[23.20715] - Bijlage 3 Overzicht waardevol Cultureel Erfgoed Eersel

Van de bovengenoemde buurtschappen is de bebouwing meestal na ca. 1950 geheel vernieuwd en ook recent nog gewijzigd. Met name in Boevenheuvel, Hees, Stokkelen en Voort is dit het geval. 12

12 Cultuurhistorische inventarisatie provincie Noord-Brabant : gemeente Eersel, (’s-Hertogenbosch 1983), p. 11

32

De schepenbank in Eersel, Duizel en Steensel bestond uit 7 schepenen: 4 uit Eersel, 2 uit Duizel, 2 uit Steensel. Uit de gehuchten zaten “viermannen” in het bestuur: 4 uit Duizel, 4 uit Steensel en 2 uit de vier buitengehuchten van Eersel. De dorpen hadden ieder een eigen dorpsbestuur. 13 Vessem, Wintelre en Knegsel Gebied Het gebied van de voormalige gemeente Vessem, Wintelre en Knegsel viel samen met dat van de drie voormalige statendorpen, gelegen in het Kwartier van Kempenland. Per 1 januari 1997 ging die gemeente op in de gemeente Eersel. Knegsel kende in 1696 vier gehuchten14: Den Wolfshoeck, Het Groen, Den Hoeck en Den Drijhuijs. Verder hoorden daar ook de buurtschappen Den Hoek, Sneidershoek, Driehuis, Wolfshoek nog bij. 15 Naam Eerste vermelding 01-07-1281 als “Cneczele”. Op 25-11-1312 vermeldt als “Knecssel”. In 1688 verplaatst.16 Geschiedenis van het wapen17 Ook al kenden schepenen een "gemeenschappelijk schependomszegel" (1654), in de praktijk zegelden zij met hun persoonlijke zegels (bekend uit de jaren 1623-1684). Slechts uit 1728 is een schependomszegel bewaard gebleven, dat een bisschopsfiguur toont, vrij in het veld, met vermoedelijk een heesterachtige achtergrond. Het uit 1728 bekende zegel moet identiek zijn geweest aan het exemplaar dat de burgemeester in 1815 bedoelde en waarvan het stempel in 1811 nog aanwezig was.

Naar dat zegel liet de burgemeester in 1815 een nieuw stempel snijden. Het vertoonde Sint-Lambert, patroon van Vessem en "voormalig bisschop". Hij verzocht aan de gouverneur der provincie dan ook om bevestiging van het wapen en kreeg die ook. De Hoge Raad van Adel bevestigde op 16 juli 1817 als wapen: "Zijnde van Lazuur, beladen met St. Lambertus van goud." De kleuren zijn de rijkskleuren.

16 juli 1817: “Zijnde van Lazuur, beladen met St. Lambertus van goud.” Het streekarchief – voorloper het RHCe – adviseerde Burgemeester en Wethouders, na hun verzoek daartoe, in 1992 Sint-Lambert te promoveren tot schildhouder en een nieuw wapen vast te stellen. Het streekarchief bepaalde op grond van een uitgebreid onderzoek dat het element "Brabant" prominent moest worden toegepast, middels opname van de "Brabantse leeuw". Door het veelvuldig voorkomen daarvan in de overige gemeenten van deze provincie moest naar een breuk worden gezocht. Die werd gevonden in het feit dat vier bisschoppen kerkpatronen van de drie kerkdorpen waren. Uiteindelijk viel daarbij de keuze op drie breedarmige kruisjes, voor elk van de kerkdorpen een. Door de aanstaande herindeling vond voortzetting van dit plan geen doorgang. Vessem, Wintelre en Knegsel - Historische beschrijvingen 13 Dams e.a. 1989,117 14 Lieberom 1996, 47 15 Biggelaar e.a. 1993, 220 16 Mogelijke verklaringen voor de naam Knegsel, in: De Heijmraeder 10, nr. 3, 3; KOLMAN E.A. 1997. 17 Originele wapendiploma in RHCe, THA, Atlantisnr. 23992. Foto wapen (1817) uit Wapenregister Hoge Raad van Adel: RHCe, THA, Zegelkaarten, doos 2. Jan Melssen, ‘Het gemeentewapen van Vessem c.a.’, Kroniek van de Kempen 8 (1988) [Hapert, 1990] 76. J.Th.M.

Melssen, Vessem, Wintelre en Knegsel: onderzoek naar symbolen voor een nieuw gemeentewapen en een nieuwe gemeentevlag [Streekarchief Regio Eindhoven Kempenland Eindhoven, 1992, typeschrift]. Rapport betreffende herziening van de wapens van gemeenten en de instelling van wapens voor de dorpen in de Regio Eindhoven [Noordbrabantse Commissie voor Wapen- en Vlaggenkunde, september 1996].

33

1811 "Het voorname bestaansmiddel is de landbouw: voorts heeft men enige bijenhouders, enige linnen wevers, een brouwer, en verschillende lieden die met de schapenfokkerij hun brood winnen, waarvoor de heide van Vessem naar Oerle zeer geschikt is. De grootste handicap van deze plaats is het te kort van voldoende mest, ondanks dit gemis geniet Vessem de faam boven de meeste dorpen van Kempenland van schone weiden, veel wild en een der schoonste jachten te hebben uit heel de Meijerij." 1900 Het dorp Vessem ligt aan de Kleine-Beerze. Naast Vessem kennen we de gehuchten Maaskant en het Heike. De gemeente beslaat 4826 bunders en levert slechts schrale oogsten te meer daar er nog veel onontgonnen heide is. Bij de volkstelling van 1870 werden er alleen R.K. ingezetenen geteld. De gemeente bevat 3 dorpen: Vessem, Wintelre en Knegsel. 1950 Ten noordoosten van Vessem bevinden zich twee vennen: het Groot Meer en Klein Meer (23 ha). Op de hogere zandgronden in de gemeente zijn urnen en urnenvelden gevonden uit de Gallo-Germaanse tijd. Naast de landbouw ontwikkelde Vessem zich voornamelijk tot een woongemeente. Vessem, Wintelre en Knegsel behoorden tot 1561 tot de schepenbank Oerle. In dat jaar werden ze afgescheiden en vormden zij samen de schepenbank Vessem, Wintelre en Knegsel. Deze schepenbank had de middelbare jurisdictie. De dorpen hadden ieder een eigen dorpsbestuur.

18 Wintelre Van Asseldonk vermoedt dat het kapittel van Oirschot vanuit een hof in Wintelre zijn bezittingen aldaar beheerde. Dat verklaart ook de rechten van het kapittel in de Vooraard van Vessem en Wintelre. De voogdij over deze kerkelijke bezittingen werd gedeeld door de hertog en de heer van Oirschot, zoals heel Oirschot tussen die twee gedeeld was. Als herinnering daaraan bleef een gedeeld “voogdschot” bestaan en een verdeling half-half van de gewone cijnzen tussen de hertog en de heer van Oirschot. Als er al een hof van het kapittel te Wintelre bestond, dan verdween het kennelijk al in de dertiende of veertiende eeuw want er werd geen spoor van terug gevonden in de archieven.19 De deling van de cijns bleef tot na 1600 herkenbaar. Duizel en Steensel Gebied Het gebied van de voormalige gemeente Duizel en Steensel viel samen met dat van de voormalige statendorpen, gelegen in het Kwartier van Kempenland. De gemeente werd in mei 1810 gevormd door afscheiding van Eersel. Per 1 januari 1923 ging de gemeente op in de gemeente Eersel. ‘In dit verband dient gewezen te worden op de opmerkelijke ligging van Duizel. Het ligt met Eersel en Steensel op één langgerekte, relatief vruchtbare dekzandrug, die niet door beken wordt doorsneden. Misschien moet ook het nabijgelegen Knegsel hierbij genomen worden. Iedere plaats besloeg een kwadrant van dat gebied.

Volgens Frans Theuws vormde zo'n aaneengesloten dekzandgebied vaak één sociale en economische eenheid. Om die reden kunnen we niet uitsluiten dat deze vier plaatsen in de vroege Middeleeuwen onderling samenhingen, bijvoorbeeld als domaniaal bezit in één hand of als een zogenoemde primaire parochie.’20 Naam Eerste vermelding van Duizel als “Dusela” en “Duselon” in 1031. Vermelding als “Dusele” op 02-021321. Geschiedenis van het wapen21 Duizel en Steensel maakten tot 1810 deel uit van de schepenbank van Eersel. De burgemeester kon 18 Biggelaar e.a. 1993, 172 19 Van Asseldonk, 2002, 430, 431. 20 Bijsterveld, A.J.A., 1996: Dusela villa Taxandrie : een drietal onopgemerkte oorkonden betreffende Duizel uit de elfde en de dertiende eeuw, in: Noordbrabants Historisch Jaarboek 13, p. 156-207. Aldaar 166. 21 Originele wapendiploma in RHCe, THA, Atlantisnr. 24007 (1818). Foto wapen (1818) uit Wapenregister Hoge Raad van Adel: RHCe, THA, Zegelkaarten, doos 2. Rapport betreffende herziening van de wapens van gemeenten en de instelling van wapens voor de dorpen in de Regio Eindhoven [Noordbrabantse Commissie voor Wapen- en Vlaggenkunde, september 1996.

