[23.20714] - Bijlage 2 Catalogus Cultuurhistorische Inventarisatie Eersel

84

24.2.002 Grote Aard Oerle In 1293 uitgegeven door de hertog.16 De Grote Aard van Oerle strekte zich uit over Vessem, HoogCasteren, Knegsel, Oerle, Wintelre en het Hoogeind onder Oostelbeers. Tevens vielen Hooghees onder Eersel en Postelse Hoeven onder Steensel er onder. Hierin lagen de Vessemse vooraard (alleen Vessem gerechtigd) en het Molenbroek. 24.2.003 Molenbroek Het Molenbroek is het noordelijkste puntje van Vessem geweest en het is nog altijd het noordelijkste stukje van het brede dal van de Kleine Beerse. Hier loopt dat dal vast op de Midden-Brabantse Dekzandrug. Iets verderop, waar de Kleine Beerse daar doorheen breekt, lag al rond 1300 een molen die door de Kleine Beerse aangedreven werd. Als de molenaar het water te hoog opstuwde om te kunnen malen, liep het Molenbroek onder. Het Molenbroek was een apart stukje van de gemeynt, de Grote Aard van Oerle, waarin zowel de boerderijen van Meerven en Donk, als die van het Kuikseind onder Middelbeers gebruiksrechten hadden. Bij elkaar 35 gerechtigden die dit recht tot de ruilverkaveling van 1969 behielden. Bij het opmaken van het kadaster in 1830 werd het noorden van het Molenbroek tot de gemeente Oost-, West- en Middelbeers gerekend, in 1835 werd dat stuk onder Vessem gebracht en bij de herindeling van 1997 werd het weer “bij het noorden” (nu: Oirschot) gevoegd.

Kaartje van het Molenbroek (groen) en de daarin gerechtigden (roze blokjes). Ondergrond: kadaster 1830. 16

1293, januari 20: Camps (1979) nr. 490.

85

24.2.004 Vessemse Vooraard Dit gebied was een onderdeel van de Grote Aard van Oerle, Vessem, Wintelre die in 1293 al een hertogelijk charter kreeg. In 1341 werd de vooraard van Vessem aan Vessem en Wintelre uitgegeven. Wintelre wilde echter niet meebetalen en dus claimde Vessem deze aard helemaal alleen. Eigenlijk was het al een vooraard vanwege de ligging binnen de aard van Oerle, maar door weigering van Wintelre werd het dus echt een vooraard.17 Op 3 september 1762 is men de grenzen van de Vessemse Vooraard langs gegaan. Daarbij heeft men zeven grensstenen aangetroffen.18 Met behulp van de kadastrale minuutplans (in 1830 opgemeten) en Google-Streetview (foto’s van 2010) bleek het mogelijk de plaats van de palen terug op te sporen. Waarschijnlijk zijn ze allemaal verdwenen! 24.4 Grensmarkering 4.24.4.007 Dorre eik Een in 1794 vermelde naam voor een hoekpunt in de gemeentegrens, net buiten het ensemblegebied aan de weg naar Hoogeloon. De markering is verdwenen. 4.24.4.032 grens Aard HL-Oerle Grenspaal van de gemeynte de Grote Aard van Hoogeloon en Oerle. De markering is verdwenen. 24.4.155 in de Dorpstraat Grenssteen van de Vessemse Vooraard 1. De markering is verdwenen. 24.4.156 op Vondereind Grenssteen van de Vessemse Vooraard 2. De markering is verdwenen. 24.4.157 op de Landschot Grenssteen van de Vessemse Vooraard 3. De markering is verdwenen.

24.4.158 Wagtendonks Hekke Grenssteen van de Vessemse Vooraard 4. De markering is verdwenen. 24.4.159 in 't Molenbroek Grenssteen van de Vessemse Vooraard 5. De markering is verdwenen. 24.4.160 in de Buijkheij Grenssteen van de Vessemse Vooraard 6. De markering is verdwenen. 24.4.161 op den Kuylenhurk Grenssteen van de Vessemse Vooraard 7. De markering is verdwenen.

17 18

1341, juni 26: gememoreerd in 1466, december 6: Enklaar (1941) nr. 132. RHC-Eindhoven, Archief van het gemeentebestuur van Vessem, 1637 – 1810 (toegang 10277).

86

7.

