Achtergrondrapport Plan-milieueffetrapportage Omgevingsvisie Emmen 2040
Tekst van het document
Tabel 2.6 Bouwstenen met bijhorende kansen en risico’s in alternatief 2: Zelfstandig Emmen Bouwsteen
Kans / Risico
nieuwe woningen zoveel mogelijk op plekken met basisvoorzieningen nabij: Emmen-stad en Klazienaveen, Schoonebeek, Emmer-Compascuum en Nieuw-Amsterdam (kerndorpen)
kans op toename kernkarakteristieken doordat nieuwe woningen geclusterd worden in de kerndorpen en daardoor de landschappelijke kwaliteit in andere dorpen behouden blijft risico op afname kernkarakteristieken doordat er verdichting plaatsvindt en de karakteristieke bebouwing in de dorpen veranderen, of doordat de kenmerkende uitzichten verdwijnen als de dorpen aan de randen uitbreiden
beleid voeren rondom Vrijkomende Agrarische Bebouwing (VAB): in de nabijheid van de dorpen meer ruimte voor herbestemming naar wonen met mogelijk een combinatie met geclusterde zorg
kans op toename kwaliteit landschap doordat beleid rond VAB kansen biedt om kernkarakteristieken te versterken
groei inwoners naar ca. 120.000
risico op aantasting van landschapstypen en kernkwaliteiten door meer ruimtevraag voor het realiseren van nieuwe woningen
groei woningvoorraad met 10.000 woningen
risico op aantasting van landschapstypen en kernkwaliteiten door meer ruimtevraag voor het realiseren van nieuwe woningen en voorzieningen
ontwikkelen Nedersaksenlijn
risico op afname landschapstypen en kernkwaliteiten door visuele verstoringen van het landschap door ontwikkeling Nedersaksenlijn
verkennen Rundedal als locatie voor het huisvesten van grootschalige bedrijvigheid
risico op aantasting van landschapstypen en kernkwaliteiten van het landschap door het mogelijk maken van grootschalige bedrijvigheid
verkennen mogelijkheden voor ontwikkeling van een regionaal bedrijventerrein langs de A37
risico op aantasting van landschapstypen en kernkwaliteiten van het landschap door het mogelijk maken van grootschalige bedrijvigheid
kans op afname kernkarakteristieken doordat op sommige plekken de karakteristieke ontginningsstructuren verdwijnen om de ontwatering te verminderen
risico op afname landschapstypen en kernkwaliteiten door visuele verstoring en schending van de natuurlijke omgeving door grootschalige bebouwing. medewerking verlenen aan de 110kV-netversterking (onder andere nieuwe hoogspanningsstations in de buurt van het bestaande hoogspanningsstation Emmen Weerdinge en Emmen Bargermeer en nieuwe ondergrondse kabelverbindingen en het reserveren van ruimte voor middenstations en kleine trafostations in en rondom de bebouwde omgeving).
risico op afname landschapstypen en kernkwaliteiten door visuele verstoring van het landschap door de aanwezigheid van het hoogspanningsstation en de bijbehorende lijnen.
medewerking verlenen aan de ontwikkeling van een nieuw hoogspanningsstation ten noorden van de A37 bij Veenoord
risico op afname landschapstypen en kernkwaliteiten door visuele verstoring van het landschap door de aanwezigheid van het hoogspanningsstation en de bijbehorende lijnen.
bouw van windmolens langs de N34
risico op afname van landschapstypen en kernkwaliteiten door visuele verstoring van het landschap door de hoogte en omvang van de windmolens
24 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Bouwsteen
Kans / Risico risico op afname van landschapstypen en kernkwaliteiten door negatieve impact op de bestaande agrarische vormgeving en het karakter van het platteland
tot en met 2040 een extra ruimtevraag van ca. 65 ha voor transitie naar circulaire economie
kans op verbetering van het landschap door het creëren van groene ruimtes in combinatie met circulaire projecten kans op bevordering van ecotoerisme, wat kan bijdragen aan de lokale economie en waardering voor het landschap risico op versnippering van het landschap door ongecontroleerde uitrol van circulaire toepassingen zonder landschapsintegratie risico op negatieve impact op traditionele agrarische landschappen door nieuwe infrastructuur en voorzieningen
tot en met 2030 een regionale ruimtevraag van ca. 140 ha (uitbreidings-, vervangings- en additionele ruimtevraag)
kans op verbetering van het landschap door integratie van agrarische en natuurgebieden bij uitbreiding risico op beschadiging van het landschap door ongecontroleerde ontwikkeling en uitbreiding van agrarische activiteiten
aanleggen van ecologische verbindingszones tussen de verschillende natuurgebieden
kans op toename van de kwaliteit van het landschap doordat de natuurgebieden beter met elkaar verbonden zijn
het zichtbaarder maken van cultuurhistorische elementen, zoals de dorpen en dorpslinten, ontginningsstructuren, waterwegen, hunebedden, grafheuvels enzovoort
kans op toename van de kernkwaliteiten doordat de cultuurhistorische elementen en karakteristieke structuren beter zichtbaar worden gemaakt
beleid voeren rondom Vrijkomende Agrarische Bebouwing (VAB): rondom recreatiegebieden transformatie voor recreatieve doeleinden
kans op toename kwaliteit landschap doordat beleid rond VAB kansen biedt om kernkarakteristieken te versterken kans op afname kernkarakteristieken doordat op sommige plekken de karakteristieke ontginningsstructuren verdwijnen om de ontwatering te verminderen.
onderzoeken van de mogelijkheden voor het aanleggen van een noordelijke rondweg om het centrum heen
risico op afname kwaliteit van het landschap doordat een nieuwe weg wordt aangelegd op een plek waar het landschap nu nog onverstoord is
Criterium landschapstypen en kernkwaliteiten Ten aanzien van het subthema Landschap zijn de effecten in alternatief 2 op landschapstypen en kernkwaliteiten in gemeente Emmen overwegend negatief. Extra ruimtevraag voor woningen en bedrijvigheid zet het landschap onder druk. Infrastructuur (zoals hoogspanningsstations, de Nedersaksenlijn en een mogelijke noordelijke rondweg) en grootschalige ontwikkelingen (zoals bedrijventerreinen langs de A37 en windmolens langs de N34) leiden tot visuele verstoring van het landschap. Positieve effecten ontstaan door het creëren van groene ruimtes en circulaire projecten, het aanleggen van ecologische verbindingszones, het zichtbaarder maken van cultuurhistorische elementen, en het bieden van ruimte voor innovaties in de landbouwsector met aandacht voor natuur en recreatie. Het beleid rond VAB en de focus op recreatie kunnen de kernkwaliteiten van het landschap versterken. De effecten van alternatief 2 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als negatief (-).
2.4.3
Alternatief 3: Emmen als Unieke Leefomgeving
In alternatief 3 leiden de volgende bouwstenen tot kansen en risico’s ten aanzien van het subthema Landschap, zie tabel 2.7.
