[23.20714] - Bijlage 2 Catalogus Cultuurhistorische Inventarisatie Eersel

Impressie van monument 3050 in Steensel (foto Monumentenwacht Noord-Brabant 2014). Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

Literatuur

43

3051 Steensel AMK x 152605 y 377142 Steenselse Weg; Knegselsedijk Bewoning Nederzetting Mesolithicum: 8800 - 4900 v. Chr. Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein met sporen van bewoning ('een verzameling vuurstenen artefacten') uit het Mesolithicum. De vondsten werden verzameld op wat oorspronkelijk een stuk bouwland was. Datema, R.R. 2006 Inspectierapport Staatsbosbeheer Regio ZuidoostBrabant/Limburg , in: Rapport Stichting Archeologische Monumentenwacht Nederland Monumentenwacht Noord-Brabant: Inspectierapportage archeologisch monument Steenselseweg te Steensel 2014

Projectie van monument 3051 op de kaart van het archeologische en fysieke landschap van Eersel. Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Begin periode 1 Eind periode 1 Waarde Omschrijving

Literatuur Opmerkingen

44

2994 Vessem AMK x 149940 y 381420 Vessemse Dijk Begraving Grafheuvel Neolithicum laat: 2850 - 2000 v. Chr. Bronstijd: 2000 - 800 v. Chr. Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein met vermoedelijk sporen van begraving (grafheuvel) uit het LaatNeolithicum en/of de Bronstijd. G. Beex, ca 1966: Op deze plaats werd ook een stenen bijl gevonden. Monumentenwacht Noord-Brabant: Inspectierapportage archeologisch monument Vessemse Dijk te Vessem 2014 Waarschijnlijk restant van grafheuvel, echter beschadigd. Zonder nader veldonderzoek moeilijk uit te maken wat er over is.

Projectie van monument 2994 op de kaart van het archeologische en fysieke landschap van Eersel. Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema 1 Complextype 1 Datering 1 Thema 2 Complextype 2 Datering 2 Waarde Omschrijving Literatuur

2995 Vessem AMK x 149340 y 379970 Biestvelden Begraving Urnenveld IJzertijd: 800 - 12 v. Chr. Bewoning Onbepaald IJzertijd: 800 - 12 v. Chr. Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein met sporen van bewoning en/of begraving (urnenveld) uit de IJzertijd. Is ontdekt bij ploegen in 1950. Zie Waarneming 36274. Monumentenwacht Noord-Brabant: Inspectierapportage archeologisch monument Biestvelden te Vessem 2014

Monument 2995 vanaf de zuidzijde gezien (foto Monumentenwacht Noord-Brabant 2014).

45

Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema 1 Complextype 1 Datering 1 Thema 2 Complextype 2 Datering 2 Thema 3 Complextype 3 Datering 3 Waarde Omschrijving

Literatuur

3019 Vessem AMK x 148000 y 379750 Grootakker; De Korstbroeken Bewoning Nederzetting IJzertijd: 800 - 12 v. Chr. Bewoning Nederzetting Romeinse tijd Bewoning Nederzetting Middeleeuwen vroeg: 450 - 1050 na Chr. Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein met sporen van bewoning uit de periode IJzertijd- Vroege Middeleeuwen. Het oorspronkelijke monument 036 (terrein aan de oostzijde van Grootakker) is vanwege een verleende bouwvergunning vervallen. het voormalig Attentiegebied A09 aan westzijde Grootakker werd opgewaardeerd tot monument 036. Op dit terrein is aardewerk uit de IJzertijd, Romeinse tijd en de Vroege Middeleeuwen (Merovingisch) gevonden. Esdek van 80-100 cm dik. Er werd IJzertijd materiaal uit de basis van het esdek aangetroffen in een recent gegraven kuil. Monumentenwacht Noord-Brabant: Inspectierapportage archeologisch monument Grootakker te Vessem 2014

Ligging van monumenten 2995 en 3019 op een luchtfoto uit 2017. Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype

46

2982 Wintelre AMK x 150656 y 382824 Grootmeer Begraving Urnenveld

Datering Waarde Omschrijving

Literatuur

Late Bronstijd (1200-800 v.Chr.) - Vroege IJzertijd (800 – 500 v. Chr. Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein met vermoedelijk sporen van begraving (urnenveld) uit de late Bronstijd en/of IJzertijd. Waarneming 33319: De documentatie in het CAA bestaat uit een door M.C. Dorst d.d. 25-10-1976 op basis van de door G. Beex samengestelde inventarisatielijst ingevuld CAA-fiche met de tekst: 'Een aantal kleine ronde heuveltjes, het heuvellichaam van zwarte grond. Misschien urnenveld. Melder: G. Beex'. Beex benadrukt in genoemde lijst dat m.b.t. deze interpretatie geen zekerheid bestaat en dat de heuveltjes rond de genoemde Coördinaten liggen gegroepeerd. Monumentenwacht Noord-Brabant: Inspectierapportage archeologisch monument Grootmeer te Wintelre 2014

Monument 2982 geprojecteerd op het actuele hoogtebestand van Nederland (AHN3). Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

47

2983 Wintelre AMK x 150361 y 385149 Mostheuvel Begraving Urnenveld IJzertijd: 800 - 12 v. Chr. Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein met sporen van begraving (urnenveld) uit de IJzertijd. In 1925 zijn hier urnen gevonden in een hoge wal langs de (inmiddels verdwenen) bosrand. Archis bevat geen corresponderende waarneming.

Literatuur

Monumentenwacht Noord-Brabant: Inspectierapportage archeologisch monument Mostheuvel te Wintelre 2014

Topografische ligging van monumenten 2983 en 3043 in Wintelre. Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

Literatuur

48

3043 Wintelre AMK x 150038 y 385791 Straatsche Heide Bewoning Nederzetting Paleolithicum laat: 35000 C14 - 8800 v. Chr. Terrein van hoge archeologische waarde Terrein met sporen van bewoning (vuursteenvindplaats) uit het LaatPaleolithicum (Ahrensburg cultuur). RAAP- rapport 56, 1991: catalogus nr. 38. Opmerking: afgaande op de door RAAP opgegeven coördinaten zou de site net buiten het beschermde gebied vallen. Begrenzing terrein aangepast (kleine uitbreiding in oostelijke richting). BEEX, G. 1970 Vessem., in: BKNOB Gaauw, P.G. van der, C. Soonius, e.a. 1992 Militair Oefenterrein Oirschot: archeologische inventarisatie en booronderzoek in het kader van de MER, in: RAAP-rapport (Regionaal Archeologisch Archiverings Project, Amsterdam) 56 Monumentenwacht Noord-Brabant: Inspectierapportage archeologisch monument Straatsche Heide te Oostelbeers 2014

Zuidwestzijde van monument 3043 (foto Monumentenwacht Noord-Brabant 2014). Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

Literatuur

Monumentnr. Plaats Bron CAA Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

Literatuur

49

3040 Wintelre AMK x 152748 y 383535 Zandstraat; de Oude Uil Bewoning Nederzetting IJzertijd: 800 - 12 v. Chr. Terrein van hoge archeologische waarde Terrein met sporen van bewoning uit de IJzertijd. Grenst aan / is een uitbreiding van 51D-063 (monumentnr. 12390). Er is sprake van een esdek van 40-50 cm dikte. Monumentenwacht Noord-Brabant: Inspectierapportage archeologisch monument Zandstraat te Wintelre 2014 12390 Wintelre AMK 51D-063 x 152781 y 383565 De Oude Uil Bewoning Nederzetting IJzertijd: 800 - 12 v. Chr. Terrein van hoge archeologische waarde Terrein met sporen van bewoning uit de IJzertijd. Grenst aan / is een uitbreiding van monumentnr. 3040. Er is sprake van een esdek van 40-50 cm dikte. Monumentenwacht Noord-Brabant: Inspectierapportage archeologisch monument Scherpenering te Wintelre 2014

Ligging van monumenten 3040 en 12390 op een luchtfoto uit 2017. Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema 1 Complextype 1 Begin periode 1 Eind periode 1 Thema 2 Complextype 2 Begin periode 2 Eind periode 2 Thema 3 Complextype 3 Begin periode 3 Eind periode 3 Waarde Omschrijving