Het ensemble op historische kaarten

Topografie 1794

87

Topografie 1840

Topografie 1930

88

Topografie 1985

8.

Het ensemble op recente luchtfoto

Luchtfoto 2019 Bron = Topotijdreis

89

9.

Het ensemble op hoogtekaart

Bron = AHN1, relatieve hoogten

90

Bron = AHN3, absolute hoogten

10.

Literatuur en kaart

Beex, W.F.M., 1989: Oud nieuws. Archeologische vondsten en vindplaatsen uit de Vroege en Midden Bronstijd in het Maas-Demer-Schelde-gebied, (MA thesis, University of Amsterdam). Berkel, G. van, K. Samplonius, 2018: Nederlandse plaatsnamen verklaard. Biggelaar, J. van den, H. van Bruggen & J. van der Heyden (et al.), 1993: De Hooge Dorpen: 700 jaar Vessem Wintelre Knegsel, 1292-1992 (Heemkundevereniging De Hooge Dorpen), Vessem. Bijnen, 1990 Camps, H.P.H., 1979: Oorkondenboek van Noord - Brabant tot 1312. Deel I, De Meierij van 's - Hertogenbosch (met de heerlijkheid Gemert). Den Haag. Dams, A., F.J.P. Huijbregts & J. Spoorenberg, 1989: Drie Zaligheden: Eersel, Duizel, Steensel : een bijdrage tot haar geschiedenis, Hapert. Enklaar, D. Th., 1941: Gemeene gronden in Noord-Brabant in de Middeleeuwen. In het licht gegeven door D.Th. Enklaar, Utrecht. Glasbergen, W., 1954: Barrow Excavations in the Eight Beatitudes. The bronze age cemetery between Toterfout & Halve Mijl. North Brabant. I The Excavations - II The Implications. Groningen (J.B. Wolters). Rempkens, N., 1995: Weiderecht in het Molenbroek : vormde bron van moeilijkheden, in: De Heijmraeder 2, nr. 2, 5-7. Voordt-Pieck, L. van der & M. Kuijl, 1845: Statistiek der provincie Noord-Braband volgens de uitkomsten van het kadaster bij deszelfs invoering.(Geografisch Etablissement F. Desterbecq), Maastricht.

Wieberdink, G.L., 1989: (samensteller). Historische Atlas van Noord-Brabant. Chromotopografische Kaart des Rijks 1:25.000., Den Ilp. Wintermans, H.C., 1996: Een eeuw landbouw in Duizel : de ontwikkeling van de landbouw, mede dankzij de opkomst van de coöperatieve verenigingen, de organisaties en de verdere algemene voorzieningen, vanaf het einde van de vorige eeuw (Noordbrabantse Christelijke Boerenbond), Duizel. Wolters-Noordhoff, 1990: Grote Historische Atlas van Nederland 1:50.000. Deel 4: Zuid Nederland 1838-1857. Groningen. .

91

E4.002 Buurtschap Donk 1.

Karakter

Het buurtschap Donk is een mooi voorbeeld van een compact gehucht met alles erop en eraan. Het ligt tussen de Landschotse Heide in het westen en het dal van de Kleine Beerze in het oosten. Tegen de hei wordt het al zeker twee eeuwen afgeschermd door een randje (dennen)bos. Het gehucht was qua bebouwing heel compact: 10 boerderijen binnen een vlak van 250 bij 150 meter, zonder duidelijke regelmaat geplaatst. Van die boerderijen staat er nog één, al toont die sporen van vele eeuwen verbouwingen. Ten zuiden van de boerderijen lagen omheinde akkerlanden, ten noorden ervan lag een open akker en aan de oostkant tegen de Kleine Beerze een strook hooiland. Het akkerland is door opkarren van zand en plaggenmest na 1830 oostwaarts uitgebreid tot aan de Kleine Beerze die vervolgens door de ruilverkaveling ook nog 50 meter naar het oosten verplaatst werd. Het plaggendek van Donk loopt nu dus zelfs over de oude beek heen door. Nadat de wegen genaamd Donk en Meerven eind 19e eeuw verhard werden, zijn daarlangs ook boerderijen gebouwd.

2.

Naam

Het ensemble buurtschap Donk is genoemd naarhet gehucht De Donk. De naam Donk wijst op een natuurlijke hoogte (het akkergebied) nabij een moerassige laagte (het dal van de Kleine Beerze).