34

in 1815 aan de gouverneur der provincie geen zegelafdruk inzenden c.q. een wapen beschrijven, omdat zijn gemeente tot dusverre niet zelfstandig was geweest. Hij sprak de wens uit een wapen te gaan voeren met Sint-Jan Baptist, de patroon van de gemeente. Nog op 1 september 1818 werd dat verzoek door het gehele gemeentebestuur herhaald. Bij Koninklijk Besluit van 31 augustus 1818 nr. 74 werd aan de gemeente een wapen verleend: "Een schild van azuur beladen met het beeld van St. Johannis van goud.". Het diploma is van 7 oktober 1818. In 1910 werd een kopie van het diploma gegeven, met de omschrijving: "van lazuur, beladen met het beeld van St. Johannes van goud." SintJan strekt zijn rechterarm naar beneden en van zijn hand vallen druppels. Hij houdt in zijn linkerhand voor zich een schaal. Het bebaarde hoofd draagt een soort muts als hoofdbedekking.

Mei 1910 (oorspronkelijk 31 augustus 1818): “Van lazuur, beladen met het beeld van St. Johannes van goud.”

35

2.2. Thema’s Thema: 12 Oude infrastructuur Dit thema wordt gebruikt voor het onderbrengen van de oudste categorie wegen en routes: de préRomeinse en Romeinse wegen, waarvan het beloop veelal op giswerk en stoute dromen is gebaseerd. Het gaat hier om verbindingsroutes, vaak bundels van banen, die maar met enige vaagheid aan te wijzen zijn als daterend van vóór de Romeinse tijd of van in die Romeinse tijd, met de bijhorende beekovergangen, dat zijn hier dan altijd voorden. Omwille van hun vaak hypothetisch karakter hier apart gezet van de middeleeuwse infrastructuur. 12.1 Prehistorische wegen Prehistorische wegen volgen vaak terreinhoogten, soms gemarkeerd door grafheuvels etc. of juist op basis daarvan verondersteld. 4.12.1.001 Oost-west: een weg uit de Bronstijd? Langs de grafheuvels van Toterfout - Halfmijl wordt door Glasbergen een oost-west gerichte oude doorgaande weg verondersteld.22 In noot 28 wijst hij op de Vijfberggroep op de Regte Heide bij Goirle, grafheuvelgroepen die door Panken beschreven werden en voorbeelden op de Veluwe en in Drenthe die alle waarschijnlijk langs prehistorische wegen aangelegd werden. Bij het archeologische onderzoek Toterfout – Halfmijl werd niet naar een weg uit de Bronstijd gezocht, men beperkte zich destijds puur tot de grafheuvels.

In figuur 76 van Glasbergen23 is de grijze vlek de Postelse Weier en het noordwaarts aansluitende dal van de Bruggenrijt. De dikke zwarte lijn er doorheen is de Bruggenrijt zelf. Binnen en zuidwestwaarts van de Postelse Weier is die ten onrechte getekend, want daar werd de loop pas bij de ontginning gegraven. De lichtgrijze lijn is de oude weg van Glasbergen, met daarlangs de groepen Bronstijdgrafheuvels. Deze prehistorische weg of route is dus een pure gissing! Op zich is een weg hier goed denkbaar omdat ze een langgerekte hoogte door het zo vennenrijke gebied volgt. Dat is dan tevens het hulpmiddel om de weg verder oost- en westwaarts te volgen. Westwaarts komen we dan uit bij de middeleeuwse voorde van Vessem die bepaald werd door een versmalling van het forse beekdal van de Kleine Beerse.24 Ten westen daarvan is op oude kaarten een mooie wegenwaaier: je kon er alle

22 Glasbergen, 1954, deel 2, 174 en figuur 76. 23 Glasbergen, 1954. 24 Enklaar, 1941, nr. 148, 1326 maart 1: de voert tote Vessem.

36

kanten uit. In zuidwestelijke richting vinden we dan weer Bronstijdgrafheuvels en wat verderop een IJzertijd urnenveld. Mogelijk loopt de weg dus richting Hoogeloon. 25 Oostwaarts kunnen we de weg nog een eindje vervolgen langs wat hoogten en door de Oerlese Bossen. De middeleeuwse weg ligt daar, en ook in het stuk dat Glasbergen langs de grafheuvels tekende, niet op dezelfde plek als de veronderstelde Bronstijdweg. De voorgestelde Bronstijdweg ligt merendeels buiten Vessem en is daar niet meer zichtbaar. 12.2 Romeinse wegen Romeinse wegen zijn verondersteld of echt aangetoond rechte wegen. 4.12.2.001 Noord-Zuid: een Romeinse Weg Mennen26 heeft onlangs weer eens de Romeinse route Tongeren – Rossum onder de aandacht gebracht die al langer in de literatuur bekend was. Hij baseert zijn lokalisatie op enkele middeleeuwse heerwegen. Iedere door de heer (hertog) gegarandeerde doorgaande weg heette in de Middeleeuwen evenwel al snel Heerweg of ’s-heren weg en hoeft dus niets met Romeinen van doen te hebben. Deze veronderstelde route wordt door hem pal ten oosten van Eersel geprojecteerd, maar in de detaillering zijn er wat problemen. Het blijkt dat er inderdaad een prachtige wegenbundel gelegen heeft. Die begon op de voorde door het Langven (Landvoort) en eindigde in de wegentrechter aan de noordkant van Zonderwijk.

In het oude cultuurland was er verder naar het zuiden maar één weg die bij Veldhoven de Gender overstak en dan weer uit ons beeld verdwijnt. Dit patroon van wegen is toch wel oud: Oerle ligt nog in het bundelgebied en pas bij Zonderwijk krijgen we alles weer tezamen.27 Omdat Oerle elfde-eeuws is (of ouder) zou dit wegenpatroon ouder moeten zijn. Anderzijds lijkt het in niets op een mooie rechte goed aangelegde Romeinse weg. Eerder is het een préhistorische noordzuidroute. Deze wegenbundel ligt net ten oosten van de huidige gemeente Vessem, maar helemaal in het noorden loopt deze weg net nog even binnen de gemeente.

12.3 Voorde Voorde horend bij deze oude wegen en routes. Omdat de voorde/brug op drie plaatsen in het systeem voorkomt (zeer oude wegen, doorgaande en lokale wegen), bepaalt het type weg waar de voorde/brug geboekt moet worden. Bovendien zijn veel voorden door grotere of kleinere bruggen vervangen.

12.4 Middeleeuwse hoofdwegen 4.12.4.001 Turnhoutervoort-Kattenrijt De vermoedelijk tot ca 1210 gebruikte doorgaande weg Antwerpen – Turnhoutervoorde – Eersel – Kattenrijt – Roermond is aangegeven.28 In de praktijk waren deze oude routes bundels van banen. De weg komt van Hapert en loopt via Eersel naar Bergeijk. Dit laatste stuk is in de 18 e eeuw kennelijk gemoderniseerd en rechtgetrokken. Het dorp Eersel had op deze oude weg een centrale positie, met een markttol, en een goed genaamd ‘s-Hertogenhofstat. Op de hele route werd ook nog een tol betaald.

25 AMK monumentnrs. 633 en 635. 26 Mennen, 2003. 27 Mennen, 2003, 27-28. 28 Asseldonk, M.M.P. van, K.A.H.W. Leenders. Een middeleeuwse IJzeren Rijn? De route Antwerpen - Roermond. Noordbrabants Historisch Jaarboek 20 (2003) p. 53 – 92.

37

Afbeelding: grafheuvels, urnenvelden en andere prehistorische vondsten langs de oude banen in de Kempen (naar Beex, W.F.M. 1989/tekening N. Arts). 4.12.4.002 Baan van ‘s-Hertogenbosch naar Dinant Baan van ‘s-Hertogenbosch naar Dinant van de molen bij Oirschot recht naar het zuiden naar de windmolen naast de Leeuwerik Hoeve. Dan voorbij “het Mirakelputje”over de Katerstraat naar de Dukesvoorten (Voorten van de Hertog). Vandaar langs de gemeentegrens tot de “Patronenhut” waar ze de oude weg tussen Eersel en Hapert kruiste en vandaar via herberg “de Pan” in de richting van Postel. 29 4.12.4.003 De Antwerpse Baan De Antwerpse Baan werd belangrijk in het begin van de 13e eeuw. Bij Hulsel steekt deze baan het riviertje de Reusel over via de sluis van de watermolen bij “de Hoef”. Tussen Bladel en Netersel werd bij “de Muilen“ de Bredase Baan overgestoken in de richting van de Casterense watermolen en vandaar over de Dukesvoorten naar Knegsel. Zuidelijk van Broekeneind is een gedeelte van de baan gespaard bij de ontginning van de heide na 1950, nu een smalle hoge rug die met dennen is beplant. Toen er een watermolen werd gebouwd op den Heuvel werden door het opstuwen van water de Dukesvoorten onbruikbaar. Het gebied kreeg de naam “Meulenbroeken”.