50

3054 Wintelre AMK x 151952 y 382690 Veneind Religie Kerk Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 na Chr. Nieuwe tijd A: 1500 - 1650 na Chr. Begraving Kerkhof Middeleeuwen: 450 - 1500 na Chr. Nieuwe tijd A: 1500 - 1650 na Chr. Bewoning Nederzetting Middeleeuwen: 450 - 1500 na Chr. Nieuwe tijd A: 1500 - 1650 na Chr. Terrein van hoge archeologische waarde Terrein waarin zich de resten van een kerk (fundamenten, deels uitgebroken) alsook mogelijk begravingen en bewoningssporen uit de late Middeleeuwen en nieuwe tijd bevinden. De kerk zou zijn vervallen rond de helft van de 17e eeuw en gesloopt in 1820. Rapport O. Ode (RAAP) 12-04-1991: bevindt zich in een bosje met veel puin (graaf en kapsporen). Op de aangrenzende hoge akkers bevindt zich een esdek. Anno 2010 was op het terrein aan de westzijde van de Groenstraat een compleet nieuw huis gebouwd. Dit deel kan dan ook afgeschreven worden omdat het terrein voor een groot deel

Literatuur

verstoord is. De kerkfundamenten liggen in het bosperceel ten westen van de weg. Een deel ervan is in 1989 opgegraven (Opgraving kerk Wintelre door J. Bijnen.): Langs de weg van het Veneind in de richting van Oerle (hoogeind) lag vroeger de kerk van Wintelre. De kerk zou zijn vervallen in 1648, en later niet meer opgebouwd. 'Fundering van oude Kerk'. Er is een beperkte ondergrondse kijkoperatie uitgevoerd ter vaststelling van de ligging van fundamenten van de hier rond 1820 gesloopte kerk. Alle fundamenten zijn eruit gehaald m. u. v. enkele fragmenten (24/5 x 10.5/11 x 5,5). Datering Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd A. De locatie van de opgraving is nog herkenbaar doordat hier de eiken jonger zijn dan 25 jaar. Het bos is hier ook lager gelegen. Er liggen hier ook bakstenen die, te oordelen naar het formaat, afkomstig zijn van de kerkfundering. Wellicht zijn ze blijven liggen na de opgraving. SCHUTJES, L.H.C. 1876 , in: -, p. 926. Monumentenwacht Noord-Brabant: Inspectierapportage archeologisch monument Veneind te Wintelre 2014

Monument 3054 op de actuele hoogtekaart (AHN3). Duidelijk zichtbaar zijn afgravingen aan de zuiden noordzijde alsmede rondom het nieuw gebouwde huis in het westen. Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema 1

51

3056 Knegsel AMK x 151832 y 378480 Hoekdries Bewoning

Complextype 1 Datering 1 Thema 2 Complextype 2 Begin periode 2 Eind periode 2 Waarde Omschrijving

Literatuur Opmerking

Nederzetting Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 na Chr. Religie Kerk Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 na Chr. Nieuwe tijd: 1500 – 1950 Terrein van hoge en deels zeer hoge archeologische waarde Terrein met resten van een laatmiddeleeuwse / nieuwe tijdse kerk (opgemetselde fundamenten) en sporen van middeleeuwse bewoning. Het betreft de voormalige kerk van Knegsel en omgeving. Onderin het espakket is steeds een vuile oude akkerlaag zichtbaar (boringen O. Ode, 25-04-1991). Op een perceel gekapt bos waar de akkerlaag slechts 30 cm dik was, werd de vuile laag aangeploegd en waren middeleeuwse scherven, verbrande leem ('huttenleem') en grondsporen zichtbaar. Ook in een gasleiding werd een grondspoor waargenomen. De overige sporen bevinden zich waarschijnlijk onder een esdek van 70-110 cm. De percelen zijn door oude wallen omgeven. Het terrein wordt door O. Ode aangemerkt als monumentwaardig. Monumentenwacht Noord-Brabant: Inspectierapportage archeologisch monument Hoekdries te Knegsel 2014 in 1991 werden op 1 perceel asperges verbouwd. Gevolgen voor het behoud Grondsporen?

Monument 3056: Locatie waar ooit de middeleeuwse kerk van Knegsel stond (foto Monumentenwacht Noord-Brabant). Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype

52

16827 Eersel AMK x 149783 y 374327 Eersel Bewoning Nederzetting, onbepaald

Datering Waarde Omschrijving

Middeleeuwen laat A: 1050-1250 na Chr. - Nieuwe Tijd: 1500 na Chr.- heden Terrein van hoge archeologische waarde Oude dorpskern van Eersel. Middeleeuwse bewoning voor 1250. Op de AMKNoord Brabant zijn historische stads- en dorpskernen en clusters oude bebouwing als gebieden van hoge archeologische waarde aangegeven. Dit is op grond van het belang van deze locaties, waar de wortels van de huidige dorpen of steden kunnen liggen. De selectie en begrenzing van deze kernen is gebaseerd op 16e-eeuwse (Van Deventer) en vroeg 20e-eeuwse kaarten (Bonnekaarten). Binnen deze contouren kunnen in de bodem resten van vroegmoderne en waarschijnlijk ook van laatmiddeleeuwse (vanaf circa 1300 AD) bewoning aangetroffen worden. Ook sporen van oudere bewoning kunnen aanwezig zijn. Bedacht dient echter te worden dat de bewoning in de vroege en volle middeleeuwen (tot circa 1300 AD) een meer dynamisch karakter gehad kan hebben en dat de plaats en grens ervan niet perse hoeft samen te vallen met die van de latere bewoning.

Literatuur

Het historische centrum van Eersel, monument nr. 16827, op de Bonnekaart van rond 1900. Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema

53

16828 Knegsel AMK x 152167 y 378902 Knegsel Bewoning

Complextype Datering Waarde Omschrijving

Nederzetting, onbepaald Middeleeuwen laat A: 1050-1250 na Chr. - Nieuwe Tijd: 1500 na Chr.- heden Terrein van hoge archeologische waarde Oude dorpskern van Knegsel. Middeleeuwse bewoning voor 1250. Op de AMK- Noord Brabant zijn historische stads- en dorpskernen en clusters oude bebouwing als gebieden van hoge archeologische waarde aangegeven. Dit is op grond van het belang van deze locaties, waar de wortels van de huidige dorpen of steden kunnen liggen. De selectie en begrenzing van deze kernen is gebaseerd op 16e-eeuwse (Van Deventer) en vroeg 20e-eeuwse kaarten (Bonnekaarten). Binnen deze contouren kunnen in de bodem resten van vroegmoderne en waarschijnlijk ook van laatmiddeleeuwse (vanaf circa 1300 AD) bewoning aangetroffen worden. Ook sporen van oudere bewoning kunnen aanwezig zijn. Bedacht dient echter te worden dat de bewoning in de vroege en volle middeleeuwen (tot circa 1300 AD) een meer dynamisch karakter gehad kan hebben en dat de plaats en grens ervan niet perse hoeft samen te vallen met die van de latere bewoning.

Literatuur

Knegsel op de Topografische kaart van rond 1850. Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving Literatuur

54

2966 Knegsel AMK x 152440 y 377925 Steenselse Weg Bewoning Wal/omwalling Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 na Chr. Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein met een middeleeuwse wal. Zie ook de aangrenzende monumenten 3045, 1521 en Eersel 1. M. Theunissen & L. Theunissen, 2012: Een Zaligheid door wallen omringd: praktijkgeval Knegsel, in: H. Baas, B. Groenewoudt, P. Jungerius & H. Renes (red.), Tot hier en niet verder. Historische wallen in het Nederlandse landschap. De stand van kennis, Amersfoort. Monumentenwacht Noord-Brabant: Inspectierapportage archeologisch monument Steenselseweg te Knegsel 2014

Reconstructie van de lange wal van Knegsel. Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving Literatuur

3045 Knegsel AMK x 151868 y 377416 Sneidershoek-Zuid Bewoning Wal/omwalling Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 na Chr. Terrein van hoge archeologische waarde Terrein met resten van een laatmiddeleeuwse wal / walsysteem. Onderzoek door F. Theuws (IPP), 1989. M. Theunissen & L. Theunissen, 2012: Een Zaligheid door wallen omringd: praktijkgeval Knegsel, in: H. Baas, B. Groenewoudt, P. Jungerius & H. Renes (red.), Tot hier en niet verder. Historische wallen in het Nederlandse landschap. De stand van kennis, Amersfoort. Monumentenwacht Noord-Brabant: Inspectierapportage archeologisch monument Sneidershoek-Zuid te Knegsel 2014

De wallen van Knegsel, monument nrs. 2966, 3045 en Eersel 1, op het actuele hoogtebestand AHN3.

