B&W voor het realiseren van een BBE en circulaire economie is “gericht op het terugbrengen van stikstof en CO2 uitstoot door vergroening van producten en productieprocessen.” 39 Zij wil gefaseerd “het gebruik van olie-gebaseerde productie afbouwen en overgaan naar nieuwe, groene energievormen.”40 De gemeente Emmen wil bijdragen aan vergroening en verduurzaming van de (chemische) industrie door in te zetten op projecten op het gebied van groene chemie.

Ze heeft geen monitoringssysteem.41 In haar Programmaplan duurzaamheid, energie en klimaat uit 2022 stelt de gemeente Emmen, net als de provincie Drenthe, dat de energie-intensieve industrie in de gemeente in 2050 CO2neutraal moet zijn en 100% circulair. Tussendoel voor 2030 is een CO2-reductie van 49% ten opzichte van 1990. Reduceren van het aardgasverbruik van het GETEC-terrein42 om bij te dragen aan de CO2-reductie is een manier waarop de gemeente aan deze doelstelling wil bijdragen. Dit is een nieuw doel en nog niet vastgelegd.43 De gemeente Emmen wil in 2022 een Roadmap Circulaire economie uitbrengen.44

34 Provincie Drenthe, Startnotitie Roadmap Circulair Drenthe 2050, p. 15 35 Provincie Drenthe, Brief Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: Startnotitie ‘Roadmap Circulair Drenthe 2050’,

30 augustus 2018, p. 2. 36 Provincie Drenthe, Roadmap Circulaire Economie, Voortgang en Resultaten, Assen, 2021, p 13. 37 Provincie Drenthe, Roadmap Circulaire Economie, Voortgang en Resultaten, Assen, 2021, p. 17 en p. 19. 38 Provincie Drenthe, Roadmap Circulaire Economie Voortgang en Resultaten, 2 februari 2022, p. 19. 39 Gemeente Emmen, Kadernota 2023, 24 mei 2022, p. 33. 40 Gemeente Emmen, Kadernota 2023, 24 mei 2022, p. 33. 41 Gebaseerd op een gesprek met een medewerker van de gemeente Emmen op 4 oktober 2022. 42 Bedrijventerrein waar het grootste deel van de bedrijven van het Chemiecluster Emmen is gevestigd; het terrein overigens niet beperkt tot alleen chemiebedrijven. GETEC heette tot 2021 EMMTEC. 43 Gemeente Emmen, Programmaplan Duurzaamheid, Energie en Klimaat, 20 september 2022, p. 24. 44 Gemeente Emmen, Programmaplan Duurzaamheid, Energie en Klimaat, 20 september 2022.

16

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

In de Strategienota uit 2021 staat dat Emmen innovatie en onderwijs gerelateerd aan de circulaire economie (waaronder groene chemie) wil stimuleren. 45 Een van de in de nota beschreven strategische keuzes is het versterken van het “industriële ecosysteem door het koesteren van de huidige bedrijven in de groene chemie en HTSM. De Regiocampus is een volgende krachtige schakel voor het verder versterken van dit ecosysteem.”46

2.3.3 Clustervorming en vorming ecosysteem Drenthe en Emmen gaven in 2013 aan adviesbureau ERAC de opdracht om nader in kaart te brengen wat de beoogde (economische) effecten zouden zijn van een kenniscluster (vezel)chemie. Het resultaat hiervan is het rapport ‘Er zit chemie in Zuidoost Drenthe’. Dit rapport stelt onder andere dat investeren in clusterontwikkeling in 10 jaar 15% banengroei zou opleveren. Voor de werkgelegenheid in de chemiesector zouden dit circa 300 extra banen in de regio Emmen zijn. In dit rapport staan zeven voorwaarden waaraan een cluster moet voldoen: 1. een begrensd geografisch gebied; 2. kritische massa; 3. specialisatie; 4. aanwezigheid en netwerk van R&D-instituten, onderwijsinstellingen, noodzakelijke faciliteiten als laboratoria, testfaciliteiten etc.; 5. actieve zakelijke netwerken, coproducenten, toeleveranciers; 6. omvang en kwaliteit arbeidsmarkt; 7. profilering en communicatie.47 De regio Emmen voldeed aan de eerste drie voorwaarden, de vierde en vijfde in mindere mate. Met name de laatste twee vereisten meer aandacht. Het rapport van ERAC benoemde in zijn rapport dat op die punten extra inzet van de overheid benodigd was.48 Aan deze voorwaarden wordt tijdens de opzet en uitbouw van het Chemiecluster Emmen niet getoetst; ze komen ook niet terug in de Plannen van Aanpak en de evaluaties daarvan door de Taskforce Groene Chemie.

