Bijlage 4 - Plan-MER Omgevingsvisie Emmen 2040 - Achtergrondrapport effectbeoordeling
Tekst van het document
Daarnaast heeft gemeente Emmen een aantal aanduidingen opgenomen in bestemmingsplannen die karakteristieke elementen vastleggen. Voor 269 van deze monumenten heeft de afdeling Toezicht en Handhaving van de gemeente Emmen in 2022 een inventarisatie uitgevoerd naar de technische staat van monumenten. Hieruit is gebleken dat ongeveer 1,5 % van de geïnventariseerde monumenten in zeer slechte staat verkeert. 6 % verkeert in slechte staat en 9 % in redelijke staat. 36 % van de monumenten is in goede staat bevonden en 45 % in zeer goede staat. Aan het resterende aandeel is geen staat van onderhoud toegekend. De verschillende gradaties in technische staat zijn in verhouding bij de gemeentelijke, provinciale of rijksmonumenten redelijk gelijk vertegenwoordigd. In de recente erfgoednota is als uitgangspunt opgenomen dat deze inventarisatie één keer per jaar herhaald moet worden. Factoren die kunnen leiden tot achteruitgang van de technische staat van monumenten worden door de gemeente omschreven als onder andere verwaarlozing, maar ook redenen als stormschade spelen soms mee. Leegstand van monumenten in de gemeente komt nagenoeg niet voor; op dit moment is er geen monument dat langdurig leeg staat. Herbestemming komt op dit moment steeds vaker voor bij met name kerken, die leeg komen te staan als gevolg van leegloop.
Om diezelfde reden zijn ook een aantal scholen herbestemd naar bijvoorbeeld een zorgcentrum en een kantoorgebouw. De gemeente Emmen heeft sinds 2024 een nieuwe subsidieregeling ter beschikking gesteld voor het onderhoud van gemeentelijke monumenten, en heeft de gemeente een subsidie die specifiek bedoeld is voor de instandhouding van (historische) molens. Verder is er een gemeentelijke subsidieregeling voor het onderhoud aan gemeentelijke monumenten. 26 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief De gebouwde monumenten in de gemeente Emmen bevinden zich in overwegend goede technische staat. De situatie ten aanzien van het criterium Monumenten en hun karakteristieke elementen wordt beoordeeld als goed. Autonome ontwikkeling - recentelijk is de nieuwe Erfgoednota vastgesteld. Hierin zijn landschap, gebouwd en immaterieel erfgoed beter verweven dan voorheen en wordt voorgenomen de technische staat van erfgoed consequent te monitoren en in te zetten op herbestemming; - de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is bezig met een landelijk aanwijzingsprogramma voor erfgoed van de periode 1965-1990 (‘Naoorlogse en Post’65-monumenten’). Dit zal het aantal monumenten in de gemeente Emmen de komende jaren mogelijk doen toenemen. Ook door de verdere aanwijzingen van karakteristieke en beeldbepalende panden kan het aantal monumenten toenemen.
3.3 Aspect archeologie Archeologie betreft sporen en resten van menselijke aanwezigheid in de bodem en onder water. Hieruit kan worden afgelezen hoe mensen vroeger leefden. Niet alle archeologische gebieden zijn volledig onderzocht, aangezien dit juist schade kan aanbrengen aan eventuele aanwezige monumenten. Omdat niet alle archeologische gebieden volledig zijn onderzocht, wordt onderscheid gemaakt tussen archeologische monumenten (specifiek aangewezen beschermde terreinen) en verwachte archeologische waarden (terreinen waarvan vermoed wordt dat er belangrijke archeologische resten voorkomen). Beleidsdoelstellingen Het huidige provinciale en gemeentelijke beleid voor het aspect Archeologie is voor de gemeente Emmen vastgelegd in verschillende beleidsdocumenten. In de onderstaande tabel is een opsomming weergegeven. Tabel 3.4 Beleidskader subthema archeologie Beleidsdocument Vaststellingsdatum Relevante beleidslijnen Omgevingsverordening Drenthe 2024 de Drentse Omgevingsverordening behandelt archeologie onder Artikel 3.3, dat de Kernkwaliteit Archeologie definieert als bestaande uit drie waarden: Waarde- Archeologie 1, 2, en 3. Dit artikel legt richtlijnen vast voor omgevingsplannen die betrekking hebben op archeologie, met als doel de bescherming van archeologische waarden.
Deze bepalingen zijn erop gericht om archeologische monumenten te beschermen en te behouden, waarbij de verordening duidelijke richtlijnen geeft voor wanneer en hoe archeologisch onderzoek moet plaatsvinden Omgevingsvisie Gemeente Emmen 2025 de omgevingsvisie van de gemeente Emmen is een strategisch document waarin de lange termijndoelen en ambities voor de fysieke leefomgeving worden vastgelegd. De omgevingsvisie biedt een integrale benadering van de fysieke leefomgeving en dient als leidraad voor toekomstige besluitvorming en ontwikkeling in de gemeente Emmen Archeologische Beleidskaart Gemeente Emmen 2025 de nieuwe archeologische beleidskaart van de gemeente Emmen is in tegenstelling tot de vorige, meer gebaseerd op samenhang met het lokale landschap, waardoor 27 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief Beleidsdocument Vaststellingsdatum Relevante beleidslijnen archeologische resten in de gebieden die potenter zijn gebleken dan vooraf werd gedacht, beter kunnen worden beschermd. Er zijn ook terreinen die niet in de AMK zijn opgenomen maar wel als zodanig worden beschermd Beleidsnota archeologie Gemeente Emmen 2013 de Beleidsnota Archeologie van de gemeente Emmen, vastgesteld in 2013, inventariseert archeologische waarden en verwachtingen en koppelt hieraan voorwaarden bij bodemverstorende activiteiten, weergegeven op een beleidsadvieskaart.
De archeologische waarden zijn ingedeeld in vier categorieën ‘Waarde - Archeologie’, waarbij sommige gebieden een dubbelbestemming krijgen in bestemmingsplannen, terwijl andere vrijgesteld zijn van archeologisch onderzoek. Er is een nieuwe nota in de maak, die meer gebaseerd is op samenhang met het lokale landschap. Met deze herijking zouden meer gebieden als archeologisch potent kunnen worden gecategoriseerd 3.3.1 Criterium Archeologische monumenten Het beoordelingskader voor het criterium aantal archeologische monumenten is in onderstaande tabel geoperationaliseerd. Tabel 3.5 Beoordelingskader huidige situatie archeologische monumenten Beoordeling Beoordeling huidige situatie Maatlat + de huidige situatie is goed, er is geen verbetering nodig archeologische monumenten en archeologisch waardevolle gebieden zijn niet aangetast +/- de huidige situatie is redelijk verbetering is wenselijk archeologische monumenten en archeologisch waardevolle gebieden zijn beperkt aangetast - de huidige situatie is slecht, verbetering is noodzakelijk archeologische monumenten en archeologisch waardevolle gebieden zijn aangetast Huidige situatie De archeologie binnen de gemeente Emmen is sterk beïnvloed door de diversiteit van het landschap, dat gevormd is door verschillende ijstijden.
Het landschap bestaat uit glaciale ruggen, veengebieden en dekzandlandschappen, die allemaal verschillende archeologische potenties hebben. De archeologische monumenten en waardevolle gebieden in Emmen zijn direct en indirect onderhevig aan aantasting door menselijke activiteiten en natuurlijke erosie. De Archeologische Monumentenkaart identificeert en beschermt waardevolle archeologische terreinen. Daarnaast zijn er archeologische rijksmonumenten. In Emmen zijn 96 AMK-terreinen, waarvan 37 wettelijke bescherming genieten. Niet-wettelijk beschermde terreinen worden opgenomen in bestemmingsplannen voor behoud. 28 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief Er zijn vondsten uit diverse archeologische perioden, van het Paleolithicum tot de Late Middeleeuwen/Nieuwe Tijd. De Hondsrug en omliggende gebieden bevatten belangrijke vindplaatsen zoals hunebedden en grafheuvels, die voornamelijk uit de steentijd en bronstijd dateren. Aanvankelijk waren er in Nederland vermoedelijk ruim 100 hunebedden, waarvan de meeste in Drenthe lagen. Ondanks dat men al sinds 1734 door middel van provinciale maatregelen hunebedden poogde te beschermen, resteert tegenwoordig slechts ongeveer de helft daarvan. De stenen van de overige exemplaren zijn in de afgelopen eeuwen hergebruikt voor de bouw van kerken, wegen en zeeweringen.