55

Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

Literatuur

Opmerking

Eersel 1 Knegsel AHN3 en kadasterkaart 1830 divers Wal van Knegsel Bewoning Wal/omwalling Middeleeuwen laat: 1050 - 1500 na Chr. Terrein van hoge archeologische waarde De Knegselse wallen dateren al van vóór 1794. Opvallend zijn de blokvormige akkercomplexen die omsloten worden door de wal. Dit duidt op verschillende ontginningsfasen van het landbouwareaal waarbij deze gronden telkens werden voorzien van een soort grenswal. Het gaat in Knegsel om een laatmiddeleeuwse veekering, waarbij een meer defensieve functie om een areaal tijdelijk af te schermen of af te sluiten, niet uitgesloten kan worden. Waarschijnlijk is nog ongeveer een derde van het walsysteem zoals aangegeven op onderstaande afbeelding, aanwezig. Aan de hand van de actuele hoogtekaart (AHN3) zijn de wallen die nog aanwezig zijn, opgenomen onder dit archeologisch waardevolle gebied. Eén zone is aangemerkt als archeologisch rijksmonument (mon. nr. 1521). M. Theunissen & L. Theunissen, 2012: Een Zaligheid door wallen omringd: praktijkgeval Knegsel, in: H. Baas, B. Groenewoudt, P. Jungerius & H. Renes (red.), Tot hier en niet verder. Historische wallen in het Nederlandse landschap. De stand van kennis, Amersfoort. De aarden wallen zijn over kilometers te volgen. Forse ophogingen zijn het; aan de basis zijn ze zo’n 5 meter breed en in hoogte steken ze ruim 1 meter boven het maaiveld uit.

De wallen zijn bewaard gebleven omdat grote delen van de hei en van de voormalige landbouwgronden in het begin van de twintigste eeuw zijn beplant met bomen. De bossen hebben duidelijk een conserverende werking op deze wallichamen gehad.

Overzicht van het wallensysteem in Knegsel (K. Leenders).

56

Monumentnr. Plaats Bron Uniek nummer Coördinaten Toponiem Thema Complextype Begin periode Eind periode Waarde Omschrijving

Eersel 2 Eersel Cultuurhistorische inventarisatie erfgoedkaart 4.18.3.001 (zie catalogus erfgoedkaart 4.18.1.003 en 4.18.3.001) x 150300 y 371355 Hertheuvelsehoef Bewoning Moated site Volle Middeleeuwen: 1000-1250 n. Chr. Nieuwe tijd: 1500 – 1900 n.Chr. Terrein van archeologische waarde Ten zuiden van Eersel bezat de abdij van Averbode de hoeve Hertsheuvel, op de kaart van 1650-1659 geheten de Heijnsheuvel. Bij de Hertheuvelse Hoef stond midden 17e eeuw een omwaterd stenen huis ofwel “Kasteel”. Het is onbekend wanneer het gebouwd werd. Thans een wat lager gelegen veld met grachtrest waarin mogelijk nog archeologische resten op onderzoek wachten. De akker van de hoeve ligt op een dekzandkopje; de beemden netjes in het dal van de Steenselse Aa. Het Klotbeemdeken valt op een plek waar veen in de grond zit, maar het grote Turfveld is nu “zand”. Het terrein waarop de oude gebouwen stonden ligt wat lager dan de omgeving. Het oude erf ligt op de overgang van de hoge akker ten noorden en het beekdal ten zuidoosten, tegen een lage rug die naar het zuidwesten loopt.

Literatuur

AHN3 hoogtekaart van kasteellocatie en detail van de Hertheuvelse Hoef op de kaart van Averbode. Ondertekend: C. Lowis; niet gedateerd (1650 - 1680, wsch ca 1650-1659). Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem

57

Eersel 3 Duizel Archeologisch onderzoek x 149429 y 376217 Meerheide

Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

Literatuur

Bewoning Nederzetting, onbepaald mesolithicum (ca. 8.800-3.000 v.Chr.) Terrein van zeer hoge archeologische waarde In het noorden en westen van het plangebied Meerheide III is in 2010 een waarderend boor- en proefsleuvenonderzoek uitgevoerd, inclusief een intensieve oppervlaktekartering. Dit vooronderzoek heeft uitgewezen dat in het plangebied een behoudenswaardige archeologische vindplaats aanwezig is. Het gaat hierbij waarschijnlijk om een kampement van jagers- en verzamelaars uit het mesolithicum (ca. 8.800-3.000 v.Chr.), welke aanwezig is onder een leemlaag op ongeveer 45 cm onder maaiveld. De vindplaats (circa 790 m2) bevindt zich op een hoger gelegen zandkop die wordt omgeven door lager gelegen periodiek watervoerende laagten. Steentijd vindplaatsen die relatief intact zijn, zoals in dit geval, zijn in de Kempen zeldzaam. Mede daardoor is er nog maar weinig bekend over de leefgewoonten en bewoningsvormen van deze mensen in de Steentijd. De gemeente heeft dan ook besloten om deze waardevolle vindplaats in situ te behouden door het gebied als groenzone in te passen in het bedrijventerrein Meerheide III. Gemeente Eersel, plangebied Meerheide III te Duizel. Inventariserend booronderzoek (verkennende en waarderende fase), een intensieve oppervlaktekartering en proefsleuvenonderzoek (BAAC rapport V-10.0014), ’s-Hertogenbosch, april 2010.

Ligging van de Steentijdvindplaats binnen Meerheide III Monumentnr. Plaats Bron Uniek nummer Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

58

Eersel 4 Eersel Cultuurhistorische inventarisatie erfgoedkaart 4.26.2.001 (zie catalogus erfgoedkaart) x 150525 y 375328 De Haagdoorn Begraving Kerkhof nieuwe tijd (18-19e eeuw) Terrein van zeer hoge archeologische waarde Joodse begraafplaats in Eersel. Oorspronkelijk was het perceel kleiner want er werd in 1821 70 m2 bijgekocht. Werd ook gebruikt door Joden uit Bladel en Lommel. Na 1850 is er niet meer begraven. Hoe lang in Eersel een Joodse

Literatuur

begraafplaats heeft bestond, is niet duidelijk. Uit een melding uit 1819 van de joodse bestuurder J. Goudsmit uit Eindhoven, waarin sprake is van ‘een begraafplaats op de vlakke heide’, is af te leiden dat de Joden uit de dorpen Eersel, Bergeijk, Bladel en Lommel hier al in de 18de eeuw begroeven. https://www.opdenrosheuvel.nl/pdfregio/Joodse%20begraafplaats%20Eersel%20versie%201.2.pdf

Het terrein van de oude Joodse begraafplaats in 2010. Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema1 Complextype1 Datering1 Thema2 Complextype2 Datering2 Waarde Omschrijving

Literatuur

59

Eersel 5 Eersel Archeologisch onderzoek x 150842 y 375417 De Hees Bewoning Nederzetting IJzertijd (800-12 v.Chr.) Begraving (Vlak)graf IJzertijd (800-12 v.Chr.) Terrein van zeer hoge archeologische waarde Bij proefsleuvenonderzoek in het kader van de aanleg van Oogenlust zijn twee vindplaatsen aangesneden in het plangebied. Vindplaats A betreft sporen van bewoning en begraving in de (Late) IJzertijd. Vermoedelijk betreft het een begraving uit de Midden of Late IJzertijd en bewoning uit de Late IJzertijd. In sleuf 11 is een crematiegraf aangetroffen. Bij couperen bleek dat het graf was verplaatst door een boomval. Toch wijst de hoeveelheid crematieresten (900 gram, ongesorteerd) er op dat een groot deel van de crematieresten bewaard is. Bij het graf zijn helaas geen (resten van) bijgiften aangetroffen. In sleuf 25 is een rij van paalkuilen aangetroffen met een lengte van circa 12 m en representeert mogelijk de oostelijke wand van een huis uit de Late IJzertijd. Vindplaats B dateert uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Het betreft de resten van de oude Eindhovense Weg en van een waterkuil en (percelerings)greppels langs de weg. De Eindhovense Weg is al op de oudste kadastrale kaarten aanwezig en gaat vermoedelijk tot zeker de middeleeuwen terug. Langs deze weg liep van 1897 tot 1937 ook de stoomtram van Eindhoven naar Reusel.

Voor de aanwezigheid van de tramlijn zijn geen aanwijzingen aangetroffen. Deze liep vermoedelijk op een verhoogd talud. Alleen vindplaats A is in situ behouden door archeologievriendelijk te bouwen. M. Bink en I. Elstrodt, 2012: Een inventariserend veldonderzoek door middel

Opmerkingen

Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

60

van proefsleuven in het plangebied Oogenlust te Eersel, gemeente Eersel (Zuidnederlandse Archeologische Notities ACVU-HBS), Amsterdam. Door aanpassing van de bouwplannen was het mogelijk om deze resten in situ te behouden. Vindplaats A is 1,5 ha groot en bevindt zich op een diepte vanaf 60 cm onder maaiveld. Vindplaats B doorsnijdt het hele plangebied over een lengte van 250 m en bevindt zich op een diepte van 50 in het oosten en 90 cm in het westen.