Het advies van KplusV ging in op het vormen van een ecosysteem in het verlengde van een cluster. 49 In de plannen van aanpak voor 2019, 2020 en 2021 staat beschreven hoe wordt gestreefd naar een ecosysteem. Beschreven punten zijn de volgende: A. Organisatie en verdere uitbouw SUSPACC B. Samenwerking SUSPACC – GreenPAC / Stenden C. Strategievorming D. Financieringsvraagstukken (NL, EU) E. Internationale betrekkingen

45 Gemeente Emmen, Strategienota, vastgesteld door de gemeenteraad van Emmen op 2 december 2021. 46 Gemeente Emmen, Strategienota, vastgesteld door de gemeenteraad van Emmen op 2 december 2021, p. 40. 47 ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost-Drenthe, 13 september 2013. 48 ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost-Drenthe, 13 september 2013. 49

KplusV i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, De transitie van een chemie cluster naar een Drents innovatie ecosysteem, 14 oktober 2015.

17

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

F. Profilering & positionering G. Eerstelijns advies duurzaamheidsvraagstukken De beschreven punten worden verder uitgewerkt in te zetten stappen om tot een noordelijk ecosysteem te komen en rol van de Taskforce Groene Chemie om dat te bereiken.50

2.4

Chemiecluster Emmen en Chemport Europe

De provincie Drenthe en de gemeente Emmen zetten sinds 2014 in op de ontwikkeling van het Chemiecluster Emmen. Sinds 2017 werkt het cluster samen met andere partijen binnen het ecosysteem Chemport Europe. In deze paragraaf volgt eerst een korte beschrijving van Chemport Europe en vervolgens gaan wij in op het (Chemie)cluster Emmen. Tot slot beschrijven we kort de rol van de provincie Drenthe en gemeente Emmen in het Chemiecluster.

Figuur 1: bestuurlijke structuur Chemport Europe; in deze figuur is Cluster Emmen het Chemiecluster Emmen.51

N.V. NOM, N.V. Groningen Seaports, enkele gemeenten (Emmen, Delfzijl, Groningen en Heerenveen) en enkele onderwijsinstellingen (NHL Stenden, Hanzehogeschool en de Rijksuniversiteit Groningen) nemen deel aan Chemport Europe. De samenwerking ligt vast in een samenwerkingsovereenkomst.52 Chemport Europe werkt in een plan van aanpak aan een aantal vraagstukken op het gebied van chemie. Het doel van Chemport Europe is het vergroenen van de chemie via het terugbrengen van koolstofuitstoot. Hier geeft zij uitvoering aan langs vier lijnen: circulaire polymeren (recycling), biomassa, waterstof en CO2. 53 Figuur 1 toont de structuur van Chemport Europe. Binnen

50 Gebaseerd op de plannen van aanpak van de Taskforce Groene Chemie van 2019-2021. 51 Chemport Europe, Verbreden, Versterken en Verbinden, Strategisch Plan 2020-2024, 23 oktober 2019, p. 52

Chemport Europe, Samenwerkingsovereenkomst 2017-2019, 1 juli 2017.

53 Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022.

18

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

Chemport Europe is het Chemiecluster Emmen de trekker op het gebied van polymeren en (bio)composieten.54 Doelstellingen van Chemport Europe zijn het creëren van duurzame werkgelegenheid en het verstevigen en uitbouwen van het huidige ecosysteem; in concreto, onder andere: 500 directe duurzame arbeidsplaatsen; CO2-reductie: het cluster Delfzijl/Eemshaven beoogt 55% CO2reductie in 2030 en CO2-negatief in 2050.55 Voor het Chemiecluster Emmen zijn hiervoor geen uitgewerkte doelstellingen.56 Verder ging het programma Het Schone Noorden op in de pijler circulaire plastics van Chemport Europe.57 Het Schone Noorden beoogde voor 2030: ▪ nieuwe bedrijfsvestigingen: 150 kleine en 5 grote ondernemingen; ▪ bedrijfsinvesteringen: meer dan € 1 miljard; ▪ werkgelegenheid: 6.000 banen.58 Chemport heeft deze doelen niet één op één overgenomen. De doelen van Chemport zijn, zoals eerder genoemd, 500 duurzame arbeidsplaatsen en 55% CO2-reductie in 2030 en CO2-negatief in 2050. Chemport Europe werkt nu aan een monitoringssysteem om nog te formuleren doelstellingen te monitoren. Chemiecluster Emmen Kader II: Chemiecluster Emmen: hoe het allemaal begon… De focus van het Chemiecluster Emmen lag in de beginperiode op het vormen van een kenniscluster (vezel)chemie in de regio Emmen.