Van de 17 hunebedden die binnen de gemeente Emmen bekend zijn, zijn er nog 10 over. Alle nog resterende hunebedden in Emmen genieten een wettelijke bescherming als rijksmonument. Er zijn verder geen expliciete cijfers over de staat en aantasting van archeologische resten in de gemeente Emmen bekend. Archeologische resten (in de bodem) worden beschermd door middel van bestemmingsplannen en het omgevingsplan. Indien archeologische resten in gevaar dreigen te komen omdat het voornemen bestaat tot bodemroering, dan kan het zijn dat archeologisch onderzoek noodzakelijk is in combinatie met een vergunning. De Archeologische Monumentenkaart is landelijk vastgesteld in 2014 en is sindsdien niet meer geüpdatet. De AMK-terreinen worden beschermd in de bestemmingsplannen met een hoge(re) archeologische waarde, wat betekent dat archeologisch onderzoek noodzakelijk is, indien graafwerkzaamheden worden uitgevoerd. Deze AMK-terreinen zijn eveneens opgenomen op de vernieuwde archeologische beleidskaart (2025), de laatste archeologische beleidskaart daarvoor dateerde uit 2013 (een jaar voor de vaststelling van de AMK). Naast de AMK-terreinen zijn er in de recente beleidskaart (2025) nieuwe zones aangewezen die een hogere archeologische waarde hebben en die op dezelfde manier als de AMK-terreinen worden beschermd.
Aangezien deze archeologische resten (indien mogelijk) worden beschermd door ze in de bodem te laten zitten (in situ, omdat ze zo het beste beschermd kunnen worden), is het niet mogelijk om wat te zeggen over de staat en aantasting van deze resten (om dit te controleren dienen ze opgegraven te worden). Daarom zijn hier geen cijfers over bekend. Archeologische rijksmonumenten worden beheerd en beschermd door het rijk (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed), en het rijk is hier ook bevoegd gezag. Voor werkzaamheden in een archeologisch rijksmonument is een omgevingsvergunning nodig. Daarnaast is in de bestemmingsplannen en op de beleidskaart een bufferzone met een hoge archeologische waarde opgenomen, om de monumenten zo goed mogelijk te beschermen. Ook hier geldt voor ondergrondse monumenten dat deze in de bodem bewaard dienen te blijven voor de beste bescherming. Bovengrondse monumenten omvatten bijvoorbeeld de hunebedden. Deze worden onderhouden door de eigenaren: dit is in de meeste gevallen Staatsbosbeheer en een enkel hunebed is in particulier bezit. Het is niet bij de gemeente bekend in hoeverre deze partijen informatie/cijfers bijhouden over de staat en aantasting van deze archeologische monumenten. Er valt verder wel iets te zeggen over algemene verweringsfactoren van archeologische resten.
Veel van het hoogveen in de gemeente Emmen is ontgonnen, wat heeft geleid tot verstoring van archeologische lagen. Deze verveende gebieden hebben tegenwoordig een lage archeologische verwachting door deze verstoring. Zandverstuivingen de erosie van bodemlagen hebben verder in het verleden geleid tot verlies van archeologische sporen. Ontwikkelingen zoals landbouw, bebouwing, infrastructuur en turfwinning hebben ook bijgedragen aan de aantasting van archeologische monumenten. Dit heeft vooral invloed gehad op niet- beschermde locaties. De gemeente Emmen heeft een rijke archeologische geschiedenis, maar veel van deze waardevolle gebieden zijn kwetsbaar voor aantasting. Er zijn inspanningen gaande om deze plekken te beschermen en hun archeologische waarde te behouden. De huidige archeologische beleidskaart van Emmen uit 2013 wordt niet meer als zijnde up-to-date beschouwd en wordt in het kader van de nieuwe Omgevingswet vernieuwd. Zones die voorheen een lage verwachting op archeologische resten hadden, blijken meer potentie te hebben dan voorheen gedacht. Dit heeft in een enkel geval, bij de bouw van een distributiecentrum bij Oranjedorp in 2024, geleid tot onherstelbare verstoring van een archeologische vindplaats.
29 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief Met een herijking van de beleidskaart, waarbij deze meer gebaseerd is op samenhang met het lokale landschap, kunnen archeologische resten in deze gebieden beter worden beschermd. Er heeft in het verleden verstoring plaatsgevonden van archeologische resten. Het is door de aard van archeologische resten in situ echter lastig een uitspraak te doen door de mate van aantasting en hier een breder beeld van te vormen. Ten aanzien van het criterium archeologische monumenten is de huidige situatie als redelijk beoordeeld. Autonome ontwikkeling - onlangs is de nieuwe archeologische beleidskaart voor de gemeente vastgesteld (2025). Deze is meer gebaseerd op samenhang met het lokale landschap, waardoor archeologische resten in de gebieden die potenter zijn gebleken dan vooraf werd gedacht, beter kunnen worden beschermd. Naast de AMK- terreinen en archeologische rijksmonumenten zijn er nieuwe zones aangewezen die archeologische waarde hebben en op dezelfde manier als een AMK-terrein worden beschermd; - langdurige droogte en lage grondwaterstanden, leidend tot mogelijke oxidatie, bodeminstabiliteit en veranderende (bodem)chemische condities, zouden een bedreiging kunnen vormen voor het behoud van archeologische terreinen en resten.
3.4 Samenvatting huidige situatie en autonome ontwikkeling Bovenstaande beoordeling van de aspecten en criteria behorend bij het subthema Cultuurhistorie/Erfgoed is samengevat in tabel 3.6. In de kolom aangaande de duiding van autonome en planoverstijgende ontwikkelingen is de trend weergegeven, uitgedrukt in een positieve, negatieve of stabiele trend. Omdat de gebouwde monumenten in de gemeente Emmen overwegend in goede technische staat verkeren, is de situatie ten aanzien van het criterium Monumenten en hun Karakteristieke Elementen beoordeeld als goed. In de recente erfgoednota is opgenomen dat monitoring consequent moet worden uitgevoerd en blijft herbestemming, zoals nu reeds gebeurt, een belangrijk speerpunt. De trend is daarmee als stabiel beschouwd. Omdat het bodemarchief door ontwikkelingen in het verleden niet onverstoord is gebleven maar er ook lastig een uitspraak kan worden gedaan over de daadwerkelijke mate van aantasting van archeologische resten, is ten aanzien van het criterium archeologische monumenten de huidige situatie als redelijk beoordeeld. De nieuwe beleidskaart zou een betere bescherming mogelijk moeten maken, maar erosie door droogte blijft nu en in de toekomst een negatieve factor op ondergronds erfgoed. De trend is als stabiel beschouwd.
Tabel 3.6 Samenvatting huidige situatie en autonome ontwikkeling subthema Cultuurhistorie/Erfgoed Aspect Criteria Beoordeling huidige situatie Duiding autonome ontwikkeling en planoverstijgende ontwikkeling Cultuurhistorie monumenten en hun ka- rakteristieke elementen + de huidige situatie is goed neutraal/geen verandering ten opzichte van huidige situatie Archeologie archeologische monumen- ten +/- de huidige situatie is redelijk neutraal/geen verandering ten opzichte van huidige situatie 30 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief 3.5 Effectbeoordeling alternatieven In onderstaande paragrafen is per alternatief weergegeven wat de effecten zijn op het criterium die hoort bij het subthema Cultuur/Erfgoed. 3.5.1 Alternatief 1: Behouden In alternatief 1 leiden de volgende bouwstenen tot kansen en risico’s ten aanzien van het subthema Cultuur / Erfgoed, zie tabel 3.7.
