Bijlage 1 - Cultuurscan 2023

Volgens de Monitor Creatieve Industrie 2021 waren er in 2020 649 banen in de sector ‘scheppende kunsten’ (Schrijven en overige scheppende kunst & Kunstgalerieën en -expositieruimten).91 Het is ook moeilijk te bepalen hoeveel ontwerpers er precies actief zijn in Eindhoven. De Facebookgroep Designers United, ontstaan vanuit Eindhovense ontwerpers, heeft 1.135 leden per 23 februari 2023. In 2021 heeft Dialogic het aantal werk-

40

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2

zame designers in de regio Eindhoven becijferd op 6.700. Dit zijn ook ontwerpers die in dienst zijn bij bedrijven zoals Philips en ASML. Er zijn 2.062 bedrijven actief in de designsector. Bij BNO, de brancheorganisatie van ontwerpers, staan 73 bureaus en ontwerpers ingeschreven die aangeven gevestigd te zijn in Eindhoven.92 Volgens Monitor Creatieve Industrie 2021 waren er in 2020 1.440 banen in de design sector (interieur- en ruimtelijk ontwerp, interieurarchitecten, communicatie en grafisch ontwerp, industrieel - en productontwerp).93 Er staan 60 architecten(bureaus) ingeschreven in Eindhoven volgens de KvK. In 2020 waren er volgens de Monitor Creatieve Industrie 2021 546 banen in de architectuursector. 17 architectenbureaus uit Eindhoven zijn BNA-erkende bureaus.94 In de cultuurmonitor van de Boekmanstichting zijn ook data bijgehouden over de game-industrie in Nederland als onderdeel van de creatieve industrie. In Eindhoven zijn 12 game studio’s.95 Hiervan zijn er onder andere vier game development studio’s, drie ontwikkelaars van mobiele games en twee studio’s die zich bezighouden met VR.

Bij veel van eerder genoemde atelierruimtes is ook ruimte voor expositie (bijvoorbeeld Sectie-C, TAC, Kruisruimte, Piet Hein Eek en T56). Daarnaast zijn er presentatieplekken waar werk van zowel kunstenaars als ontwerpers geregeld getoond wordt, bijvoorbeeld Albert van Abbehuis, Kelderman en Van Noort en Salon Veneman.

Qua productieplekken/werkplaatsen zijn er verschillende makerspaces in de stad waar zowel kunstenaars als ontwerpers gebruik kunnen maken van apparatuur en dergelijke. Voorbeelden hiervan zijn MAKE Eindhoven, Microlab, New Order of Fashion, BioArt Laboratories en Foundation We Are. In 2021 is er vanuit de gemeente Eindhoven subsidie verstrekt aan 11 makerspaces in de stad. Deze subsidie kon worden ingezet om investeringen te doen in de makerspaces. Zij varieerden in functie waarbij enkele ook gericht zijn op makers uit de creatieve industrie en beeldende sector. Ook binnen broedplaatsen en atelierruimtes komen veel ontwerpers en kunstenaars samen om te werken; voorbeelden zijn TAC, NRE, Sectie-C, Klokgebouw, Strijp-R, Fuutlaan, PLAN-B, de Kade, De Kruisruimte, T56 en de gebouwen die de gemeente Eindhoven beschikbaar stelt voor ateliers. Hier is in de meeste gevallen een mix van kunstenaars en ontwerpers te vinden. Er waren in 2019 ongeveer 700 ateliers in gebruik, van diverse aanbieders. Niet meegeteld zijn de solo-ateliers, werkruimten/ateliers aan huis.96 Tot slot werkt Residency for the People net andersom, het is een maakplek gerund door ontwerpers waar ontwerpers en kunstenaars, maar ook andere mensen de ruimte krijgen werk te maken en te exposeren.

Perspectief van de sector

Dutch Design Foundation (DDF) organiseert jaarlijks het grootste designevenement van Noord-Europa, Dutch Design Week (DDW). Jaarlijks presenteren ongeveer 2.600 ontwerpers zich op ruim 100 locaties in Eindhoven aan ongeveer 350.000 bezoekers. DDF reikt ook de Dutch Design Awards uit aan de beste Nederlandse ontwerpers. DDF ontvangt voor het organiseren van de DDW subsidie van de gemeente Eindhoven, de provincie Noord-Brabant en het Rijk. Veel makers en organisaties, die subsidie van Cultuur Eindhoven ontvangen, presenteren zich ook elk jaar tijdens de DDW. TAC, MU, Dutch Invertuals, Kazerne, Manifestations en Baltan zijn maar enkele voorbeelden van organisaties die meerjarige subsidie of projectsubsidie ontvangen van Cultuur Eindhoven voor (onder andere) exposities of activiteiten tijdens de DDW. Sinds 2021 zit DDW in de landelijke BIS als festival voor design. Het Van Abbemuseum heeft de functie van museum voor moderne en hedendaagse kunst en is internationaal erkend. Het is onderdeel van de gemeentelijke organisatie, heeft een vaste collectie moderne kunst en toont in wisseltentoonstellingen actuele kunst. Het biedt al jaren een vaste locatie tijdens DDW en werkt samen met bijvoorbeeld Design Academy Eindhoven in een programma. Onlangs heeft het ook het strategisch besluit genomen om design toe te voegen aan de verzameling.

De aankoop van de collectie van Lidewij Edelkoort is daar een voorbeeld van. Tot slot is GLOW het jaarlijkse lichtkunstevenement van Eindhoven. De missie van de organiserende stichting is dat ‘Eindhoven het verschil maakt in lichtkunst’. Zij ontvangen subsidie van de gemeente Eindhoven voor hun activiteiten uit het evenementenbudget. Cultuur Eindhoven subsidieert (meerjarig) verschillende organisaties die een focus hebben op presenteren van (hedendaagse) kunst en design. MU is een presentatie-instelling voor hybride kunst. Jaarlijks organi-

41

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2

Perspectief van de sector

seert zij tentoonstellingen en programma op het snijvlak van beeldende kunst, design en nieuwe media. Ze richt zich daarbij op actuele thema’s. Daarnaast biedt MU een uitgebreid educatief programma voor jongeren. MU wordt als presentatie-instelling ook gesubsidieerd binnen landelijke BIS en door de provincie Noord-Brabant. De Fabriek is een van de oudste kunstenaarsinitiatieven van Nederland. Pennings Foundation presenteert fotografie, nieuwe mediakunst en videokunst op zijn locatie aan de Geldropseweg en ondersteunt makers op het gebied van fotografie. STRP festival is een festival voor kunst en technologie. Het organiseert jaarlijks een festival maar door het jaar heen is er veel aandacht voor educatie, zowel voor jongeren als ouderen. De Kazerne ontvangt een meerjarige subsidie van Cultuur Eindhoven als podium voor design. De organisatie toont design en designers in de vorm van exposities en een programma. Het Future Lab van Next Nature Network (NNN) is eind 2022 opengegaan in het Evoluon met de expositie RetroFuture. Het ontvangt in de periode 2021-2024 subsidie van de gemeente Eindhoven voor de functie van future lab voor design en technologie. NNN had eerder een hoofdvestiging in Amsterdam en organiseerde van daaruit activiteiten in diverse steden.

Met de nieuwe functie van Future Lab in het Evoluon werkt het aan de afspraken met de gemeente Eindhoven om een structureel programma in Eindhoven te presenteren. NNN verbindt design en technologie rondom urgente thema's. Dit vertaalt zich in expo’s, events, publicaties en educatieve programma’s.

Er zijn in Eindhoven 11 kunstgaleries97 (onder andere Cova Art Gallery, Talking Pieces, VDL Art en AbrahamArt), verschillende expositieruimtes (Inkijkmuseum, Huis Henk Visch) en initiatieven zoals Galerie Nasty Alice, die zich met ondersteuning en presentatie van hedendaagse beeldend kunstenaars bezighouden. In 2023 waren er ruim 120 kunstenaars te zien tijdens Art Eindhoven.

MAD organiseert activiteiten zoals het Stadslab en de Atelierroute maar is ook betrokken bij evenementen zoals de Eindhoven Maker Faire. Maker Faire presenteert jaarlijks tijdens een tweedaags festival creatieve en technische projecten van o.a. uitvinders, designers, kunstenaars, hackers, studenten en scholieren, waarbij het maken centraal staat. Baltan faciliteert onderzoek en experiment van zowel kunstenaars als designers en laat de resultaten daarvan zien in exposities en symposia. Tante Netty pakt maatschappelijke vraagstukken in wijken aan door samen te werken met designers en kunstenaars. Ook jaarlijks terugkerende exposities zoals Manifestations werken vaak op de grenzen van beeldende kunst en design. Stichting Sectie-C ontvangt sinds 2023 subsidie van Cultuur Eindhoven voor het uitvoeren van hun jaarprogramma, onder andere voor de invulling van de tentoonstellingsruimte de Pool en voor evenementen gedurende het jaar.