De basis hiervan is een haalbaarheidsstudie 59 waarin werd aanbevolen om een lobby en netwerk op te zetten omtrent (vezel)chemie en tevens een aanjaagorganisatie. Gedeputeerde Staten besloten hiertoe in mei 2011. In bijlage 2 van dit rapport is een uitgebreide beschrijving van (het verloop van) het beleid te vinden. Het beleid richtte zich in de beginperiode na het faillissement van Diolen IF op het vormen van een kenniscluster (vezel)chemie in de regio Emmen om zo werkgelegenheid in die regio te behouden en te versterken en de vergroening van de chemie te versnellen. In dezelfde periode werd het Dutch Polymer Institute – Value Center (DPI-VC) opgeheven. 60 Om dit initiatief in de regio voort te zetten waren er al gesprekken gaande tussen de provincie Drenthe, gemeente Emmen en enkele prominenten uit het

54 Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022. 55 Onduidelijk is ten opzichte waarvan deze reductie is of wanneer deze gerealiseerd dient te zijn. 56 Chemport Europe, Verbreden, Versterken en Verbinden, Strategisch Plan 2020-2024, 23 oktober 2019, p. 9. 57 KNN-advies i.o.v. SUSPACC, provincie Drenthe en gemeente Emmen, Innovatieprogramma Chemiecluster Emmen 2021, Groene

Chemie en Circulaire Economie, 15 februari 2021. 58 KNN-advies i.o.v. SUSPACC, provincie Drenthe en gemeente Emmen, Innovatieprogramma Chemiecluster Emmen 2021, Groene Chemie en Circulaire Economie, 15 februari 2021, p. 5. 59 N.V. NOM, Haalbaarheidsstudie Kenniscluster (vezel)chemie Zuidoost Drenthe april 2011; De aanleiding voor deze haalbaarheidsstudie is een aangenomen motie van Provinciale Staten tijdens de bespreking van de begroting over 2011. Zie de vergadering van Provinciale Staten van 10 november 2010, motie 2010-32. 60 DPI-VC was een landelijk samenwerkingsplatform tussen overheden en bedrijven om innovatie in de kunststoffenchemie te stimuleren. Dit platform werd, volgens de directie van DPI-VC, beëindigd omdat het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie andere ideeën had over het platform dan DPI-VC zelf. Het bedrijfsnetwerk dat de Taskforce Groene Chemie heeft opgezet - SUSPACC - is in wezen de opvolger van DPI-VC. Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022.

19

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

bedrijfsleven om ideeën hierover uit te wisselen.61 Op aanbeveling van het rapport ‘Er zit chemie in Zuidoost Drenthe’ en de hierboven genoemde ontwikkelingen werd een Aanjaagorganisatie opgericht. 62 Deze Aanjaagorganisatie – later de Taskforce Groene Chemie – diende als centraal coördinerend aanspreekpunt en matchmaker tussen partijen te fungeren.63 De Taskforce werd formeel opgericht in 2014.