Via de watermolensluis liep de baan langs Broekeneind, langs de herberg “Het Wit Perdje” tussen de vennen door naar waar nu de kapel van Knegsel staat en volgde verder de oude Antwerpse Baan. Dit nieuwe gedeelte was 29 Biggelaar, Bruggen & v.d. Heyden 1993, p. 232.

38

belangrijk genoeg om de windmolen tussen Hoogeloon en Vessem te verplaatsten naar het gebied ten zuidwesten van de Heuvel. In Knegsel is de Antwerpse Baan nog onder die naam bekend. Bij de grafheuvels langs het Huismeer kruiste zij de postbaan en liep verder in oostelijke richting langs Zonderwijk waar de Loonse baan erop aansloot. Raakte buiten gebruik toen de provinciale weg van Eindhoven naar Reusel tot stand kwam. 30 4.12.4.004 De Oude Antwerpse Baan Voorganger van de Antwerpse Baan heeft dezelfde route tot voorbij Hulsel waar ze de Bredase Baan kruiste bij “de Muilen”. Vandaar loopt ze iets noordelijker langs het Hondseind van Casteren naar de plaats waar in 1304 een windmolen werd gebouwd. Dan buigt de baan naar rechts af om de Kleine Beerze over te steken en gaat langs de rand van de heide naar Halve Mijl en Toterfout. Raakte in onbruik door de bouw van een stenen brug over de Kleine Beerze bij het Vondereind in Vessem in 1764.31

Afbeelding: 1: Stafkaart uit 1850 met daarop aangegeven het vermoedelijke verloop van oude banen (naar Biggelaar, Bruggen & v.d. Heyden 1993, p. 232). 30 Biggelaar, Bruggen & v.d. Heyden 1993, p. 233. 31 Biggelaar, Bruggen & v.d. Heyden 1993, 233.

39

Thema: 13 Doorgaande wegen De dorpen worden vanouds doorsneden door landwegen die ze verbonden met de rest van Brabant en de wereld. Het beloop van die wegen is in den regel goed bekend, de ouderdom van de wegen van voor 1800 is vaak onduidelijk. De doorgaande wegen verbinden dorpen onderling of met verder weg gelegen steden en streken. Een kenmerk van de middeleeuwse wegen is dat ze zorgvuldig de hogere gronden volgen, enigszins bochtig zijn en hier en daar overgaan in bundels van alternatieve wegen. Dit laatste maakt dat beter van routes gesproken kan worden. Rivieren en beken werden eerst overgestoken bij een voorde of doorwaadbare plaats. Juist in de doorgaande wegen zijn die het eerste door bruggen vervangen. Zo'n voorde of brug werd vaak de focus van een tweezijdige wegenwaaier. Er zijn echter ook eenzijdige wegenwaaiers: de punten waar alternatieve wegen afsplitsten en punten waar een weg het cultuurland verliet en daar het keurslijf van akkers en heiningen kon afschudden. Dergelijke eenzijdige wegenwaaiers markeren dus het punt tot waar de ontginningen strekten. Bij veren, bruggen en kruisingen verrezen vaak ook herbergen. Nabij steden werden stukjes weg bestraat, maar de vraag is of dat in de 9 gemeenten ook gebeurde.

Vanaf het midden van de zeventiende eeuw werden nieuwe met bomen beplante rechte en gelegde wegen (“dijken”) aangelegd ter vervanging van de beroerde middeleeuwse wegen. Hetzelfde idee werd vanaf 1810 op een hoger schaalniveau herhaald met de wegen die door Napoleons genie en onder koning Willem I aangelegd werden. Deze "rijkswegen" waren echte interregionale wegen, kaarsrecht, bestraat en beplant. De kosten moesten weer via tollen terugverdiend worden. Opnieuw raakten er zandwegen buiten gebruik. De "provinciale wegen" die in de negentiende eeuw tot stand kwamen waren daarentegen niets anders dan verbeterde interlokale wegen. Ze behielden dus hun bochtig verloop, al werd er hier en daar een lastige bocht opgeruimd of een ontbrekend stuk nieuw aangelegd. Tenslotte (hier vanaf 1863?) verschenen de spoorlijnen op geheel nieuwe spoorbanen en trammetjes (vanaf ca 1880?) die meestal in de berm van bestaande wegen reden.

13.1 Doorgaande weg Min of meer duidelijke baan. Indien er bundels banen optreden, die banen afzonderlijk opnemen, zodat de bundel duidelijk wordt. Al op de kaart van Verhees (1790) zijn duidelijk een aantal rechte banen over de hei te herkennen. Dit soort wegen werd vanaf de late zeventiende eeuw aangelegd: verhoogd als een dijk, met bomen beplant en tonnerond opgemaakt moesten deze wegen in alle seizoenen het verkeer mogelijk maken. Verbindingswegen met de omliggende dorpen werden omstreeks 1920 bij de ontginning van de heide als zandweg aangelegd Dit waren zandwegen met een rij eikenbomen waar het met sintels verhard fietspad langs lag en aan weerszijden bermsloten. Ze werden pas tijdens de ruilverkaveling verhard. Eerste verharde weg door de streek kwam gereed in 1854, de weg Eindhoven-Reusel.32 De tabel hieronder geeft een overzicht van de doorgaande wegen van Eersel, die overgenomen zijn van de Kadasterkaart 1832. Uniek nummer Naam

Relict Status

4.13.1.001

Bredasche Baan of Heeren Weg Bestaat nog, deels verlegd

4.13.1.002

Stroomkesberg

bestaat nog

4.13.1.003

Oirschotsedijk

bestaat nog deels, deels verwijderd

4.13.1.004

Oerle-Wintelre-Vessem

bestaat nog

4.13.1.005

Kerkdijk

bestaat nog, deels verlegd

4.13.1.006

Hint - Moormanlaan

bestaat nog deels, deels verwijderd

32 Dams e.a. 1989,263, 269.

40

4.13.1.007

Eerselseweg

bestaat nog deels, deels verwijderd

4.13.1.008

Oude Dijk, Knegsel

bestaat nog

4.13.1.009

Eersel-Steensel

bestaat nog, deels verlegd

4.13.1.010

Duizel - Hoogcasteren

bestaat nog deels, deels verwijderd, deels verlegd

4.13.1.011

Hapert-Duizel-Eersel

bestaat nog deels, deels verwijderd

4.13.1.012

Dalemse dijk, provinciale weg

bestaat nog

4.13.1.013

Heestertsche Dijk, Postelseweg

bestaat nog, deels verlegd

4.13.1.014

Eerselsche Dijk

bestaat nog

4.13.1.015

Buikheide

bestaat nog deels, deels verwijderd

4.13.1.016

Nieuwstraat

bestaat niet meer

4.13.1.017

Eersel – Lage Berkt

bestaat nog

4.13.1.018

Knegsel, Veldhovenseweg

bestaat nog

4.13.1.019

Knegsel. Zandoerleseweg

bestaat nog

4.13.1.020

Hoogeloonseweg

bestaat nog

4.13.1.021

Knegsel, Vessemseweg

bestaat nog

Hieronder volgt een toelichting op een aantal van deze ingetekende wegen. 4.13.1.001 Bredase Baan Oude landroute, nog uitgevoerd als zandpad, in een heidegebied en omliggende jonge heidebebossingen. Het zandpad was eeuwenlang onderdeel van de oude landroute tussen Breda en Luik. De route gaat in elk geval terug tot de Late Middeleeuwen (1250-1500), maar kan ook (veel) ouder zijn. 4.13.1.002 Heike - Stroomkesberg Vanaf de windmolen (1304) tussen Vessem en Hoogeloon liep er een baan naar het noorden in de richting van Middelbeers met een aftakking naar Oostelbeers ten noordwesten van het Meerven. Hierbij werd de kleine Beerze gepasseerd bij een watermolen. Van deze watermolen, brug of sluis waren in 1950 nog zware balken te zien. In Middelbeers heette ook deze baan Loonse Baan maar is nu veranderd in “Stroomkesberg”.33 In Vessem nabij de kruising met de Kleine Beerse heet deze weg nu kortweg “Heike”, vroeger: “Heikesche Straat”. Het deel van het dal ten noorden van deze weg heet De Voortjens.34 Aan de brug gaat dus een voorde vooraf. 1.13.1.003 en 1.13.1.008 Postbaan tussen Luik en ’s-Hertogenbosch Vessem: De Postbaan tussen Luik en ’s-Hertogenbosch liep langs Oirschot, Wintelre en Knegsel over de Steenvoort naar de “Achterste Brug” bij Borkel en Schaft en zo verder naar het zuiden.