Er werd ook gesignaleerd dat er geen beleid op kunst in de openbare ruimte was vanuit de gemeente. Een duidelijk beleid of ambitie hierop ontbreekt nog steeds. Er is vanuit Design District wel een ambitie om design beter zichtbaar te maken in de stad. Het gebrek aan een visie op beeldende kunst in de openbare ruimte, of een duidelijke keuze en ambitie hierin, zou mee kunnen worden genomen.

Er bevinden zich 522 kunstwerken in de openbare ruimte in Eindhoven.98 Bij dit aantal is graffiti en street art niet meegerekend. Het precieze aantal hiervan is moeilijk te bepalen, volgens de website Streetartcities.com zijn dat er 167.99 Een paar bekende zijn de Silly Walks-tunnel (Studio Giftig) en de graffiti in de Berenkuil (waar elk jaar ‘Step in the Arena’ plaatsvindt).

Ontwikkelingen Een van de aanbevelingen uit de Cultuurbrief 20212024 was om creatieve makers vaker te betrekken bij projecten rondom maatschappelijke vraagstukken. Er is afgelopen jaren geëxperimenteerd met het geven van opdrachten aan de sector vanuit de gemeente bij het oplossen van maatschappelijke vraagstukken zoals gezondheid en eenzaamheid. Zowel in het bestuursakkoord als in specifiekere beleidsdocumenten (zoals het preventieakkoord) zijn cultuur en creativiteit meegenomen als belangrijke onderdelen in het aanpakken van dergelijke maatschappelijke vraagstukken.

Een volgend aandachtspunt in de Cultuurbrief 20212024 was dat er een druk ligt op presentatieplekken voor beeldende kunst in de stad. Er zijn afgelopen periode enkele locaties bijgekomen, voornamelijk ongesubsidieerd of gesubsidieerd door middel van Snelgeld of projectsubsidie (Huis Henk Visch, Salon Veneman). Het Albert van Abbehuis heeft binnen de gemeente een vaste positie verworven omdat het is besloten om het gebouw als cultureel vastgoed in te

42

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2

vullen. De organisatie die daar publieksprogramma verzorgt doet dat met projectsubsidies. Zoals ook in hoofdstuk 1 te lezen zijn er in de Waarde van Cultuur 59 Beeldende Kunstlocaties genoemd. Dit komt echter niet overeen met het aantal locaties in Eindhoven waar daadwerkelijk beeldende kunst structureel gepresenteerd wordt. Dat ligt lager. Eindhoven verdient wel een breed palet van presentatieplekken waarin Eindhovense kunstenaars en designers zich kunnen presenteren. Ook op het gebied van design zijn er, vooral in samenwerking, initiatieven ontstaan om ontwerpers meer door het jaar heen een plek te geven, bijvoorbeeld Design Open. Voor de makers in de stad is presenteren van hun werk van belang in alle stadia van hun carrière, zowel voor pas afgestudeerde makers als op latere momenten in hun loopbaan. Het is belangrijk dat de gemeente bij het vastgoedbeleid ruimte biedt aan het creëren en stimuleren van voldoende presentatieplekken in de stad.

bemoeilijken om voldoende financiering te verkrijgen. Belangrijk dat de gehele keten aandacht blijft houden en dat er een goede balans is tussen maakplaatsen en presentatieplekken, zowel festivals als permanente locaties in de stad.

Het ruimteprobleem strekt zich voor makers binnen visuele kunsten en design verder dan enkel presentatieplekken. Maakplaatsen, hoofdzakelijk in de vorm van ateliers maar ook bijvoorbeeld verblijfplekken voor residencies, staan onder druk in de groeiende stad die Eindhoven momenteel is. Met het atelierbeleid is er vanuit de gemeente een stap gezet om een helder beleid te formuleren richting makers, waarbij de focus wel ligt op ontwerpers. In de gehele beeldende sector worden problemen van tekort aan (betaalbare) atelierruimte ondervonden. In het Bestuursakkoord 2022-2026 spreekt het college de ambitie uit het makersklimaat te stimuleren o.a. door te zorgen voor betaalbare creatieve werk- en presentatieplekken en het koesteren van rauwe rafelranden in de stad, waar talent zich kan ontwikkelen. Aanvullend aan de punten uit de Cultuurbrief 2021-2024 signaleren we een groei in het aantal organisaties die zich bewegen op de grenzen van de disciplines kunst/design/technologie. Niet alleen in Eindhoven maar ook in de rest van Nederland. Dit is onder andere terug te zien in aanvragen bij Cultuur Eindhoven maar ook bij druk op budgetten van bijvoorbeeld Stimuleringsfonds Creatieve Industrie en Mondriaanfonds. Ook uit het veld wordt het signaal afgegeven dat er veel spelers zijn die naast elkaar acteren.

Groeiende concurrentie binnen de stad maar ook daarbuiten kan het voor verschillende organisaties

Perspectief van de sector

2.4.4 Erfgoed Bij cultureel erfgoed is onderscheid te maken tussen roerend, onroerend en immaterieel erfgoed. In Eindhoven verzorgt de afdeling Erfgoed van de gemeente de activiteiten in de tweede categorie, onroerend erfgoed. Het gaat om inventarisatie, waardering en bescherming van gebouwd erfgoed, archeologische monumenten en historische vindplaatsen. Hierbij valt onder meer te denken aan de rijks- en gemeentelijke monumenten. Eindhoven heeft op moment van schrijven 567 monumenten, 153 rijksmonumenten en 414 gemeentelijke monumenten. Dat zijn niet alleen gebouwen, maar ook tuinen, parken en archeologische vindplaatsen. Er zijn vier beschermde stadsgezichten (Den Elzent, Villapark Tongelre, Witte Dorp en een deel van Strijp-S) en één beschermd dorpsgezicht (Riel). In de Waarde van Cultuur worden de drie beeldbepalende erfgoedcomplexen in Eindhoven volgens Brabanders benoemd: Strijp-S, Philipsgebouwen en het Evoluon.100 Cultuur Eindhoven heeft zich in de periode 2017 – 2024 hoofdzakelijk gericht op immaterieel erfgoed, onder andere met het subsidiëren van het stedelijk-historisch museum, Eindhoven Museum. In de Cultuurbrief 2021-2024 is de functie van stedelijk cultuurhistorisch museum vastgesteld als basisfunctie. Deze wordt ingevuld door het Eindhoven Museum. Dit museum wil het verleden zichtbaar maken, in relatie tot het heden en de toekomst van de stad.

Daarbij gebruikt ze twee collecties. In het erfgoedpark (het preHistorisch Dorp) geeft de organisatie een beeld van het leven in de prehistorie en middeleeuwen in Eindhoven, gebaseerd op historische vondsten in de regio Eindhoven. Met de collectie van voormalig Museum Kempenland richtte de organisatie afgelopen jaren onder de titel ‘Museum door de Stad’ exposities in op uiteenlopende locaties in de stad, waarbij de moderne stadsgeschiedenis centraal stond. Eindhoven Museum is momenteel bezig met de ontwikkeling van een nieuw museumconcept, VONK*. Het plan is in

43

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2

een vergevorderd stadium, het bestemmingsplan is vastgesteld en conform planning zal VONK* in 2025 opengaan. In samenwerking met de gemeentelijke afdeling archeologie beheert het museum een erfgoeddepot op Sectie-C. Daarnaast subsidieert Cultuur Eindhoven in 2021-2024 negen Eindhovense gildes.

werkingsverbanden in de regio Zuidoost-Brabant, waaronder de gemeente Eindhoven. Op Sectie-C zit ook de Stichting Onterfd Goed; zij adviseert en helpt erfgoedbeheerders (musea, gemeenten etc.) bij collectievraagstukken. De stichting De Bushalte van Rietveld zet zich sinds 1990 in voor beheer en behoud van de bushalte, ontworpen door Rietveld, en nodigt regelmatig Eindhovense kunstenaars uit verschillende kunstdisciplines uit om zich te verhouden tot deze abri. Het Architectuurcentrum Eindhoven organiseert lezingen, debatten en presentaties over architectuur, stedelijke ontwikkeling en landschap in Eindhoven en omgeving. Daarnaast is het (mede) verantwoordelijk voor de organisatie van de Dag van de Architectuur en de Open Monumentendag in Eindhoven.