Tabel 3.7 Bouwstenen met bijhorende kansen en risico’s in Alternatief 1: Behouden Bouwsteen Kans/Risico in bestaand stedelijk gebied gebiedsgericht vastgoedeigenaren (particulieren, verhuurders) ruimte geven om te investeren in hun vastgoed en woningen (bijvoorbeeld verduurzaming, optoppen, woningsplitsing, transformatie, bijgebouwen of mantelzorgwoningen en meervoudig ruimtegebruik) kans op toename van monumenten in goede staat doordat er geld wordt vrijgemaakt voor transformatie en renovatie van monumenten risico op afname van karakteristieke elementen doordat vastgoedeigenaren afbreuk doen aan karakteristieke elementen medewerking verlenen aan de ontwikkeling van de Nedersaksenlijn met een verdiepte ligging ter hoogte van het centrum van Emmen risico op verstoring archeologische monumenten doordat door de ontwikkeling van de verdiepte Nedersaksenlijn er veel onderzoek en verstoring in de bodem nodig is en daardoor archeologische monumenten verstoort kunnen worden het zichtbaarder maken van cultuurhistorische elementen, zoals de monumenten, hunebedden, grafheuvels, dorpslinten, ontginningsstructuren en waterwegen, enzovoort kans op toename van karakteristieke elementen doordat de cultuurhistorische elementen zichtbaarder worden gemaakt kans op toename staat archeologische monumenten doordat ze beter zichtbaar worden gemaakt en daardoor meer aandacht is voor archeologische
monumenten koesteren, beschermen en versterken cultuurhistorische waarden bij ontwikkelingen kans op toename van karakteristieke elementen doordat de cultuurhistorische waarden worden gekoesterd, beschermd en versterkt kans op toename staat archeologische monumenten doordat ze beter gekoesterd, beschermd en versterkt worden bij ontwikkelingen open, groene karakter van gemeente Emmen behouden door dit als vertrekpunt te nemen bij ruimtelijke ontwikkeling (o.a. door onnodige verhardingen te verwijderen en zuinig zijn op bestaande groenstructuren) kans op toename van kwaliteit van cultuurhistorie door behoud van karakteristieke open landschap en veenkoloniale ontginningsstructuren Criterium monumenten en hun karakteristieke elementen Ten aanzien van het subthema Cultuur/Erfgoed worden in alternatief 1 verschillende maatregelen ingezet om monumenten en karakteristieke elementen te versterken. Zo worden cultuurhistorische elementen, zoals monumenten, hunebedden, grafheuvels en veenkoloniale ontginningsstructuren, zichtbaarder gemaakt, waardoor hun waardering en behoud toenemen. Verder wordt bij ruimtelijke ontwikkelingen actief ingezet op het koesteren, beschermen en versterken van cultuurhistorische waarden. Ook het behoud van het open, groene karakter van de gemeente Emmen draagt bij aan de kwaliteit van de cultuurhistorie.
Het bieden van ruimte aan particuliere en commerciële vastgoedeigenaren om te investeren in verduurzaming, optoppen, woningsplitsing en transformatie, vergroot de kans op monumenten in goede staat. Tegelijkertijd bestaat het risico dat aanpassingen door eigenaren afbreuk doen aan karakteristieke elementen. 31 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief De effecten van alternatief 1 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+). Criterium archeologische monumenten Ten aanzien van het subthema Cultuur/Erfgoed leidt alternatief 1 tot tegenstrijdige effecten op archeologische monumenten. Enerzijds draagt medewerking verlenen aan de ontwikkeling van de Nedersaksenlijn met een verdiepte ligging het risico met zich mee dat archeologische monumenten worden beschadigd, Anderzijds vergroot het zichtbaarder maken van cultuurhistorische elementen, zoals monumenten, hunebedden en grafheuvels, de aandacht voor archeologische waarden en draagt bij aan een betere staat van deze monumenten. Bovendien zorgt het koesteren, beschermen en versterken van cultuurhistorische waarden bij ontwikkelingen ervoor dat archeologische monumenten bewuster worden meegenomen en beter worden behouden. Gezamenlijk vergroten deze maatregelen de kans op behoud, monitoring en zorgvuldige omgang bij ingrepen in de bodem.
De effecten van alternatief 1 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+) en negatief (-). 3.5.2 Alternatief 2: Benutten In alternatief 2 leiden de volgende bouwstenen tot kansen en risico’s ten aanzien van het subthema Cultuur / Erfgoed, zie tabel 3.8. Tabel 3.8 Bouwstenen met bijhorende kansen en risico’s in Alternatief 2: Benutten Bouwsteen Kans/Risico medewerking verlenen aan ontwikkeling van de Nedersaksenlijn met een onverdiepte ligging ter hoogte van het centrum van Emmen risico op afname archeologische monumenten doordat door de ontwikkeling van de onverdiepte Nedersaksenlijn archeologische monumenten onder druk komen te staan zoals grafheuvels toeristische trekpleisters (bijvoorbeeld Wildlands, de Hondsrug, het Bargerveen, het Veenpark en de hunebedden) worden via een netwerk van recreatieve fiets-, wandel- en vaarroutes beter met elkaar en de wijde regio verbonden kans op toename staat en beleving cultuurhistorische monumenten doordat deze beter bereikbaar en met elkaar verbonden zijn Criterium monumenten en hun karakteristieke elementen Ten aanzien van het subthema Cultuur/Erfgoed wordt in alternatief 2 de toegankelijkheid van cultuurhistorische locaties vergroot. Doordat de locaties beter bereikbaar en met elkaar verbonden zijn, wordt zowel de verbetering van de staat en de beleving van monumenten en hun karakteristieke elementen vergroot.
Er is een risico op afname van archeologische monumenten doordat door de ontwikkeling van de onverdiepte Nedersaksenlijn archeologische monumenten onder druk komen te zijn zoals grafheuvels. De effecten van alternatief 2 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+). Criterium archeologische monumenten Ten aanzien van het subthema Cultuur/Erfgoed zorgt alternatief 2 voor zowel negatieve als positieve effecten op archeologische monumenten. Doordat de monumenten beter bereikbaar en met elkaar verbonden zijn, wordt zowel de verbetering van de staat en de beleving van archeologische monumenten vergroot. De medewerking aan de ontwikkeling van de Nedersaksenlijn in onverdiepte ligging brengt risico omdat deze aanleg archeologische monumenten onder druk zet en risico op afname of beschadiging van bijvoorbeeld grafheuvels veroorzaakt. De effecten van alternatief 2 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als zowel positief (+) als negatief (-).
32 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief 3.5.3 Samenvatting effectbeoordeling alternatieven Tabel 3.9 Effectbeoordeling alternatieven subthema Cultuurhistorie / Erfgoed Aspect Criteria Alternatief 1: Behouden Alternatief 2: Benutten Cultuurhistorie monumenten en hun karakteristieke elementen + + Archeologie archeologische monumenten + en - + en - De effecten van alternatief 1 op het criterium monumenten en hun karakteristieke elementen is beoordeeld als positief (+), bij alternatief 2 zijn de effecten op dit criterium ook beoordeeld als positief (+). De effecten van alternatief 1 op het criterium archeologische monumenten is beoordeeld zowel positief (+) als negatief (-), bij alternatief 2 zijn de effecten op dit criterium ook beoordeeld als zowel positief (+) als negatief (-). 33 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief 4 SUBTHEMA KLIMAAT EN KLIMAATVERANDERING 4.1 Introductie subthema Klimaat en Klimaatverandering Het subthema Klimaat en Klimaatverandering bestaat uit drie aspecten: wateroverlast, droogte en hittestress. In de onderstaande tabel is het beoordelingskader weergegeven van het subthema Klimaat en Klimaatverandering.