Deze route bleef belangrijk tot in 1818 de nieuwe rijksweg ’s-Hertogenbosch-Boxtel-Eindhoven-ValkenswaardHasselt-Luik werd voltooid.35 De baan liep van Steenvoort naar het noorden en kruist de provinciale weg bij een posthalte. Vandaar volgt de baan de onverharde weg naar Knegsel tot het viaduct van de autobaan en loopt dan iets naar rechts in de richting van de Poortakker. De baan liep langs de oostrand van het oude Knegsel in de richting van de windmolen ten zuidwesten van Zand-Oerle. Over een smalle hoogte tussen het Huismeer en de Rijten werd de Antwerpse Baan overgestoken en bij de windmolen de Loonsebaan. Langs Zand-Oerle in noordelijke richting, waarschijnlijk dan naar “den Dooden Uil” bij Scherpenering en vandaar via de “Wintelresche Hut” naar de windmolen ten zuiden van Oirschot. 36 4.13.1.004 Oerle-Wintelre-Vessem

33 Biggelaar, Bruggen & v.d. Heyden 1993, 233. 34 Kadaster Vessem, sectie B, blad 2. 35 Biggelaar, Bruggen & v.d. Heyden 1993, p. 229. 36 Biggelaar, Bruggen & v.d. Heyden 1993, p. 231.

41

Communale weg Gestel-Middelbeers. Klinkerweg aanbesteed 23-12-1879. Begint in Blaarthem aan de provinciale weg Eindhoven-Reusel en gaat dan via Zeelst-Oerle-Wintelre-Vessem naar Middelbeers.37 Oude landroute, nog uitgevoerd als zandpad, in een akkercomplex. Het zandpad was eeuwenlang onderdeel van de oude landroute tussen Oirschot en Zandoerle. De route gaat in elk geval terug tot de Late Middeleeuwen (1250-1500), maar kan ook (veel) ouder zijn. CHW code HK-HL-07. 4.13.1.005 Knegsel. Kerkdijk Nieuwe Dijk van Steensel naar Knegsel, aangelegd omstreeks 1830.38 4.13.1.007 Eerselseweg

Afbeelding: Deels afgesloten Eerselseweg van Knegsel naar Eersel nabij E3 strand (november 2010). 4.13.1.008 Knegsel, Oude Dijk De Oude Dijk heette in 1606 Voermansstraat en later Oude Voermansweg. Vormde een onderdeel van de postroute van ’s-Hertogenbosch over Knegsel en Steensel naar Maastricht. Passeerde het riviertje de Run bij de Stevert.39 4.13.1.012 Eersel. Provinciale Weg In 1854 wordt de eerste verharde weg in de streek aangelegd, de Provinciale weg Eindhoven-Reusel. Deze grindweg ontsluit de Kempen en maakt een betere verbinding met de omliggende gebieden mogelijk. Eerste plannen reconstructie Provinciale Weg, niet door maar langs Eersel. Realisatie 1961.40 4.13.1.013 Eersel, Postelseweg Aloude zandweg van Eersel naar Postel die binnen het ensemblegebied Heesterse Dijk heette. In 1887 werd deze opnieuw aangelegd en vooral: bestraat. De verbindingsweg tussen de buurtschap Witrijt en het klooster Postel liep oorspronkelijk door de heide, nu door bosgebied. Beplanting met eiken. Langs de weg in de ontgonnen gedeelten van de heide boerderijen uit de vroege 20e eeuw. Het gedeelte in de kom van Eersel is een uitloper van de Markt.41

37 Theunissen 2003, ‘Kruisende heerbanen’, 1. 38 Lieberom 1999, 8. 39 Lieberom 1996, 29. 40 Dams, Huijbregts & Spoorenberg 1989, 272. 41 Dams, Huijbregts & Spoorenberg, 1989, 213, 263.

42

Afbeelding: de kaarsrechte Postelwseweg in Eersel (bron: Google Street view maart 2019). 4.13.1.016 Eersel, Nieuwstraat Landweg, in de 20e eeuw verhard, nu binnen het dorp Eersel met klinkerbestrating. Het volgende stuk is verdwenen, bij Schadewijk is het een asfaltweg. Vroeger onderdeel van de, nu omgeleide, hoofdverbinding Reusel-Eindhoven. Woning- en villabouw uit circa 1900-1920 met ertussen nieuwere bebouwing uit de jaren ’40 en ’50.42 4.13.1.018 Knegsel, Veldhovenseweg Eerste verharde weg (klinkerweg) die Knegsel met de buitenwereld verbond. Aanbesteding in 1936. Kaarsrechte weg van de kerk naar de gemeentegrens met Veldhoven. Doorsneed diverse landbouwgronden.43 4.13.1.019 Knegsel. Zandoerleseweg Liep van de katholieke kerk aan ’t Groen door de Nieuwe Erven naar Zandoerle. Heet daar Molenstraat. Aan deze weg lag de enige brug die Knegsel ooit had.44 4.13.1.20 Vessem, Hoogeloonseweg Weg door de kom van Vessem naar de brug over de Kleine Beerse en dan linksaf naar Hoogeloon, langs de windkorenmolen. De huidige brug ligt 60 meter zuidelijk van de vroegere brug die gezien de naam Vondereind een tijd slechts een vonder was. Aan die vonder gaat een in 1326 genoemde voorde vooraf.45 4.13.1.021 Knegsel, Vessemseweg Weg van Vessem naar Knegsel. Opdracht voor aanleg van een dijk van minimaal 9 meter breed met voetpad in 1808.

Aanleg of verbetering in 1846.46 Verbindt Knegsel met Vessem. Aangelegd na 1863.47 42 Dams, Huijbregts & Spoorenberg, 1989, 213. 43 Lieberom 1999, 8; Lieberom 2000, ‘voortdurende strijd’, 3; Lieberom 1996, straat- en veldnamenboekje, 35. 44 Lieberom 1996, 38. 45 Enklaar, 1941, nr. 148, 1326 maart 1: de voert tote Vessem. 46 Lieberom 1999, 8.

43

13.2 Halte Paardenwisselstation op postbaan, spoorweg of tramstation, tram of bushalte, busstation. 4.13.2.003 Café de ‘Tramhalt’ In Duizel vertrekt bij de "Tramhalt", het café van de "tramchef" Marcelis van der Heijden, vijfmaal daags naar beide richtingen een tram. Bij de grens sluiten de Meierijse trams aan op die naar Turnhout en Arendonk. De postkoets van Eindhoven op Turnhout, die naast wat vracht niet meer dan vier mensen kon dragen, was al gauw uitgerangeerd.48 13.3 Oude rijksweg Wegen uit het rijksprogramma uit de jaren 1810 – 1935. (Daarna krijgen we de moderne autowegen). [Komt niet voor in Eersel] 13.4 Railweg Spoorlijnen, trambanen, goederensporen (interlokaal maar ook lokaal!) 4.13.4.001 Tramlijn Eindhoven-Reusel grens Op de stoomtramlijn Eindhoven Reusel-grens werden in mei 1897 proefritten gemaakt. Feestelijk geopend 30-06-1897. Stoomtrammaatschappij “De Meijerij”. De dorpsherbergen fungeerden als tramstation. Onderweg geen vaste haltes. Te duur voor personenvervoer. Goederenvervoer was belangrijker. Door concurrentie van de bus werd op 15-05-1935 het personenvervoer gestaakt en op 10-01-1937 het vrachtvervoer.49

Uit Dams e.a. 1989. Het kostte tientallen van jaren van plannen maken en vergaderen alvorens de felbegeerde tramweg werd aangelegd. Het was de maatschappij "De Meijerij" die de lijn Veghel-Eindhoven-Reusel zou gaan exploiteren. Gemeentelijke en provinciale overheden steunen de tramweg: ‘”Door de voorgenomen verbinding zou een aanzienlijke streek, alwaar zich in de laatste jaren verschillende industrieën hebben gevestigd, uit haar isolement worden opgeheven", zo sprak de commissaris van de koningin al in 1893. 30 Juni 1897 heeft de feestelijke opening plaats van het traject Eindhoven-Reusel. De "feesttrein", met zijn "schoone en lief versierde rijtuigen", rijdt s´morgens vanuit Eindhoven "op de vleugelen van den stoom" de feestvierende dorpen van de Kempen in; in elke plaats wordt hij na een klinkende ontvangst een college van B. en W. rijker. Na 47 Lieberom 1996, 35. 48 Van der Heijden, 1966, 22. 49 Dams, Huijbregts & Spoorenberg, 1989, 263, 272, 323.

44

een "déjeuner" in Eersel, dat er met o.a. drie vlees- en twee visgangen gerust wezen mag, komen de autoriteiten in Duizel aan, waar de burgemeester zijn best doet na zijn Steenselse ontvangstrede niet in herhalingen te vallen.’50 Het belang van de tram komt treffend naar voren uit onderstaand citaat: ‘"Den tram" is van onschatbaar belang geweest voor handel en industrie van de streek, in de tijd dat het verschijnen van een "lastauto" nog een heel dorp kon doen uitlopen, en ook voor de mensen persoonlijk. Na de eerste wereldoorlog echter krijgt hij grote concurrentie van autobussen en vrachtwagens, en is de gouden tijd voor hem voorbij, behalve in de grote steden.’51 13.5 Trekpad Trekpad langs rivier of kanaal. [Komt niet voor in Eersel] 13.6 Veer Oversteek van een rivier met een bootje: aanlegplaatsen, dalende wegen veerhuis. [Komt niet voor in Eersel] 13.7 Voorde/Brug Oversteek van water via doorwaadbare plaats, vaak later vervangen door een brug, in een doorgaande weg. Doorwaadbare plaatsen heb je in soorten: min of meer dwars op het watert, schuin, zeer schuin of zelfs een heel eind door het water: een “waterstraat” of “langvoort”. Bruggen heb je ook in soorten: een paal in het water om overheen te stappen (‘waterstap”), een balk erover, een vonder, een schoor, een echte houten of stenen brug. Klein water stak met men een gemetseld of houten “heul” over.