De focus van het Chemiecluster Emmen ligt voornamelijk op het ontwikkelen van (bio)polymeren en (bio)composieten (waaronder bouwmaterialen) en het op de markt brengen daarvan. Voor de jaren 2016-2021 is per jaar een plan van aanpak opgeleverd, waarin nader staat beschreven welke projecten het Chemiecluster Emmen binnen deze programmalijnen opzet en wat daarvan de beoogde resultaten zijn. In evaluaties van deze plannen van aanpak staat per deelproject weergegeven wat de status is. De eventuele milieueffecten of -impact van deze projecten staan hier niet in beschreven, omdat deze volgens de provincie niet te berekenen zijn.64 Rol provincie en gemeente De provincie Drenthe en de gemeente Emmen hebben een faciliterende en financieringsrol in het Chemiecluster Emmen. Zij hebben de rolverdeling op hoofdlijnen vastgelegd in een werkdocument. Dat document gaat in op de financiering van de Taskforce Groene Chemie en de inzet van de middelen en mensen van de Taskforce bij projecten die SUSPACC-bedrijven aandragen. 65 De gemeente Emmen stelt dat zij de uitvoeringsregie voert, aangezien de ontwikkelingen met betrekking tot groene chemie vooral in die regio plaatsvinden. 66 Opdrachtgever van de Taskforce zijn gemeente en provincie niet meer: vanaf 2017 heeft bedrijvennetwerk SUSPACC die rol.67

2.5 ▪

Samenvattende bevindingen

Er bestaan veel opvattingen over (het creëren van) een groene economie. Voor groene chemie hebben de provincie Drenthe en gemeente Emmen doelen vastgelegd, maar niet gekwantificeerd. Gebrek aan data en indirectheid van effecten liggen hieraan ten grondslag. Beide overheden hebben advies ingewonnen over het bewerkstelligen van hun ambities. Provinciale en gemeentelijke doelstellingen voor duurzaamheid en werkgelegenheid hebben betrekking op de groene economie in het algemeen. Voor werkgelegenheid in het chemiecluster worden resultaten bijgehouden. Het beleid op het gebied van de groene economie van Drenthe en Emmen zijn vrijwel gelijk: beide streven naar CO2-neutraal en 100% circulair in 2050, in overeenstemming met landelijke doelen. De provincie registreert dit op een hoger niveau, namelijk voor de gehele economie. Gemeente Emmen heeft geen monitoringssysteem.

61 Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022. 62 ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost-Drenthe, 13 september 2013, p. 19. 63 ERAC i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Er zit chemie in Zuidoost-Drenthe, 13 september 2013, p. 8. 64 Gebaseerd op de evaluaties van de plannen van aanpak en evaluaties tussen 2013-nu. De auteur van deze stukken is onderdeel

van de Taskforce Groene Chemie en eigenaar van het adviesbureau dat de plannen van aanpak en diens evaluaties opstelt. 65 Kaders voor relatie Bedrijvennetwerk SUSPACC – Taskforce (groene) chemie/bbe 2018, datum onbekend. 66 Gebaseerd op een gesprek met een medewerker van de gemeente Emmen op 4 oktober 2022. 67 Berenschot i.o.v. provincie Drenthe en gemeente Emmen, Impactstudie Taskforce Groene Chemie, 9 juli 2018, p. 9.

20

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

▪

▪

▪

21

Het Chemiecluster Emmen komt in verschillende beleidsstukken aan bod. Cijfermatige doelen met betrekking tot groene chemie heeft het cluster zelf niet. Chemport Europe wil in 2030 500 directe duurzame arbeidsplaatsen hebben gecreëerd in heel Noord-Nederland. Daarnaast beoogt Chemport 55% CO2-reductie in 2030 en CO2-negatief in 2050. Chemport Europe formuleert doelstellingen voor het ecosysteem in Noord-Nederland als geheel. Doelstellingen met betrekking tot CO2-reductie heeft Chemport Europe dan ook niet voor het Chemiecluster Emmen in het bijzonder. In verschillende plannen van aanpak wordt door de jaren heen bijgehouden welke projecten er lopen en wat de status daarvan is. In de evaluaties van deze plannen staat geen monitoringsinformatie omdat bij de opzet van projecten wordt aangenomen dat die bijdragen aan de ambities van vergroening en verduurzaming van de chemie en die bijdrage lastig te kwantificeren is. De focus van het Chemiecluster Emmen ligt in eerste instantie op het bevorderen en behouden van werkgelegenheid op het gebied van chemie in de regio Emmen. Het duurzaamheidsaspect is al wel vanaf begin aanwezig. Gaandeweg verlegde de focus zich van cluster tot ‘ecosysteem’. Het opdrachtgeverschap voor de Taskforce Groene Chemie lag tot 2017 bij provincie en gemeente en ligt sinds 2017 bij bedrijvennetwerk SUSPACC.