Tabel 4.1 Beoordelingskader subthema Klimaat en Klimaatverandering Aspect Criteria wateroverlast waterbergend en spons vermogen overlast door hoge grondwaterstanden droogte zoetwaterbeschikbaarheid lage grondwaterstanden door ontwatering hittestress stedelijk hitte eiland 4.2 Aspect wateroverlast Het aspect wateroverlast is beoordeeld aan de hand van de criteria ‘waterbergend en spons vermogen’ en ‘overlast door hoge grondwaterstanden’. Beleidsdoelstellingen De Structuurvisie (Structuurvisie eMMen 2020, gemeente Emmen (2009)) benoemt het realiseren van waterberging. Het langer lokaal vasthouden van water (sponswerking) wordt niet benoemd. De Structuurvisie Water (Structuurvisie ‘Emmen, Water’, gemeente Emmen (2014)) is een aantal jaar later opgesteld legt de focus op afwentelen voorkomen. Oplossingen worden gezocht in de voorkeursvolgorde ‘vasthouden-bergen-afvoeren’. Er is een waterbergingsopgave gedefinieerd in de Structuurvisie Water. Ook een rioleringsopgave en grondwateropgave worden genoemd. Deze zijn verder uitgewerkt in het Rioleringsplan (Gemeentelijk Rioleringsplan Emmen 2024-2028, gemeente Emmen (2023)). Daarnaast is er een leidraad opgesteld voor het omgaan met effecten van klimaatverandering in de fysieke leefomgeving, dit is gedaan in het Uitvoeringsplan Klimaatadaptatie Emmen (Uitvoeringsplan Klimaatadaptatie Emmen (2022)).
4.2.1 Criterium waterbergend en spons vermogen Het beoordelingskader voor het criterium waterbergend en spons vermogen is in tabel 4.2 geoperationaliseerd. 34 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief Tabel 4.2 Beoordelingskader huidige situatie aantal waterbergend en spons vermogen Beoordeling Beoordeling huidige situatie Maatlat + de huidige situatie is goed, er is geen verbetering nodig er is voldoende waterbergend en spons vermogen +/- de huidige situatie is redelijk verbetering is wenselijk er is nu voldoende waterbergend en spons vermogen, maar er zijn gevallen van wateroverlast in bepaalde gebieden - de huidige situatie is slecht, verbetering is noodzakelijk er is nu al onvoldoende waterbergend en spons vermogen wat leidt tot ontoelaatbare wateroverlast Huidige situatie Het watersysteem in Emmen is gericht op afvoeren, maar het rioleringssysteem is niet berekend op de hoeveelheid water bij hevige regen in de toekomst. Het water verzamelt zich in lokale laagtes en veroorzaakt wateroverlast. Dit is een welbekend probleem in de wijken Emmerhout, Emmerschans en Angelslo. Als er enkele dagen een grote hoeveelheden neerslag valt, en het watersysteem kan de hoeveelheid niet meer aan, kunnen beken, wijken of kanalen buiten hun oevers treden waardoor gebieden onder water komen te staan (overstromend oppervlaktewater).
Dit komt weinig voor, maar er zijn wel risico’s op overstromingen bekend rond keringen, die in de toekomstproblemen kunnen veroorzaken. Daarnaast wentelt de gemeente namelijk een deel van haar stedelijke wateropgave af op omringende, lagergelegen gemeentes, omdat het watersysteem gericht is op snel afvoeren en niet op vasthouden. Het watersysteem is een gezamenlijke opgave van gemeente en waterschap. Om dit te voorkomen kan het waterbergend en spons vermogen worden vergroot, door meer water vast te houden en, in extreme situaties, het bergen van overtollig hemelwater. Dat is momenteel niet het geval, er is een bergingsopgave, en er wordt nog te snel afgevoerd. De gemeente richt zich in zijn beleid op aanpakken van het rioolstelsel en samen met waterschappen waterbergingen buiten stedelijk gebied aanleggen. De waterbergingsopgave van 1.000.000 m3 voor de toekomst is tot heden slechts gedeeltelijk ingevuld, en Emmen is dus nog niet klaar voor de toekomst. De huidige situatie ten aanzien van het criterium waterbergend en spons vermogen is daarmee beoordeeld als slecht (-). Autonome ontwikkeling Er worden 362 woningen gerealiseerd in de gemeente (de in 2025 beschikbare ‘harde plancapaciteit’). Deze woningbouwontwikkelingen hebben een effect op het waterbergend vermogen, indien ze leiden tot een toename van verharding.
Echter, deze hoeveelheden zijn dermate klein dat het effect van deze extra woningen op het totale waterbergend vermogen verwaarloosbaar is. Daarnaast wordt voor deze plannen voldoende waterberging gerealiseerd in het betreffende plangebied. Dit is in de gemeente Emmen al enkele jaren gebruikelijk voor individuele plannen. 4.2.2 Criterium overlast door hoge grondwaterstanden Het beoordelingskader voor het criterium overlast door hoge grondwaterstanden is in tabel 4.3 geoperationaliseerd. 35 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief Tabel 4.3 Beoordelingskader huidige situatie hoge grondwaterstanden Beoordeling Beoordeling huidige situatie Maatlat + de huidige situatie is goed, er is geen verbetering nodig er is beperkte grondwateroverlast +/- de huidige situatie is redelijk verbetering is wenselijk er is beperkte grondwateroverlast, maar er zijn gevallen van schade - de huidige situatie is slecht, verbetering is noodzakelijk er is veel grondwateroverlast, wat leidt tot ontoelaatbare schade Huidige situatie Langdurige neerslag kan ook resulteren in wateroverlast. Er is minder ruimte in het oppervlaktewater en de grond kan verzadigd raken.
Grondwateroverlast kan ontstaan waar natuurlijke drainage afwezig is of beperkte drainagecapaciteit aanwezig is (bijvoorbeeld door slechtdoorlatende lagen) en kan schade aan gewassen of overlast rond woningen en infrastructuur veroorzaken. Dit komt voor in de Veenkoloniën, maar ook op de Hondsrug, waar de keileemondergrond op bepaalde plekken voor lokaal hoge grondwaterstanden zorgt, zogenaamde ‘schijngrondwaterstanden’. In de gemeente Emmen, waar op veel plekken grondwater in de vorm van kwel omhoogkomt, kan dit effect versterkt worden door menselijk handelen. Grondwaterstanden kunnen worden beheerst door het verhogen van de drainagecapaciteit en peilverlaging, maar dit conflicteert met water vasthouden. De hoge grondwaterstanden zorgen voor overlast bij functies als akkerbouw en bebouwing. Dit speelt vooral rond natte gebieden langs de Hondsrug, maar ook in de Delftlanden en Roswinkel zijn klachten bekend over natte kruipruimtes. Er is een beleidsaanpak voor grondwateroverlast geformuleerd in het Rioleringsplan. Om te hoge grondwaterstanden tegen te gaan wordt op problematische locaties drainagebuizen aangelegd. De gemeente heeft een onderhoudsplan en doet onderzoek naar de levensduur en onderhoudsbehoefte van deze drainage. De huidige situatie ten aanzien van het criterium grondwateroverlast is daarmee beoordeeld als matig (+/-).
Autonome ontwikkeling Er worden 362 woningen gerealiseerd in de gemeente (de in 2025 beschikbare ‘harde plancapaciteit’). Deze woningbouwontwikkelingen hebben een effect op de grondwateroverlast, indien ze gebouwd zijn op locaties met hoge grondwaterstanden of kwel. 4.3 Aspect droogte Het aspect droogte is beoordeeld aan de hand van de criteria ‘zoetwaterbeschikbaarheid’ en ‘lage grondwaterstanden door ontwatering. Beleidsdoelstellingen In de Structuurvisie (Structuurvisie eMMen 2020, gemeente Emmen (2009)) wordt gesproken over het realiseren van een ‘buffer’ om droogte tegen te gaan. De Structuurvisie Water (Structuurvisie ‘Emmen, Water’, gemeente Emmen (2014)) gaat uit van vasthouden-bergen-afvoeren en minder afwentelen, maar droogte tegengaan wordt hier niet besproken. Het Rioleringsplan (Gemeentelijk Rioleringsplan Emmen 2024-2028, gemeente Emmen (2023)) wil extra aandacht voor activiteiten op locaties met een lage grondwaterstand. Daarnaast wil de gemeente hemelwater infiltreren en drainage verbeteren om bodendaling tegen te gaan, met name in veenrestanten. 36 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief 4.3.1 Criterium zoetwaterbeschikbaarheid Het beoordelingskader voor het criterium zoetwaterbeschikbaarheid is in onderstaande tabel 4.4 geoperationaliseerd.