Omdat de voorde/brug op drie plaatsen in het systeem voorkomt (zeer oude wegen, doorgaande en lokale wegen), bepaalt het type weg waar de voorde/brug geboekt moet worden. Bovendien zijn veel voorden door grotere of kleinere bruggen vervangen. 4.13.7.001 De Voortjes Oversteek van de Kleine Beerze ten noordwesten van Vessem. Het deel van het dal ten noorden van deze weg heet De Voortjens.52 Aan de brug gaat dus een voorde vooraf. Mogelijk een oude voorde die al in een bronstijdweg paste (zie 4.12.1.001). 4.1.3.7.001 Vonder Vessem Brug over de Kleine Beerse ten westen van de dorpskom van Vessem. De huidige brug ligt 60 meter zuidelijk van de vroegere brug die gezien de naam Vondereind een tijd slechts een vonder was. Aan die vonder gaat een in 1326 genoemde voorde vooraf.53

13.8 Plein Verbreding van een doorgaande weg of samenkomst van wegen die tot een brede open ruimte leidt. De pleinen kunnen allerlei functies hebben. 4.13.8.001 Vismarkt Wintelre54 De Vismarkt was een tot een smalle driehoek verbreed stuk van de huidige Groenstraat. De naam komt voor op de kadasterkaart en in latere documenten. Wat moet vis hier op de markt? Rond 1800 schreef men echter: “Dit dorp is houtrijk en levert lekkere visch op uit de vennen, welke tusschen deze plaats en Oirschot gevonden worden.” Het zal dus om vis uit die vennen gaan! De Groenstraat was mogelijk de Kerkstraat van Wintelre en juist bij de Vismarkt kwam daar de weg Wintelre – Eindhoven (nu Molenstraat) op uit. Misschien ging die vis wel naar Eindhoven! Nu loopt 50 Van der Heijden, 1966, 21. 51 Van der Heijden, 1966, 22. 52 Kadaster Vessem, sectie B, blad 2. 53 Enklaar, 1941, nr. 148, 1326 maart 1: de voert tote Vessem. 54 Leenders, 2005.

45

daar een gewone weg, maar de bebouwing staat ter plaatse van de voormalige Vismarkt wat verder naar achter. De bestaande ruimte zou gebruikt kunnen worden om het idee van het marktplein weer te herscheppen. Op het kaartje hieronder is de toestand in 1830 in het zwart weergegeven en die in 2004 in het rood.

4.13.8.002 Driehoekje met bomen, Veneind De kadasterkaart toont een 0,3 hectare grote driehoek waarop toen opgaande bomen stonden. Grond en bomen waren de de Gemeynt van Oerle.55 Deze ruimte maakt nu deel uit van de tuin van Meester de la Courtstraat 15 maar er staan nog steeds hoge bomen op.

De hoge bomen van het driehoekig pleintje van Veneind in 2020. FOTO GOOGLE STREETVIEW . 4.14.8.003 Marktplein van Eersel Langgerekt plein, 14e-eeuwse uitbreiding van het agrarisch plein ’t Hint, met een niet agrarische functie. Reeks Kempische dorpshuizen, waarvan de oudste dateert uit 1669. Veel gebouwen waren herbergen, logementen en winkels. Erachter bevond zich een aantal stallingen die nu echter grotendeels verdwenen zijn. De bebouwing ligt met de nok evenwijdig aan de straat en maakt een gesloten indruk. Aaneengesloten reeks eenlaags woningen met lage, langgerekte 55 Kadaster Vessem, sectie E, nr. 299.

46

zadeldaken. Slechts hier en daar zijn tweelaags gebouwen aanwezig. Diepe tuinen (ca 150 meter lang) maken de indruk dat het open landelijk gebied nog deels bewaard is gebleven. De beplanting bestaat uit oudere linden. De keien- en klinkerbestrating is nieuw. Op het plein een kiosk uit circa 1950.56

Afbeelding: Marktplein Eersel57 De Hint vormde de uitloop van het noordelijke deel van het plein. Oorspronkelijk agrarisch plein, gevormd door een verbreding van de noord-zuid lopende straat met enkele vroeg-20e -eeuwse woonhuizen. Eenlaags agrarisch bebouwing, de oudste bebouwing met de noklijn haaks op de straat, de jongere met de noklijn evenwijdig aan de straat. Onderdeel van het beschermd dorpsgezicht. De agrarische functies zijn veelal verloren gegaan. 58 4.13.8.003 Plaatse Riethovenseweg Steensel 4.14.8.004 Plaatse bij Voorsteweg Eersel Bestaat nog als spie met bomen erop. 4.14.8.005 Plein Dijk-Kerkstraat Eersel Bestaat nog: gras met bomen en kapelletje. 4.14.8.006 Plaatse Nieuwstraat Eersel Geen driehoek meer: parkeerplaats voor supermarkt. 4.13.8.007 Plaatse Groenstraat Duizel 4.13.8.008 Plaatse Knegsel 4.13.8.009 Plaatse Jan Smuldersstraat Vessem 4.13.8.011 Plaatse Schadewijk

56 Dams, Huijbregts & Spoorenberg 1989, 211-213. 57 Brabant Collectie, Universiteit van Tilburg 58 Dams, Huijbregts & Spoorenberg 1989, 211-213.

47

Afbeelding: de plaatse met drenkpoel in buurtschap Schadewijk op de topografische kaart van 1930. 13.9 Poort Een doorgang door een natuurlijke barrière zoals een duinenrug, moeras, beekdal, de droge tegenhanger van een voorde dus. Veelal aan een of beide zijden met een wegenwaaier. (Hier wordt dus niet een soort stadspoort bedoeld!) [In Eersel niet opgemerkt] 13.10 Spoorbrug Speciale brug voor spoorlijn of trambaan. Meestal ijzeren of stalenconstructies, al dan niet beweegbaar. [Komt niet voor in Eersel] 13.11 Tol(huis) Plaats of huis waar tol werd geheven. 4.13.11.001 Kantoor Grote Brabantse Zwijgende Landtol in Eersel Er was een ontvangstkantoor van de Grote Brabantse Zwijgende Landtol in Eersel. Er worden tollenaars vermeld tussen 1699 en 1735. 59 Kennelijk is niet bekend waar dit kantoor zich bevond. 4.13.11.002 Tollen op de weg Reusel – Eindhoven aan de Duizelse Aa Tussen Eindhoven en Reusel stonden elf tollen op de provinciale weg. Tolhekken stonden gemiddeld om de 5 kilometer. In Noord-Brabant afgeschaft in 1872. 4.13.11.003 Tollen op de weg Reusel – Eindhoven aan de westzijde van de Eerselse Markt Tussen Eindhoven en Reusel stonden elf tollen op de provinciale weg. Tolhekken stonden gemiddeld om de 5 kilometer. In Noord-Brabant afgeschaft in 1872.

4.13.11.004 Tollen op de weg Reusel – Eindhoven te Steensel Tussen Eindhoven en Reusel stonden elf tollen op de provinciale weg. Tolhekken stonden gemiddeld om de 5 kilometer. In Noord-Brabant afgeschaft in 1872.

59 Dams, Huijbregts & Spoorenberg 1989, 83, 107.

48

13.12 Holle weg Een door langdurig gebruik uitgesleten strook waarin een oude weg loopt. Omdat de holle weg op twee plaatsen in het systeem voorkomt (doorgaande en lokale wegen), bepaalt het type weg waar de holle weg geboekt moet worden. De geomorfologische kaart geeft in Eersel enkele holle wegen aan. Daarbij ook enkele moderne holle wegen! 4.13.12.001 Holle weg bij Veneind, Wintelre 4.13.12.002 t/m 4.13.12.004 Holle akkerwegen Vessem Drie stuks in de akkers ten zuiden van de kom van Vessem: holle akkerwegen. 4.13.12.005 t/m 4.13.12.009 Holle wegen Knegsel Vijf stuks in Knegsel. Daarvan twee in de weg Knegsel – Eersel waar deze langs of door duingebied loopt. Een is de toegang tot de akker van Hoek. Een is een toegang tot de akker van Knegsel. Een is een moderne weg want hier is de nieuwe weg Knegsel-Veldhoven door een dekzandrug gegraven. Het gaat tot nu toe steeds om lokale wegen, meest akkertoegangen.