25 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Tabel 2.7 Bouwstenen met bijhorende kansen en risico’s in alternatief 3: Emmen als Unieke Leefomgeving Bouwsteen
Kans / Risico
nieuwe woningen zoveel mogelijk op plekken met basisvoorzieningen nabij: Emmen-stad en Klazienaveen, Schoonebeek, Emmer-Compascuum en Nieuw-Amsterdam (kerndorpen)
kans op toename kernkarakteristieken doordat nieuwe woningen geclusterd worden in de kerndorpen en daardoor de landschappelijke kwaliteit in andere dorpen behouden blijft risico op afname kernkarakteristieken doordat er verdichting plaatsvindt en de karakteristieke bebouwing in de dorpen veranderen, of doordat de kenmerkende uitzichten verdwijnen als de dorpen aan de randen uitbreiden
beleid voeren rondom Vrijkomende Agrarische Bebouwing (VAB): in de nabijheid van de dorpen meer ruimte voor herbestemming naar wonen met mogelijk een combinatie met geclusterde zorg
kans op toename kwaliteit landschap doordat beleid rond VAB kansen biedt om kernkarakteristieken te versterken
waar nodig en wenselijk biedt de gemeente planologische ruimte voor agrariërs om werk te maken van bijvoorbeeld meervoudige verdienmodellen (recreatie, energieopwek, etc.), innovatie en experimenten om hun bedrijfsmodel te verduurzamen
kans op toename van kernkwaliteiten door het integreren van natuur en recreatie in agrarische gebieden
open, groene karakter van Emmen behouden door dit als vertrekpunt te nemen bij ruimtelijke ontwikkelingen
kans op toename van de kwaliteit van het landschap doordat het open en groene karakter van Emmen beter behouden wordt bij ruimtelijke ontwikkelingen
in het zuidoosten, rondom het Bargerveen, inzet op extensivering en ruimte bieden voor verwevenheid met natuur en recreatie & toerisme: hier géén ruimte voor nieuwvestiging van intensieve veehouderijen.
kans op toename landschapstypen en kernkarakteristieken in het zuidoosten doordat er geen ruimte wordt geboden voor nieuwvestiging van intensieve veehouderijen en er wordt ingezet op extensivering en ruimte voor verwevenheid met natuur en recreatie, meer diversiteit kan het landschap ten goede komen
beleid voeren rondom Vrijkomende Agrarische Bebouwing (VAB): op plekken met klimaat opgaven transformatie naar initiatieven die bijdragen aan natuurherstel en klimaatadaptatie
kans op toename kwaliteit landschap doordat beleid rond VAB kansen biedt om kernkarakteristieken te versterken in combinatie met natuurherstel en klimaatadaptatie, waardoor de omgeving groener en van hogere kwaliteit kan worden
kans op afname kernkarakteristieken doordat op sommige plekken de karakteristieke ontginningsstructuren verdwijnen om de ontwatering te verminderen
kans op afname kernkarakteristieken doordat op sommige plekken de karakteristieke ontginningsstructuren verdwijnen om de ontwatering te verminderen het bodem- en watersysteem zijn leidend bij ruimtelijke ontwikkelingen
kans op toename kernkarakteristieken van het landschap doordat er meer wordt nagedacht vanuit het natuurlijk systeem en daardoor het oorspronkelijke landschap behouden blijft of terugkomt risico op afname kernkarakteristieken doordat op sommige plekken de karakteristieke ontginningsstructuren verdwijnen om de ontwatering te verminderen
creëren van voldoende watercapaciteit in de beekdalen en het watersysteem in de veengebieden
kans op toename kernkarakteristieken van het landschap doordat de landschapstypes beekdal en veen worden versterkt
op de flanken van de Hondsrug unieke woonconcepten creëren door natuur met woningbouw te combineren
kans op toename kwaliteit landschap doordat natuur met woningbouw wordt gecombineerd op een unieke manier risico op afname kwaliteit van landschap doordat met woningen de kernkarakteristieken onder druk kunnen komen staan
aanleggen van ecologische verbindingszones tussen de verschillende natuurgebieden
26 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
kans op toename van de kwaliteit van het landschap doordat de natuurgebieden beter met elkaar verbonden zijn
Bouwsteen
Kans / Risico
het zichtbaarder maken van cultuurhistorische elementen, zoals de dorpen en dorpslinten, ontginningsstructuren, waterwegen, hunebedden, grafheuvels enzovoort
kans op toename van de kernkwaliteiten doordat de cultuurhistorische elementen en karakteristieke structuren beter zichtbaar worden gemaakt
beleid voeren rondom Vrijkomende Agrarische Bebouwing (VAB): rondom recreatiegebieden transformatie voor recreatieve doeleinden
kans op toename kwaliteit landschap doordat beleid rond VAB kansen biedt om kernkarakteristieken te versterken kans op afname kernkarakteristieken doordat op sommige plekken de karakteristieke ontginningsstructuren verdwijnen om de ontwatering te verminderen
Criterium landschapstypen en kernkwaliteiten Ten aanzien van het subthema Landschap zijn de effecten in alternatief 3 op landschapstypen en kernkwaliteiten in gemeente Emmen zowel positief als negatief. Woningbouw in kerndorpen levert winst op voor het behoud van landschappelijke kwaliteit in andere dorpen, maar kan leiden tot verdichting en verlies van karakteristieke dorpsbebouwing en uitzichten. Over het algemeen biedt dit alternatief kansen om landschap en kernkwaliteiten te versterken met duidelijke aandachtspunten voor behoud van kenmerkende structuren en het voorkomen van visuele en ruimtelijke verstoring. Het beleid rondom Vrijkomende Agrarische Bebouwing (VAB) en initiatieven zoals het integreren van natuur en recreatie, zorgen voor het behoud van open groene zones, natuurherstel en klimaatadaptatie, wat leidt tot verbeteringen van de kernkwaliteiten van het landschap. Ook cultuurhistorische elementen worden beter zichtbaar gemaakt, ecologische verbindingen versterkt, en het bodem- en watersysteem worden leidend in ruimtelijke keuzes. Risico’s zijn vooral het verdwijnen van karakteristieke agrarische structuren door verminderde ontwatering, en eventuele aantasting van landschapskwaliteit door woningbouw of functiewijziging. De effecten van alternatief 3 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+).
2.4.4
Samenvatting effectbeoordeling alternatieven
Tabel 2.8 Effectbeoordeling alternatieven subthema Landschap Aspect
Criteria
landschap
landschapstypen en kernkarakteristieken
27 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Alternatief 1: Bruisend Emmen
+ en -
Alternatief 2: Zelfstandig Emmen
-
Alternatief 3: Emmen als Unieke Leefomgeving
+
3 SUBTHEMA CULTUURHISTORIE / ERFGOED 3.1
Introductie subthema cultuurhistorie/erfgoed
Het subthema cultuurhistorie bestaat uit twee aspecten: cultuurhistorie en erfgoed en archeologie. In de onderstaande tabel is het beoordelingskader weergegeven van het subthema cultuurhistorie/erfgoed. De landschappelijke (historisch geografische) elementen met cultuurhistorische waarden zijn beschreven onder het subthema Landschap.
Tabel 3.1 Beoordelingskader subthema cultuurhistorie/erfgoed Aspect
Criteria
cultuurhistorie en erfgoed
monumenten en hun karakteristieke elementen
archeologie
archeologische monumenten
3.2
Aspect cultuurhistorie en erfgoed
Het aspect cultuurhistorie en erfgoed is beoordeeld aan de hand van het criterium ‘monumenten en hun karakteristieke elementen’. Cultuurhistorie en erfgoed is overal in de gemeente Emmen: in de gelijknamige hoofdplaats, in de dorpen en buurtschappen en het landelijk gebied. Het zegt iets over de ontstaansgeschiedenis van Emmen en weerspiegelt haar identiteit. Veel erfgoed is nationaal of regionaal beschermd als monument, en heeft daarmee een juridische basis voor het behoud voor toekomstige generaties. Dat kan gaan om gebouwen, gebieden, groenstructuren, infrastructurele onderdelen en archeologie. Daarmee zijn cultuurhistorie en erfgoed belangrijke thema's waarmee aan de herkomstwaarde en belevingswaarde van een gebied invulling wordt gegeven. Kenmerkend erfgoed voor de gemeente Emmen zijn onder meer de hunebedden, grafheuvels en urnenvelden, esdorpen, restanten van het veenkoloniaal landschap en traditionele windmolens. Ook bevat de gemeente kenmerkende landschappen, zoals uiteengezet in paragraaf 2.2 Aspect landschap. Beleidsdoelstellingen Het huidige provinciale en gemeentelijke beleid voor het aspect Cultuurhistorie en erfgoed is vastgelegd in verschillende beleidsdocumenten. In de onderstaande tabel is een opsomming weergegeven.
Het beleid van de gemeente Emmen en de provincie Drenthe richt zich op het behouden van de monumentale en karakteristieke waarden met daarnaast de (her)ontwikkeling van cultuurhistorie en erfgoed.