Naast het gesubsidieerde museum kent Eindhoven nog twee bij de museumvereniging aangesloten musea: het DAF Museum en het Philips Museum. Het Philips Museum organiseert naast de reguliere expositie door het jaar heen ook nog diverse activiteiten, al dan niet met andere (gesubsidieerde, culturele) organisaties uit Eindhoven en daarbuiten. Het Ton Smitshuis is niet aangesloten bij de museumvereniging maar is wel degelijk een museum te noemen, met een collectie van circa twintigduizend originele cartoons en potloodschetsen én enkele honderden schilderstukken van Ton Smits. Het organiseert exposities in het huis maar ook in de stad. In 2021 vierde het met diverse projecten en tentoonstellingen in Eindhoven dat Ton Smits 100 jaar geleden geboren werd. Eindhoven kent daarnaast verschillende erfgoedorganisaties. De Henri van Abbe Stichting houdt zich bezig met de toekomst van lokaal erfgoed en de Stichting Bescherming Wederopbouwerfgoed Eindhoven maakt zich hard voor het behoud en bescherming van het stedenbouwkundige en architectonische erfgoed uit de wederopbouwperiode van Eindhoven. Het Erfgoedhuis is gevestigd op het NRE-terrein en huisvest medewerkers Erfgoed/Archeologie van de gemeenten Eindhoven en Helmond en de regio-archeologen van de Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant, de stichting Eindhoven in Beeld, de Archeologische Vereniging Kempen- en Peelland en ArcheoHotspots.

Eindhoven in Beeld beheert beeld- en geluidsmateriaal en organiseert exposities en lezingen. De Archeologische Vereniging Kempen- en Peelland is een afdeling van de AWN – Vereniging van de Vrijwilligers in de Archeologie. Zij heeft 180 leden. De vrijwilligers die erbij zijn aangesloten, werken samen met de gemeentelijke en regionale archeologen en daarnaast organiseren ze activiteiten. ArcheoHotspots stelt mensen in staat eigen gevonden voorwerpen te laten onderzoeken. Het Regionaal Historisch Centrum Eindhoven (RHCe) is gevestigd in Eindhoven en fungeert als regionaal historisch archief en informatiebeheerder van 20 gemeenten en 14 intergemeentelijke samen-

Perspectief van de sector

In de Cultuurbrief 2021-2024 werden op het gebied van erfgoed verschillende kansen en ambities genoemd, onder andere het zichtbaar maken van immaterieel erfgoed; samenwerking tussen erfgoedorganisaties, maar ook interdisciplinair en de uitbreiding stedelijk cultuurhistorisch museum. De laatste is zoals hierboven ook al toegelicht succesvol met een geplande opening van VONK in 2025. Ook de overige ambities en kansen zijn door organisaties in de stad gegrepen. Binnen het project ‘Eindhovens Erfgoed’, geïnitieerd door Cultuur Eindhoven, zijn erfgoedorganisaties en ontwerpers aan elkaar gekoppeld om gezamenlijk projecten op te zetten met als doel Eindhovens erfgoed beter zichtbaar en toegankelijk te maken voor het publiek. De vier uiteindelijke projecten, het Portal van Eindhoven, de nieuwe putdeksels van de binnenstad, de Parels en het Panorama, maken elk op eigen wijze Eindhovens erfgoed beter toegankelijk en beleefbaar. Deze visie en strategie rondom erfgoed is ook landelijk opgevallen. In 2021 won Eindhoven de BNG Erfgoedprijs, waarbij de jury Eindhoven o.a. prees vanwege de zeer brede kijk op haar erfgoed en de indrukwekkende manier waarop Eindhoven de industriële geschiedenis inzet om de toekomst van de stad vorm te geven.

Ook de wijze waarop kunst en cultuur de verbinding zoekt met erfgoed is Eindhoven is onderscheidend.101 Ook door andere organisaties of individuen zijn projecten geïnitieerd en georganiseerd, met erfgoed en de geschiedenis van Eindhoven als thema. Dit werd soms vanuit een overkoepelend thema of programma gedaan. In 2020 vierde Eindhoven 100

44

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2

jaar Groot Eindhoven, waarbij werd gevierd dat in 1920 de gemeenten Eindhoven, Gestel, Stratum, Strijp, Tongelre en Woensel werden samengevoegd. Het hele jaar (met uitloop in 2021 vanwege Covid-19) werden activiteiten georganiseerd, bijvoorbeeld een expositie en uitgave van de publicatie ‘100 jaar groot Eindhoven’.102 Daarnaast heeft CultuurStation met Erfgoedkalender bijgedragen aan verbreding van aanbod voor het onderwijs. Rondom het thema Tweede Wereldoorlog zijn organisaties actief met het realiseren van aanbod, bijvoorbeeld Het Hornemann Huis, Stichting 18 September en Liberation 040. Met de uitvoering van deze projecten zijn ook zaken gebleken die zorgen voor kwetsbaarheid binnen het veld van (immaterieel) erfgoed.

ook vertegenwoordigd. Boekhandels zoals Van Piere en Boekhandel Spijkerman organiseren kleinschalige evenementen als lezingen, bijeenkomsten en boekpresentaties, al dan niet in samenwerking met culturele instellingen. Daarnaast zijn er organisaties zoals het Academisch Genootschap, stichting Man in de Maan, de Poeziëclub en stichting 1&A die evenementen organiseren. Stichting Watershed is een literair talenten- en productiehuis. Ze biedt ondersteuning aan schrijvers, maar laat door middel van live-events, podcasts en publicaties publiek ook kennismaken met literatuur. Voorbeelden daarvan zijn Radio Kras en de Nachtbus. ‘Onuitgesproken’ is een podium in Eindhoven

Knelpunten De stichtingen en verenigingen die onderdeel uitmaken van het veld bestaan hoofdzakelijk uit vrijwilligers. Hierdoor zijn zij altijd kwetsbaar geweest maar de gevolgen van Covid-19 hebben deze positie verzwakt. Tijdens de crisisperiode zijn verschillende vrijwilligers weggevallen, vanwege ziekte of overlijden maar ook vanwege de onmogelijkheid om fysiek bij elkaar te komen. Het terug binden van de vrijwilligers blijkt voor veel organisaties een uitdaging. Ook de in veel opzichten goede ontwikkeling die Fair Practice Code met zich meebrengt werkt niet altijd in het voordeel voor de erfgoedsector. De uitgangspunten zijn goed en worden ook onderschreven, maar voor het deel van de sector dat bijna volledig leunt op vrijwilligers en zelf ook weinig inkomsten heeft, wordt het steeds lastiger om vrijwilligers te werven en te behouden. De positionering van erfgoed binnen Eindhoven en de stadsontwikkeling die nu plaatsvindt, blijft ook een aandachtspunt. De Erfgoeddoelen 2021-2022 lieten een duidelijke ambitie zien voor de gestelde twee jaar. Een vervolgstuk is echter nog niet gepubliceerd.103

2.4.5 Letteren Er zijn 22 boekhandels te vinden in Eindhoven. Het gaat daarbij om een grote diversiteit: van kantoorboekhandels, kinderboekenwinkels, een tweedehandsboekenwinkel, een stripspeciaalzaak tot een gespecialiseerde kunstboekhandel.* Grotere ketens zoals de Bruna, Ako en BoekenVoordeel zijn

*

Perspectief van de sector

voor spoken word. Het organiseert evenementen op verschillende locaties in de stad. Watershed is als Eindhovense instelling onderdeel van de Talenthub ‘WOLK’. Eindhoven heeft volgens de KvK 11 uitgeverijen van boeken. Enkele zijn specifiek gericht op kunst of literatuur, bijvoorbeeld Lecturis, de Opwenteling, Onomatopee en Plint. Volgens de Monitor Creatieve Industrie 2021 waren er in 2020 78 banen in de boekenindustrie in Eindhoven (exclusief schrijvers). Ook voor schrijvers geldt dat het lastig is om een precies aantal te bepalen. Schrijven past binnen de SBI-code waar ook overige scheppende kunst toe behoort, waardoor het onderscheid lastig te maken is. De basisfunctie van bibliotheek wordt ingevuld door de Bibliotheek Eindhoven. In hoofdstuk 2.4.8 wordt hier verder over uitgeweid. Tijdens Corona steeg het aantal lezers en de frequentie waarin werd gelezen maar fysieke programma’s over literatuur werden uitgesteld of geannuleerd.104 Ook fysieke plekken zoals boekenwinkels hebben het, naast de al bestaande concurrentie van het internet en online boekwinkels, moeilijk gehad tijdens Corona vanwege sluitingen. Ook voor schrijvers is het beeld niet eenduidig. Zij hadden financieel vooral consequenties in het niet doorgaan van programma waar zij onderdeel van waren.