Eersel 6 Vessem Archeologisch onderzoek x 147694 y 380706 Kleine Beerze – Vessemse brug Infrastructuur Beschoeiing brug (of watermolen?) Vroege Middeleeuwen Terrein van hoge archeologische waarde Tijdens het graven van een nieuwe meander en zandvang ter hoogte van de Vessemse brug is een lineaire houtconstructie aangetroffen. Hoewel er slechts een relatief klein oppervlak (circa 140 m²) is opengelegd, kwamen er tijdens de archeologische begeleiding 61 eikenhouten palen en planken te voorschijn, waarvan 52 verticaal waren verankerd in de bodem. Tussen het hout zijn tijdens het opschaven van het vlak enkele vroegmiddeleeuwse aardewerkfragmenten en een maalsteenfragment van tefrietsteen gevonden. De houtconstructie is met behulp van de 14C-methode gedateerd in de Vroege Middeleeuwen, tussen 596 en 967 na Chr. Na overleg met de opdrachtgever en bevoegd gezag is besloten de houtconstructie te

Literatuur

Monumentnr. Plaats Zaakidentificatie Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

61

behouden. Nadat de sporen waren gedocumenteerd, is de constructie afgedekt met aarde. De lineaire structuur van de constructie wijst in de richting van een beschoeiing die in een voormalige beekbedding van de Kleine Beerze is aangebracht. Gezien het maalsteenfragment, is het zeer verleidelijk het fragment en de beschoeiing in verband te brengen met een watermolen. Zo zouden ook de grofzandige tot grindachtige laagjes in de voormalige beekbedding verklaard kunnen worden als gevolg van snel stromend water. Om het water namelijk zo efficiënt mogelijk te benutten, stuwde de molenaar het zo hoog mogelijk op. Niet alleen werd hierdoor een waterreservoir opgebouwd, maar ook de waterstroom werd hierdoor krachtiger om de molenstenen te laten draaien. Een ongewenst bijverschijnsel was dat als gevolg van de sterke stroming oevers erodeerden. Om dit tegen te gaan werden in die zones waar de meeste overslag plaatsvond (molenvijver en kolk) een beschoeiing aangebracht. Roymans, J.A.M. & N. Sprengers 2012: Tien bronzen bijlen bij een Romeinse dam. Herinrichting beekdal Kleine Beerze, deeltraject Hoogeloon-Vessem, Gemeenten Bladel en Eersel. Resultaten archeologische begeleiding en opgraving, Weesp (RAAP-rapport 2537).

Eersel 7 Knegsel nr. 2864106100 Archeologisch onderzoek x 152090 y 378695 De Beemd / Kerkenakker Begraving Grafveld Midden-IJzertijd: 500 - 250 v. Chr. Terrein van hoge archeologische waarde In 1983 heeft de ROB onderzoek gedaan op het akkercomplex De

Opgraving: Literatuur Opmerkingen

Beemd/Den Heuvel waarbij onder meer een grafveld uit de midden-ijzertijd is ontdekt. De zone in de gestippelde rode cirkel heeft dan ook een verhoogde archeologische verwachting. Dit onderzoek wordt nog uitgewerkt, in een artikel voor de Metaaltijdenbundel 8 en rapport. In Archis staan coördinaten van het meetpunt (sporthal), niet van de locatie van het ROB-onderzoek. 1 Put 42 X 10 M., 1 Proefsleuf 196 X 4 Tot 10 M. Verwers & Kortlang 1985: Knegsel, gem. Vessem , Jaarboek van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek 1983, 57. Georeferentie via Liesbeth Theunissen.

De opgravingsputten uit 1983 geprojecteerd op de huidige ondergrond. In de westelijke lange put zijn de diverse grafstructuren zichtbaar. Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema 1+2 Complextype 1+2 Datering 1+2 Waarde Omschrijving

Literatuur

62

Eersel 8 Steensel Erfgoedkaart en kadasterkaart 1830 x 152503 y 376578 Oude Toren Begraving en Religie Kerkhof en kerk Late Middeleeuwen – Nieuwe tijd Terrein van zeer hoge archeologische waarde Kerkhof bij de middeleeuwse parochiekerk van Steensel, BochtstraatKerkdreef. In 1292 is er een vermelding van een goed “Ten Kerkehove”. De kerk wordt voor het eerst vermeld in 1369. De begraafplaats is altijd op dezelfde plaats gebleven en ligt bij de Oude Toren. Zie http://luciatoren.nl/

De Oude Toren van Steensel (bron: Relikwi.nl). Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema 1+2 Complextype 1+2 Datering 1+2 Waarde Omschrijving Literatuur

63

Eersel 9 Vessem Erfgoedkaart en kadasterkaart 1830 x 148210 y 380902 Sint Lambertuskerk Begraving en Religie Kerkhof en kerk Late Middeleeuwen – Nieuwe tijd Terrein van zeer hoge archeologische waarde De middeleeuwse parochiekerk met kerkhof van Vessem, Servatiusstraat 8, was gewijd aan Sint-Lambertus en dateert al vanuit de late middeleeuwen. Zie https://www.behoudlambertuskerkvessem.nl/

De Lambertuskerk in Vessem (bron: BHIC). Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema 1+2 Complextype 1+2 Datering 1+2 Waarde Omschrijving

Eersel 10 Duizel Erfgoedkaart en kadasterkaart 1830 x 148727 y 375457 Oude Toren Begraving en Religie Kerkhof en kerk Late Middeleeuwen – Nieuwe tijd Terrein van zeer hoge archeologische waarde Er wordt al een kerkhof vermeld te Duizel in de jaren 1569-1571. De oude middeleeuwse kerk, gewijd aan St. Jan Baptist, lag aan de Oude Kerkstraat, waar nu nog de Oude Toren resteert. De oude kerk werd afgebroken in 1927.

Literatuur

De Oude kerk met kerkhof van Duizel op de kadasterkaart van 1830.

64

Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema 1+2 Complextype 1+2 Datering 1+2 Waarde Omschrijving

Eersel 11 Eersel Erfgoedkaart en kadasterkaart 1830 x 150380 y 374251 St. Willibrorduskerk Begraving en Religie Kerkhof en kerk Late Middeleeuwen – Nieuwe tijd Terrein van zeer hoge archeologische waarde Kerkhof met St. Willibrorduskerk van Eersel. De St. Willibrorduskerk heeft altijd op dezelfde plaats gestaan, misschien al wel vanaf de 8ste eeuw en heeft zich ontwikkeld van houten kerkje via tufstenen romaanse kerk tot haar hedendaags neogotisch aanzien. Dat er bij de kerk altijd een parochiekerkhof is geweest is ook af te leiden uit de twee kruisjes van blauwe kalksteen, die voorkomen in de zijgevel van de zuiderzijbeuk. Waarschijnlijk gaat het hier om kruisen van graven die geruimd werden bij de uitbreiding van de kerk. De kern van de kerk moet rond 1480 gebouwd zijn; de toren rond 1400. Begin zestiende eeuw werd de kerk uitgebreid met een ‘dwarspand’. Tussen 1648 en 1812 was het gebouw in gebruik als protestantse kerk.

Literatuur

Zuidzijde van de Willibrorduskerk in Eersel met de oude begraafplaats (bron: https://commons.wikimedia.org/). Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

65

Eersel 12 Vessem Erfgoedkaart en AHN3 x 148817 y 381195 Maaskant Religie Cultusplaats Late Middeleeuwen – Nieuwe tijd Terrein van zeer hoge archeologische waarde Het Mirakel- of Sint Willibrorduskuiltje ligt aan de Maaskant. Volgens legende

op verzoek van de H. Willibrordus ontstaan. De kuil bevindt zich op een bosperceel van een bewoonster aan het Postels Huufke. Er staat geen water meer in. Berkenboom met ingekerfde initialen en jaartal 1937. Zie ook www.meertens.knaw.nl/bedevaart/extra/Vessem-Willibrord.doc Literatuur

Ligging van monument “Eersel 12’ op de actuele hoogtekaart met duidelijk zichtbaar de mirakelkuil.

Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema1 Complextype1 Datering1 Thema2 Complextype2 Datering2 Waarde Omschrijving

66

Eersel 13 Vessem Archeologisch onderzoek x 150842 y 375417 Donk Bewoning Nederzetting Midden IJzertijd (500-250 v.Chr.) Bewoning Nederzetting, onbepaald (kampement) Laat-Paleolithicum en/of Mesolithicum (11.000-5300 v.Chr.) Terrein van zeer hoge archeologische waarde Uit het in het gebied uitgevoerde proefsleuvenonderzoek bleek dat er in het hele plangebied al vanaf maaiveld waardevolle archeologische resten aanwezig zijn uit verschillende tijdsperioden (variërend van de late tot vroege prehistorie en middeleeuwen). De sporen en vondsten lijken te duiden op sporen van bewoning maar de precieze aard was door het gebrek aan verdere uitwerking van het proefsleuvenonderzoek nog niet duidelijk. In het oosten van het plangebied werd volop vuursteen aangetroffen. Het materiaal bevindt zich als gevolg van bioturbatie verticaal en mogelijk ook beperkt

Literatuur

horizontaal verspreid in de bodem. In een deel van het plangebied achter Donk 2 is hierna een opgraving uitgevoerd op één bouwperceel. Uit de bij de opgraving aangetroffen sporenclusters kunnen twee huisplattegronden gedestilleerd worden. De noordelijke plattegrond bestaat uit drie middenstijlen die de kernconstructie vormen. De wanden zijn niet waargenomen. In de sporen zijn enkele aardewerkscherven aangetroffen. Deze dateren uit de Midden- en LateIJzertijd. Uit de vulling van de sporen zijn monsters genomen voor 14Canalyses. Hieruit bleek dat deze plattegrond, structuur 1, dateert in 391 tot 351 voor Chr. en 303 tot 209 voor Chr., de Midden-IJzertijd. De andere structuur kan worden gedateerd 360 tot 273 voor Chr. en 262 tot 193 voor Chr, de Late-IJzertijd. De aangetroffen sporen behoren tot een nederzetting uit de Midden- en Late-IJzertijd. De grenzen van de nederzetting zijn niet aangetroffen bij de opgraving of bij de overige archeologische onderzoeken in de directe omgeving. Mogelijk zijn er nog meer bewoningssporen aanwezig op de omliggende percelen. M.J. Janssen, 2019: Evaluatierapport archeologisch proefsleuvenonderzoek deelgebied 2, Donk 2-4 te Vessem (Aeres Milieu 18306). P. Beurskens, 2019: archeologische opgraving Donk 2-4 te Vessem, gemeente Eersel (Econsultancy).

Overzicht van de aangetroffen sporen en structuren in het plangebied.

Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema1

67

Eersel 14 Wintelre Archeologisch onderzoek x 151966 y 383165 Groenstraat Bewoning

Complextype1 Datering1 Thema2 Complextype2 Datering2 Thema3 Complextype3 Datering3 Waarde Omschrijving

Literatuur

Nederzetting Volle Middeleeuwen Bewoning Nederzetting late prehistorie (Brondtijd – Romeinse tijd?) Begraving Grafveld late prehistorie (Midden IJzertijd – Romeinse tijd?) Terrein van zeer hoge archeologische waarde Geheel volgens de verwachtingen naar aanleiding van het proefsleuvenonderzoek uit 2019 is in deelgebied Zuid een vindplaats met middeleeuwse sporen aangetroffen. De resten lijken vooral afkomstig uit de Volle-Middeleeuwen op basis van het vondstmateriaal uit de sporen. In deelgebied Zuid zijn één of meerdere erven gevonden, die bestaan uit huisplattegronden met bijgebouwen, spiekers, greppeltjes, kuilen en losse paalsporen. Tezamen vormen zij een (deel van een) agrarische nederzetting. Tevens zijn oudere sporen in deelgebied Zuid gevonden, die voorlopig gedateerd zijn in de Bronstijd - Romeinse tijd. Deze sporen liggen tussen de volmiddeleeuwse sporen in, waarmee tijdens de uitwerking goed gekeken zal moeten worden welke sporen tot welke structuren behoren en uit welke periodes de sporen en structuren afkomstig zijn. Deelgebied Zuid bevatte tevens een aantal grafstructuren uit de periode Midden-IJzertijd - Romeinse tijd en bestaan uit vierkante / rechthoekige greppels. Sporen uit de Bronstijd Romeinse tijd zijn niet alleen in deelgebied Zuid, maar ook in deelgebied Noord aanwezig en lijken gezamenlijk onderdeel uit te maken van een nederzettings-complex.

Duidelijke gebouwstructuren zijn in het veld niet herkend. In het plangebied, maar vooral in het zuiden van deelgebied Noord, zijn nederzettingssporen aangetroffen uit de Nieuwe tijd, waaronder greppels, paalsporen en kuilen. Of de sporen een relatie hebben met het historische toponiem ‘Vismarkt’, is vooralsnog onduidelijk. Duidelijke structuren ontbreken namelijk om het spoorcomplex nader te kunnen definiëren. In deelgebieden Midden en Zuid bestaan de nieuwetijdse sporen vooral uit sporen van landgebruik, waaronder losse kuilen, grondverbeteringssporen en spitsporen. Het archeologisch relevante niveau blijkt voldoende intact, gezien de aanwezigheid van meerdere behoudenswaardige vindplaatsen, ondanks het feit dat de C-horizont als gevolg van latere grondbewerkingen (licht) is afgetopt. De sporen lopen zeer waarschijnlijk door naar het oosten en zuiden. E. Mol & A. Pels-Ouweneel, 2021: Wintelre, Groenstraat, gemeente Eersel (NB). Een Opgraving (DO) (Transect-Evaluatie- en selectierapport).

Impressie van opgraving Groenstraat in 2020.

68

Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

Literatuur

69

Eersel 15 Eersel literatuur en kadasterkaart x 150537 y 374293 De Kerkhof ‘s Hertogenhofstat Begraving Kerkhof Middeleeuwen Terrein van zeer hoge archeologische waarde Zoals op de kaart van 1832 en de bijbehorende OAT’s is te zien, was het kerkhof eertijds gelegen op perceel nummer 604 in Sectie B van Schadewijk. Er gingen ook verhalen rond in Eersel dat de mensen die op die plek een huis gebouwd hebben er botten hebben aangetroffen bij de werkzaamheden en bij graafwerkzaamheden in de tuin. Wanneer het huidige kerkhof in gebruik is genomen is niet bekend. Het is niet onwaarschijnlijk dat de voorganger van de huidige kerk van Eersel bij dat kerkhof heeft gestaan en dat de eerste stenen kerk op de huidige locatie gebouwd is. Daar zijn echter geen directe aanwijzingen voor, alleen indirecte aanwijzingen. Zo zou ’s Hertogenhofstad gelegen hebben “aan de weg van de Plaatse naar de oude kerk van Eersel” (zie noot 73 in Hoofdstuk 39 van ‘De Meijerij ontrafeld’ van M. van Asseldonk). De term “oude kerk” zou kunnen betekenen dat er ook een nieuwe kerk is? Martien van Asseldonk, De laatmiddeleeuwse transitie en de oorsprong van gemeintes en heerlijke rechten op de wildernis in de Meierij van ’sHertogenbosch, Noordbrabants Historisch Jaarboek, dl.30 (2013), p.13-49. Daniël Vangheluwe, De oude kern van Eersel, in De Rosdoek 137, maart 2011, p.4-13. W.

Thijssen, 2020: Middeleeuws ‘s-Hertogenhofstad in Eersel gelokaliseerd?, in: De Rosdoek, nr.173, maart 2020, p.7-14.

Percelen met de naam ‘Speeldries’ in 1832 (uit Thijssen 2020). Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

70

Eersel 16 Eersel literatuur x 150537 y 374293 ‘s Hertogenhofstat Bewoning Nederzetting Middeleeuwen Terrein van hoge archeologische waarde Er zijn sterke aanwijzingen dat ’s-Hertogenhofstad, ofwel het huis van de hertog van Brabant dat in de 14e eeuw verloren is gegaan, in Eersel heeft gestaan dichtbij de plek die begin 19e eeuw werd aangeduid met de naam Speeldries. Tegenwoordig ligt dit gebied rondom de Schadewijkstraat, Aengilbertusstraat en Monseigneur de Haasstraat. Martien van Asseldonk geeft hij aan dat de naam Speeldries, althans het eerste deel ervan, “Speel”, waarschijnlijk terug te voeren is naar een oude gerechtsplaats , vermoedelijk gaat het om vroegmiddeleeuwse ding- of gerechtsbanken. Van Asseldonk geeft aan dat er begin 13e eeuw in Eersel een dingbank is geweest die diende voor rechtspraak in een groot deel van de ‘Enige van de Kempen’ . Tevens geeft hij aan dat deze dingbank verband kan houden met de hofstad van de hertog in Eersel. Zoals Vangheluwe in 2011 al heeft aangegeven komt de naam ‘Speeldries’ op een groot aantal percelen van de kaart van 1832 voor, zie de grijs gemarkeerde percelen in Figuur 2. Vangheluwe stelt dat er een belangrijke grondheer in Eersel tegenover de kerk woonde.