28 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Tabel 3.2 Beleidskader subthema Cultuurhistorie en erfgoed Beleidsdocument
Vaststellingsdatum
Relevante beleidslijnen
Cultuurhistorisch Kompas Drenthe
2009
in het Cultuurhistorisch Kompas is het beleid uit de Omgevingsvisie omtrent cultuurhistorie en erfgoed uitgewerkt. Hierin staan twee doelstellingen centraal: het herkenbaar houden van cultureel erfgoed in Drenthe, en het versterken van ruimtelijke identiteit
Omgevingsverordening Drenthe
2024
met de inwerkingtreding van de Omgevingswet is de Provinciale Monumentenverordening 2016 vervallen en zijn bepalingen via Instructieregels overgegaan naar de gemeentelijke Omgevingsplannen. Omdat niet alle gemeenten deze instructieregels meteen bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet in hun omgevingsplannen hebben overgenomen, worden de provinciale monumenten tijdelijk aangewezen en beschermd met een voorbereidingsbesluit. Deze regels werken rechtstreeks door in de gemeentelijke omgevingsplannen en gelden totdat de gemeenten de instructieregels in hun omgevingsplannen hebben opgenomen
Omgevingsvisie Gemeente Emmen
2025
de omgevingsvisie van de gemeente Emmen is een strategisch document waarin de lange termijndoelen en ambities voor de fysieke leefomgeving worden vastgelegd. De omgevingsvisie biedt een integrale benadering van de fysieke leefomgeving en dient als leidraad voor toekomstige besluitvorming en ontwikkeling in de gemeente Emmen
Erfgoedverordening Gemeente Emmen
2010
de Erfgoedverordening van de gemeente Emmen regelt de aanwijzing, bescherming en instandhouding van gemeentelijke en rijksmonumenten, inclusief vergunningprocedures en advies door de monumentencommissie, en biedt mogelijkheden voor tegemoetkoming in schade bij geweigerde vergunningen. Het bevat ook bepalingen over toezicht, strafmaatregelen en de overgang van eerdere monumentenregelingen
Erfgoednota Gemeente Emmen
2025
de nieuwe Erfgoednota is recentelijk vastgesteld. Hierin wordt onder andere de omgeving (biotoop) van monumenten belangrijker, en zal de integraliteit van het beleidsstuk verder doorgewerkt worden. Bij de Erfgoednota hoort ook de Erfgoedkaart, die een overzicht geeft van het officiële en officieuze erfgoed van de gemeente Emmen, en inzichtelijk maakt wat op welke manier beschermd wordt
Welstandsnota Gemeente Emmen
2016
de welstandsnota van de gemeente Emmen richt zich op het behoud en de verbetering van de omgevingskwaliteit binnen de gemeente. Het beleid beïnvloedt het uiterlijk van nieuwe gebouwen en verbouwingen van
29 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Beleidsdocument
Vaststellingsdatum
Relevante beleidslijnen bestaande bouwwerken. Gebieden met een hoge welstandswaarde, zoals dorps- en wijkcentra, monumenten en beschermde dorpsgezichten, hebben strenge eisen om hun bijdrage aan de identiteit van Emmen te behouden
3.2.1
Criterium huidige situatie monumenten en hun karakteristieke elementen
Het beoordelingskader voor het criterium monumenten en hun karakteristieke elementen is in onderstaande tabel geoperationaliseerd.
Tabel 3.3 Beoordelingskader huidige situatie monumenten en hun karakteristieke elementen Beoordeling
Beoordeling huidige situatie
Maatlat
+
de huidige situatie is goed, er is geen verbetering nodig
de monumenten en hun karakteristieke elementen zijn niet aangetast
+/-
de huidige situatie is redelijk verbetering is wenselijk
monumenten en hun karakteristieke elementen zijn beperkt aangetast
-
de huidige situatie is slecht, verbetering is noodzakelijk
monumenten en hun karakteristieke elementen zijn aangetast en zijn verminderd of niet meer herkenbaar
Huidige situatie Monumenten in de gemeente Emmen zijn aangewezen door de gemeente, de provincie en het Rijk. Er zijn in de gemeente Emmen 299 monumenten aanwezig, waarvan 116 Rijksmonumenten, 128 provinciale monumenten en 55 gemeentelijke monumenten. Dit zijn bijvoorbeeld boerderijen, woonhuizen, kerken en fabrieken. Daarnaast heeft gemeente Emmen een aantal aanduidingen opgenomen in bestemmingsplannen die karakteristieke elementen vastleggen. Voor 269 van deze monumenten heeft de afdeling Toezicht en Handhaving van de gemeente Emmen in 2022 een inventarisatie uitgevoerd naar de technische staat van monumenten. Hieruit is gebleken dat ongeveer 1,5 % van de geïnventariseerde monumenten in zeer slechte staat verkeert. 6 % verkeert in slechte staat en 9 % in redelijke staat. 36 % van de monumenten is in goede staat bevonden en 45 % in zeer goede staat. Aan het resterende aandeel is geen staat van onderhoud toegekend. De verschillende gradaties in technische staat zijn in verhouding bij de gemeentelijke, provinciale of rijksmonumenten redelijk gelijk vertegenwoordigd. In de recente erfgoednota is als uitgangspunt opgenomen dat deze inventarisatie één keer per jaar herhaald moet worden.
Factoren die kunnen leiden tot achteruitgang van de technische staat van monumenten worden door de gemeente omschreven als onder andere verwaarlozing, maar ook redenen als stormschade spelen soms mee. Leegstand van monumenten in de gemeente komt nagenoeg niet voor; op dit moment is er geen monument dat langdurig leeg staat. Herbestemming komt op dit moment steeds vaker voor bij met name kerken, die leeg komen te staan als gevolg van leegloop. Om diezelfde reden zijn ook een aantal scholen herbestemd naar bijvoorbeeld een zorgcentrum en een kantoorgebouw. De gemeente Emmen heeft sinds 2024 een nieuwe subsidieregeling ter beschikking gesteld voor het onderhoud van gemeentelijke monumenten, en heeft de gemeente een subsidie die specifiek bedoeld is voor de instandhouding van (historische) molens. Verder is er een gemeentelijke subsidieregeling voor het onderhoud aan gemeentelijke monumenten.
30 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
De gebouwde monumenten in de gemeente Emmen bevinden zich in overwegend goede technische staat. De situatie ten aanzien van het criterium Monumenten en hun karakteristieke elementen wordt beoordeeld als goed. Autonome ontwikkeling - recentelijk is de nieuwe Erfgoednota vastgesteld. Hierin zijn landschap, gebouwd en immaterieel erfgoed beter verweven dan voorheen en wordt voorgenomen de technische staat van erfgoed consequent te monitoren en in te zetten op herbestemming; - de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is bezig met een landelijk aanwijzingsprogramma voor erfgoed van de periode 1965-1990 (‘Naoorlogse en Post’65-monumenten’). Dit zal het aantal monumenten in de gemeente Emmen de komende jaren mogelijk doen toenemen. Ook door de verdere aanwijzingen van karakteristieke en beeldbepalende panden kan het aantal monumenten toenemen.
3.3
Aspect archeologie
Archeologie betreft sporen en resten van menselijke aanwezigheid in de bodem en onder water. Hieruit kan worden afgelezen hoe mensen vroeger leefden. Niet alle archeologische gebieden zijn volledig onderzocht, aangezien dit juist schade kan aanbrengen aan eventuele aanwezige monumenten. Omdat niet alle archeologische gebieden volledig zijn onderzocht, wordt onderscheid gemaakt tussen archeologische monumenten (specifiek aangewezen beschermde terreinen) en verwachte archeologische waarden (terreinen waarvan vermoed wordt dat er belangrijke archeologische resten voorkomen). Beleidsdoelstellingen Het huidige provinciale en gemeentelijke beleid voor het aspect Archeologie is voor de gemeente Emmen vastgelegd in verschillende beleidsdocumenten. In de onderstaande tabel is een opsomming weergegeven.