In Eindhoven hebben organisaties zoals Watershed (digitale) programma’s opgezet zoals Write-on om te zorgen dat schrijvers ook op die manier aan het werk konden blijven. De groei van literaire organisaties in initiatieven die in de Cultuurbrief 2021-2024 al werd opgepikt over de voorgaande periode is afgelopen jaren bestendigd.

Boekenberg en BukiBoek (online), Eppo, Books-4life, Motta, Kantoorboekhandel van Grinsven, Christelijke boekhandel de Fakkel.

45

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2

Daar waar bestaande stichtingen zoals Watershed hun aanbod hebben uitgebreid is er ook op bijvoorbeeld het gebied van spoken word een groeiend aanbod. De keten blijft voor een groot deel bestaan uit ongesubsidieerde organisaties zoals boekenwinkels en uitgevers.

Sample Culture, die onder andere in samenwerking met het Parktheater Urban Dansdagen organiseert ontvangt in 2023-2024 tweejarige programmasubsidie van Cultuur Eindhoven en meerjarige subsidie van het Fonds Cultuurparticipatie.

2.4.6 Urban Urban vertegenwoordigt als overkoepelend begrip meerdere kunstdisciplines en stijlen. Urban cultuur is in Eindhoven al decennia sterk vertegenwoordigd en bestaat uit een breed spectrum aan artistieke uitingen, zoals graffiti, street art, diverse dansstijlen en muziekstijlen. Urban is goed verankerd in het jongerenwerk bij Dynamo, o.a. met activiteiten van Urbanlab en het street art festival Step in the Arena. Urban initiatieven in Eindhoven zijn de afgelopen jaren gegroeid. Er ontstaan nieuwe initiatieven en reeds bestaande organisaties zijn aan het professionaliseren. Tevens is urban cultuur goed verbonden met andere culturele organisaties, zoals podia en festivals. De professionalisering van urban cultuur is ook zichtbaar op landelijk niveau: urban artiesten krijgen subsidies bij de rijkscultuurfondsen en ze maken deel uit van het landelijk ecosysteem binnen diverse disciplines, zoals muziek, dans, beeldend en literatuur. Emoves Urban Eindhoven legt mede dankzij de meerjarige subsidie van het Rijk en de provincie als ontwikkelinstelling de focus op het toptalentenprogramma en is (co)organisator en (co)financier van verschillende urban events in de stad. De organisatie is gevestigd in Area51 en stimuleert verbindingen tussen cultuur en urban sport.

Het breakdance collectief The Ruggeds ontvangt meerjarige subsidie van Cultuur Eindhoven, van de provincie Noord-Brabant en het Fonds Podiumkunsten en heeft zich sterk ontwikkeld, zowel artistiek als zakelijk. De producties van dit collectief vinden plaats in Nederland en daarbuiten. In 2022 zijn The Ruggeds genomineerd voor de Zwaan voor ‘meest indrukwekkende dansproductie’ bij de Nederlandse Dansdagen. Daarnaast richt het gezelschap zich op het geven van urban danslessen aan jonge getalenteerde dansers uit de stad. Het collectief voelt een verantwoordelijkheid om zorg te dragen voor de volgende generatie kwalitatief hoogwaardige urban dansers.

Perspectief van de sector

Daarnaast zijn in Eindhoven veel beginnende en gerenommeerde artiesten gevestigd die landelijk en internationaal onderscheidend zijn.

2.4.7 Film en audiovisuele media In de vorige Cultuurscan werd er naast film geen specifieke aandacht besteed aan andere audiovisuele cultuuruitingen. We onderschrijven het brede spectrum van audiovisuele cultuur, zoals games en virtual reality. In deze Cultuurscan focussen we echter grotendeels op film, omdat we op dat gebied eenduidige gegevens en data hebben. Tevens kunnen voor film landelijke trends worden vergeleken met de ontwikkelingen op lokaal niveau. Cultuur Eindhoven subsidieert verschillende instellingen en initiatieven die zich richten op film en audiovisuele media: − Plaza Futura, gevestigd in Natlab, vervult de basisfunctie van filmhuis en vlakke vloertheater; − BROET en Playgrounds ontvangen een tweejarige programmasubsidie; − verschillende festivals en producties vragen een projectsubsidie aan; − met Snelgeld worden kleinschalige programma’s en specifieke makers ondersteund. Van de programma’s en instellingen die worden gesubsidieerd door Cultuur Eindhoven beschikken we over de volledige cijfers. Van de andere is het niet vanzelfsprekend dat, bijvoorbeeld, bezoekcijfers in kaart zijn gebracht en beschikbaar zijn. Voor de discipline film en audiovisuele media bespreken we landelijke en provinciale tendensen en proberen we deze te relateren aan de Eindhovense sector.

Film Over de breedte ziet filmexploitatie in Eindhoven er als volgt uit. Uit het jaarverslag 2022 van de Nederlandse Vereniging van Bioscopen en Filmhuizen (NVBF) blijkt dat Eindhoven de vijfde stad in

46

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2

Nederland is op basis van filmbezoek, achter de vier grote steden in de Randstad. Eindhoven telt vier bioscopen: Vue, Pathé, LAB-1 en Plaza Futura/Natlab. Deze bioscopen beschikken samen over 27 filmdoeken en 3.564 stoelen. Basisinstelling Plaza Futura beheert zes van die doeken en 497 stoelen.105 Lab-1, dat eenmalig projectsubsidie ontving in de afgelopen beleidsperiode, beschikt over vijf filmdoeken en 526 stoelen.106

in handen van Pathé, Vue en Kinepolis. In Eindhoven zie je dat van de vier filmlocaties er twee worden geëxploiteerd door de landelijke partijen Vue en Pathé. Wat in ieder geval duidelijk is, is dat het verdienmodel van bioscopen als filmvertoner onder druk staat, met een veranderend consumentengedrag in een veranderend film- en bioscooplandschap.

Naast de vier bioscopen worden ook films vertoond op andere plekken of door andere organisaties, zoals Zwarte Doos op het terrein van TU/e en bij BROET. Wat betreft het gebruik van stoelen: in 2021 was het gemiddeld aantal bezoeken aan de bioscoop landelijk per inwoner 0,8 keer. In Brabant lag dit aantal per inwoner ook op 0,8. In Eindhoven was dit aantal 1,7.107 Aan de hand van een eigen berekening lag het bezoek aan Plaza Futura op jaarlijks 0,2 per inwoner.108 Die bezoekerscijfers hebben sinds 2019 verschillende pieken en dalen. Het aantal bioscoopbezoeken was landelijk in 2019 hoger dan ooit (38.033.000), en in 2021 was dat aantal door Covid-19 ineens lager dan het sinds het begin van de metingen in 1918 was geweest. Bezoekers keren langzaam terug. Ter indicatie, het aantal bezoekers in 2022 (24.987.771) lag op hetzelfde niveau als in 2008. Een soortgelijke trend is te zien in de bezoekerscijfers van Plaza Futura.109 In 2019 ontving het filmhuis circa 135.000 bezoekers, in 2021 waren dit er 45.080 en in 2022 waren dat er 91.191. De situatie lijkt nog niet normaal, maar laat een gezonde verbetering zien. Vanzelfsprekend heeft dit een uitwerking op de recettes. Waar bioscopen in 2021 landelijk op 142,1 miljoen euro uitkwamen, was dit in 2019 374,6 miljoen euro.