3.

Ligging

Topokaart 2020, rood omlijnd.

92

4.

Omvang

Het ensemble Buurtschap Donk beslaat een oppervlakte van 84 hectare.

5.

Grondgebruik

Het huidig grondgebruik is een afwisseling van grasland en akkerland, met centraal het compacte gehucht Donk. Aan de westkant, tegen de weg genaamd Stroomkesberg, een strook gemengd bos. Dit geldt ook de hoek ten zuiden van de weg naar Vessem. Centraal ligt de weg genaamd Donk die verderop Meerven heet. Deze weg heeft deels een laankarakter en is ook verdferop bebouwd geraakt. Het grondgebruik in 1831 was hoofdfzakelijk akkerland, met langs de Kleine Beerze en in een dalletje in het noorden grasland. Aan de westkant tegen de weg een strook dennenbos. Centraal lag het gehucht Donk. Ten zuiden van de weg naar Vessem een driehoek heide en verder grasland in het dal van de Kleine Beerze. De centrale weg kronkelde veel meer dan tegenwoordig en er stonden amper bomen langs.

De weg genaamd Donk in 2010. FOTO GOGGLE STREETVIEW .

93

6.

Onderdelen van het cultuurhistorisch ensemble

Uitsnede uit de Cultuurhistorische waardenkaart van Ensemble Buurtschap Donk in lichtblauw. De volgende losse elementen maken onder meer deel uit van dit ensemble:

Thema: 9 Heide 9.1. Hei in 1840 4.9.1.005 Landschotsche Heide Het nu beboste strookje langs de weg Stroomkesberg was aanvankelijk nog heide. Het was de oostrand van de grote Landschotse Heide. In 1840 al deels bebost en kort daarna helemaal. Ook het westelijke deel van het stuk ten zuiden van de weg naar Vessem was heide. Die was tegen 1900 al ontgonnen.

Thema: 13 Doorgaande wegen 13.1 Doorgaande weg Min of meer duidelijke baan. Indien er bundels banen optreden, die banen afzonderlijk opnemen, zodat de bundel duidelijk wordt.

94

4.13.1.002 Stroomkesberg Weg van af Vessem door de zuidzijde en langs de westzijde van het ensemblegebied naar Middelbeers. Aanvankelijk een vrij rechte zandbaan op de oostrand van de Landschotse Heide. Gedeeltelijk verhard rond 1960, geheel verhard rond 1970. 13.7 Voorde/Brug Oversteek van water via doorwaadbare plaats, vaak later vervangen door een brug, in een doorgaande weg. 4.13.7.001 De Voortjes Oversteek van de Kleine Beerze ten noordwesten van Vessem. Het deel van het dal ten noorden van deze weg heet De Voortjens.19 Aan de brug gaat dus een voorde vooraf.

Thema: 14 Lokale wegen 14.1. Lokale wegen 4.14.1.151 Speulhof Weg aangehelegd bij de ontginning van de heide in deze hoek, rond 1900. Nu een smal zandpad met wat bomen erlangs. 4.14.1.155 Pad bij Stroomkesberg Pad langs de noordrand van het ensemblegebied.en zandpad met karrespoor met struiken erlangs. 4.14.1.172 De Achterste Donk Pad vanuit het gehucht Donk naar de Landschotse Heide. Nu smalle asfaltweg. 4.14.1.173 Donk Zuidelijk gedeelte van de zuid-noordweg door het ensemblegebied, tot in het gehucht Donk. De weg Donk – Meerven werd al voor 1900 bestraat. Asfaltweg met laankarakter. 4.14.1.174 Meerven Noordelijk gedeelte van de zuid-noordweg door het ensemblegebied, vanaf het gehucht Donk naar Meerven. Het noordelijkste stuk is voor 1900 aangelegd. Zie ook 4.14.1.212. Asfaltweg met laankarakter. 4.14.1.180 Ellenbroek Ruilverkavelingsweg van rond 1970 langs de westkant van het Ellenbroek. Voordien liep hier een rechte heibaan naar het zuidwesten. Asfaltweg met bomen. 4.14.1.212 Meerven Oud vervolg van zuid-noordweg door het ensemblegebied, naar Meerven. Opgeruimd voor 1930. Zie ook 4.14.1.174. 14.15 Laanbeplanting 4.14.15.004 Donk en Meerven Laanbeplantingen van o.a. zomereik, gewone esdoorn en Hollandse linde. Het geheel dateert overwegend uit de periode 1900-1930. Cultuurhistorische waarde: hoog CHW. nr. G202 (GK-HG-58)

Thema: 17 Gehuchten 17.4 Klein gehucht 19

Kadaster Vessem, sectie B, blad 2.