Tabel 3.4 Beleidskader subthema archeologie Beleidsdocument
Vaststellingsdatum
Relevante beleidslijnen
Omgevingsverordening Drenthe
2024
de Drentse Omgevingsverordening behandelt archeologie onder Artikel 3.3, dat de Kernkwaliteit Archeologie definieert als bestaande uit drie waarden: WaardeArcheologie 1, 2, en 3. Dit artikel legt richtlijnen vast voor omgevingsplannen die betrekking hebben op archeologie, met als doel de bescherming van archeologische waarden. Deze bepalingen zijn erop gericht om archeologische monumenten te beschermen en te behouden, waarbij de verordening duidelijke richtlijnen geeft voor wanneer en hoe archeologisch onderzoek moet plaatsvinden
Omgevingsvisie Gemeente Emmen
2025
de omgevingsvisie van de gemeente Emmen is een strategisch document waarin de lange termijndoelen en ambities voor de fysieke leefomgeving worden vastgelegd. De omgevingsvisie biedt een integrale benadering van de fysieke leefomgeving en dient als leidraad voor toekomstige besluitvorming en ontwikkeling in de gemeente Emmen
Archeologische Beleidskaart Gemeente Emmen
2025
de nieuwe archeologische beleidskaart van de gemeente Emmen is in tegenstelling tot de vorige, meer gebaseerd op samenhang met het lokale landschap, waardoor
31 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Beleidsdocument
Vaststellingsdatum
Relevante beleidslijnen archeologische resten in de gebieden die potenter zijn gebleken dan vooraf werd gedacht, beter kunnen worden beschermd. Er zijn ook terreinen die niet in de AMK zijn opgenomen maar wel als zodanig worden beschermd
Beleidsnota archeologie Gemeente Emmen
3.3.1
2013
de Beleidsnota Archeologie van de gemeente Emmen, vastgesteld in 2013, inventariseert archeologische waarden en verwachtingen en koppelt hieraan voorwaarden bij bodemverstorende activiteiten, weergegeven op een beleidsadvieskaart. De archeologische waarden zijn ingedeeld in vier categorieën ‘Waarde - Archeologie’, waarbij sommige gebieden een dubbelbestemming krijgen in bestemmingsplannen, terwijl andere vrijgesteld zijn van archeologisch onderzoek. Er is een nieuwe nota in de maak, die meer gebaseerd is op samenhang met het lokale landschap. Met deze herijking zouden meer gebieden als archeologisch potent kunnen worden gecategoriseerd
Criterium Archeologische monumenten
Het beoordelingskader voor het criterium aantal archeologische monumenten is in onderstaande tabel geoperationaliseerd.
Tabel 3.5 Beoordelingskader huidige situatie archeologische monumenten Beoordeling
Beoordeling huidige situatie
Maatlat
+
de huidige situatie is goed, er is geen verbetering nodig
archeologische monumenten en archeologisch waardevolle gebieden zijn niet aangetast
+/-
de huidige situatie is redelijk verbetering is wenselijk
archeologische monumenten en archeologisch waardevolle gebieden zijn beperkt aangetast
-
de huidige situatie is slecht, verbetering is noodzakelijk
archeologische monumenten en archeologisch waardevolle gebieden zijn aangetast
Huidige situatie De archeologie binnen de gemeente Emmen is sterk beïnvloed door de diversiteit van het landschap, dat gevormd is door verschillende ijstijden. Het landschap bestaat uit glaciale ruggen, veengebieden en dekzandlandschappen, die allemaal verschillende archeologische potenties hebben. De archeologische monumenten en waardevolle gebieden in Emmen zijn direct en indirect onderhevig aan aantasting door menselijke activiteiten en natuurlijke erosie. De Archeologische Monumentenkaart identificeert en beschermt waardevolle archeologische terreinen. Daarnaast zijn er archeologische rijksmonumenten. In Emmen zijn 96 AMK-terreinen, waarvan 37 wettelijke bescherming genieten. Niet-wettelijk beschermde terreinen worden opgenomen in bestemmingsplannen voor behoud.
32 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Er zijn vondsten uit diverse archeologische perioden, van het Paleolithicum tot de Late Middeleeuwen/Nieuwe Tijd. De Hondsrug en omliggende gebieden bevatten belangrijke vindplaatsen zoals hunebedden en grafheuvels, die voornamelijk uit de steentijd en bronstijd dateren. Aanvankelijk waren er in Nederland vermoedelijk ruim 100 hunebedden, waarvan de meeste in Drenthe lagen. Ondanks dat men al sinds 1734 door middel van provinciale maatregelen hunebedden poogde te beschermen, resteert tegenwoordig slechts ongeveer de helft daarvan. De stenen van de overige exemplaren zijn in de afgelopen eeuwen hergebruikt voor de bouw van kerken, wegen en zeeweringen. Van de 17 hunebedden die binnen de gemeente Emmen bekend zijn, zijn er nog 10 over. Alle nog resterende hunebedden in Emmen genieten een wettelijke bescherming als rijksmonument. Er zijn verder geen expliciete cijfers over de staat en aantasting van archeologische resten in de gemeente Emmen bekend. Archeologische resten (in de bodem) worden beschermd door middel van bestemmingsplannen en het omgevingsplan. Indien archeologische resten in gevaar dreigen te komen omdat het voornemen bestaat tot bodemroering, dan kan het zijn dat archeologisch onderzoek noodzakelijk is in combinatie met een vergunning. De Archeologische Monumentenkaart is landelijk vastgesteld in 2014 en is sindsdien niet meer geüpdatet.
De AMK-terreinen worden beschermd in de bestemmingsplannen met een hoge(re) archeologische waarde, wat betekent dat archeologisch onderzoek noodzakelijk is, indien graafwerkzaamheden worden uitgevoerd. Deze AMK-terreinen zijn eveneens opgenomen op de vernieuwde archeologische beleidskaart (2025), de laatste archeologische beleidskaart daarvoor dateerde uit 2013 (een jaar voor de vaststelling van de AMK). Naast de AMK-terreinen zijn er in de recente beleidskaart (2025) nieuwe zones aangewezen die een hogere archeologische waarde hebben en die op dezelfde manier als de AMK-terreinen worden beschermd. Aangezien deze archeologische resten (indien mogelijk) worden beschermd door ze in de bodem te laten zitten (in situ, omdat ze zo het beste beschermd kunnen worden), is het niet mogelijk om wat te zeggen over de staat en aantasting van deze resten (om dit te controleren dienen ze opgegraven te worden). Daarom zijn hier geen cijfers over bekend. Archeologische rijksmonumenten worden beheerd en beschermd door het rijk (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed), en het rijk is hier ook bevoegd gezag. Voor werkzaamheden in een archeologisch rijksmonument is een omgevingsvergunning nodig. Daarnaast is in de bestemmingsplannen en op de beleidskaart een bufferzone met een hoge archeologische waarde opgenomen, om de monumenten zo goed mogelijk te beschermen.
Ook hier geldt voor ondergrondse monumenten dat deze in de bodem bewaard dienen te blijven voor de beste bescherming. Bovengrondse monumenten omvatten bijvoorbeeld de hunebedden. Deze worden onderhouden door de eigenaren: dit is in de meeste gevallen Staatsbosbeheer en een enkel hunebed is in particulier bezit. Het is niet bij de gemeente bekend in hoeverre deze partijen informatie/cijfers bijhouden over de staat en aantasting van deze archeologische monumenten. Er valt verder wel iets te zeggen over algemene verweringsfactoren van archeologische resten. Veel van het hoogveen in de gemeente Emmen is ontgonnen, wat heeft geleid tot verstoring van archeologische lagen. Deze verveende gebieden hebben tegenwoordig een lage archeologische verwachting door deze verstoring. Zandverstuivingen de erosie van bodemlagen hebben verder in het verleden geleid tot verlies van archeologische sporen. Ontwikkelingen zoals landbouw, bebouwing, infrastructuur en turfwinning hebben ook bijgedragen aan de aantasting van archeologische monumenten. Dit heeft vooral invloed gehad op nietbeschermde locaties. De gemeente Emmen heeft een rijke archeologische geschiedenis, maar veel van deze waardevolle gebieden zijn kwetsbaar voor aantasting. Er zijn inspanningen gaande om deze plekken te beschermen en hun archeologische waarde te behouden.