Ook in Eindhoven is dit te zien: de recettes van Plaza Futura waren in 2019 €1.179.171, in 2021 slechts € 477.564.110 Als factor van invloed op de bezoekerscijfers wordt in de Cultuurmonitor onder andere de toename van on-demand videoplatforms genoemd.111 Ook veranderingen in de (internationale) productieketen spelen een rol.112 Een andere belangrijke tendens uit de afgelopen jaren is de inrichting van de Nederlandse filmexploitatiemarkt, met enkele landelijke partijen die de Nederlandse markt domineren en zelfstandige stedelijke bioscopen die zich daartoe hebben te verhouden. 70,9% van de Nederlandse filmmarkt is

Perspectief van de sector

Naast algemene exploitatie kent Eindhoven enkele specifieke filmevents en vergelijkbare programmeringen. Landelijk opererende organisatie Taartrovers heeft afgelopen jaren in samenwerking met Plaza Futura jaarlijks een filmfestival georganiseerd gericht op kinderen. Ook werd er jaarlijks het Nederlands Silent Film Festival in Pand P georganiseerd in samenwerking met het Parktheater, telkens met steun van een projectsubsidie. Tot slot organiseren instellingen met een programmasubsidie als Playgrounds en BROET specifieke programma's zoals “The Art Department” en “Telling Stories Film Industry Day”. Dit betreft hoofdzakelijk een programma dat (film)makers verdieping geeft. Wat betreft de filmmakers is het lastig te zeggen hoe hun situatie in Eindhoven is. Op landelijk niveau is de totaalomzet van de Nederlandse filmmarkt in de afgelopen jaren gegroeid. In 2019 was de omzet 779 miljoen, in 2021 was dit 986 miljoen.113 Wij beschikken niet over cijfers die aangeven dat dit ook voor de Eindhovense filmsector geldt. Er is bijvoorbeeld geen overzicht van het aantal onafhankelijke filmmakers in de stad, los van een overzicht van KvK-inschrijvingen die, wat deze sector betreft, niet geheel representatief zijn.

Filmmakers weten Cultuur Eindhoven te vinden voor Snelgeld of projectsubsidies, maar in de basis subsidieert Cultuur Eindhoven twee organisaties die de Eindhovense filmmakers ondersteunt. Als eerste organiseert BROET verschillende programma’s, zoals een helpdesk, en beschikt het over faciliteiten voor filmmakers. De instelling heeft een functie als verbinder en doet aan talentontwikkeling. Ten tweede: Playgrounds, een internationaal opererend platform voor makers op het gebied van onder andere illustratie, games en digitale design. Beide organisaties spelen een essentiële rol in de regionale talenthub.

47

Cultuurscan 2023

2.4.8 Bibliotheek

Hoofdstuk 2

Perspectief van de sector

De bibliotheek is een speler op zowel het gebied van letteren als participatie en educatie. Daarom behandelen we deze basisinstelling apart.

naar educatie en ontwikkeling (37% tegenover 9%) en veel minder naar ontmoeting en debat (8,5% tegenover 0,3%), kunst en cultuur (12% tegenover 5%), kennis en informatie (22% tegenover 3%) (zie figuur 19 en 20).

De Bibliotheek Eindhoven is een organisatie die in 2021 de bibliotheekfunctie vervulde voor de gemeenten Eindhoven en Waalre, en sinds 2022 ook voor de gemeente Best. De overkoepelende stichting ontvangt vanuit respectievelijk elke gemeente subsidie om de bibliotheekfunctie binnen die gemeente te vervullen. Doorgaans betreft dit niet één enkele subsidiestroom en ook wat betreft Eindhoven is de subsidie op te delen in grofweg vier categorieën: subsidie als basisinstelling vanuit Cultuur Eindhoven (3,5 miljoen euro); subsidie vanuit de gemeente Eindhoven ten behoeve van schoolbibliotheken (0,9 miljoen euro); subsidies vanuit de gemeente Eindhoven ten behoeve van de stadsdeelbibliotheken (1 miljoen euro); aanvullende subsidies op zowel lokaal als landelijk niveau (0,81 miljoen euro), waarvan een deel incidenteel), bijvoorbeeld in het kader van de Lokale Educatie Agenda of Informatiepunt Digitale Overheid (zie figuur 15 en 16).

Waar de Cultuurmonitor ingaat op de activiteiten van de openbare bibliotheken, besteedt de Waarde van Cultuur aandacht aan de bezoekers, gebruikers en/ of leden van de bibliotheek. Zo benadrukt de Waarde van Cultuur de fysieke bereikbaarheid van bibliotheken116, maar ook de verschillen welke leeftijdsgroepen van welke activiteiten gebruikmaken.117 Beide zijn voor Eindhoven moeilijk na te gaan, maar opnieuw biedt het Dashboard Bibliotheekstatistiek inzicht. Gemiddeld bezoekt de Nederlander de bibliotheek 2,1 keer per jaar. In Brabant ligt dat gemiddeld op 1,7 bezoeken per jaar per inwoner en in Eindhoven op 0.8.118 Het aantal inwoners dat lid van de bieb is, is zowel landelijk, in Brabant als in Eindhoven 19% van de bevolking. De samenstelling verschilt echter: landelijk is 9% van de volwassenen lid, 66% is jeugd. In Brabant is dat 7% respectievelijk 72% en in Eindhoven 6% respectievelijk 82%.

Wat betreft de activiteiten en functies die een bibliotheek kan vervullen, concludeert men in de Cultuurmonitor van de Boekmanstichting dat er sprake is van een verbreding.114 Waar het aantal uitleningen daalt, stijgt het aantal activiteiten dat bibliotheken organiseren. Op basis van het Dashboard Bibliotheekstatistiek is die verschuiving ook in Eindhoven te zien. Het Dashboard Bibliotheekstatistiek gebruikt gegevens die worden verzameld op basis van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen die op 1 januari 2015 van kracht werd.115 Sinds 2015 is een toename te zien in het aantal activiteiten dat de Bibliotheek Eindhoven organiseert (zie figuur 17).

Trends en aandachtspunten die hierboven zijn benoemd op basis van gegevens uit de Cultuurmonitor, Waarde van Cultuur en Dashboard Bibliotheekstatistiek zijn ook al opgemerkt in het rapport “Op weg naar een Eindhovense Bibliotheek van de Toekomst” dat door een onafhankelijke commissie onder leiding van Mary Fiers en in opdracht van de gemeenteraad is gemaakt. Daarin worden de volgende aandachtspunten genoemd:

Het aantal uitleningen daalde daarentegen van 763.978 uitleningen in 2015 naar 572.539 uitleningen in 2021. De aard van de activiteiten laat diezelfde verschuiving in de functie van de bibliotheek zien (zie figuur 18). In zowel 2019 als 2021 ligt de nadruk bij de activiteiten op lezen en leesbevordering. In 2019 beslaat 46% van de activiteiten lezen en leesbevordering, in 2021 is dat 54%. Daarentegen gaat er in 2021 meer aandacht uit

− Een verbreding of verschuiving naar een maatschappelijk geëngageerd programma. − De verschillende taken waarvoor de bibliotheek verschillende subsidies ontvangt, zoals innovatie en jongeren. − Het grote bereik onder kinderen en lage bereik onder volwassenen ten opzichte van de landelijke benchmark.

48

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2

Perspectief van de sector

Figuur 15

Subsidiestromen in miljoenen Bibliotheek Eindhoven voor activiteiten in Eindhoven Bron: Begroting Bibliotheek Eindhoven 2023 Figuur 12 — Subsidiestromen in miljoenen

Subsidie SCE Subsidie VVE 0,6 Figuur 12 — Subsidiestromen in miljoenen

Subsidie Stadsdeelbibliotheken Overige subsidies Gemeente Eindhoven Subsidie SCE

1,1

Subsidie VVE 0,6

Subsidie Stadsdeelbibliotheken 3,6

Overige subsidies Gemeente Eindhoven

1,1 1,0

3,6 1,0

Figuur 13 — Overige subsidies in miljoenen

Figuur 16

Overige subsidies Bibliotheek Eindhoven in miljoenen Bron: Begroting Bibliotheek Eindhoven 2023

Boekstartcoach Samen Thuis in Taal

0,05 0,09subsidies in miljoenen Figuur 13 — Overige 0,05

Lokale Educatie agenda Digitale Innovatie BoekstartcoachDigitale Overheid Informatiepunt

0,09

Samen Thuis in Taal Jongerenprogramma

0,05

Lokale Educatie agenda 0,05 0,12

Digitale Innovatie Informatiepunt Digitale Overheid

0,20

Jongerenprogramma 0,09 0,20

0,09

0,12

49

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2

Figuur 17

Aantal activiteiten Bibliotheek Eindhoven Bron: Dashboard Bibliotheekstatistiek

Perspectief van de sector

Figuur 14 — Aantal activiteiten Figuur 14 — Aantal activiteiten

Aantal activiteiten Aantal activiteiten

Trend Trend

2.000 2.000 1.705 1.705 1.500 1.500

1.308 1.308

1.000 Figuur 1.000 Figuur 14 14 — — Aantal Aantal activiteiten activiteiten 2.000 2.000 500 500 1.500 1.500 0 0

840 840

Trend Trend

1.705 1.705

249 249

141 141

Aantal Aantal activiteiten activiteiten 950 950

687 687

1.308 1.308

2015 2015

2016 2016

1.000 1.000

2017 2017 840 840

2018 2018

2019 2019

2020 2020

2021 2021

950 950

687 687

500 500

249 249 141 141 Figuur 15— Aantal uitleningen Figuur 15— Aantal uitleningen 0 0 850.000 850.000 2015 2016 2015 2016 763.978 763.978