Op basis van de oriëntatie en het grondgebruik van de percelen met de naam Speeldries komt hij tot de conclusie dat het centraal gelegen klein vierkant (percelen 614-617) mogelijk de locatie van de gerechtsplaats zou kunnen zijn. Het was niet in gebruik als weiland of bouwland, maar als “groes, houtwas en heide” . Ook in 1832 zijn drie van de vier percelen nog ‘hakhout’ of ‘dennenbos’. Het is niet zeker dat de ’s-Hertogenhofstad heeft gestaan op de plaats waar de rechtspraak gehouden werd, maar het ligt wel voor de hand dat het er

Literatuur

dichtbij heeft gestaan. Zo zou het huis dichterbij de kerk gelegen kunnen hebben, op één van de percelen 612 of 620. Martien van Asseldonk, De laatmiddeleeuwse transitie en de oorsprong van gemeintes en heerlijke rechten op de wildernis in de Meierij van ’sHertogenbosch, Noordbrabants Historisch Jaarboek, dl.30 (2013), p.13-49. Daniël Vangheluwe, De oude kern van Eersel, in De Rosdoek 137, maart 2011, p.4-13. W. Thijssen, 2020: Middeleeuws ‘s-Hertogenhofstad in Eersel gelokaliseerd?, in: De Rosdoek, nr.173, maart 2020, p.7-14.

Kaart 1832 met Speeldries & percelen van ’s Hertogenhofstad (bron Thijssen 2020). Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

Literatuur

71

Eersel 17 Knegsel AHN x 151807 y 377810 De Hoeksche Akkers Agrarische productie en voedselvoorziening Celtic Field late prehistorie Terrein van archeologische waarde Raatakker die zichtbaar is op de AHN, nabij de zuidelijke wallen van Knegsel. Uit de AHN3 is vaag een lijnenpatronen (NW-ZO en ZW-NO) zichtbaar dat tegengesteld is aan de ligging van de percelen in de 1830 kadastrale kaart als aan de wal. Ook de afmetingen van de vakken lijken overeen te komen met de standaardafmetingen van 30-50 x 30-50 m. De raatakker lijkt te zijn aangetast, mogelijk door de bosploeg. Er is waarschijnlijk nauwelijks meer onverstoord sediment bewaard, enkel nog (geploegd/verploegd) reliëf. Lokaal (bijv. onder een latere akkerwal) kunnen echter nog delen bewaard zijn. Omdat raatakkers in Brabant zeldzaam zijn, kan de site wel als archeologisch waardevol worden gewaardeerd.

Rasterpatroon van de raatakker zichtbaar op de AHN3. Ter oriëntatie, het stukje wal en weg onderaan is de Moormanlaan, en westen van de Kerkdijk.

Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

Literatuur

72

Eersel 18 Eersel proefsleuven x 149584 y 374627 Nieuwstraat 25 (Lidl) Bewoning Nederzetting late prehistorie – Middeleeuwen? Terrein van zeer hoge archeologische waarde De aangetroffen sporen bestaan uit ploegsporen, kuilen, greppels en een sloot en behoren vermoedelijk tot twee vindplaatsen. De sporen in het westelijke deel van het plangebied hebben een zwartgrijze sterk humeuze vulling en hierin zijn wat vondsten aangetroffen die duiden op een Nieuwe tijd – moderne tijd datering (Vindplaats 1). De sporen in het oostelijke deel, met een lichtbruine/donkergele vulling snijden in vanonder de akkerlaag en hebben vermoedelijk een oudere datering (Vindplaats 2). In deze sporen zijn echter geen vondsten aangetroffen waardoor de datering vooralsnog onduidelijk is. M. Soldaat, 2020: Eersel, Nieuwstraat 25 (gemeente Eersel). Een proefsleuvenonderzoek (IVO-P) (Salisbury Archeologie).

Overzichtskaart van de aangelegde proefsleuven met sporen bij de Nieuwstraat 25 in Eersel (uit rapport Salisbury).

Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

Literatuur

73

Eersel 19 Eersel proefsleuven x 150733 y 375024 De Mortel Bewoning Nederzetting Romeinse tijd Terrein van zeer hoge archeologische waarde Bij proefsleuvenonderzoek door het Archeologisch Instituut VU in 2003 zijn in dit gebied in vrijwel alle proefsleuven resten van bewoning uit de Romeinse tijd aangetroffen, bestaande uit sporen van huizen en bijgebouwen, waterputten en mogelijk greppels. Daarnaast is in de meeste proefsleuven vondstmateriaal uit de Romeinse tijd gevonden. Datering vooral 1e en 2e eeuw, maar derde eeuw is niet uit te sluiten. Het esdek is 50 cm tot 1 meter dik. Daarbovenop bevindt zich een 30 cm dikke akkerlaag. Bij de bouwplannen en aangelegde tennisbanen is rekening gehouden met deze archeologische waarden en zijn deze in situ behouden. Hiddink H., 2003: Inventariserend veldonderzoek in het plan Eersel-De Mortel. (Archeologisch Centrum Vrije Universiteit- Zuidnederelandse

Archeologische Rapporten 12), Amsterdam.

74

3.2 Overzicht van cultuurhistorische ensembles Opbouw van de beschrijving van de ensembles: 1.

Naam Met naamsverklaring

2.

Ligging Topografische beschrijving op basis van moderne topografie, inclusief weergave op de moderne topografische kaart.

3.

Omvang Oppervlakte, uitgedrukt in hectare.

4.

Karakter Beschrijving van de essentie van het ensemble. Dragende en kenmerkende elementen, toevallige extra elementen, storende elementen. Gaafheid.

5.

Grondgebruik  Actueel  1830 Beschrijving van het grondgebruik, verdeeld in de categorieën: akker, grasland, bos, bebouwing.

6.

Onderdelen van het cultuurhistorisch ensemble

7.

Het ensemble op historische kaarten  Zo mogelijk: op kaart van voor 1794.  1794 Verhees  1840 Topografische kaart  1900 Topografische kaart

8.

Het ensemble op recente luchtfoto Bron = Google Maps

9.

Het ensemble op hoogtekaart Bron = AHN3, relatieve hoogten gekleurd, met reliëf aangeduid.

75

E4.001 Dal Kleine Beerze 1.

Karakter

Het ensemble “Dal Kleine Beerze” omvat het beekdal van de Kleine Beerze voor zover dit binnen de gemeente Eersel ligt en vroeger in de gemeente Vessem lag. Het is een haast zuid – noord gericht duidelijk beekdal dat nog een eindje doorloopt in Oirschot: daar is dat het ensemble Molenbroek. Er zijn slechts twee plaatsen om het dal over te steken: bij de Voorten en bij Vessem-dorp.

2.

Naam

Het ensemble “Dal Kleine Beerze” een vanzelfsprekende naam. De Grote Beerze stroomt 3 tot 4 kilometer westelijker. In het landgoed De Baest komen beide beken samen. Ze zijn kennelijk genoemd naar de omgeving, want Beers wordt opgevat als 'omhaagd gebied'.1

3.

Ligging

Het ensemble “Dal Kleine Beerze” op de topografische kaart van 2020.

Het ensemblegebied heeft twee versmallingen: plaatsen waar wegen het dal kruisen: de ene bij de weg naar de gehuchten Donk en Meerven, de andere bij de weg naar de windkorenmolen die aan de weg naar Hoogeloon stond. Het noordelijk deel heet Molenbroek en Spekdonken, het middendeel Ellenbroek en het zuiden Kortbroek en Molenvelden.

4.

Omvang

Het ensemble “Dal Kleine Beerze” beslaat een oppervlakte van 235 hectare. Het is 5 kilometer lang en gemiddeld 400 tot 500 meter breed.

5.

Grondgebruik

Het huidig grondgebruik is in het noordelijke deel een afwisseling van brede percelen grasland en beboste percelen, met een enkele akker. Kleine Beerze is er een vrij recht kanaal. In het middeldeel overheerst bouwland, met vlak langs de ook hier gekanaliseerde beek grasland. De percelen zijn er blokvormig. In het zuidelijke gedeelte is er langs beek grasland met enkele hagen en poelen, en ten oosten ervan bouwland in grote percelen. De beek heeft hier recent door “natuurbouw” een heleboel kronkels gekregen. Het grondgebruik was in 1831 vrijwel overal grasland. In het noorden lag een onverkaveld stuk van de gemeint. De rest van het dal was verdeeld in zeer smalle lange percelen die dwars op de beek 1

Van Berkel en Samplonius (2018) op Middelbeers.

76

stonden en die begrensd waren door sloten met bomen en struiken erlangs. Aan de monding van de Hazenloop was een moerassig gebiedje. Ter hoogte van de dorp Vessem een randje akkerland. Richting Hoogeloon lag er een strook beboste duingrond tussen de weg en het eigenlijke dal.

6.