De huidige archeologische beleidskaart van Emmen uit 2013 wordt niet meer als zijnde up-to-date beschouwd en wordt in het kader van de nieuwe Omgevingswet vernieuwd. Zones die voorheen een lage verwachting op archeologische resten hadden, blijken meer potentie te hebben dan voorheen gedacht. Dit heeft in een enkel geval, bij de bouw van een distributiecentrum bij Oranjedorp in 2024, geleid tot onherstelbare verstoring van een archeologische vindplaats.
33 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Met een herijking van de beleidskaart, waarbij deze meer gebaseerd is op samenhang met het lokale landschap, kunnen archeologische resten in deze gebieden beter worden beschermd. Er heeft in het verleden verstoring plaatsgevonden van archeologische resten. Het is door de aard van archeologische resten in situ echter lastig een uitspraak te doen door de mate van aantasting en hier een breder beeld van te vormen. Ten aanzien van het criterium archeologische monumenten is de huidige situatie als redelijk beoordeeld. Autonome ontwikkeling - onlangs is de nieuwe archeologische beleidskaart voor de gemeente vastgesteld (2025). Deze is meer gebaseerd op samenhang met het lokale landschap, waardoor archeologische resten in de gebieden die potenter zijn gebleken dan vooraf werd gedacht, beter kunnen worden beschermd. Naast de AMKterreinen en archeologische rijksmonumenten zijn er nieuwe zones aangewezen die archeologische waarde hebben en op dezelfde manier als een AMK-terrein worden beschermd; - langdurige droogte en lage grondwaterstanden, leidend tot mogelijke oxidatie, bodeminstabiliteit en veranderende (bodem)chemische condities, zouden een bedreiging kunnen vormen voor het behoud van archeologische terreinen en resten.
3.4
Samenvatting huidige situatie en autonome ontwikkeling
Bovenstaande beoordeling van de aspecten en criteria behorend bij het subthema ‘Cultuurhistorie en erfgoed’ is samengevat in tabel 3.6. In de kolom aangaande de duiding van autonome en planoverstijgende ontwikkelingen is de trend weergegeven, uitgedrukt in een positieve () negatieve () of stabiele () trend. Omdat de gebouwde monumenten in de gemeente Emmen overwegend in goede technische staat verkeren, is de situatie ten aanzien van het criterium Monumenten en hun Karakteristieke Elementen beoordeeld als goed. In de recente erfgoednota is opgenomen dat monitoring consequent moet worden uitgevoerd en blijft herbestemming, zoals nu reeds gebeurt, een belangrijk speerpunt. De trend is daarmee als stabiel beschouwd. Omdat het bodemarchief door ontwikkelingen in het verleden niet onverstoord is gebleven maar er ook lastig een uitspraak kan worden gedaan over de daadwerkelijke mate van aantasting van archeologische resten, is ten aanzien van het criterium archeologische monumenten de huidige situatie als redelijk beoordeeld. De nieuwe beleidskaart zou een betere bescherming mogelijk moeten maken, maar erosie door droogte blijft nu en in de toekomst een negatieve factor op ondergronds erfgoed. De trend is als stabiel beschouwd.
Tabel 3.6 Samenvatting huidige situatie en autonome ontwikkeling subthema Cultuurhistorie en erfgoed Aspect
Criteria
Beoordeling huidige situatie
Cultuurhistorie
monumenten en hun karakteristieke elementen
+
Archeologie
archeologische monumenten
+/-
3.5
Duiding autonome ontwikkeling en planoverstijgende ontwikkeling
Effectbeoordeling alternatieven
In onderstaande paragrafen is per alternatief weergegeven wat de effecten zijn op het criterium die hoort bij het subthema Cultuur / Erfgoed.
34 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
3.5.1
Alternatief 1: Bruisend Emmen
In alternatief 1 leiden de volgende bouwstenen tot kansen en risico’s ten aanzien van het subthema Cultuur / Erfgoed, zie tabel 3.7.
Tabel 3.7 Bouwstenen met bijhorende kansen en risico’s in alternatief 1: Bruisend Emmen Bouwsteen
Kans / Risico
open, groene karakter van Emmen behouden door dit als vertrekpunt te nemen bij ruimtelijke ontwikkelingen
kans op toename van kwaliteit van cultuurhistorie door behoud van karakteristieke open landschap en veenkoloniale ontginningsstructuren
gebiedsgericht vastgoedeigenaren (particulieren, verhuurders) ruimte geven om te investeren in hun vastgoed en woningen (bijv. verduurzaming, optoppen, woningsplitsing, transformatie, bijgebouwen of mantelzorgwoningen en meervoudig ruimtegebruik)
kans op toename van monumenten in goede staat doordat er geld wordt vrijgemaakt voor transformatie en renovatie van monumenten
het zichtbaarder maken van cultuurhistorische elementen, zoals de dorpen en dorpslinten, ontginningsstructuren, waterwegen, hunebedden, grafheuvels enzovoort
kans op toename van karakteristieke elementen doordat de cultuurhistorische elementen zichtbaarder worden gemaakt kans op toename staat archeologische monumenten doordat ze beter zichtbaar worden gemaakt en daardoor meer aandacht is voor archeologische monumenten
toeristische trekpleisters (bijv. Wildlands, de Hondsrug, het Bargerveen, het Veenpark en de hunebedden) worden via een netwerk van recreatieve fiets-, wandel- en vaarroutes beter met elkaar en de wijde regio verbonden
kans op toename staat en beleving cultuurhistorische monumenten doordat deze beter bereikbaar en met elkaar verbonden zijn kans op toename staat en beleving archeologische monumenten doordat deze beter bereikbaar en met elkaar verbonden zijn
Criterium monumenten en hun karakteristieke elementen Ten aanzien van het subthema Cultuur / Erfgoed biedt alternatief 1 verschillende kansen voor monumenten en hun karakteristieke elementen in de gemeente Emmen. Zo leidt het behoud van het open landschap en veenkoloniale structuren tot het toenemen van de kwaliteit van de cultuurhistorie. Wanneer geld wordt vrijgemaakt voor transformatie en renovatie van monumenten, leidt dit tot de verbetering van de staat van de monumenten. Culturele en historische elementen worden zichtbaarder en de monumenten worden beter bereikbaar en met elkaar verbonden, wat de beleving vergroot. De effecten van alternatief 1 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+). Criterium archeologische monumenten Ten aanzien van het subthema Cultuur / Erfgoed biedt alternatief 1 verschillende kansen voor archeologische monumenten in de gemeente Emmen. Het zichtbaar maken van cultuurhistorische elementen en verbinden van toeristische trekpleisters leidt tot een kans dat de staat en beleving van archeologische monumenten verbetert, doordat deze zichtbaarder, beter bereikbaar en beter met elkaar verbonden worden. Hierdoor krijgen de monumenten meer aandacht. De effecten van alternatief 1 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+).
3.5.2
Alternatief 2: Zelfstandig Emmen
In alternatief 2 leiden de volgende bouwstenen tot kansen en risico’s ten aanzien van het subthema Cultuur / Erfgoed, zie tabel 3.8.