Figuur 18

Aantal uitleningen Aantal uitleningen 2017 2017

2018 2018

2019 2019

769.904 769.904

763.937 763.937

755.899 755.899

2020 2020

Trend Trend 2021 2021

750.000 Aantal uitleningen Bibliotheek Eindhoven 750.000 754.894 754.894

Bron: Dashboard Bibliotheekstatistiek

650.000 Figuur 15— 15— Aantal Aantal uitleningen uitleningen 650.000 Figuur 850.000 850.000 550.000 550.000 750.000 750.000 450.000 450.000

Aantal uitleningen uitleningen Aantal

763.978 763.978

769.904 769.904

763.937 763.937

755.899 755.899

2017 2017

2018 2018

2019 2019

555.223 555.223

Trend Trend

572.539 572.539

754.894 754.894 2015 2015

2016 2016

2020 2020

2021 2021

650.000 650.000

550.000 550.000

450.000 450.000

555.223 555.223

2015 2015

2016 2016

2017 2017

2018 2018

2019 2019

2020 2020

572.539 572.539

2021 2021

175 175

50

Lezen Lezenenenleesbevordering leesbevordering

155 155

Kunst KunstenenCultuur Cultuur

300 300

Kennis KennisenenInformatie Informatie

492 492

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2 2021 2021

2019 2019

Perspectief vanEducatie de sector en Ontwikkeling

Educatie en Ontwikkeling

713 713 841 Figuur 16 — Activiteiten naar kernfunctie 841 Figuur234 16 — Activiteiten naar kernfunctie 234

175 175

4

4646

155 155

300 300

Ontmoeting en Debat Ontmoeting en Debat Lezen en leesbevordering Lezen en leesbevordering Kunst en Cultuur Kunst en Cultuur Kennis en Informatie Kennis en Informatie Educatie en Ontwikkeling Educatie en Ontwikkeling

5353

492 492 2019 2019

Figuur 19

4

2021 2021

Activiteiten naar kernfunctie 8412019 841 234 Bron: Dashboard Bibliotheekstatistiek 234

46 46

53 53

713 713

Ontmoeting OntmoetingenenDebat Debat Lezen Lezenenenleesbevordering leesbevordering

175 175

155 155

Kunst KunstenenCultuur Cultuur Kennis KennisenenInformatie Informatie Educatie EducatieenenOntwikkeling Ontwikkeling

300 300 2019 2019

234 234

841 841 175 175

155 155

300 300

Ontmoeting en Debat Ontmoeting en Debat Lezen en leesbevordering Lezen en leesbevordering Kunst en Cultuur Kunst en Cultuur Kennis en Informatie Kennis en Informatie Educatie en Ontwikkeling Educatie en Ontwikkeling

2019 2019 44 Ontmoeting OntmoetingenenDebat Debat 841 841

234 234

Lezen Lezenenenleesbevordering leesbevordering Kunst KunstenenCultuur Cultuur

Figuur 20

Kennis KennisenenInformatie Informatie

Activiteiten naar kernfunctie 2021 Bron: Dashboard Bibliotheekstatistiek

Educatie EducatieenenOntwikkeling Ontwikkeling

492 492 2021 2021 4 4 713 713

4646 492 5353 492 2021 2021 713 713

46 46

53 53

Ontmoeting en Debat Ontmoeting en Debat Lezen en leesbevordering Lezen en leesbevordering Kunst en Cultuur Kunst en Cultuur Kennis en Informatie Kennis en Informatie Educatie en Ontwikkeling Educatie en Ontwikkeling

51

Cultuurscan 2023

2.4.9 Queer- en nachtcultuur Zoals in de introductie van 2.4 is aangegeven, vallen veel culturele initiatieven niet makkelijk onder één discipline. Binnen de disciplines die Cultuur Eindhoven hanteert, is het bijvoorbeeld moeilijk te zeggen waar queer- en nachtcultuur bij hoort. Producties, presentaties en onderzoeken binnen die gemeenschappen horen niet uitsluitend bij één discipline, bijvoorbeeld dans of performance. Toch zijn er van beide genoeg voorbeelden te vinden. Daarnaast geldt voor allebei dat niet alles dat vanuit deze groepen voortkomt ook onder kunst en cultuur valt. Zo kan een maatschappelijk belang, commercieel belang of onvoldoende professionele artistieke kwaliteit de boventoon voeren. Toch zijn er veel evenementen georganiseerd door LHBTIQ+-gerelateerde groepen en/of binnen de nachtcultuur die laten zien dat er hier sprake is van kunst en cultuur. Er zijn verschillende LHBTIQ+-groepen die onder de algemeen erkende noemer ’queer’ activiteiten organiseren. Zo organiseert in 2023 het COC Eindhoven in samenwerking met Queer040 een pridewalk met aansluitend een cultureel avondprogramma. Queerhoven kent verschillende activiteiten, zoals een expositie en ‘queer art club’. Daydaygay organiseert evenementen met een kunstzinnig randje en faciliteert leden bij het maken van culturele producties.

Tevens was Daydaygay één van de genomineerden voor de Stimuleringsprijs van de Eindhoven Cultuurprijs 2021. Ook de Eindhovense ballroom-scene (bekend om de dans- en performance-stijl Vogue) organiseert sinds 2022 met regelmaat evenementen. Dit initiatief is in 2023 ook genomineerd voor de Stimuleringsprijs. Zowel het regenboogakkoord als het queer manifest worden in het bestuursakkoord 2022-2026 genoemd. Ook de Eindhovense nachtcultuur verdient aandacht en wordt genoemd in het bestuursakkoord. Daarmee erkent het college de meerwaarde van een bruisend nachtleven. Vaak wordt uitgaan, zoals op Stratumseind, genoemd als belangrijkste vorm van nachtleven. Daar is zeker sprake van, bijvoorbeeld door de mogelijkheid om er te dansen op muziek, maar is op zichzelf geen kunst en cultuur. Er is meer sprake van een nachtcultuur in, bijvoorbeeld, het Stroomhuisje. Ook genomineerd voor de Eindhoven Cultuurprijs in 2022 en 2023 zet deze partij zich in als broedplaats

Hoofdstuk 2

Perspectief van de sector

voor muziek, dans, maar ook beeldcultuur in de vorm van beeldende kunst, streetart of VJing. Zo heeft het Stroomhuisje ook enkele ateliers. Ook LAB-1 is naast een bioscoop een plek waar nachtcultuur leeft en zij besteedt veel aandacht aan haar functie als uitgaansgelegenheid. Daarnaast is creatieve werkplek Plan-B in de afgelopen jaren naast broedplaats ook een thuis geweest voor het nachtleven. Deze plekken onderscheiden zich dan ook door programma's, organisaties en makers te verwelkomen die een meerwaarde hebben voor de Eindhovense (nacht)cultuur. Zo heeft Maggie Saunders, designer, met haar "Striptopia” en met vergelijkbare performance en programma's een plek veroverd bij MU, tijdens de Dutch Design Week, maar ook in uitgaansgelegenheden het Stroomhuisje en Ketelhuis. DJ-collectief Plasma van grondlegger Jess Oberlin en designers als Tom Jacobs laten zich zien in het Eindhovense nachtleven. Deze ’discipline-overstijgende’ vormen van kunst en cultuur hebben in de afgelopen jaren hun weg weten te vinden naar het Snelgeld, een enkele projectsubsidie en verschillende bijeenkomsten. Verwacht wordt dat, net als bij urban/hip-hop, queer-kunst en cultuur en nachtcultuur zich met de juiste steun kunnen ontwikkelen en betrokken makers de kans geven een plek in te nemen in formele disciplines.

Nachtcultuur en queer krijgen dan ook in toenemende mate een plek in het programma van grotere instellingen en ook onafhankelijk daarvan weten de makers en bezoekers zich te verenigen.

52

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2

Perspectief van de sector

2.5 Uitvoering van subsidiebeleid 2.5.1 Financiën Tijdens de coronaperiode waren financiën voor een groot deel van de Eindhovense cultuursector een zorg. Door steunmaatregelen zijn de negatieve gevolgen beperkt gebleven. Op basis van de financiële gegevens van gesubsidieerde organisaties per 31-12-2022 blijkt dat de meeste organisaties financieel gezond zijn. Drie organisaties hebben een hoog risico waardoor continuïteit bij verdere negatieve effecten in gevaar zal komen. Door onder andere hoge energieprijzen en hoge inflatie blijft het financiële vooruitzicht onzeker.