De rol van de provincie en gemeente ligt hoofdzakelijk in het faciliteren en financieren van het Chemiecluster Emmen. De rol van de provincie, gemeente en Taskforce Groene Chemie is vastgelegd in een werkdocument.

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

3. Bekostiging en resultaten groene chemie 3.1

Inleiding

Dit hoofdstuk gaat in op de bekostiging van de groene chemie in Drenthe en wat die bijdragen hebben opgeleverd. Met de informatie in dit hoofdstuk geven wij antwoord op deelvraag 4: Waaraan zijn de provinciale en gemeentelijke middelen voor groene chemie precies besteed en welke meerwaarde is daarmee gerealiseerd?

3.2

Financiële middelen aan groene chemie

Drenthe en Emmen hebben geen specifiek budget voor groene chemie. Emmen heeft wel een budget voor het stimuleren van de biobased economy. Geld bestemd voor ontwikkelingen in de groene chemie komt verder uit verschillende andere budgetten. Bij de provincie komen financiële middelen onder meer uit de budgetten Versterking Economische Structuur en Projecten Cofinancieringsreserve Europa. Bij de gemeente Emmen uit geld van de Commissie Vollebregt en het budget voor Biobased Economy. Jaarlijkse bedragen (zie paragraaf 4.3.1) gaan op aan personele en huisvestingskosten van de Taskforce Groene Chemie.68 Projecten waaraan de Taskforce een bijdrage levert, worden meestal (per project) gefinancierd door Drenthe en Emmen, vaak in cofinanciering met het SNN en het bedrijfsleven. Zie bijlage 3 en 4 voor de door de provincie respectievelijk gemeente (mede) gefinancierde projecten. Tussen 2018-2022 droeg de provincie in totaal ongeveer € 2,6 miljoen bij aan verschillende projecten en daarnaast sinds 2019 in totaal € 440.000 aan Chemport Europe.69 De gemeente

68 Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022. 69

Provincie Drenthe, Agendapunt voor de vergadering van Gedeputeerde Staten van Drenthe, Continuering Chemport Europe 20202024, 27 januari 2020.

22

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

Emmen droeg in die periode ongeveer € 280.000 bij aan verschillende projecten en in totaal € 60.000 aan Chemport Europe.70 SNN subsidieert vanuit het Operationeel Programma - Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (OP-EFRO)71 de meeste projecten, allemaal in cofinanciering met de provincie en gemeente. SNN beoordeelt de projecten inhoudelijk alvorens het tot subsidieverlening overgaat (zie kader III). Kader III: OP-EFRO-programma Bedrijven kunnen bij SNN een aanvraag doen voor financiering uit het Europese OP-EFRO-programma. Dit programma is gericht op vijf speerpunten: Agrifood, Energie, Healthy Ageing, Watertechnologie en Slimme (sensor) systemen en materialen. (Bio)composieten en (bio)polymeren schaart SNN onder het laatste. Criteria waaraan SNN toetst zijn onder andere in hoeverre het project een bijdrage levert aan de ‘koolstofarme’ (biobased) economie en/of vermindering van CO2-uitstoot en versterking van het regionale MKB. Ook kijkt SNN naar de innovativiteit van het project. De doelgroep voor de subsidieregeling is het (georganiseerde) bedrijfsleven (met name MKB). Aanvragers kunnen op verschillende regelingen aanspraak maken, zoals de ‘proeftuinregeling’. Hiermee kan de aanvrager bijdrage krijgen voor het realiseren van een pilotplant (testlaboratorium) om zo sneller nieuwe producten op de markt te introduceren.72

Naast de bijdragen aan de Taskforce maakten provincie en gemeente tussen de jaren 2014-2020 ook jaarlijks € 25.000 vrij voor communicatie en in totaal € 100.000 voor ‘grote events’.73 Hiertoe werd een communicatiebureau ingehuurd.74