35 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Tabel 3.8 Bouwstenen met bijhorende kansen en risico’s in alternatief 2: Zelfstandig Emmen Bouwsteen
Kans / Risico
gebiedsgericht vastgoedeigenaren (particulieren, verhuurders) ruimte geven om te investeren in hun vastgoed en woningen (bijv. verduurzaming, optoppen, woningsplitsing, transformatie, bijgebouwen of mantelzorgwoningen en meervoudig ruimtegebruik)
kans op toename van monumenten in goede staat doordat er geld wordt vrijgemaakt voor transformatie en renovatie van monumenten
het zichtbaarder maken van cultuurhistorische elementen, zoals de dorpen en dorpslinten, ontginningsstructuren, waterwegen, hunebedden, grafheuvels enzovoort
kans op toename van karakteristieke elementen doordat de cultuurhistorische elementen zichtbaarder worden gemaakt kans op toename staat archeologische monumenten doordat ze beter zichtbaar worden gemaakt en daardoor meer aandacht is voor archeologische monumenten
toeristische trekpleisters (bijv. Wildlands, de Hondsrug, het Bargerveen, het Veenpark en de hunebedden) worden via een netwerk van recreatieve fiets-, wandel- en vaarroutes beter met elkaar en de wijde regio verbonden
kans op toename staat en beleving cultuurhistorische monumenten doordat deze beter bereikbaar en met elkaar verbonden zijn kans op toename staat en beleving archeologische monumenten doordat deze beter bereikbaar en met elkaar verbonden zijn
Criterium monumenten en hun karakteristieke elementen Ten aanzien van het subthema Cultuur / Erfgoed biedt alternatief 2 verschillende kansen voor monumenten en hun karakteristieke elementen in de gemeente Emmen. Investeringen in vastgoed maken transformatie en renovatie van monumenten mogelijk, wat hun staat verbetert. Door cultuurhistorische elementen zichtbaarder te maken, neemt het aantal karakteristieke elementen toe. Verder verbetert de verbinding van toeristische trekpleisters de bereikbaarheid en beleving van cultuurhistorische monumenten. De effecten van alternatief 2 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+). Criterium archeologische monumenten Ten aanzien van het subthema Cultuur / Erfgoed biedt alternatief 2 kansen voor archeologische monumenten in de gemeente Emmen door cultuurhistorische elementen beter zichtbaar te maken en toeristische trekpleisters via recreatieve routes aan elkaar te verbinden. Hierdoor krijgen archeologische monumenten meer aandacht, worden ze beter bereikbaar en verbetert de beleving ervan. De effecten van alternatief 2 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+).
3.5.3
Alternatief 3: Emmen als Unieke Leefomgeving
In alternatief 1 leiden de volgende bouwstenen tot kansen en risico’s ten aanzien van het subthema Cultuur / Erfgoed, zie tabel 3.9.
Tabel 3.9 Bouwstenen met bijhorende kansen en risico’s in alternatief 3: Emmen als Unieke Leefomgeving Bouwsteen
Kans / Risico
open, groene karakter van Emmen behouden door dit als vertrekpunt te nemen bij ruimtelijke ontwikkelingen
kans op toename van kwaliteit van cultuurhistorie door behoud van karakteristieke open landschap en veenkoloniale ontginningsstructuren
gebiedsgericht vastgoedeigenaren (particulieren, verhuurders) ruimte geven om te investeren in hun vastgoed en woningen (bijv. verduurzaming, optoppen, woningsplitsing,
kans op toename van monumenten in goede staat doordat er geld wordt vrijgemaakt voor transformatie en renovatie van monumenten
36 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Bouwsteen
Kans / Risico
transformatie, bijgebouwen of mantelzorgwoningen en meervoudig ruimtegebruik) het zichtbaarder maken van cultuurhistorische elementen, zoals de dorpen en dorpslinten, ontginningsstructuren, waterwegen, hunebedden, grafheuvels enzovoort
kans op toename van karakteristieke elementen doordat de cultuurhistorische elementen zichtbaarder worden gemaakt kans op toename staat archeologische monumenten doordat ze beter zichtbaar worden gemaakt en daardoor meer aandacht is voor archeologische monumenten
toeristische trekpleisters (bijv. Wildlands, de Hondsrug, het Bargerveen, het Veenpark en de hunebedden) worden via een netwerk van recreatieve fiets-, wandel- en vaarroutes beter met elkaar en de wijde regio verbonden
kans op toename staat en beleving cultuurhistorische monumenten doordat deze beter bereikbaar en met elkaar verbonden zijn kans op toename staat en beleving archeologische monumenten doordat deze beter bereikbaar en met elkaar verbonden zijn
Criterium monumenten en hun karakteristieke elementen Ten aanzien van het subthema Cultuur / Erfgoed biedt alternatief 3 verschillende kansen voor monumenten en hun karakteristieke elementen in de gemeente Emmen. Het behoud van het open, groene landschap en veenkoloniale structuren versterkt de cultuurhistorische waarde. Investeringen van vastgoedeigenaren dragen bij aan de renovatie en het behoud van monumenten. Verder neemt het aantal karakteristieke elementen toe en wordt de beleving van monumenten verbeterd door cultuurhistorische elementen zichtbaarder te maken en toeristische trekpleisters beter te verbinden. De effecten van alternatief 3 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+). Criterium archeologische monumenten Ten aanzien van het subthema Cultuur / Erfgoed biedt alternatief 3 kansen voor archeologische monumenten in de gemeente Emmen door cultuurhistorische elementen beter zichtbaar te maken en toeristische trekpleisters via recreatieve routes aan elkaar te verbinden. Hierdoor krijgen archeologische monumenten meer aandacht, worden ze beter bereikbaar en verbetert de beleving ervan. De effecten van alternatief 3 op dit criterium zijn daarmee beoordeeld als positief (+).
3.5.4
Samenvatting effectbeoordeling alternatieven
Tabel 3.10 Effectbeoordeling alternatieven subthema Cultuurhistorie / Erfgoed Aspect
Criteria
Cultuurhistorie
monumenten en hun karakteristieke elementen
+
+
+
Archeologie
archeologische monumenten
+
+
+
37 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Alternatief 1: Bruisend Emmen
Alternatief 2: Zelfstandig Emmen
Alternatief 3: Emmen als Unieke Leefomgeving
4 SUBTHEMA KLIMAAT 4.1
Introductie subthema klimaat
Het subthema klimaat bestaat uit drie aspecten: wateroverlast, droogte en hittestress. In de onderstaande tabel is het beoordelingskader weergegeven van het subthema klimaat.
Tabel 4.1 Beoordelingskader subthema klimaat Aspect
Criteria
wateroverlast
waterbergend en spons vermogen overlast door hoge grondwaterstanden
droogte
zoetwaterbeschikbaarheid lage grondwaterstanden door ontwatering
hittestress
4.2
stedelijk hitte eiland
Aspect wateroverlast
Het aspect wateroverlast is beoordeeld aan de hand van de criteria ‘waterbergend en spons vermogen’ en ‘overlast door hoge grondwaterstanden’. Beleidsdoelstellingen De Structuurvisie1 benoemt het realiseren van waterberging. Het langer lokaal vasthouden van water (sponswerking) wordt niet benoemd. De Structuurvisie Water2 is een aantal jaar later opgesteld legt de focus op afwentelen voorkomen. Oplossingen worden gezocht in de voorkeursvolgorde ‘vasthouden-bergenafvoeren’. Er is een waterbergingsopgave gedefinieerd in de Structuurvisie Water. Ook een rioleringsopgave en grondwateropgave worden genoemd. Deze zijn verder uitgewerkt in het Rioleringsplan3. Daarnaast is er een leidraad opgesteld voor het omgaan met effecten van klimaatverandering in de fysieke leefomgeving, dit is gedaan in het Uitvoeringsplan Klimaatadaptatie Emmen4.
4.2.1
Criterium waterbergend en spons vermogen
Het beoordelingskader voor het criterium waterbergend en spons vermogen is in tabel 4.2 geoperationaliseerd.
1
Structuurvisie eMMen 2020, gemeente Emmen (2009).
2
Structuurvisie ‘Emmen, Water’, gemeente Emmen (2014).
3
Gemeentelijk Rioleringsplan Emmen 2024-2028, gemeente Emmen (2023).
4
Uitvoeringsplan Klimaatadaptatie Emmen (2022).