2.5.1.1 Verdeling van het budget Stichting Cultuur Eindhoven verleent subsidies voor cultuur conform de Subsidieverordening Cultuur Eindhoven 2021-2024. Deze bestaat uit verschillende deelregelingen zoals genoemd in hoofdstuk 2.1, die los van elkaar worden uitgevoerd maar wel samen één geheel vormen. Het totale cultuurbudget dat bij Cultuur Eindhoven beschikbaar is voor subsidies bedraagt in 2023 € 23.805.000. Daarnaast is het reguliere cultuurbudget van de gemeente vanaf 2021 opgehoogd met een meerjarige subsidie voor de functie van future lab, deze subsidie is in overleg met de provincie en het Rijk verleend aan Next Nature Network. Deze subsidie bedraagt in 2023 € 527.000. De middelen van de gemeente Eindhoven voor Van Abbemuseum, DDF, GLOW en subsidies die gemeente naast de cultuursubsidie aan de Bibliotheek verleent zijn hierin niet meegenomen. In de Cultuurbrief 2021-2024 werd de ambitie uitgesproken maximaal 80% van het totale cultuurbudget beschikbaar te stellen aan de Eindhovense Basis. In 2022 kwam 79% van het budget ten goede aan de Eindhovense basis (BAS). Dit was exclusief de budgetten voor het Van Abbemuseum, de Dutch Design Foundation en GLOW en de bijdragen van de gemeente aan de Bibliotheek Eindhoven. In de periode 20172020 was het aandeel van het totale cultuurbudget voor de Eindhovense Basis zo'n 83%.

De daling nadien is te verklaren doordat er in de nieuwe subsidieperiode, door een wijziging van de subsidieverordening, een

verschuiving heeft plaatsgevonden van een aantal instellingen vanuit de Eindhovense Basis naar de BrabantStad-regeling. Daarnaast waren er in 2021 incidenteel extra Snelgeld-middelen en middelen voor een aantal noodsteunregelingen beschikbaar gesteld vanwege Covid-19. Bij de meerjarige regeling professionele kunsten in samenhang met BrabantStad en tweejarige programma's is het beschikbare subsidieplafond afgelopen jaren altijd overvraagd. Daardoor konden aan het begin van de subsidieperiode 2021-2024 een aantal organisaties ondanks het positief advies van de Cultuurraad niet worden gehonoreerd. Voor de programma's 2023-2024 heeft het college eenmalig extra middelen beschikbaar gesteld om ook de aanvragers met positief advies voor wie het subsidieplafond ontoereikend was, te kunnen honoreren. Bij de projectenregeling is het beeld wisselend, het budget wordt soms overvraagd, maar het is in een aantal projectenrondes ook toereikend geweest. Het druk op het beschikbare subsidieplafond bij Snelgeld is tevens heel hoog. Zowel in 2022 als in 2023 zijn in de eerste tranche meer dan 30 aanvragen geweigerd vanwege het bereiken van het plafond.

2.5.1.2 Bijdragen provincie en Rijk Van de structureel door Cultuur Eindhoven gefinancierde instellingen in 2021-2024 (BAS, BrabantStad en programma’s) ontvangen veel organisaties ook meerjarige subsidie van de provincie of van het Rijk (in het kader van landelijke BIS of van een van de Rijksfondsen). Van de door Cultuur Eindhoven gesubsidieerde organisaties ontvangen MU, philharmonie zuidnederland en Stichting Urban Eindhoven subsidie uit de landelijke BIS. Daarnaast ontvangen Afslag Eindhoven, TROMP, The Rugged Solutions en So What’s Next een structurele subsidie van het Fonds Podiumkunsten. CultuurStation ontvangt van het Fonds voor Cultuurparticipatie subsidie voor Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK), een meerjarig programma waarin het Rijk en de gemeente matchen in de verhouding van 50/50. De in Eindhoven gevestigde instellingen Dutch Design Foundation, Next Nature

53

Cultuurscan 2023

Network en BioArt Laboratories ontvangen tevens via het Rijk een vierjarige subsidie, maar worden niet door Cultuur Eindhoven financieel ondersteund. De philharmonie zuidnederland heeft een groot aandeel in de getoonde bijdragen. Het orkest ontving in 2021 € 8,1 miljoen van het Rijk en € 3,2 van de provincies Noord-Brabant en Limburg samen.

2.5.1.3 Eigen inkomsten en financieringsmix Eigen inkomsten van instellingen bestaan uit publieksinkomsten, zoals kaartverkoop en inkomsten uit horeca, sponsorinkomsten, overige directe inkomsten, indirecte inkomsten en bijdragen uit private middelen, bijvoorbeeld van particulieren, bedrijven of private fondsen. De verhouding tussen ontvangen subsidie en andere inkomsten varieert aanzienlijk bij verschillende typen culturele organisaties. In 2022 kwam gemiddeld 50% van het inkomen van door Cultuur Eindhoven gesubsidieerde instellingen uit eigen inkomsten. 44% kwam gemiddeld vanuit subsidie van Cultuur Eindhoven, en 7% van incidentele publieke subsidies (zie figuur 21 en 22). In 2022 is het aandeel sponsorinkomsten van de Eindhovense Basis flink gestegen: van 481.221 euro in 2021 naar 758.542 euro in 2022. Hiermee lijkt het bedrag aan sponsorinkomen van de Eindhovense basis op hetzelfde niveau als in 2019 en dus voor Covid-19. De partijen die gesubsidieerd worden binnen BrabantStad en de programma's hebben het sponsorinkomen ook weten te verhogen. Dit aandeel was in 2021 215.105 euro en in 2022 362.716 euro. In totaal was het bedrag aan sponsorinkomen van de organisaties die meerjarige subsidie ontvangen 1.121.258 euro. In vergelijking met het beschikbare subsidiebudget is dit 5,0 %vergeleken met 3,3% in 2021.

Hoofdstuk 2

Perspectief van de sector

2.5.2 Codes De culturele sector heeft drie gedragscodes ontwikkeld die professionele culturele instellingen in acht zouden moeten nemen. Het gaat om de Governance Code Cultuur, de Fair Practice Code en de Code Diversiteit en Inclusie. De codes zijn de basis voor professionaliteit op het gebied van bestuur en toezicht, een degelijk beloningsbeleid voor werkenden in de sector en een inzet van de sector om relevant en toegankelijk te zijn voor allen. De codes zijn ook geïmplementeerd bij de uitvoering van het subsidiebeleid. In de periode 20212024 is ervoor gekozen om Governance Code Cultuur als vereiste te stellen bij alle meerjarige subsidies en ook bij incidentele projectsubsidies te letten of de organisatie de basisprincipes van de governance goed toepast. Voor de Fair Practice Code en de Code Diversiteit en Inclusie ligt het zwaartepunt bij de jaarverantwoording waarin de organisaties laten zien hoe ze hier invulling aan hebben gegeven. De Governance Code Cultuur geeft kaders voor goed, verantwoord en transparant bestuur van en door culturele instellingen, en richtlijnen voor toezicht daarop. De code draagt bij aan de professionalisering van de culturele sector. Toepassing ervan zorgt voor onderscheid tussen taken en bevoegdheden van directie, bestuur of raad van toezicht. De Fair Practice Code richt zicht op ondernemen en werken in kunst, cultuur en creatieve industrie.

De vijf kernwaarden: solidariteit, diversiteit, vertrouwen, duurzaamheid en transparantie, dienen als basis voor het voeren van een gesprek over werkgeverschap en werknemeschap en opdrachtgeverschap en opdrachtnemerschap. De code nodigt uit tot kritische reflectie en biedt een handreiking hoe de sector samen tot een toekomstbestendige arbeidsmarkt en beroepspraktijk komt. De Code Diversiteit en Inclusie heeft als doel dat de culturele en creatieve sector de brede diversiteit van de Nederlandse samenleving representeert. Een basisvereiste is dat de sector gelijkwaardig toegankelijk is voor iedereen: als maker, producent, werkende en publiek. Daarom dienen de organisaties met diversiteit en inclusie rekening te houden bij het programma, publiek, personeel en partners. Zo wordt de sector van iedereen en iedereen draagt er op eigen wijze aan bij. Iedereen wordt gewaardeerd om wie hij of zij is, wordt gerespecteerd en gehoord en voelt zich er thuis.