95

4.17.4.040 Vessem, de Donk De Donk was een compact gehucht met in 1830 tien boerderijen aan de open akkers van Donk, op een dekzandrug tussen het dal van de Kleine Beerse in het oosten en een stuifzandgebied in de heide aan de westkant. Vooral in de jaren 1960 aanzienlijk uitgebreid met boerderijen.

Het gehucht Donk op de kadasterkaart van1830. Het weergegeven gebied meet van links naar rechts 250 meter. KADASTER VESSEM, SECTIE B, BLAD 2.

Thema: 20 Bosbouw 20.2. Bosbouw 1750-1850 4.20.2.031 Dennenbosje bij Meerven Bestaat niet meer. 4.20.2.032 dennebosje aan begin van de Donk Bestaat niet meer. 4.20.2.033 Dennebosje aan Ellenbroek Bestaat niet meer. 4.20.2.351 Dennebos tegen Stroomkensberg Aangeplant voor 1830 op de gemeynt. Bestaat nog. 4.20.2.352 Dennenbos tegen Stroomkensberg bij Achterste Donk Aangeplant 1830 – 1840, bestaat grotendeels nog. 20.3. Bosbouw 1850-1900 De in deze periode aangeplante bosjes zijn intussen weer gerooid. 20.4. Bosbouw na 1900 De in deze periode aangeplante bosjes zijn intussen weer gerooid.

96

Thema: 21 De oude Akkers 21.1 Akkerwal 4.21.1.009 t/m 011 De Donk Akkerwal aan de westzijde tegen de met dennen beplante rand van de voormalige heide. Van 4.21.1.009 bestaat nog een gedeelte tegen de bosrand. De rest is verdwenen. Op de hoogtekaart zijn de resten van deze wal nog te zien. Het best bewaarde gedeelte is nog ongeveer 1 meter hoog. Helemaal rechts nog een walletje: dat werd kort voor 2000 aangelegd en is dicht begroeid. AHN3

21.2 Besloten akker 4.21.2.35 Ellenbroek Groep besloten akkers tegen het Ellenbroek, met net een hoekje binnen het ensemblegebied. Nu grasland zonder hagen. 4.21.2.63 De Donk Groep besloten akkers ten zuiden van het gehucht Donk. Een deel van de hagen bestaat voort als perceelsscheiding van de erven van de na 1950 bijgebouwde boerderijen. Half afgegraven.

Een scherpe rand getuigt van de gedeeltelijke afgraving van de voormalige besloten akkers ten zuiden van het gehucht Donk. FOTO GOOGLE STREETVIEW 2014. 4.21.2.64 en 65 De Donk Besloten akkers ten zuidwesten van het gehucht Donk. Nu één omboomd perceel. Grasland. 4.21.2.66 De Donk

97

Groep besloten akkers die merendeels onder Meerven hoort, in het noorden van het ensemblegebied. Nu alleen bomen langs een zandpad op de ensemblegrens. 4.21.2.83 Ellenbroek Smal akkertje tegen het Ellenbroek, bestaat niet meer. 21.3 Open akker 4.21.3.014 en 30 Akker van Donk Open akker ten noorden van het gehucht Donks en rechts van de weg Meerven. De openheid is wat verbroken door erfbeplanting en de bomen langs de weg, maar overigens nog aanwezig.