38 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Tabel 4.2 Beoordelingskader huidige situatie aantal waterbergend en spons vermogen Beoordeling
Beoordeling huidige situatie
Maatlat
+
de huidige situatie is goed, er is geen verbetering nodig
er is voldoende waterbergend en spons vermogen
+/-
de huidige situatie is redelijk verbetering is wenselijk
er is nu voldoende waterbergend en spons vermogen, maar er zijn gevallen van wateroverlast in bepaalde gebieden
-
de huidige situatie is slecht, verbetering is noodzakelijk
er is nu al onvoldoende waterbergend en spons vermogen wat leidt tot ontoelaatbare wateroverlast
Huidige situatie Het watersysteem in Emmen is gericht op afvoeren, maar het rioleringssysteem is niet berekend op de hoeveelheid water bij hevige regen in de toekomst. Het water verzamelt zich in lokale laagtes en veroorzaakt wateroverlast. Dit is een welbekend probleem in de wijken Emmerhout, Emmerschans en Angelslo. Als er enkele dagen een grote hoeveelheden neerslag valt, en het watersysteem kan de hoeveelheid niet meer aan, kunnen beken, wijken of kanalen buiten hun oevers treden waardoor gebieden onder water komen te staan (overstromend oppervlaktewater). Dit komt weinig voor, maar er zijn wel risico’s op overstromingen bekend rond keringen, die in de toekomst problemen kunnen veroorzaken. Daarnaast wentelt de gemeente namelijk een deel van haar stedelijke wateropgave af op omringende, lager gelegen gemeentes, omdat het watersysteem gericht is op snel afvoeren en niet op vasthouden. Het watersysteem is een gezamenlijke opgave van gemeente en waterschap. Om dit te voorkomen kan het waterbergend en spons vermogen worden vergroot, door meer water vast te houden en, in extreme situaties, het bergen van overtollig hemelwater. Dat is momenteel niet het geval, er is een bergingsopgave, en er wordt nog te snel afgevoerd. De gemeente richt zich in zijn beleid op aanpakken van het rioolstelsel en samen met waterschappen waterbergingen buiten stedelijk gebied aanleggen.
De waterbergingsopgave van 1.000.000 m3 voor de toekomst is tot heden slechts gedeeltelijk ingevuld, en Emmen is dus nog niet klaar voor de toekomst. De huidige situatie ten aanzien van het criterium waterbergend en spons vermogen is daarmee beoordeeld als slecht (-). Autonome ontwikkeling - er worden 362 woningen gerealiseerd in de gemeente (de in 2025 beschikbare ‘harde plancapaciteit’). Deze woningbouwontwikkelingen hebben een effect op het waterbergend vermogen, indien ze leiden tot een toename van verharding. Echter, deze hoeveelheden zijn dermate klein dat het effect van deze extra woningen op het totale waterbergend vermogen verwaarloosbaar is. Daarnaast wordt voor deze plannen voldoende waterberging gerealiseerd in het betreffende plangebied. Dit is in de gemeente Emmen al enkele jaren gebruikelijk voor individuele plannen.
4.2.2
Criterium overlast door hoge grondwaterstanden
Het beoordelingskader voor het criterium overlast door hoge grondwaterstanden is in tabel 4.3 geoperationaliseerd.
39 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Tabel 4.3 Beoordelingskader huidige situatie hoge grondwaterstanden Beoordeling
Beoordeling huidige situatie
Maatlat
+
de huidige situatie is goed, er is geen verbetering nodig
er is beperkte grondwateroverlast
+/-
de huidige situatie is redelijk verbetering is wenselijk
er is beperkte grondwateroverlast, maar er zijn gevallen van schade
-
de huidige situatie is slecht, verbetering is noodzakelijk
er is veel grondwateroverlast, wat leidt tot ontoelaatbare schade
Huidige situatie Langdurige neerslag kan ook resulteren in wateroverlast. Er is minder ruimte in het oppervlaktewater en de grond kan verzadigd raken. Grondwateroverlast kan ontstaan waar natuurlijke drainage afwezig is of beperkte drainagecapaciteit aanwezig is (bijvoorbeeld door slechtdoorlatende lagen) en kan schade aan gewassen of overlast rond woningen en infrastructuur veroorzaken. Dit komt voor in de Veenkoloniën, maar ook op de Hondsrug, waar de keileemondergrond op bepaalde plekken voor lokaal hoge grondwaterstanden zorgt, zogenaamde ‘schijngrondwaterstanden’. In de gemeente Emmen, waar op veel plekken grondwater in de vorm van kwel omhoog komt, kan dit effect versterkt worden door menselijk handelen. Grondwaterstanden kunnen worden beheerst door het verhogen van de drainagecapaciteit en peilverlaging, maar dit conflicteert met water vasthouden. De hoge grondwaterstanden zorgen voor overlast bij functies als akkerbouw en bebouwing. Dit speelt vooral rond natte gebieden langs de Hondsrug, maar ook in de Delftlanden en Roswinkel zijn klachten bekend over natte kruipruimtes. Er is een beleidsaanpak voor grondwateroverlast geformuleerd in het Rioleringsplan. Om te hoge grondwaterstanden tegen te gaan wordt op problematische locaties drainagebuizen aangelegd. De gemeente heeft een onderhoudsplan en doet onderzoek naar de levensduur en onderhoudsbehoefte van deze drainage.
De huidige situatie ten aanzien van het criterium grondwateroverlast is daarmee beoordeeld als matig (+/-). Autonome ontwikkeling - er worden 362 woningen gerealiseerd in de gemeente (de in 2025 beschikbare ‘harde plancapaciteit’). Deze woningbouwontwikkelingen hebben een effect op de grondwateroverlast, indien ze gebouwd zijn op locaties met hoge grondwaterstanden of kwel.
4.3
Aspect droogte
Het aspect droogte is beoordeeld aan de hand van de criteria ‘zoetwaterbeschikbaarheid’ en ‘lage grondwaterstanden door ontwatering. Beleidsdoelstellingen In de Structuurvisie1 wordt gesproken over het realiseren van een ‘buffer’ om droogte tegen te gaan. De Structuurvisie Water2 gaat uit van vasthouden-bergen-afvoeren en minder afwentelen, maar droogte tegengaan wordt hier niet besproken. Het Rioleringsplan3 wil extra aandacht voor activiteiten op locaties met een lage grondwaterstand. Daarnaast wil de gemeente hemelwater infiltreren en drainage verbeteren om bodendaling tegen te gaan, met name in veenrestanten.
1
Structuurvisie eMMen 2020, gemeente Emmen (2009).
2
Structuurvisie ‘Emmen, Water’, gemeente Emmen (2014).
3
Gemeentelijk Rioleringsplan Emmen 2024-2028, gemeente Emmen (2023).
40 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
4.3.1
Criterium zoetwaterbeschikbaarheid
Het beoordelingskader voor het criterium zoetwaterbeschikbaarheid is in onderstaande tabel geoperationaliseerd.
Tabel 4.4 Beoordelingskader huidige situatie zoetwaterbeschikbaarheid Beoordeling
Beoordeling huidige situatie
Maatlat
+
de huidige situatie is goed, er is geen verbetering nodig
de zoetwaterbeschikbaarheid is voldoende en staat in de toekomst niet onder druk
+/-
de huidige situatie is redelijk, verbetering is wenselijk
de zoetwaterbeschikbaarheid is nu voldoende, maar er is een grote afhankelijkheid op onzekere bronnen
-
de huidige situatie is slecht, verbetering is noodzakelijk
de zoetwaterbeschikbaarheid staat onder druk
Huidige situatie In het huidige systeem wordt water snel afgevoerd, en is daarom in de zomer aanzienlijke aanvoer van water nodig om het oppervlaktewater op peil te houden en gewassen te verbouwen. Zonder aanvoer vanuit het IJsselmeer via de Hoogeveensevaart staan de sloten in een week droog. Doordat ook de afvoer van de Rijn minder wordt door droogte, wordt de aanvoer en beschikbaarheid van water onzekerder. Ook het stedelijk groen heeft een waterbehoefte. In Emmen moet in drogere stedelijke gebieden ’s zomers water worden aangevoerd met tankwagens om het stedelijk groen te onderhouden. Om de effecten van droogte tegen te gaan is het des te belangrijker om water langer in het gebied vast te houden. Dit wordt onder andere toegepast door het waterschap Hunze en Aa’s om het Mussel Aa systeem weerbaarder te maken. Er moet meer water bovenstrooms worden vastgehouden en er wordt gewerkt aan beekdalherstel (hermeanderen, vernatten beekdal). Verder zijn de uitgewerkte maatregelen vooral gericht op wateroverlast voorkomen. Aanpassingen aan het watersysteem om de zoetwaterafhankelijkheid te verminderen, en het heroverwegen van waterintensieve functies is iets wat nog niet ruimtelijk wordt uitgewerkt. De zoetwaterbeschikbaarheid komt niet terug in de beleidsaanpak van de gemeente, alleen op langer water vasthouden is beleid geformuleerd.