3.3

Resultaten

3.3.1 Werkgelegenheid De Taskforce Groene Chemie houdt resultaten bij met betrekking tot de werkgelegenheid. Jaarlijks wordt bij de bedrijven die zijn aangesloten bij bedrijvennetwerk SUSPACC gepeild hoeveel werknemers zij in dienst hebben, de hoeveelheid projecten en de omvang van investeringen/toegekende subsidies. Deze resultaten staan (onder meer) in een aantal infographics.75 Sinds 2015 is de werkgelegenheid in het gehele chemiecluster met ongeveer 170 fte gedaald (zie tabel 2). De werkgelegenheid bij bedrijven aangesloten bij het bedrijvennetwerk SUSPACC (tabel 3) is toegenomen met ongeveer 100 fte. De cijfers van SUSPACC maken geen onderscheid tussen ‘gewone’ en ‘groene’ banen. Het bijhouden daarvan kan volgens SUSPACC niet goed gemaakt worden door het ontbreken van een

70 Gemeente Emmen, Voorstel tot besluitvorming, Samenwerkingsovereenkomst Chemport Europe, BW17.1110, 18 januari 2018 71

MKB-bedrijven die projecten opzetten met betrekking tot een koolstofarme economie kunnen aanspraak maken een bijdrage uit het fonds. De looptijd voor aanvragen was van 2014 tot en met 2020, het budget was bij de opzet € 103,5 miljoen. Zie SNN, Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020, oktober 2014. 72 Kader gebaseerd op SNN, OP-EFRO-programma, 30 oktober 2014. 73 In de collegebesluiten tussen 2014-2018 staat dat er steeds € 25.000 wordt vrijgemaakt voor communicatie. Voor de jaren 20152020 wordt daarnaast ook in totaal € 100.000 vrijgemaakt voor ‘events’. De bijdrage van de provincie Drenthe is onbekend. 74 Gebaseerd op een interview met een medewerker van de gemeente Emmen en collegebesluiten over bijdrage aan de Taskforce Groene Chemie voor de jaren 2014-2020. 75 Gebaseerd op een interview met de Taskforce Groene Chemie op 9 augustus 2022; Gemeente Emmen & SUSPACC, Infographics over de jaren 2018-2021.

23

Groen tot in de vezels – Eindrapport provincie Drenthe en gemeente Emmen

eenduidige definitie van ‘groene’ werkgelegenheid. .76 Van de werkgelegenheid, de hoeveelheid projecten en investeringen/subsidies worden de resultaten bijgehouden.77 Tabel 2: werkgelegenheid Chemiecluster Emmen, Industrie in gemeente Emmen en Zuidoost-Drenthe78

SUSPACC-bedrijven

Emmen (gehele chemiesector)

Emmen (industrie)

Zuidoost-Drenthe (industrie)

2015

260,3

2.120

7.650

10.010

2016

267,8

2.030

7.560

10.060

2017

277,2

1.990

7.150

9.700

2018

285,2

1.980

7.050

9.770

2019

295,4

2.120

7.110

9.920

2020

345,7

2.000

6.900

9.460

2021

352,8

1.950

6.840

9.590

2022

387,7 (prognose)

-

-

Tabel 3: ontwikkeling werkgelegenheid (fte) van bedrijven aangesloten bij SUSPACC tussen 2015-2022: de bovenste rij toont het jaartal van de infographic.79

2018

2021

2015

260

260,3

2016

268

267,8

2017

277

277,2

2018

290

285,2

2019

317 (prognose)

295,4

2020

340 (prognose)

345,7

2021

-

352,8

2022

-

387,7 (prognose)

Tabel 3 toont de werkgelegenheid (in fte) op basis van de laatste infographic afgezet tegen de totale werkgelegenheid in de industriesector in de gemeente Emmen en de regio ZuidoostDrenthe (in aantal banen).

76 Gebaseerd op een interview met SUSPACC op 6 oktober 2022. 77 Gebaseerd op een interview met een medewerker van de gemeente Emmen op 4 oktober 2022 78 Gemeentelijke en regionale cijfers zijn gebaseerd op werkgelegenheidscijfers van Provinciaal werkgelegenheidsregister Drenthe

(PWR). Het PWR is onderdeel van LISA (Landelijk Informatiesysteem Arbeidsplaatsen). 79 Gebaseerd op Gemeente Emmen & SUSPACC, Infographics over de jaren 2018 en 2021. Er zijn ook infographics over 2019 en 2020. Die laten iets andere cijfers zien voor de gerealiseerde werkgelegenheid. De oorzaak van het verschil in de cijfers is doordat een bedrijf uit de cijfers is gehaald nadat dit een fraudeonderzoek onderging. In de cijfers over 2021 is het aantal fte van dat bedrijf uit de resultaten weggelaten.