Tabel 4.4 Beoordelingskader huidige situatie zoetwaterbeschikbaarheid Beoordeling Beoordeling huidige situatie Maatlat + de huidige situatie is goed, er is geen verbetering nodig de zoetwaterbeschikbaarheid is voldoende en staat in de toekomst niet onder druk +/- de huidige situatie is redelijk, verbetering is wenselijk de zoetwaterbeschikbaarheid is nu voldoende, maar er is een grote afhankelijkheid op onzekere bronnen - de huidige situatie is slecht, verbetering is noodzakelijk de zoetwaterbeschikbaarheid staat onder druk Huidige situatie In het huidige systeem wordt water snel afgevoerd, en is daarom in de zomer aanzienlijke aanvoer van water nodig om het oppervlaktewater op peil te houden en gewassen te verbouwen. Zonder aanvoer vanuit het IJsselmeer via de Hoogeveensevaart staan de sloten in een week droog. Doordat ook de afvoer van de Rijn minder wordt door droogte, wordt de aanvoer en beschikbaarheid van water onzekerder. Ook het stedelijk groen heeft een waterbehoefte. In Emmen moet in drogere stedelijke gebieden ’s zomers water worden aangevoerd met tankwagens om het stedelijk groen te onderhouden. Om de effecten van droogte tegen te gaan is het des te belangrijker om water langer in het gebied vast te houden. Dit wordt onder andere toegepast door het waterschap Hunze en Aa’s om het Mussel Aa systeem weerbaarder te maken.
Er moet meer water bovenstrooms worden vastgehouden en er wordt gewerkt aan beekdalherstel (hermeanderen, vernatten beekdal). Verder zijn de uitgewerkte maatregelen vooral gericht op wateroverlast voorkomen. Aanpassingen aan het watersysteem om de zoetwaterafhankelijkheid te verminderen, en het heroverwegen van waterintensieve functies is iets wat nog niet ruimtelijk wordt uitgewerkt. De zoetwaterbeschikbaarheid komt niet terug in de beleidsaanpak van de gemeente, alleen op langer water vasthouden is beleid geformuleerd. Er wordt geen rekening gehouden met de huidige afhankelijkheid van IJsselmeerwater die in de toekomst mogelijk onder druk komt te staan. De huidige situatie ten aanzien van het criterium zoetwaterbeschikbaarheid is beoordeeld als redelijk (+/-). Autonome ontwikkeling - klimaatverandering kan verregaande gevolgen hebben voor de zoetwaterbeschikbaarheid. De 7-daagse minimum rivierafvoer van de Rijn, die bepalend is voor de watervoorraad in het IJsselmeer, neemt maximaal 20 % af. Een groot deel van de gemeente Emmen is afhankelijk van deze toevoer. Omdat er geen beleid is geformuleerd om een tekort aan IJsselmeerwater op te vangen, staat de zoetwaterbeschikbaarheid in de toekomst onder druk; - er worden 362 woningen gerealiseerd in de gemeente.
Deze woningbouwontwikkelingen vergroten de watervraag in een beperkte mate; - recreatiepark Nordic Nature in Erica zal ook een watervraag hebben. Deze is beperkt wanneer deze wordt vergeleken met de grote watervragers als landbouw en industrie en de al aanwezige huidige woningen. 37 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief 4.3.2 Criterium lage grondwaterstanden door ontwatering Het beoordelingskader voor het criterium lage grondwaterstanden door ontwatering is in onderstaande tabel geoperationaliseerd. Tabel 4.5 Beoordelingskader huidige situatie aantal monumenten Beoordeling Beoordeling huidige situatie Maatlat + de huidige situatie is goed, er is geen verbetering nodig lage grondwaterstanden veroorzaken geen problemen als bodemdaling of verschilzetting +/- de huidige situatie is redelijk verbetering is wenselijk lage grondwaterstanden veroorzaken weinig problemen als bodemdaling of verschilzetting en er is beleid om dit tegen te gaan - de huidige situatie is slecht, verbetering is noodzakelijk lage grondwaterstanden veroorzaken nu al veel bodemdaling en verschilzetting is problematisch Huidige situatie Door intensieve ontwatering worden op veel plekken de grondwaterstanden kunstmatig verlaagd. Lage grondwaterstanden is met name een risico in gebieden waar nog veenresten aanwezig zijn en waar krimpgevoelige lagen als klei en leem in de ondergrond aanwezig zijn.
Verlaging van grondwaterstanden in veengebieden kan leiden tot bodemdaling (10.2). De bodemopbouw in de gemeente Emmen is erg grillig, en op onverwachte plekken kunnen veenputten (lokaal dikke veenpakketten) aanwezig zijn. Hier kan dus lokaal veenoxidatie optreden. Hierdoor is het lastig te voorspellen waar verzakkingen optreden schade ontstaat aan bebouwing of infrastructuur. Het risico op het indrogen van krimpgevoelige lagen (klei en leem) op de Hondsrug is nog lastiger te voorspellen. Dit hangt af van factoren zoals de diepte krimpgevoelige laag ten opzichte van de gemiddelde grondwaterstand. In het beleid wordt er aandacht besteed aan deze problematiek, onder andere door meer water te willen infiltreren, maar ingrijpendere maatregelen worden nog niet toegepast: bijvoorbeeld minder intensief ontwateren, peilverhoging of functieverandering. Het watersysteem in Emmen is momenteel vooral gericht op het afvoeren van water. Er wordt daarmee ook intensief ontwaterd. Van nature natte gebieden worden drooggehouden om overlast in natte periodes te voorkomen, maar daardoor is er juist een watertekort in droge periodes. Met het aanpassen van het watersysteem, door minder intensief te ontwateren wordt Emmen minder droogtegevoelig. Het (grond)watersysteem is een gezamenlijke opgave van de gemeente en waterschap.
Stoppen met het indexeren van waterpeilen in de ontgonnen hoogveengebieden, en te kiezen voor een robuuster ( bijvoorbeeld hoger of flexibel) peil, verminderd de problematiek. Hierdoor kunnen functies als akkerbouw mogelijk niet meer in natte gebieden blijven bestaan. In de beleidsdocumenten worden deze keuzes niet expliciet benoemd. Alleen water vasthouden door te infiltreren wordt benoemd als mitigatiemaatregel voor droogte. De huidige situatie ten aanzien van het criterium lage grondwaterstanden is beoordeeld als redelijk (+/-). Autonome ontwikkeling Er worden 362 woningen gerealiseerd in de gemeente. De grootte van deze ontwikkelingen is beperkt. Deze woningbouwontwikkelingen kunnen aangegrepen worden om een positief effect te hebben op de grondwaterstanden, maar indien meer drainage moet worden toegepast, zal het effect negatief zijn. 38 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief 4.4 Aspect hittestress Het aspect hittestress is beoordeeld aan de hand van het criterium ‘stedelijk hitte eiland’. Er is op het detailniveau van een omgevingsvisie niet te zeggen om andere hittefactoren zoals de gevoelstemperatuur te beoordelen. Beleidsdoelstellingen Hittestress wordt nagenoeg niet benoemd in beleidsdocumenten, alleen in het Rioleringsplan1 wordt vergroening van bebouwd gebied genoemd als maatregel om hittestress tegen te gaan.