Er wordt geen rekening gehouden met de huidige afhankelijkheid van IJsselmeerwater die in de toekomst mogelijk onder druk komt te staan. De huidige situatie ten aanzien van het criterium zoetwaterbeschikbaarheid is beoordeeld als redelijk (+/-). Autonome ontwikkeling - klimaatverandering kan verregaande gevolgen hebben voor de zoetwaterbeschikbaarheid. De 7-daagse minimum rivierafvoer van de Rijn, die bepalend is voor de watervoorraad in het IJsselmeer, neemt maximaal 20 % af. Een groot deel van de gemeente Emmen is afhankelijk van deze toevoer. Omdat er geen beleid is geformuleerd om een tekort aan IJsselmeerwater op te vangen, staat de zoetwaterbeschikbaarheid in de toekomst onder druk; - er worden 362 woningen gerealiseerd in de gemeente. Deze woningbouwontwikkelingen vergroten de watervraag in een beperkte mate; - recreatiepark Nordic Nature in Erica zal ook een watervraag hebben. Deze is beperkt wanneer deze wordt vergeleken met de grote watervragers als landbouw en industrie en de al aanwezige huidige woningen.
41 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
4.3.2
Criterium lage grondwaterstanden door ontwatering
Het beoordelingskader voor het criterium lage grondwaterstanden door ontwatering is in onderstaande tabel geoperationaliseerd.
Tabel 4.5 Beoordelingskader huidige situatie aantal monumenten Beoordeling
Beoordeling huidige situatie
Maatlat
+
de huidige situatie is goed, er is geen verbetering nodig
lage grondwaterstanden veroorzaken geen problemen als bodemdaling of verschilzetting
+/-
de huidige situatie is redelijk verbetering is wenselijk
lage grondwaterstanden veroorzaken weinig problemen als bodemdaling of verschilzetting en er is beleid om dit tegen te gaan
-
de huidige situatie is slecht, verbetering is noodzakelijk
lage grondwaterstanden veroorzaken nu al veel bodemdaling en verschilzetting is problematisch
Huidige situatie Door intensieve ontwatering worden op veel plekken de grondwaterstanden kunstmatig verlaagd. Lage grondwaterstanden is met name een risico in gebieden waar nog veenresten aanwezig zijn en waar krimpgevoelige lagen als klei en leem in de ondergrond aanwezig zijn. De bodemopbouw in de gemeente Emmen is erg grillig, en op onverwachte plekken kunnen veenputten (lokaal dikke veenpakketten) aanwezig zijn. Hier kan dus lokaal veenoxidatie optreden. Hierdoor is het lastig te voorspellen waar verzakkingen optreden schade ontstaat aan bebouwing of infrastructuur. Het risico op het indrogen van krimpgevoelige lagen (klei en leem) op de Hondsrug is nog lastiger te voorspellen. Dit hangt af van factoren zoals de diepte krimpgevoelige laag ten opzichte van de gemiddelde grondwaterstand. In het beleid wordt er aandacht besteed aan deze problematiek, onder andere door meer water te willen infiltreren, maar ingrijpendere maatregelen worden nog niet toegepast: bijv. minder intensief ontwateren, peilverhoging of functieverandering. Het watersysteem in Emmen is momenteel vooral gericht op het afvoeren van water. Er wordt daarmee ook intensief ontwaterd. Van nature natte gebieden worden droog gehouden om overlast in natte periodes te voorkomen, maar daardoor is er juist een watertekort in droge periodes.
Met het aanpassen van het watersysteem, door minder intensief te ontwateren wordt Emmen minder droogtegevoelig. Het (grond)watersysteem is een gezamenlijke opgave van de gemeente en waterschap. Stoppen met het indexeren van waterpeilen in de ontgonnen hoogveengebieden, en te kiezen voor een robuuster (bijv. hoger of flexibel) peil, verminderd de problematiek. Hierdoor kunnen functies als akkerbouw mogelijk niet meer in natte gebieden blijven bestaan. In de beleidsdocumenten worden deze keuzes niet expliciet benoemd. Alleen water vasthouden door te infiltreren wordt benoemd als mitigatiemaatregel voor droogte. De huidige situatie ten aanzien van het criterium lage grondwaterstanden is beoordeeld als redelijk (+/-). Autonome ontwikkeling - er worden 362 woningen gerealiseerd in de gemeente. De grootte van deze ontwikkelingen is beperkt. Deze woningbouwontwikkelingen kunnen aangegrepen worden om een positief effect te hebben op de grondwaterstanden, maar indien meer drainage moet worden toegepast, zal het effect negatief zijn.
42 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
4.4
Aspect hittestress
Het aspect hittestress is beoordeeld aan de hand van het criterium ‘stedelijk hitte eiland’. Er is op het detailniveau van een omgevingsvisie niet te zeggen om andere hittefactoren zoals de gevoelstemperatuur te beoordelen. Beleidsdoelstellingen Hittestress wordt nagenoeg niet benoemd in beleidsdocumenten, alleen in het Rioleringsplan1 wordt vergroening van bebouwd gebied genoemd als maatregel om hittestress tegen te gaan.
4.4.1
Criterium stedelijk hitte eiland
Het beoordelingskader voor het criterium stedelijk hitte eiland is in onderstaande tabel geoperationaliseerd.
Tabel 4.6 Beoordelingskader huidige situatie stedelijk hitte eiland Beoordeling
Beoordeling huidige situatie
Maatlat
+
de huidige situatie is goed, er is geen verbetering nodig
het stedelijk hitte eiland is beperkt, waardoor er weinig kans op hittestress is
+/-
de huidige situatie is redelijk verbetering is wenselijk
het stedelijk hitte eiland is hoog (> 2 °C) in het oude centrum, maar in de rest van de gemeente is er een beperkt stedelijk hitte eiland, waardoor er een redelijke kans op hittestress is
-
de huidige situatie is slecht, verbetering is noodzakelijk
het stedelijk hitte eiland is hoog (> 2 °C) in een groot gedeelte van de gemeente waardoor er een grote kans op hittestress is
Huidige situatie Het stedelijk gebied warmt meer op dan het landelijke gebied, tot wel 7 °C in extreme situaties. Dit wordt het stedelijke hitte eiland genoemd. De mate van opwarming wordt met name beïnvloed door de hoeveelheid groen en de dichtheid van bebouwing. Omdat de gemeente Emmen een lage bevolkingsdichtheid met veel groen oppervlak heeft, is het stedelijk hitte eiland beperkt. De huidige situatie ten aanzien van het criterium stedelijk hitte eiland is daarmee beoordeeld als goed (+). Autonome ontwikkeling De autonome ontwikkelingen zullen weinig tot geen effect hebben op het stedelijk hitte eiland door de grootte.
4.5
Samenvatting huidige situatie en autonome ontwikkeling
Bovenstaande beoordeling van aspecten en criteria behorend bij het subthema ‘klimaat’ is samengevat in tabel 4.7.
1
Gemeentelijk Rioleringsplan Emmen 2024-2028, gemeente Emmen (2023).
43 | 228 Witteveen+Bos | 145326/25-014.619 | Definitief
Tabel 4.7 Samenvatting huidige situatie en autonome ontwikkeling subthema veiligheid Aspect
Criteria
wateroverlast
waterbergend en spons vermogen
-
overlast door hoge grondwaterstanden
+/-
zoetwaterbeschikbaarheid
+/-
lage grondwaterstanden door ontwatering
+/-
stedelijk hitte eiland
+
droogte
hittestress
4.6
Beoordeling huidige situatie
Duiding autonome ontwikkelingen
Effectbeoordeling alternatieven
In onderstaande paragrafen is per alternatief weergegeven wat de effecten zijn op het criterium die hoort bij het subthema klimaat.
4.6.1
Alternatief 1: Bruisend Emmen