44% 2022

50% 54

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2

Perspectief van de sector

7%

Subsidie Cultuur Eindhoven Totaal incidentele publieke subsidies Totaal eigen inkomsten

29%

Figuur 21

Financieringsmix 2021 Bron: Tussentijdse rapportage KPI 2023, Cultuur Eindhoven

46%

2021

Subsidie Cultuur Eindhoven

12%

Totaal incidentele publieke subsidies

29%

Totaal structurele publieke subsidie

14%

Totaal eigen inkomsten 46%

Door afronding van de percentages naar boven komt het totaal op 101%

2021

29% 12%

46%

14% 2021

44%

12% 2022

50% 14%

Figuur 22

Financieringsmix 2022 Bron: Tussentijdse rapportage KPI 2023, Cultuur Eindhoven 7%

44% 50%

2022 Subsidie Cultuur Eindhoven Totaal incidentele publieke subsidies Totaal eigen inkomsten

7% 50%

2022

44%

Door afronding van de percentages naar boven komt het totaal op 101%

Cultuur Eindhoven Subsidie Cultuur Subsidie Eindhoven incidentele publieke subsidies Totaal incidenteleTotaal publieke subsidies 7%

Totaal structurele publieke subsidie Totaal eigen inkomsten Totaal eigen inkomsten

Subsidie Cultuur Eindhoven Totaal incidentele publieke subsidies Subsidie Cultuur Eindhoven Totaal eigen inkomsten Totaal incidentele publieke subsidies Totaal structurele publieke subsidie

55

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2

In de uitvoering van het subsidiebeleid door Cultuur Eindhoven wordt er op verschillende manieren en momenten gekeken hoe de gedragscodes worden nageleefd. Allereerst verklaren alle meerjarig gesubsidieerde instellingen bij het doen van een subsidieaanvraag de Governance Code Cultuur na te leven en de Fair Practice Code en Code Diversiteit en Inclusie te onderschrijven. Bij de jaarlijkse verantwoording is het verplicht gesteld om een toelichting te geven op de wijze waarop er uitvoering is gegeven aan de Governance Code Cultuur, de Fair Practice Code en Code Culturele Diversiteit. En indien er een raad van toezicht is, dient er een verslag te worden toegevoegd met daarin in ieder geval aandacht voor samenstelling van en invulling van het toezicht door de RvT.

In de praktijk blijkt dat de Governance Code Cultuur over het algemeen goed wordt nageleefd door de gesubsidieerde culturele instellingen. Ten aanzien van de Fair Practice Code en de Code Culturele Diversiteit en Inclusie is er nog ontwikkeling gaande. Het lijkt erop dat instellingen goede voornemens hebben, maar deze niet altijd goed in de praktijk weten te brengen.119

Bij meerjarig gesubsidieerde instellingen dient uit de transparante en volledige verslaglegging te blijken dat de principes van de Governance Code Cultuur worden nageleefd. Ten aanzien van de Fair Practice Code en Code Culturele Diversiteit en Inclusie geldt in de verantwoording de regel ‘pas toe en leg uit’. Bij Fair Practice Code ligt de nadruk op toepassing van fair pay, bij culturele diversiteit en inclusie zijn alle aspecten van belang (programma, personeel, publiek en partners). Tot slot wordt de naleving van de codes tijdens periodieke monitorgesprekken met de meerjarig gesubsidieerde instellingen besproken.

Perspectief van de sector

De codes Diversiteit en Inclusie en Fair Practice zijn lastig om eenduidig te beoordelen aangezien er niet op alle facetten eenduidige normen mogelijk zijn. Met de toetsing bij jaarverantwoording kan men concreet kijken naar de resultaten en worden het bewustzijn en het gesprek gestimuleerd. We zien een grotere bewustwording vanuit de samenleving, fondsen en overheden, maar ook duidelijk vanuit de sector om dit verder te ontwikkelen.

56

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 2

Perspectief van de sector

2.6 Conclusie Cultuur Eindhoven werkt al sinds het begin met een subsidiesystematiek waarbij deelregelingen onafhankelijk van elkaar en in samenhang worden bezien. De systematiek met deelregelingen werkt goed en maakt het mogelijk om een breed palet van culturele organisaties en makers te financieren. In 2021-2024 is duidelijk sprake van doorontwikkeling van veel makers en organisaties die een stevigere meerjarige financiering hebben, mede dankzij meer cofinanciering van het Rijk. Door eenmalige middelen van de Regio Deal worden er in deze periode ook belangrijke aanvullende investeringen gedaan die ten goede komen aan uitbreiding van voorzieningen en verbreding van het cultuuraanbod. Kortom, er is een grote stap vooruit gezet. Tegelijkertijd is er afgelopen jaren sprake geweest van stilstand. De impact van de coronacrisis op de cultuursector in de stad was enorm. Gelukkig hebben de overheden ruimhartig noodsteun verleend die cruciaal was voor de continuïteit van culturele organisaties. De noodsteun van de gemeente Eindhoven was voor de hele sector beschikbaar, van individuele makers tot BIS-instellingen. Hiermee probeerden we de balans in het ecosysteem te bewaken en complementair aan de steunmaatregelen van het Rijk te opereren. Hoewel in 2022 grote stappen zijn gezet naar herstel, zijn zelfstandige makers en organisaties met hoge eigen inkomsten ook in 2023 nog kwetsbaar.

De energie- en economische crisis brengen daarbij nieuwe risico's. Langdurige effecten van de corona-

crisis zijn te merken bij publiek dat weer de weg naar culturele activiteiten moet vinden, maar ook aan het aantal vrijwilligers en werkenden. De krappe arbeidsmarkt en krapte van fysieke ruimte in de snelgroeiende stad Eindhoven resulteren in hogere lasten voor veel makers en organisaties. De maatschappelijke ontwikkelingen op het gebied van diversiteit en inclusie, duurzaamheid en digitalisering vragen ook om commitment en aanpassingen van culturele spelers. In dit hoofdstuk schetsen we een beeld van de complete sector, met een duidelijk belang van ketens en faciliteiten voor een aantrekkelijk makersklimaat. Mogelijkheden voor makers om te werken en hun werk te presenteren in de stad zijn cruciaal voor een evenwichtig en gevarieerd cultuuraanbod. Artistieke disciplines raken meer en meer vermengd en grenzen daartussen zijn steeds meer fluïde. Afgelopen jaren is al gebleken dat het cultuurbudget onvoldoende is om alle waardevolle culturele initiatieven en makers in de stad te financieren. Mede door autonome kostenstijgingen, maatschappelijke ontwikkelingen die om aanpassingen vragen en noodzaak van verdere professionalisering aan de hand van de drie geldende codes, is te verwachten dat bij een gelijkblijvend cultuurbudget voor de volgende periode minder cultuuraanbod gerealiseerd kan worden.

Balans in de keten en voldoende budget om ambities van de afgelopen jaren vast te houden, zijn de belangrijkste opgaven voor de toekomst.

57

Cultuurscan 2023

Hoofdstuk 3

Perspectief van gebruikers van cultuur

3. Perspectief van gebruikers van cultuur

58

Cultuurscan 2023

Leeswijzer Voor een juist perspectief van gebruikers van cultuur leggen we de nadruk op de inwoners van de gemeente Eindhoven. Het is uiteraard bekend en belangrijk dat cultureel aanbod in Eindhoven ook bezoekers en deelnemers uit de hele Metropoolregio Eindhoven aantrekt en voor bepaalde activiteiten uit heel Nederland en andere landen, met name uit Duitsland en België. Daarmee wordt de stad op de kaart gezet als aantrekkelijk en bruisend. Desalniettemin is bij de ontwikkeling en uitvoering van het cultuurbeleid een van de belangrijkste ambities om zo veel mogelijk inwoners van de stad te kunnen laten genieten van cultureel aanbod aldaar. Daarom focussen we in dit hoofdstuk op de bereikbaarheid voor en deelname van Eindhovenaren aan culturele activiteiten. Voor dit hoofdstuk hebben we verschillende bronnen geraadpleegd. We hebben onder andere gebruikgemaakt van de inwonersenquête van de gemeente Eindhoven. Al bijna 40 jaar wordt met deze enquête gepeild wat Eindhovenaren van hun buurt en stad vinden. Dit levert informatie op over meningen, gedragingen en gevoelens van de Eindhovense bevolking. Door het opnemen van jaarlijks terugkerende vragen kunnen trends gesignaleerd en gevolgd worden. Een grote groep Eindhovenaren van 18 tot en met 84 jaar wordt jaarlijks op willekeurige basis geselecteerd en uitgenodigd om mee te doen aan de enquête.