4.4.1 Criterium stedelijk hitte eiland Het beoordelingskader voor het criterium stedelijk hitte eiland is in onderstaande tabel geoperationaliseerd. Tabel 4.6 Beoordelingskader huidige situatie stedelijk hitte eiland Beoordeling Beoordeling huidige situatie Maatlat + de huidige situatie is goed, er is geen verbetering nodig het stedelijk hitte eiland is beperkt, waardoor er weinig kans op hittestress is +/- de huidige situatie is redelijk verbetering is wenselijk het stedelijk hitte eiland is hoog (> 2 C) in het oude centrum, maar in de rest van de gemeente is er een beperkt stedelijk hitte eiland, waardoor er een redelijke kans op hittestress is - de huidige situatie is slecht, verbetering is noodzakelijk het stedelijk hitte eiland is hoog (> 2°C) in een groot gedeelte van de gemeente waardoor er een grote kans op hittestress is Huidige situatie Het stedelijk gebied warmt meer op dan het landelijke gebied, tot wel 7 °C in extreme situaties. Dit wordt het stedelijke hitte eiland genoemd. De mate van opwarming wordt met name beïnvloed door de hoeveelheid groen en de dichtheid van bebouwing. Omdat de gemeente Emmen een lage bevolkingsdichtheid met veel groen oppervlak heeft, is het stedelijk hitte eiland beperkt. De huidige situatie ten aanzien van het criterium stedelijk hitte eiland is daarmee beoordeeld als goed (+).
Autonome ontwikkeling De autonome ontwikkelingen zullen weinig tot geen effect hebben op het stedelijk hitte eiland door de grootte. 4.5 Samenvatting huidige situatie en autonome ontwikkeling Bovenstaande beoordeling van aspecten en criteria behorend bij het subthema Klimaat en Klimaatverandering is samengevat in tabel 4.7. 1 Gemeentelijk Rioleringsplan Emmen 2024-2028, gemeente Emmen (2023). 39 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief Tabel 4.7 Samenvatting huidige situatie en autonome ontwikkeling subthema klimaat en klimaatverandering Aspect Criteria Beoordeling huidige situatie Duiding autonome ontwikkelingen wateroverlast waterbergend en spons vermogen - de huidige situatie is slecht neutraal/geen verandering ten opzichte van huidige situatie wateroverlast overlast door hoge grondwaterstanden +/- de huidige situatie is redelijk neutraal/geen verandering ten opzichte van huidige situatie droogte zoetwaterbeschikbaarheid +/- de huidige situatie is redelijk negatief/verslechtering ten opzichte van huidige situatie droogte lage grondwaterstanden door ontwatering +/- de huidige situatie is redelijk negatief/verslechtering ten opzichte van huidige situatie hittestress stedelijk hitte eiland + de huidige situatie is goed neutraal/geen verandering ten opzichte van huidige situatie 4.6 Effectbeoordeling alternatieven In onderstaande paragrafen is per alternatief
weergegeven wat de effecten zijn op het criterium die hoort bij het subthema Klimaat en Klimaatverandering. 4.6.1 Alternatief 1: Behouden In alternatief 1 leiden de volgende bouwstenen tot kansen en risico’s ten aanzien van het subthema Klimaat en Klimaatverandering, zie tabel 4.8. Tabel 4.8 Bouwstenen met bijhorende kansen en risico’s in Alternatief 1: Behouden Bouwsteen Kans/Risico herbestemming van Vrijkomende Agrarische Bebouwing (VAB) mogelijk maken naar recreatieve doeleinden, kleinschalige bedrijvigheid en wonen met mogelijk een combinatie met geclusterde zorg kans op toename zoetwaterbeschikbaarheid doordat er meer water wordt vastgehouden bij recreatieve doeleinden en er een lagere watervraag is kans op afname lage grondwaterstanden doordat er minder ontwatering meer nodig is voor recreatieve doeleinden of woningen in het zuidoosten, rondom het Bargerveen, ruimte bieden voor verwevenheid landbouw met natuur en recreatie & toerisme: hier géén ruimte voor nieuwvestiging van veehouderijen kans op toename waterbergend en spons vermogen doordat er in een voormalig veengebied minder ontwaterd wordt en natuur wordt gerealiseerd.
Ook zal er ook in de Bargerveen meer sponsvermogen zijn doordat de omgeving minder intensief ontwatert wordt kans op afname overlast door hoge grondwaterstanden doordat er minder landbouw is in de gebieden rond de Bargerveen, waar het nadelige effect van hoge grondwaterstanden aanwezig is kans op toename zoetwaterbeschikbaarheid doordat een aantal agrarische watervragers stoppen en de extensieve vorm van landbouw een kleinere watervraag heeft 40 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief Bouwsteen Kans/Risico kans op afname lage grondwaterstand doordat de ontwatering afneemt ten behoeve van te landbouw en in plaats daarvan (natte) natuur wordt gerealiseerd economische ruimtevraag invullen door verdichting en herstructurering van bestaande bedrijventerreinen zoals Bargermeer kans op toename waterbergend vermogen doordat op bestaande bebouwde locaties verdicht wordt in plaats van dat er nieuwe locaties bebouwd wordt waardoor er op die locaties een groter waterbergend vermogen ontstaat risico op afname waterbergend vermogen doordat op bestaande bebouwde locaties verdicht wordt wat op die locaties zorgt voor minder groen en dus een lager waterbergend vermogen risico op afname zoetwaterbeschikbaarheid doordat er met verdichting meer industriële en bedrijfsactiviteiten en dus meer waterafnemers bijkomen wat leidt tot een grotere watervraag risico op toename stedelijk hitte
eiland door verdichting van bebouwing wat resulteert in meer opwarming van bestaande bedrijventerreinen open, groene karakter van gemeente Emmen behouden door dit als vertrekpunt te nemen bij ruimtelijke ontwikkeling (o.a. door onnodige verhardingen te verwijderen en zuinig zijn op bestaande groenstructuren) kans op afname wateroverlast doordat meer groen zorgt voor meer ruimte om waterbergend vermogen te realiseren, en meer sponsvermogen, omdat water minder snel wordt afgevoerd dan wanneer het meteen in het riool belandt kans op afname stedelijk hitte eiland effect doordat veel groen en een open landschap leidt tot een kleiner stedelijke hitte eiland en meer afkoeling van de stad het bodem- en watersysteem zijn leidend bij ruimtelijke ontwikkelingen kans op toename van waterbergend en spons vermogen doordat het systeem natuurlijker wordt ingericht met meer sponsvermogen kans op afname van overlast door hoge grondwaterstanden doordat functies als woningbouw en akkerbouw niet meer worden gerealiseerd op plekken met van nature hoge grondwaterstanden kans op toename zoetwaterbeschikbaarheid doordat functies met een hoge watervraag niet meer op plekken met een lage waterbeschikbaarheid worden gerealiseerd kans op afname lage grondwaterstanden doordat er meer water wordt vastgehouden en waterintensieve functie niet meer op droogtegevoelige locaties plaatsvinden zoveel mogelijk
natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen in ruimtelijke ontwikkelingen kans op toename van waterbergend en spons vermogen doordat een klimaatadaptieve inrichting is gericht op meer water vasthouden kans op minder overlast door hoge grondwaterstanden doordat de omgeving wordt ontworpen op het voorkomen van grondwateroverlast kans op toename zoetwaterbeschikbaarheid doordat er klimaatadaptieve maatregelen voor drinkwaterbesparing of hemelwaterbenutting worden gerealiseerd kans op afname lage grondwaterstand doordat een klimaatadaptieve inrichting is gericht op minder ontwateren en meer water vasthouden 41 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief Bouwsteen Kans/Risico kans op afname stedelijk hitte eiland doordat er meer groen is als gevolg van natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen en dat voor lagere temperaturen en afkoeling zorgt vergroten van het openbaar groen en groen-blauw om hittestress tegen te gaan in stedelijk gebied kans op toename waterbergend en spons vermogen door het openbaar groen en groen-blauw te vergroten waar hemelwater in kan infiltreren kans op afname lage grondwaterstanden doordat er meer infiltrerend oppervlak is waardoor het grondwater wordt aangevuld kans op afname van het stedelijk hitte eiland doordat het percentage groen oppervlak toeneemt (en het verhard oppervlak afneemt), waardoor de verdamping toeneemt en de stad afkoelt.