Thema: 22 Ontginningen 22.9 Ruilverkaveling 4.22.9.004 Ruilverkaveling Zaligheden-Oost (Eersel, Bladel, Oirschot) Het ensemble Buurtschap Donk ligt in het ruilverkavelingsgebied Zaligheden-Oost. Ruilverkaveling 1966-1975. Op 10-08-1964 werden de plannen “De Zaligheden Oost en West” te Eersel goedgekeurd. Op 05-04-1966 werd bij de Domineepad in Duizel officieel begonnen. Nieuwe kavelindeling kreeg zijn beslag in 1975-1975. De Kleine Beerze werd verbreed, verdiept en bij Donk oostwaarts verlegd.20

Thema: 23 De beemden 23.7 Hooiland Normaal gesproken zijn de beemden hooiland in een beekdal, vaak op een natte moerassige ondergrond. Hier is er iets bijzonders gebeurd. De bodemkaart geeft aan EZg23w, dat is: lage enkeerdgrond op een moerige ondergrond. Die “moerige ondergrond” is het restant van de ode beekdalbodem als hooiland. Vanaf De Donk hebben de boeren daar zand op gekard, zoveel dat de bodem nu als enkeerd beschreven wordt. Weliswaar relatief laag gelegen en nogal nat, maar wel met een dik plaggendek. Op de topografische kaarten is mooi te volgen hoe de graslandstrook langs de Kleine Beerze hier alsmaar smaller werd en dan verdween. In 1840 nog 100 tot 250 meter breed, in 1930 bijna verdwenen en nu helemaal. In het jongste gebruik is hier toch weer veel gras te vinden, maar dat is dus gras op een plaggenakker! Het verschijnsel doet zich ook elders voor, maar dit is wel een mooi voorbeeld. 4.23.7.091 Ellenbroek Het noordelijke gedeelte van het Ellenbroek. Hierval is het oostelijke gedeelte aan de Kleine Beerze nog grasland. 4.23.7.105 rijt bij Meerven Voor zover deze oude rijt in het ensemblegebied valt is deze nog grasland. 4.23.7.122 Spekdonken Voor zover de Spekdonken binnen het ensemble vallen, zijn deze merendeels nog grasland. Er zijn drie hoeken met akkerland.

Thema 24: bestuurlijk 24.2 Gemeynte

20

Dams e.a. (1989) 282, 288; Wintermans (1996) 168.

98

4.24.2.001 Gemeynte van Loon De gemeynte van (Hoogen)Loon werd in 1331 door de hertog vann Brabant uitgegeven. Het westelijke gedeelte van het ensemblegebied De Donk hoorde tot deze gemeynt. 4.24.2.002 Knegsel, De Grote Aard van Oerle Lag aan de westzijde van Knegsel. Uitgegeven 1294-1312, strekte zich uit over vijf schepenbanken. Hierin lag onder meer de Vessemse vooraard waarin alleen Vessem gerechtigd was en het Meulenbroek. Het oostelijke gedeelte van het ensemblegebied De Donk hoorde tot deze gemeynt, meer bepaald tot die Vessemse Vooraard. 4.24.2.003 Het Molenbroek Maakte deel uit van de Grote Aard van Oerle. Ook de boeren van De Donk waren hierin gerechtigd al lag deze gemeynt tot 3 kilometer noordelijker. Die rechten werden pas in 1969 in het kader van de ruilverkaveling afgekocht. 4.24.2.004 Vessem, Vessemse Vooraard Was onderdeel van de Grote Aard van Oerle. Het oostelijke gedeelte van het ensemblegebied De Donk maakte er deel van uit. 24.4 Grensmarkering 24.4.158 Grenssteen aan het Wagtendonks Hekken Grenssteen van de Vessemse Vooraard.. De steen nog op de kadasterkaart aangegeven. Vermoedelijk opgeruimd bij de verharding van de weg De Donk, voor 1930.

Bij de boerderij Donk 5 staat wel een betonnen paaltje op de hoek van de heg, maar dat is niet de oude grenspaal. Die stond links aan de sloot in de schaduw van de bomen. FOTO GOOGLE STREETVIEW, 2010.

Thema: 31 Historische (steden)bouwkunst 31.2. Boerderij 4.31.2.112 Donk 15 Langgevelboerderij met dwarsdeel uit circa 1925. Zadeldak met gesmoorde muldenpannen. Vernieuwde ramen met drieruits bovenlichten.

99

Donk 15 in 2010. Foto Google Streetview. 4.31.2.193 Donk 2 Langgevelboerderij gebouwd voor 1830. Sterk verbouwd, maar vermoedelijk nog met oude gebintenstructuur (gezien de golvende daknok), rieten wolfdak met brede pannenrand, leilinden voor de deur. Dit is de enige boerderij uit 1830 die er nog staat. De bijhorende schuur is al voor 1900 verdwenen.

Donk 2 in 2010. Foto Google Streetview.

100