Onderdelen van het cultuurhistorisch ensemble

Uitsnede uit de Cultuurhistorische waardenkaart van Ensemble “Dal Kleine Beerze” in lichtblauw. De volgende losse elementen maken onder meer deel uit van dit ensemble:

Thema: 11 Restbossen 11.1 Restbos Bossen die kennelijk de bos-vijandige middeleeuwen overleefden en pas daarna sneuvelden of misschien zelfs nog bestaan. Bij de reconstructie van het restbos is gebruik gemaakt van historisch kaartmateriaal vanaf 1830 t/m 1930. Daar waar op alle kaarten bos voorkwam zijn aangemerkt als restbos.2 Het betreft vooral bos in het noordelijke deel van het ensemble:

2 Historisch kaartmateriaal: 1832: kadaster 1832; 1838: topografie 1837-1840. Uit de reproductie Wolters-

Noordhoff (1990); 1845: Topografie ca 1845: Van der Voordt-Pieck en Kuijl (1845); 1900: Topografie ca 1900 Wieberdink (1989). Dit zijn de Bonneblaadjes.

77

4.11.2.197 Heikesestraat, 1,5 hectare 4.11.2.198 Spekdonken, 12 hectare 4.11.2.199 Het Heike Borsent, 8 hectare 4.11.2.211 Grootakker, 0,6 hectare, wat snippers waarvan een bosje binnen het ensemble.

Thema: 12 Oude infrastructuur Dit thema wordt gebruikt voor het onderbrengen van de oudste categorie wegen en routes. 12.1 Prehistorische wegen Prehistorische wegen volgen vaak terreinhoogten, soms gemarkeerd door grafheuvels etc. of juist op basis daarvan verondersteld. 4.12.1.001 Oost-west: een weg uit de Bronstijd? Langs de grafheuvels van Toterfout - Halfmijl wordt door Glasbergen een oost-west gerichte oude doorgaande weg verondersteld.3 In noot 28 wijst hij op de Vijfberggroep op de Regte Heide bij Goirle, grafheuvelgroepen die door Panken beschreven werden en voorbeelden op de Veluwe en in Drenthe die alle waarschijnlijk langs prehistorische wegen aangelegd werden. Bij het archeologische onderzoek Toterfout – Halfmijl werd niet naar een weg uit de Bronstijd gezocht, men beperkte zich destijds puur tot de grafheuvels. Deze prehistorische weg of route is dus een pure gissing! Op zich is een weg hier goed denkbaar omdat ze een langgerekte hoogte door het zo vennenrijke gebied volgt. Dat is dan tevens het hulpmiddel om de weg verder oost- en westwaarts te volgen. Westwaarts komen we dan uit bij de middeleeuwse voorde van Vessem die bepaald werd door een versmalling van het forse beekdal van de Kleine Beerse bij het Vondereind.4 Daar kruist deze hypothetische weg dus het ensemble “Dal Kleine Beerze”.

4.12.1.002 Oost-west: een weg uit de Bronstijd? Dit is dezelfde weg, maar dan getekend door Nico Arts voor Willem Beex.5 Deze variant doorsnijdt het dal van de Kleine Beerze een eind zuidelijker.

Thema: 13 Doorgaande wegen 13.1 Doorgaande weg Min of meer duidelijke baan. Indien er bundels banen optreden, die banen afzonderlijk opnemen, zodat de bundel duidelijk wordt. 4.13.1.002 Heike - Stroomkesberg Vanaf de windmolen (1304) tussen Vessem en Hoogeloon liep er een baan naar het noorden in de richting van Middelbeers met een aftakking naar Oostelbeers ten noordwesten van het Meerven. Hierbij werd de Kleine Beerze gepasseerd bij een watermolen. Van deze watermolen, brug of sluis waren in 1950 nog zware balken te zien. In Middelbeers heette ook deze baan Loonse Baan maar is nu veranderd in “Stroomkesberg”.6 In Vessem nabij de kruising met de Kleine Beerse heet deze weg nu kortweg “Heike”, vroeger: “Heikesche Straat”. Het deel van het dal ten noorden van deze weg heet De Voortjens.7 Aan de brug gaat dus een voorde vooraf. 4.13.1.20 Vessem, Hoogeloonseweg Weg door de kom van Vessem naar de brug over de Kleine Beerse en dan linksaf naar Hoogeloon, langs de windkorenmolen. De huidige brug ligt 50 meter zuidelijk van de vroegere brug die gezien de gehuchtnaam Vondereind een tijd slechts een vonder was. Aan die vonder gaat een in 1326 3 Glasbergen (1954) deel 2, 174 en figuur 76. 4 Enklaar (1941) nr. 148, 1326 maart 1: de voert tote Vessem. 5

Beex (1989) / tekening N. Arts. Van den Biggelaar, Van Bruggen en Van der Heyden (1993) 233. 7 Kadaster Vessem, sectie B, blad 2.

6

78

genoemde voorde vooraf.8 13.7 Voorde/Brug Oversteek van water via doorwaadbare plaats, vaak later vervangen door een brug, in een doorgaande weg. 4.13.7.001 De Voortjes Oversteek van de Kleine Beerze ten noordwesten van Vessem. Het deel van het dal ten noorden van deze weg heet De Voortjens.9 Aan de brug gaat dus een voorde vooraf. 4.13.7.001 Vonder Vessem Brug over de Kleine Beerse ten westen van de dorpskom van Vessem. De huidige brug ligt 50 meter zuidelijk van de vroegere brug die gezien de naam Vondereind een tijd slechts een vonder was. Aan die vonder gaat een in 1326 genoemde voorde vooraf.10 Mogelijk een oude voorde die al in een bronstijdweg paste (zie 4.12.1.001). 13.15 Laanbeplanting 4.13.15.004 Laanbeplantingen Donk e.o. Laanbeplanting aan de straat Heike waar deze de Kleine Beerse kruist van o.a. zomereik, gewone esdoorn en Hollandse linde. Het geheel dateert overwegend uit de periode 1900-1930. Cultuurhistorische waarde: hoog CHW. nr. G202 (GK-HG-58).

Thema: 14 Lokale wegen 14.1. Lokale wegen 4.14.1.108 Grootakker Beekdalbegeleidende weg op overgang beekdal en akkergebied de Grootakker. 4.14.1.110 De Korstbroeken Beekdalbegeleidende weg op overgang beekdal en akkergebied de Grootakker, maar genoemd naar het Kortbroek, het zuidoostelijke deel van het dal van de Kleine Beerze. Dat heette oorspronkelijk Corstbroek.

De weg Grootakker, met rechts de laan Korstbroeken en wat verderop linksaf de Katerstraat in 2020. GOOGLE STREETVIEW. 4.14.1.117 Heikesestraat Weg langs de oostzijde van het noordelijke deel van het dal van de Kleine Beerse. Het zuidelijke stuk is oud. Ca. 1970 met 1 kilometer noordwaarts verlengd tot aan de oude baan naar Oostelbeers die daar nu ook Heikesestraat heet (4.14.1.118). 8 Enklaar (1941) nr. 148, 1326 maart 1: de voert tote Vessem. 9

Kadaster Vessem, sectie B, blad 2.

10 Enklaar (1941) nr. 148, 1326 maart 1: de voert tote Vessem.

79

4.14.1.118 oude baan naar Oostelbeers Een klein stukje van deze oude baan bestaat nog als een zandpad. Dit is de oude weg van Vessem naar Oostelbeers van voor de aanleg van de weg Kuilenhurk – Buikheide ergens tussen 1650 en 1800. Tevens tot ca 1970 ontsluitingsweg voor de graslandpercelen in het beekdal. Ca. 1980 werd nog een klein stukje zandpad met karrespoor aangelegd (4.14.1.159). 4.14.1.159 Zandpad bij Kuilenhurk Zandpad met karrespoor, aangelegd ca 1980. 4.14.1.180 Ellenbroek Weg langs de westzijde van het middendeel van het dal van de Kleine Beerse, genoemd naar dat middendeel. 4.14.1.181 Breemt Halfverharde weg vanuit het dal (Heikesestraat) naar de (voormalige) heide, met aan het begin een bruggetje over de Hazenloop. 14.2 Voorde / brug 4.14.2.001 Vessem, brug over de Kleine Beerze Brede uitwaaiering van wegen aan de westzijde en een “langvoort” aan de Vessemse zijde van deze voorde die past in Glasbergens bronstijd-weg. Op deze plaats werd in 1764 een nieuwe stenen brug met toog gelegd ter vervanging van een houten brug. Aan beide zijden moest deze brug bestraat worden. Deze brug werd afgebroken in 1989 en bevatte oude stenen. De nieuwe brug is 50 meter stroomopwaarts gelegd.11

Thema: 15 Gegraven waterlopen De Kleine Beerze is nu binnen het ensemble van het Dal van de Kleine Beerze overal een gegraven waterloop. Het kronkelende gedeelte ten noorden van Vessem werd verbreed en rechtgetrokken; het betrekkelijk rechte gedeelte ten zuiden van Vessem werd juist van een reeks splinternieuwe kronkels voorzien. 15.3 Sloot / wetering Hier worden de grote ontwateringssloten die met ontginning en/of grensafbakening te maken hebben bedoeld, niet de eindeloos talrijke gewone slootjes. 4.15.3.080 sloot in het Molenbroek Rond 1900 gegraven sloot in het Molenbroek als grens tussen een bebost gedeelte en het grasland. Nog steeds sloot op bosrand. 4.15.3.082 dwarssloot in strokenverkaveling Reeks op elkaar aansluitende sloten dwars op de oude verkavelingsrichting ten oosten van Meerven in het dal. Verdwenen.