bomen en groenstructuren zoals hagen zorgen daarnaast ook voor meer verdamping in de stad voorzien in voldoende waterbergingscapaciteit in stedelijk gebied, beekdalen en het watersysteem in de veengebieden kans op toename van waterbergend en spons vermogen doordat het systeem natuurlijker wordt ingericht met meer sponsvermogen risico op toename van overlast door hoge grondwaterstanden doordat er meer water wordt vastgehouden in de bodem. Als er functies aanwezig zijn die niet goed samengaan met hoge grondwaterstanden kan dit overlast opleveren kans op toename zoetwaterbeschikbaarheid doordat er minder wordt ontwaterd en meer water wordt vastgehouden en daardoor minder water moet worden aangevoerd in de zomer kans op afname lage grondwaterstanden doordat er minder wordt ontwaterd en meer water wordt vastgehouden en daardoor minder water moet worden aangevoerd in de zomer beschermen van de bodemkwaliteit in de drinkwaterwinning- en beschermingsgebieden Noordbargeres en Valtherbos, en rond het Bargerveen kans op toename van waterbergend en sponsvermogen doordat bescherming van de bodemkwaliteit leidt tot een gezondere bodem met een beter waterbergend en sponsvermogen kans op toename zoetwaterbeschikbaarheid doordat een gezondere bodem meer water kan vasthouden op plekken met klimaatopgaven Vrijkomende Agrarische Bebouwing (VAB) transformatie toestaan met initiatieven die
bijdragen aan natuurherstel en klimaatadaptatie kans op toename van waterbergend en sponsvermogen doordat er meer water wordt opgevangen op plekken waar dat nodig is kans op toename zoetwaterbeschikbaarheid doordat er meer water wordt vastgehouden en tegelijkertijd de watervraag daalt door transformatie van agrarische bebouwing kans op afname ontwatering doordat gebieden klimaatadaptief worden ingericht door transformatie van agrarische bebouwing en meer water vasthouden in plaats van afvoeren Criterium waterbergend en sponsvermogen Ten aanzien van het subthema Klimaat en Klimaatverandering biedt alternatief 1 vooral kansen voor het waterbergend en sponsvermogen in de gemeente Emmen. Er is een risico op afname waterbergend vermogen door verdichting op bebouwde locaties wat zorgt voor minder groen. 42 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief Er zijn veel kansen om het waterbergend en sponsvermogen te vergroten, bijvoorbeeld door natuurinclusief en klimaatadaptief te bouwen, het water- en bodemsysteem leidend laten zijn bij ruimtelijke ontwikkelingen, en het creëren van watercapaciteit in beekdalen en veengebieden zoals het Bargerveen. Ook het behoud van het open en groene karakter van Emmen en verdichten in plaats van uitbreiden bieden meer ruimte om waterbergend en sponsvermogen te behouden en vergroten.
Daarnaast biedt herbestemming van VAB’s naar natuur en recreatie kansen voor meer sponsvermogen. VAB kan ook getransformeerd worden tot natuurinclusieve en klimaatadaptieve functies. De effecten van alternatief 1 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+). Criterium overlast door hoge grondwaterstanden Ten aanzien van het subthema Klimaat en Klimaatverandering biedt alternatief 1 risico’s en kansen voor overlast door hoge grondwaterstanden in de gemeente Emmen. Er bestaat een risico op een toename van overlast door hoge grondwaterstanden in beekdalen of op locaties waar grondwaterstanden worden verhoogd door maatregelen om meer water vast te houden en dit niet goed samengaat met aanwezige functies. Er zijn echter vooral kansen om overlast te verminderen, bijvoorbeeld door het bodem- en watersysteem leidend te laten zijn bij ruimtelijke ontwikkelingen (zodat functies niet op natuurlijk hoge grondwaterstanden worden gerealiseerd), door zoveel mogelijk natuurinclusief en klimaatadaptief te bouwen, en door in het zuidoosten rond het Bargerveen ruimte te bieden voor verwevenheid van landbouw met natuur en recreatie. De effecten van alternatief 1 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+).
Criterium zoetwaterbeschikbaarheid Ten aanzien van het subthema Klimaat en Klimaatverandering biedt alternatief 1 risico’s en kansen voor de zoetwaterbeschikbaarheid in de gemeente Emmen. Er is een risico op afname van de zoetwaterbeschikbaarheid door economische ruimtevraag die wordt ingevuld via verdichting en herstructurering van bestaande bedrijventerreinen (zoals het Bargermeer), omdat daarmee meer waternemers bijkomen, wat leidt tot een grotere watervraag. Tegelijkertijd zijn er vooral kansen om de beschikbaarheid van zoetwater te vergroten, bijvoorbeeld door transformatie van VAB naar recreatieve doeleinden, kleinschalige bedrijvigheid en wonen (waardoor watervraag in de landbouw afneemt). Daarnaast zorgt het bieden van geen ruimte voor nieuwvesting en veehouderijen rondom het Bargerveen en inzet op extensivering, het bodem- en watersysteem leidend laten zijn bij ruimtelijke ontwikkelingen en zoveel mogelijk natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen voor kansen. Ook het voorzien in voldoende waterbergingscapaciteit in stedelijk gebied, beekdalen en veengebieden, het beschermen van bodemkwaliteit in drinkwater- en beschermingsgebieden en VAB- transformaties die natuurherstel en klimaatadaptatie bevorderen bieden kansen voor meer zoetwaterbeschikbaarheid. De effecten van alternatief 1 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+).
Criterium lage grondwaterstanden door ontwatering Ten aanzien van het subthema Klimaat en Klimaatverandering biedt alternatief 1 alleen kansen voor lage grondwaterstanden in de gemeente Emmen. Er zijn geen risico’s op een toename van lage grondwaterstanden door ontwatering. Er zijn kansen op een afname van lage grondwaterstanden doordat er minder ontwatering nodig is voor landbouw door transformatie van VAB naar recreatie, kleinschalige bedrijvigheid of wonen. Doordat in het zuidoosten rond het Bargerveen minder ontwatering plaatsvindt en natte natuur wordt gerealiseerd neemt het risico op lage grondwaterstanden ook af. Met het bodem- en watersysteem leidend bij ruimtelijke ontwikkelingen zullen waterintensieve functies niet op locaties met een lage waterschikbaarheid plaatsvinden. Daarnaast maakt natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen en vergroting van openbaar groen 43 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief en groen-blauwe structuren meer infiltratie en grondwateraanvulling mogelijk en leidt het vergroten van waterbergingscapaciteit in stedelijk gebied, beekdalen en veengebieden tot minder ontwatering. De effecten van alternatief 1 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+).
Criterium stedelijk hitte eiland Ten aanzien van het subthema Klimaat en Klimaatverandering biedt alternatief 1 risico’s en kansen voor het stedelijk hitte eiland in de gemeente Emmen. Er is één risico op toename van het stedelijk hitte eiland effect: verdichting en herstructurering van bestaande bedrijventerreinen zoals Bargermeer, meer verdichting en bebouwing resulteert in meer opwarming van het gebied. Er zijn kansen op afname van het stedelijk hitte eiland wanneer wordt ingezet op behoud van het open, groene karakter van Emmen, natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen, en het vergroten van het openbaar groen en groen-blauw structuren. Deze maatregelen vergroten het groene oppervlak, verminderen het verharde oppervlak, verhogen de verdamping en dragen bij aan verkoeling en minder hittestress in Emmen. De effecten van alternatief 1 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+). 4.6.2 Alternatief 2: Benutten In alternatief 2 leiden de volgende bouwstenen tot kansen en risico’s ten aanzien van het subthema Klimaat en Klimaatverandering, zie tabel 4.9.