Afbeelding: holle wegen met akkerwallen vlakbij de oude kerk van Knegsel (november 2010). 4.13.12.010 Holle weg Kuikeindseweg 13.14 Grenspost [Komt in Eersel niet voor] 13.15 Laanbeplanting 4.13.15.001 Laanbeplanting Vessemse Weg Laanbeplanting van beuk. Het geheel dateert overwegend uit de periode 1900-1925. Cultuurhistorische waarde: redelijk hoog CHW. nr. G211 (GK-HG-71) 4.13.15.002 Laanbeplanting Eerselse Weg 49

Laanbeplanting van zomereik en Amerikaanse eik. Het geheel dateert overwegend uit de periode 1900-1925. Cultuurhistorische waarde: redelijk hoog CHW. nr. G214 (GK-HG-74) 4.13.15.003 Laanbeplantingen Veneind Laanbeplantingen van Hollandse linde en zomereik. Het geheel dateert overwegend uit de periode 1900-1930. Cultuurhistorische waarde: redelijk hoog CHW. nr. G200 (GK-HG-56) 4.13.15.004 Laanbeplantingen Donk e.o. Laanbeplantingen van o.a. zomereik, gewone esdoorn en Hollandse linde. Het geheel dateert overwegend uit de periode 1900-1930. Cultuurhistorische waarde: hoog CHW. nr. G202 (GK-HG-58) 4.13.15.005 Wegbeplantingen Koemeerse Dijk e.o. Wegbeplantingen van zomereik, populier, brem, grauwe wilg, zwarte els en ruwe berk. Het geheel dateert overwegend van omstreeks 1900. Cultuurhistorische waarde: redelijk hoog CHW. nr. G207 (GK-HG-66). 4.13.15.006 Bos, houtwallen en lanen Hemelrijkse Straat e.o. Bos en (restanten van) houtwallen en lanen langs wegen en perceelsscheidingen in oud cultuurland. De beplanting bestaat o.a. uit zomereik, ruwe berk, boswilg, gewone vlier, geoorde wilg, meidoorn, grove den, wilde lijsterbes, Hollandse linde en sporkehout. Het geheel dateert overwegend uit periode 1900-1910. Cultuurhistorische waarde: redelijk hoog CHW. nr.

G208 (GK-HG-67) 4.13.15.007 Wegbeplanting Grote Aardweg Wegbeplanting van zomereik, spar, grauwe wilg, Amerikaanse vogelkers, ratelpopulier, gewone vlier, brem, braam en ruwe berk. Het geheel dateert overwegend van omstreeks 1900, maar is deels ook jonger. Cultuurhistorische waarde: redelijk hoog CHW. nr. G227 (GK-HG-93)

Afbeelding: Laanbeplanting langs de zandweg bij de Grote Aardweg in Eersel (Google streetwiew 2019). 4.13.15.008 Laanbeplanting Knegselse Weg, Veldhovense Weg Laanbeplanting van Hollandse linde. Het geheel dateert deels van ca. 1850, deels uit de periode 1912-1920, en is deels recentelijk verjongd. Cultuurhistorische waarde: redelijk hoog CHW. nr. G213 (GK-HG-73) 4.13.15.009 Houtwallen Antwerpse Baan 50

Houtwallen met (restanten van) hakhout, langs een oude, doorgaande landroute. De beplanting bestaat met name uit zomereik en Amerikaanse eik. Het geheel dateert overwegend uit de periode 1850-1900. Cultuurhistorische waarde: redelijk hoog CHW. nr. G278 (HG-50) 4.13.15.010 Bomengroep op de Markt en het Hint te Eersel De beplanting bestaat geheel uit lindebomen. Het geheel dateert overwegend uit de periode 18801920, maar is deels ook jonger. Volgende boom is bij de bomenstichting geregistreerd: Hollandse linde uit 1880-1890. Dit betreft de gerechtslinde op de Markt.60 Cultuurhistorische waarde: hoog CHW. nr. G275 (HK-HG-47)

Afbeelding: Lindebomen op de Markt in Eersel (foto https://bomen.meetnetportaal.nl). 4.13.15.011 J.Smulderstraat Vessem Monumentale zomereiken Quercus robur uit 1900-1910. 4.13.15.012 Zomereiken Duizel, Akkerstraat Enkele rij zomereiken, 1910-1920. Waarschijnlijk is de rij zomereiken een relict van de als zandweg omstreeks 1920 aangelegde verbinding tussen de dorpen.

60 Kakebeeke, 1985, 61.

51

Afbeelding: Zomereiken langs de Akkerstraat 10 in Duizel (foto https://bomen.meetnetportaal.nl/).

52

Thema: 14 Lokale wegen In Oost-Brabant moest het vervoer vanouds vooral over land geschieden, de Dommel en de Aa waren door hun meanderende nauwelijks begaanbaar voor scheepvaartverkeer. Vervoer vond plaats langs landwegen waarvan de loop werd bepaald door de zandruggen en beekdalen die ze volgden. Deze wegen waren in de zomer stoffig en rul en in de winter nat en modderig.61

14.1. Lokale wegen Uniek nr. 4.14.1.001 4.14.1.002 4.14.1.003 4.14.1.004 4.14.1.005 4.14.1.006 4.14.1.007 4.14.1.008 4.14.1.009 4.14.1.010 4.14.1.011 4.14.1.012 4.14.1.013 4.14.1.014 4.14.1.015 4.14.1.016 4.14.1.017 4.14.1.018 4.14.1.019 4.14.1.020 4.14.1.021 4.14.1.022 4.14.1.023 4.14.1.024 4.14.1.025 4.14.1.026 4.14.1.027 4.14.1.028 4.14.1.029 4.14.1.030 4.14.1.031 4.14.1.032 4.14.1.033 4.14.1.034 4.14.1.035 4.14.1.036 4.14.1.037 4.14.1.038 4.14.1.039 4.14.1.040 4.14.1.041 4.14.1.042 4.14.1.043

Naam Frans van Nunenstraat - Korte Reen De Pappolsche Weg De Hoog Eeuwselsche Weg Joseph Schulteweg Koppelen - Jan Hagelaarweg Doornbocht Kromme Molenweg Het Heeswegje Zandstraat Zandweg bij Duivelsberg Zandweg Eindhovense Weg Hoek Hoek De Meerweg Hoef Ganzestraatsedijk - Smitseind Eerselse Dijk Zandpad bij Grote Aardweg Akkerpad Domineespad Vriesvoortsche Straat Wolverstraat Biesvendreef Knegselsedijk Vlasberg Nieuwe Erven Zijweg Grote Aardweg Zandpaden Groote Aard De Laaghuische Straat Grote Aardweg Dijk - Hoolstraat akkerpad Kapelweg Heilige Geeststraat Williborduslaan Areven-Postakkers-Lindestraat De Duizelsche Molenweg Zandbogten Akkerpad De Molenveldsche weg Molenveld Hoogstraat

Relict status bestaat nog, deels verlegd Bestaat nog bestaat niet meer Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat nog deels bestaat niet meer Bestaat nog Bestaat nog bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat niet meer Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat niet meer Bestaat nog bestaat niet meer bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat niet meer Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat nog Bestaat nog bestaat nog bestaat nog bestaat nog bestaat niet meer Bestaat nog bestaat niet meer bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog

Start Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830

Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1930 Voor 1900 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1950 Voor 1830 Voor 1830 deels Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830

61 Kolman, Meierink en Stenvert, 1997, 45.

53

4.14.1.044 4.14.1.045 4.14.1.046 4.14.1.047 4.14.1.048 4.14.1.049 4.14.1.050 4.14.1.051

Schadewijk Geen naam Hoog straat Broekstraat Schadewijkstraat Zandhoefseweg Kerkstraat Akkerweg

4.14.1.052 4.14.1.053 4.14.1.054 4.14.1.055 4.14.1.056 4.14.1.057 4.14.1.058 4.14.1.059 4.14.1.060 4.14.1.061 4.14.1.062 4.14.1.063 4.14.1.064 4.14.1.065 4.14.1.066 4.14.1.067

Bergeijksedijk-Stokkelen Het akkerstraatje Het Hare Straatje Het Hare Straatje Hazenstraat Boevenheuvel Het Heibloem Straatje Rosheuvel Eerdbrand Ter Spegelt Voorsche Dijk Breemakkerweg Zandpad Kerkdijk Oeyenbos Ligteind

4.14.1.068 4.14.1.069 4.14.1.070 4.14.1.071

Lupine Zandpad Huismeer Leest Broekstraat

4.14.1.072 4.14.1.073 4.14.1.074 4.14.1.075 4.14.1.076 4.14.1.077 4.14.1.078 4.14.1.079 4.14.1.080 4.14.1.081 4.14.1.082 4.14.1.083 4.14.1.084

zijpad Broekstraat Zandpad Huismeer Zandpad Huismeer Boksheide De Spijkert Hertheuvelse Hoef Hertheuvelse Hoef - Boksheide Hertheuvelse Hoef Achter Hof van Postel Hertheuvelse Hoef Hertheuvelse Hoef Hertheuvelse Hoef - grensweg Heurskensbocht

4.14.1.085 4.14.1.086 4.14.1.087 4.14.1.088 4.14.1.089 4.14.1.090 4.14.1.091 4.14.1.092 4.14.1.093