Thema: 16 Molens 16.6 Molenbiotoop Gebied met straal van 600 meter rond een met windkracht aangedreven molen. 4.16.6.001 Molenbiotoop molen De Jacobus in Vessem Zie voor De Jacobus: 4.16.1.008. Deze molenbiotoop reikt net tot in het ensemblegebied Dal Kleine 11

Bijnen (1990) 4.

80

Beerze. De Jacobus werd gebouwd in 1893, is maalvaardig en is rijksmonument.

Thema: 20 Bosbouw 20.2. Bosbouw 1750-1850 Verspreid over het ensemblegebied komen 7 minuscule plekjes “bos” voor die er ook al in 1840 waren, samen 2,6 hectare. 20.3. Bosbouw 1850-1900 20.4. Bosbouw na 1900 Langs de Spekdonken lag aan de oostkant een groepje beboste percelen, samen 7,5 hectare. In het Ellenbroek kwam geen bos voor op heel kleine perceeltjes na. In het Kortbroek lagen in 1930 tien perceeltjes bos, samen 5 hectare. Het grootste bosperceel, meest dennen, lag langs de weg naar Hoogeloon: dat was eigenlijk een bebost randje van de heide. Het westelijke gedeelte van het Molenbroek bleef lange tijd als heide liggen. Na 1950 is dat spontaan steeds meer bebost geraakt en in 1972 verschijnt het als vrijwel geheel loofbos met wat heideplekken sindsdien nog wat kleiner geworden zijn. Het randje bos langs de Spekdonken is vanaf 1950 steeds breder geworden. Ook dit lijkt een spontaan proces te zijn geweest: doordat het hakhout op de vele perceelsgrenzen niet onderhouden werd, werden dat bosstroken die de smalle percelen overwoekerden en zo langzaam aan één bos werden. Aan de zuidkant van de Spekdonken is de oude situatie met smalle percelen tussen beboomde sloten nog herkenbaar.

Kijkje in de Spekdonken. Foto Google Streetview, 2020.

Thema: 21 De oude Akkers 21.2 Besloten akker Geheel of gedeeltelijk omwalde akkercomplexen. In het ensemblegebied Dal Kleine Beerse betreft het randen van akkergebieden die in hoofdzaak buiten het dal lagen, maar die zich een eindje dalwaarts uitgebreid hadden. 4.21.2.041 aan de Hazenloop. 4.21.2.042 aan de Hazenloop. 4.21.2.067 aan de Hazenloop. 4.21.2.068 aan de Hazenloop. Groepje ooit omheinde akkers, nu samen gesmolten tot één akker zonder hagen. 4.21.2.069 bij de Voortjens Randje (60 meter breed) van een gebied met omheinde akkers bij Vessem. Nu een lang perceel met

81

bomen erlangs. 4.21.2.039 aan het Ellenbroek Aan de oostkant van het Ellenbroek strekten de omheinde akkers van Vessem nog 150 tot 180 meter het ensemblegebied in. Nu meestal grasland met soms resten van de hagen. 21.3 Open akker 4.21.3.013 De akker van Vessem De eigenlijke open akker van Vessem ligt aan de oostzijde van het ensemblegebied Dal Kleine Beerze, maar een kleine uitbreiding ervan is in het dal doorgedrongen. Het kadaster geeft hier enkele strookvormige percelen aan die volgens de topografische kaarten geen of amper begroeiing op de perceelsgrenzen hadden akkerland met een enkele bomenrij.

Uitbreiding van de Vessemse akker in het Kortbroek in 2009. FOTO GOOGLE STREETVIEW.

Thema: 22 Ontginningen 22.9 Ruilverkaveling 4.22.9.004 Ruilverkaveling Zaligheden-Oost (Eersel, Bladel, Oirschot) Het ensemble Dal Kleine Beerze ligt in het ruilverkavelingsgebied Zaligheden-Oost. Ruilverkaveling 1966-1975. Op 10-08-1964 werden de plannen “De Zaligheden Oost en West” te Eersel goedgekeurd. Op 05-04-1966 werd bij de Domineepad in Duizel officieel begonnen. Nieuwe kavelindeling kreeg zijn beslag in 1975-1975. Eerste ligboxenstallen ontstonden. De Gender, de Run en de Kleine Beerze met zijriviertjes werden verbreed en verdiept. Gekozen voor enigszins kronkelend tracé. Bijna alle bruggen moesten worden vernieuwd en een aantal stuwen worden gebouwd.12

Thema: 23 De beemden 23.7 Hooiland Het merendeel van het ensemblegebied Dal Kleine Beerze was en is nog steeds grasland. Vroeger werd dat vooral gebruikt als hooiland met nabeweiding met jong vee. De lange smalle velden waren bereikbaar vanaf de beekdalbegeleidende wegen aan de oost en westzijde. De percelen liepen dood op de beek. Het beekdal van de Kleine Beerze tussen Vessem en Oostelbeers betreft een beekdal met beemdgronden (oude hooi- en weilanden) en in het zuidelijke deel, Spekdonken geheten, restanten van een kleinschalige percelering, met lange, smalle percelen, haaks op de beek. Veel perceelsscheidingen worden nog gemarkeerd door greppels en (resten van) houtwallen. De percelering kan deels nog dateren uit de Late Middeleeuwen (1250-1500), toen grote delen van de beekdalen werden ontgonnen. De Kleine Beerze is omstreeks 1970-1975 gekanaliseerd tijdens de ruilverkaveling. Bij deze ruilverkaveling is de verkaveling (plaatselijk) gewijzigd en uitgedund. Het 12

Dams e.a. (1989) 282, 288; Wintermans (1996) 168.

82

gebied kent een samenhang met het akkercomplex bij Oostelbeers en met het buurtschap Donk. Cultuurhistorische waarde: Hoog. CHW. nr. V237 (GK-HV-14)

Afbeelding: De Kleine Beerze tussen Vessem en Middelbeers (Google maps) Het noordelijke deel, Molenbroek geheten, is lang in gemeenschappelijk gebruik gebleven en nooit verkaveld geweest. 28 huizen uit Middelbeers, uit Meerven en uit Donk hadden weiderecht in dit gebied. Bij de Ruilverkaveling van 1964 is dit recht opgeheven. Nu is dit gebied eigendom van de Stichting Het Noordbrabants Landsschap. Westelijk deel met vliegdennen begroeide heide, naar de Kleine Beerze overgaand in grootschalige graslandpercelen. 13 Spekdonken was gelegen ten oosten van de Kleine Beerze. Natuurreservaat eigendom van de Stichting Het Noordbrabants Landschap, is een slagenlandschap; langwerpige kavels (slagen), waarvan de begrenzing wordt gevormd door houtwallen. 14 Nummer

NAAM

Totaal

Bestaat nog

%

4.23.7.071

De Else

10

10

100%

4.23.7.091

Ellenbroek

50

42

84%

4.23.7.095

Kortbroek

12

8

68%

4.23.7.102

Molenbroek

47

31

66%

4.23.7.104

Molenvelden

10

9

90%

4.23.7.112

Spekdonken

108

91

85%

Totaal

235

190

81%

13 14

Rempkens (1995) 5. Rempkens (1995) 5.

83

Bij benadering is dus nog 80% van het voormalige beemdengebied in het dal van de Kleine Beerse grasland al wordt dat niet meer bij uitstek als hooiland gebruikt zoals vroeger. De overheersende strokenverkaveling is meestal verdwenen. De begroeide sloten als perceelsgrens zijn merendeels niet meer aanwezig. Deels gedempt, deels heeft de begroeiing de percelen overwoekerd zodat er bos ontstond. Slechts hier en daar oogt het nog als vanouds, ware het niet dat ook daar de begroeiing veel te overheersend werd.

Thema: 24 Bestuurlijk 24.2 Gemeynte 24.2.001 Loon In 1331 gaf de hertog aan de inwoners van Hoogeloon en Casteren een gemeynt uit.15 Het zuidelijkste stukje van het ensemblegebied lag binnen deze gemeynt. 15

1331, augustus 19: Enklaar (1941) nr. 75.