Tabel 4.9 Bouwstenen met bijhorende kansen en risico’s in Alternatief 2: Benutten Bouwsteen Kans/Risico nieuwe woningbouw door uitbreiding voor het creëren van gemengde wijken en dorpen, met verschillende woningtypen risico op afname zoetwaterbeschikbaarheid doordat er meer waterafnemers bijkomen wat leidt tot een grotere watervraag risico op toename stedelijk hitte eiland door verdichting en uitbreiding van bebouwing woningen toevoegen met veel basisvoorzieningen nabij en goede bereikbaarheid: Emmen-stad en Klazienaveen, Schoonebeek, Emmer-Compascuum en Nieuw Amsterdam/Veenoord (kerndorpen) risico op afname waterbergend en sponsvermogen doordat er minder waterbergend vermogen is als rond Schoonebeek in beekdalen en op lagere plekken in het landschap gebouwd wordt risico op toename overlast door hoge grondwaterstanden doordat er overlast ontstaat als er in Emmen en in de kerndorpen gebouwd wordt op plekken met hoge grondwaterstanden risico op afname zoetwaterbeschikbaarheid doordat met de realisatie van meer woningen het inwoneraantal toeneemt waardoor het waterverbruik toeneemt risico op toename stedelijk hitte eiland effect doordat toename van woningen in en rondom Emmen en de kerndorpen leidt tot verdichting en leidt tot minder afkoeling van het bebouwde gebied groei woningvoorraad door bouw woningen in nog niet bebouwde gebieden waarbij het gebied rondom Emmen-Zuid geldt
als locatie voor stedelijke uitbreiding (Delftlanden) risico op afname zoetwaterbeschikbaarheid doordat er meer waterafnemers bijkomen wat leidt tot een grotere watervraag op de flanken van de Hondsrug unieke woonconcepten creëren door natuur met woningbouw te combineren kans op toename waterbergend en spons vermogen wanneer gebiedsontwikkeling vanuit het natuurlijk systeem wordt gebouwd en gebruikt wordt om het watersysteem aan te passen om meer water vast te houden 44 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief Bouwsteen Kans/Risico risico op toename overlast door hoge grondwaterstanden doordat met keileem in de ondergrond een risico bestaat dat er schijngrondwaterstanden optreden risico op afname zoetwaterbeschikbaarheid doordat de watervraag als gevolg van het toenemend aantal inwoners verder toeneemt kans op afname lage grondwaterstanden door ontwatering wanneer gebiedsontwikkeling vanuit het natuurlijk systeem wordt gebouwd en gebruikt wordt om het watersysteem aan te passen en minder te ontwateren aanleggen van een noordelijke rondweg om de stad Emmen risico op afname waterbergend en spons vermogen doordat er meer verharding bijkomt wat voor meer afstroming zorgt en minder water dat kan infiltreren mobiliteitsknooppunten creëren en bij elkaar brengen van functies op het gebied van publieksvriendelijke bedrijvigheid (onder andere kantoren, ZZP en start-ups),
onderwijs, wonen en voorzieningen (waaronder de stations Emmen, Emmen Zuid, Nieuw Amsterdam) risico op toename stedelijk hitte eiland effect door toename verdichting wat resulteert in minder afkoeling in bebouwd gebied verkennen mogelijkheden voor ontwikkeling van een regionaal bedrijventerrein langs de A37 risico op afname waterbergend en spons vermogen doordat de hoeveelheid verhard oppervlak toeneemt met de realisatie van een bedrijventerrein risico op afname zoetwaterbeschikbaarheid doordat er meer waterafnemers bijkomen wat leidt tot een grotere watervraag in het noordoosten van de gemeente ruimte blijven bieden voor duurzame productie en voor grootschaliger bedrijven op het gebied van landbouw risico op afname zoetwaterbeschikbaarheid doordat landbouw veel water vraagt en in zomer water moet worden aangevoerd risico op toename lage grondwaterstanden door ontwatering doordat het grondwater in het voorjaar wordt verlaagd zijn om het land op te kunnen, waardoor in een droog jaar er niet genoeg water in de zomer is om de watergangen op peil te houden Rundedal als uitbreidingslocatie voor het huisvesten van grootschalige bedrijvigheid risico op afname waterbergend en spons vermogen doordat de hoeveelheid verhard oppervlak toeneemt met de realisatie van een bedrijventerrein risico op afname zoetwaterbeschikbaarheid doordat er meer waterafnemers bijkomen wat leidt tot een
grotere watervraag de gemeente biedt ruimte voor agrariërs om werk te maken van bijvoorbeeld meervoudige verdienmodellen (recreatie, energieopwek, etc.), innovatie en experimenten om hun bedrijfsmodel te verduurzamen kans op toename van waterbergend en spons vermogen door meervoudig landgebruik van agrarisch land als waterbergingsgebied kans op afname van overlast door hoge grondwaterstanden doordat er nieuwe gewassen verbouwd worden op plekken met een natuurlijk hoge grondwaterstanden waardoor geen overlast meer ervaren wordt kans afname zoetwaterbeschikbaarheid door innovaties in droogtemanagement met een lager watergebruik faciliteren duurzame doorontwikkeling van de (circulaire) maakindustrie en groene chemie door ruimte te bieden aan clustervorming en ketensamenwerking risico op afname zoetwaterbeschikbaarheid doordat er meer waterafnemers bijkomen wat leidt tot een grotere watervraag risico op toename stedelijk hitte eiland door verdichting van bebouwing in de Bargermeer, wat leidt tot minder afkoeling van bebouwd gebied 45 | 186 Witteveen+Bos | 145326/26-007.032 | Definitief Criterium waterbergend en sponsvermogen Ten aanzien van het subthema Klimaat en Klimaatverandering biedt alternatief 2 risico’s en kansen voor het waterbergend en sponsvermogen in de gemeente Emmen.
Er zijn met name risico’s op een afname van het waterbergend en sponsvermogen als nieuwe woningen worden toegevoegd, als er een nieuwe noordelijke rondweg rond Emmen wordt aangelegd en als in het Rundedal grootschalige bedrijvigheid wordt gevestigd. Daarnaast zorgt ook de ontwikkeling van een regionaal bedrijventerrein langs de A37 voor een minder waterbergend en sponsvermogen. Dit resulteert in een toename aan verhard oppervlak. Tegelijkertijd zijn er kansen om het waterbergend en sponsvermogen te vergroten, bijvoorbeeld door unieke woonconcepten te ontwikkelen op de flanken van de Hondsrug, waarbij gebiedsontwikkeling uitgaat van het natuurlijke watersysteem om meer water vast te houden, en door agrariërs ruimte bieden voor meervoudige verdienmodellen, waarbij agrarisch land ook fungeert als waterberging. De effecten van alternatief 2 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als negatief (-). Criterium overlast door hoge grondwaterstanden Ten aanzien van het subthema Klimaat en Klimaatverandering biedt alternatief 2 risico’s en kansen voor overlast door hoge grondwater in de gemeente Emmen.
Er is een risico op toename van overlast door hoge grondwaterstanden als er woningbouw plaatsvindt op plekken met natuurlijk hoge grondwaterstanden (rond Emmer-Compascuum, Schoonebeek of Nieuw-Amsterdam) en als op de flanken van de Hondsrug unieke woonconcepten worden ontwikkeld, doordat in de keileemgrond schijngrondwaterstanden kunnen optreden. Er ligt ook een kans om overlast te verminderen doordat de gemeente agrariërs ruimte biedt voor meervoudige verdienmodellen (recreatie, energieopwekking, etc.), innovatie en experimenten, waardoor op locaties met van nature hoge grondwaterstanden andere gewassen en functies kunnen worden ingevoerd en de ervaren overlast afneemt. De effecten van alternatief 2 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als zowel positief (+) als negatief (-). Criterium zoetwaterbeschikbaarheid Ten aanzien van het subthema Klimaat en Klimaatverandering biedt alternatief 2 met name risico’s voor de zoetwaterbeschikbaarheid in de gemeente Emmen. Er zijn vooral risico’s op een afname van de zoetwaterbeschikbaarheid door nieuwe woningbouw: zoals Emmen-stad, Klazienaveen, Schoonebeek, Emmer-Compascuum en Nieuw Amsterdam en in nog niet bebouwde gebieden zoals Emmen- Zuid/Delftlanden en unieke woonconcepten op de flanken van de Hondsrug.