Oeyenbos Varkensbaan Zandpad Huismeer Zandpad Huismeer Zandpad Huismeer Zandpad Huismeer Pastoor Eykenweg Zandpaden Knegsel Hofdries

4.14.1.094 4.14.1.095 4.14.1.096

Antwerpsebaan Pad Duijsels Hof Breemhoeve

Bestaat nog grotendeels bestaat niet meer bestaat niet meer Bestaat nog bestaat nog Bestaat nog bestaat nog bestaat niet meer Bestaat nog, deels verlegd bestaat nog bestaat niet meer bestaat niet meer Bestaat nog Bestaat nog bestaat nog bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat nog Bestaat nog bestaat niet meer Bestaat nog grotendeels Bestaat nog Bestaat nog bestaat nog deels, deels verwijderd Bestaat nog bestaat nog deels Bestaat nog bestaat nog deels, deels verwijderd Bestaat nog Bestaat nog bestaat niet meer bestaat niet meer bestaat niet meer bestaat nog bestaat niet meer bestaat niet meer bestaat nog bestaat niet meer bestaat nog deels Bestaat nog bestaat nog deels, deels verwijderd Bestaat nog deels Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat nog deels, deels verwijderd Bestaat nog bestaat nog deels, deels

Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Deels voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1960 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1950 Voor 1830 Voor 1950 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1950 Voor 1950 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1950 Voor 1950 Voor 1950 Voor 1950 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1830

54

verwijderd 4.14.1.097 4.14.1.098 4.14.1.099 4.14.1.100 4.14.1.101 4.14.1.102

Maaskant Driehuizen Flinkert Zandpad Panberg Molenveld Pad bij Hees

4.14.1.103 4.14.1.104 4.14.1.105 4.14.1.106 4.14.1.107 4.14.1.108 4.14.1.109 4.14.1.110 4.14.1.111 4.14.1.112 4.14.1.113 4.14.1.114 4.14.1.115 4.14.1.116 4.14.1.117

Katerstraat De Hees Beersmanstraat Servatiusstraat Den Ezel Grootakker Hees De Korstbroeken Meer-Meerheide Putterstraat Hees Hees Lantie Kuilenhurk Heikesestraat

4.14.1.118 4.14.1.119 4.14.1.120 4.14.1.121

Zandpad bij Kuilenhurk Broekstraat Schadewijk Gebr. Hoelsstraat

4.14.1.122 4.14.1.123 4.14.1.124 4.14.1.125 4.14.1.126 4.14.1.127 4.14.1.128

Pad bij Hoefseweg De Hoefse Weg Tasbroekwegje Paden bossen Steensel Akkerweg Pad bij Willibrordusstraat Weg van Vessem naar Oerle

4.14.1.129 4.14.1.130

Zandpad bij Flinkert Kerkenpaadje-Torenpad

4.14.1.131 4.14.1.132 4.14.1.133 4.14.1.134

Lille Zandpad achter Maaskant Pad Mostheuvel Hemelrijkstraat De Nie - Veneind

4.14.1.135 4.14.1.136 4.14.1.137 4.14.1.138 4.14.1.139 4.14.1.140 4.14.1.141 4.14.1.142 4.14.1.143 4.14.1.144

zijpad Maaskant Oude Bredase Baan Engelseweg Everstraatje Hemelrijksestraat Smitspad Mostheuvel Kreiel Molenweg Jan Smulderstraat

4.14.1.145

Schutsboomstraat

4.14.1.146

Servatiusstraat

Bestaat nog Bestaat nog deels bestaat nog deels Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat nog deels, deels verwijderd Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog deels bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat nog, deels verlegd Bestaat nog bestaat nog deels, deels verwijderd, deels verlegd Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat nog deels, deels verwijderd, deels verlegd bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat nog deels, deels verwijderd bestaat nog bestaat nog deels, deels verwijderd, deels verlegd bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat nog deels, deels verwijderd Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog deels Bestaat nog Bestaat nog deels Bestaat nog bestaat nog bestaat nog deels, deels verwijderd bestaat nog deels, deels verwijderd

Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1950 Voor 1830 Voor 1830 deels Voor 1830 Voor 1900 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1950 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1930 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Deel voor 1830 Voor 1900 en 1930 Voor 1900 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Deels voor 1830 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Deels voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830

55

4.14.1.147 4.14.1.148 4.14.1.149 4.14.1.150 4.14.1.151 4.14.1.152 4.14.1.153 4.14.1.154 4.14.1.155 4.14.1.156 4.14.1.157 4.14.1.158 4.14.1.159 4.14.1.160 4.14.1.161 4.14.1.162 4.14.1.163 4.14.1.164 4.14.1.165 4.14.1.166 4.14.1.167 4.14.1.168 4.14.1.169 4.14.1.170 4.14.1.171 4.14.1.172 4.14.1.173 4.14.1.174 4.14.1.175 4.14.1.176 4.14.1.177 4.14.1.178 4.14.1.179 4.14.1.180 4.14.1.181 4.14.1.182 4.14.1.183 4.14.1.184 4.14.1.185 4.14.1.186 4.14.1.187 4.14.1.188 4.14.1.189 4.14.1.190 4.14.1.191 4.14.1.192 4.14.1.193 4.14.1.194 4.14.1.195 4.14.1.196 4.14.1.197 4.14.1.198 4.14.1.199 4.14.1.200 4.14.1.201 4.14.1.202

Zijpad Molenweg Oostelbeersedijk Domineespad Wolverstraat-Duizelseweg Speulhof Hoekdries Lindenlaan Zandpad Groote Aard Pad bij Stroomkesberg De Wetering Hoogeloonsedijk-Hoogcasteren Ir. van Meelweg Heikesestraat Moormanlaan Zandpaden Bossen Knegsel Pad Meerven zandpad Engelseweg Biemeren Kerkberg Hofdries Kruisstraat Paden Buikse Heide zijpad Mr de la Courtweg naar Toterfout Paden Lilse Heide De Molenvelden De Achterste Donk Donk Meerven Kloosterstraat Jansven Slikdijk Roestenberg zandpad bij Breemhoeve Ellenbroek Breemt Den Bijert Kreiel zandpad Kuikeindse Heide Koemeersdijk Kreiel Boterpad Pad Oostelbeersedijk -Sparrendijk Putten Pad bij Kerkheide zandpad Oeijenbos Zandstraat Bijsterveld Bijsterveld Pad bij Scherpenering Kerkdijkje Bussereind Biemeren Bijsterveld Sint Jansstraat Kwakkelaar Kerkepad

Bestaat nog bestaat nog bestaat nog bestaat nog deels Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog bestaat niet meer Bestaat nog Bestaat nog deels Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog deels Bestaat nog

Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 deels Voor 1830 deels Voor 1830 deels Voor 1830 Voor 1900 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1830 Deels voor 1900 Voor 1900 Voor 1930 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1950 Voor 1830 Voor 1950 Voor 1950 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1970 Voor 1950 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1900 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1950 Voor 1950 Voor 1830 deels Voor 1900 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1830 Voor 1830 deels Voor 1900 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 en 1900 Voor 1830 Voor 1900 Voor 1830 deels Voor 1830 Voor 1830

56

4.14.1.203 4.14.1.204 4.14.1.205 4.14.1.206 4.14.1.207 4.14.1.208 4.14.1.209 4.14.1.210

Pad bij Joodse kerkhof Pad bij Voort De Berken De Huufkes Dukesvoort Braak Steensel, Riethovenseweg Duizel, Groenstraat

Bestaat nog deels, deels verlegd Bestaat nog deels Bestaat nog deels Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog Bestaat nog

Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1830 Voor 1950 Voor 1830 Voor 1830

4.14.1.004 Steensel, Joseph Schulteweg Onderdeel van de oude kom van Steensel. Aan een zijde lindebeplanting. Tussen de nieuwbouw nog hier en daar enige oudere boerderijen.62 4.14.1.065 en 196 Knegsel - Steensel, Kerkdijkje Verbindingsweg tussen de Steenselse en de Knegselse parochiekerken. Deze kerken hadden tussen circa 1640 en 1900 samen een pastoor, zodat de zondagsmis de ene week in Steensel en de andere week in Knegsel werd opgedragen. In 1831 beschreven als een rechte laan van sparrenbomen. 63 Het Kerkdijkje hoort in Steensel tot het religieus erfgoed samen met de Luciatoren, kerkhof, kerk, pastorie en pastorietuin. De weg vormt ook de verbinding van Steensel met de Gender. 4.14.1.014 en 016 Duizel, Hoef Straat op de oostelijke oever van de Beerze, verbinding tussen Duizel en een buurtschap met verspreide boerderijen die echter in de vroeg 20e eeuw geheel of gedeeltelijk vernieuwd zijn. Op de splitsing De Weege een dergelijke boerderijengroep met aantrekkelijke beplanting. Ter hoogte van nr. 4 een ontginningsgebied uit de vroege 20e eeuw, met grootschalige percelen en laanbeplanting langs de wegen.64 4.14.1.017 Duizel, Smitseind Klinkerstraat ten zuiden van de Groenstraat.

In de nabijheid van de toren en de RK kerk enige eenlaags huizen en woningwetwoningen van 1920-1930 tot heden, de oudere huizen merendeels zeer gewijzigd.65 4.14.1.032 Eersel, Dijk Verbindingsweg (kerkweg) tussen het zuidelijke gedeelte van de Markt en de kerk. Klinkerweg met trottoirs en een driehoekig pleintje met kapel. Verspreide bebouwing. 66 4.14.1.050 Eersel, Kerkstraat Vroeger in de akkers gelegen Kerkstraat, later door nieuwbouw uit circa 1960-1970 ingesloten.67 4.14.1.056 Eersel. Hazenstraat. Verbindingsweg tussen de gehuchten Hoogstraat en Stokkelen. 68 4.14.1.078 Hertheuvelse Hoef – Boksheide Oude weg op het terrein van de hoeve. Het oostelijke deel is verdwenen, het westelijke stuk heet nu Boksheide. Waardering Hoog. 4.14.1.080 Achter Hof van Postel Pad tussen de hei en het turfveld in 1653, later bospad, verdwenen bij ontginning van dat bos. Het pad lag net achter de nieuwe boerderij Hof van Postel. 4.14.1.081 Hertheuvelsehoef 62 Dams, Huijbregts & Spoorenberg 1989, 213. 63 Lieberom 1996, 18. 64 Dams, Huijbregts & Spoorenberg 1989, 213. 65 Dams, Huijbregts & Spoorenberg 1989, 213. 66 Dams, Huijbregts & Spoorenberg 1989, 213. 67 Dams, Huijbregts & Spoorenberg 1989, 213. 68 Dams, Huijbregts & Spoorenberg 1989, 213.

57

Weg pal langs de Hertheuvelse Hoef. Waardering: Hoog. 4.14.1.082 Hertheuvelse Hoef Paden op het terrein van de Hertheuvelse Hoef. Ze bestaan niet meer. 4.14.1.083 Hertheuvelse Hoef – grensweg Laan op de noordgrens van de Hertheuvelse hoeve. Enkele boomrijen herinneren er nog aan.

Bomenrij als restant van de grensweg langs de Hertheuvelse Hoef in 2019. GOOGLE STREETVIEW . 4.14.1.086 Knegsel. De Varkensbaan Akkerweg; zandpad tussen Moormanlaan en Breemakkerweg. Heette in 1803 nog Varkensweg. 69 4.14.1.092 Zandpaden Knegsel Samenstel van zandpaden op een oud akkercomplex. Het geheel dateert grotendeels uit de Late Middeleeuwen (1250-1500). Een aantal paden is mogelijk ouder. Cultuurhistorische waarde: Zeer hoog CHW. nr. L84 (HK-HL-13)

Afbeelding: inmiddels dichtgegroeid zandpad met wallen die richting de oude kerk van Knegsel liep (november 2010). 4.14.1.094 Antwerpsebaan of weg naar de molen van Oerle Op de kaarten van voor de bebossing staat deze weg nog aangegeven. Hij leeft voort als een bundel karresporen onder de bomen. De weg leidde naar de molen van Oerle die van 1462 tot 1913 op ongeveer 100 meter ten noorden van de huidige gemeentegrens stond, nu ook in het bosgebied. 4.14.1.134 Veneind, Wintelre

69 Lieberom 1996, 40.

58

Afbeelding: Veneind bij Caves in Wintelre (november 2010). 4.14.1.157 De Loonse Baan Loonse Baan. Liep vanaf Hoogcasteren langs de korenmolen ten zuidwesten van Zand-Oerle en kruiste daar de postbaan. Bij Zonderwijk sloot ze aan op de Antwerpse Baan. Bij Zand-Oerle heette ze in de jaren 7- nog “Loonse Baan” nu is dat veranderd in “Hoogeloonse Dijk”.70 4.14.1.209 Steensel, Riethovenseweg Asfaltweg, onderdeel van de oude kom van Steensel. Beplanting met linden aan een zijde. Boerderijen uit de vroeg 20e eeuw wisselen af met nieuwe boerderijen en woonhuizen. 71 4.14.1.210 Duizel, Groenstraat Hoofdstraat van Duizel met een slingerend beloop in de noord-zuidrichting op de oostelijke oever van de Beerze. In de nabijheid van de kerk een concentratie van belangrijke woonhuizen.72 4.14.1.214 Kerkenpad van Maaskant Voetpad vanaf het gehucht Maaskant via een nog (of weer opnieuw?) bestaand bruggetje naar Venkant en dan recht naar de schuilkerk van Vessem, of eventueel daarlangs verder naar de SintLambertuskerk. Bij Veneind bestaat er nog een stukje van.

14.2 Voorde / brug Oversteek van water via doorwaadbare plaats, vaak later vervangen door een brug, in een lokale weg. Doorwaadbare plaatsen heb je in soorten: min of meer dwars op het watert, schuin, zeer schuin of zelfs een heel eind door het water: een “waterstraat” of “langvoort”. Bruggen heb je ook in soorten: een paal in het water om overheen te stappen (‘waterstap”), een balk erover, een vonder, een schoor, een echte houten of stenen brug. Klein water stak met men een gemetseld of houten “heul” over. Omdat de voorde/brug op drie plaatsen in het systeem voorkomt (zeer oude wegen, doorgaande en lokale wegen), bepaalt het type weg waar de voorde/brug geboekt moet worden. Bovendien zijn veel voorden door grotere of kleinere bruggen vervangen. De volgende voormalige voorden werden opgemerkt: Uniek nr Naam 4.14.2.001 Vessem 4.14.2.002 NW van Duizel 4.14.2.003 ZW van Duizel 4.14.2.004 W van Eersel 70 Biggelaar, Bruggen & v.d. Heyden 1993, 233. 71 Dams, Huijbregts & Spoorenberg 1989, 213. 72 Dams, Huijbregts & Spoorenberg 1989, 213.

59

4.14.2.005 4.14.2.006 4.14.2.007 4.14.2.008 4.14.2.009 4.14.2.010 4.14.2.011 4.14.2.012

NO van Knegsel ZW van Knegsel N van Steensel Steenvoort Schadewijk-Hoogstraat Bij Hoogcasteren Bruggenrijt Brug bij Heike

Hierbij zijn een aantal “langvoorden”, waar de weg en de beek een eindje parallel lopen op de kadasterkaart, maar waar men in vroeger tijd over zo’n 100 meter of meer door de beek zelf reed. 4.14.2.001 Vessem, brug over de Kleine Beerze Brug naar het Vondereijnt met brede uitwaaiering van wegen aan de westzijde; met nog een “langvoort” aan de Vessemse zijde. Deze voorde past in Glasbergens bronstijd-weg. Op deze plaats werd in 1764 een nieuwe stenen brug met toog gelegd ter vervanging van een houten brug. Aan beide zijden moest deze brug bestraat worden. De brug over de Kleine Beerze, tussen Vessem en Hoogeloon, werd afgebroken in 1989 en bevatte oude stenen. Nieuwe brug is 50 meter stroomopwaarts gelegd. 73 4.14.2.003 ZW van Duizel ZW van Duizel nog zo’n complexe voorde: een dubbele waaier over de Beerse, met ten oosten ervan nog twee langvoorden. 4.14.2.004 W van Eersel West van Eersel-markt een dubbele langvoorde in de wegenwaaier. Deze twee liggen in de oude routes Antwerpen – Roermond resp. Breda - Maastricht. 4.14.2.005 Knegsel, brug Brug over het riviertje dat de weg naar Zand Oerle doorkruist. 1801 wordt deze brug “op de dijk of baan lopende van Knegsel naar Oirle” vernieuwd.74 4.14.2.008 Steenvoort Tussen Steensel en Riethoven lag de Steenvoort waar de postroute tussen Luik en ’s-Hertogenbosch het riviertje de Run passeerde.

“Tussen Luik en de Bossche poort, geen rotter oord dan de Steenvoort”. Hier werd een watermolen gebouwd met een sluis waarop een brug kwam.75 De molen bij Steenvoort wordt in 1350 genoemd bij de grensbeschrijving van de gemeynt tussen Oerle, Veldhoven, Broekhoven, Stevert en Eersel: totten paelen van Broechoven ende vandaer voort totter molen van Steenvoort ende vandaer voort totten paelsteden der chaerten van Eerssel ende vandaer weder…76 Gezien de naam was deze voorde ooit verhard met stenen, wat in deze streken een luxe moet zijn geweest. Bij de voorde ontstond een gehuchtje, thans bekend als Stevert. 4.14.2.011 Wegenwaaier Bruggenrijt Bij deze mogelijke watermolen plek is vanouds een dubbele wegenwaaier die nog goed herkenbaar is. Van deze wegen wordt alleen de Wintelrese Dijk door de Cultuurhistorische waardenkaart van zeer hoge waarde beschouwd, waarschijnlijk omdat het een zandpad is. De weg “Hoogeind” kreeg een (redelijk) hoge waarde. De hele wegenwaaier is echter van historisch-geografisch belang omdat hij een oude beekovergang markeert. Uiteraard moet ook aan de Bruggenrijt, vanuit historisch geografisch oogpunt een zeer hoge waarde worden toegekend.