Kerkenvisie Edam-Volendam September 2023
Tekst van het document
Toekomstperspectief
Omgevingswaarde De Swaen ligt aan de Voorhaven in het gebied van het beschermd stadsgezicht van Edam. Het is ooit gebouwd op een bouwkavel, en rechts en links staan er woonhuizen tegen de kerk aan. Aan de achterzijde is de later aangebouwde consistorie en nog buitenruimte. De kerk heeft een centrale ligging in Edam, en is onderdeel van een rij klassiekere (woon) gebouwen aan de Voorhaven.
01. Kerktoren
Het gebouw is in goede staat. Er is net een nieuwe predikant, er is een mooie groep vrijwilligers. Er zit wel zorg in de stijgende gemiddelde leeftijd van de vrijwilligers, en in de groeiende kosten rondom onderhoud en verduurzaming. Een deel daarvan is al gedaan, de Swaen heeft vloerverwarming en convectoren bij de ramen.
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 32
R.K. H. Nicolaaskerk Edam Aanleiding bouw
Bouwkundige beschrijving
In 1578 kwam de rooms-katholieke Grote of St. Nicolaaskerk in protestantse handen. In de daaropvolgende periode was openbare godsdienstuitoefening voor de katholieken verboden. De parochie kwam bijeen in een kleine, onopvallende kapel aan de Achterhaven, waar tot 1212 de moestuin van de pastorie gelegen was. Vanaf 1795 kwam een einde aan de achtergestelde positie van de katholieken. Het aantal zielen was ondertussen gegroeid tot ongeveer 1700. In 1842 werd het kerkbestuur via twee grote schenkingen in de gelegenheid gesteld een geheel nieuwe kerk te bouwen die groot genoeg zou zijn voor alle katholieken uit Edam en Volendam. Zo ontstond in 1846-1847 de huidige neoclassicistische kerk aan de Voorhaven, naar een ontwerp van de waterstaatsarchitect Hermanus H. Dansdorp. Deze kerk werd in 1847 ingewijd.
Het kerkgebouw is een driebeukige kruiskerk met een pseudobasilicaal schip en een geveltoren, in neoclassicistische stijl. Het schip telt vijf traveeën en wordt uitwendig gedekt door een zadeldak. De lagere koorpartij is eenbeukig. De hoofdbeuken worden overdekt door gepleisterde houten tongewelven, die aan beide zijden op een kroonlijst rusten. Het middenschip rust op ronde Dorische zuilen, herkenbaar aan de lijstkapitelen. De zijbeuken worden door gepleisterde houten kruisgewelven overdekt. De zijbeuken en de eindgevels van het transept worden verlicht door middel van tweedelige rondboogvensters. De ramen zijn voorzien van gebrandschilderd glas uit 1905. Aan de noordzijde is een deel van de vroegere kerk in gebruik als sacristie. Omstreeks de jaren 1960 is het kerkinterieur in Edam in het kader van de liturgische richtlijnen van het Tweede Vaticaans Concilie gemoderniseerd en wit geschilderd.
Huidig gebruik De kerk is in gebruik als parochiekerk met wekelijks vieringen op zondag. Daarnaast wordt de kerk incidenteel verhuurd voor concerten, uitvaarten en huwelijken. Het verenigingsgebouw wordt ook dagelijks gebruikt door groepen uit de burgerlijke gemeenschap. Aan de kerk vast is de pastorie gebouwd. De drie gebouwen vervullen een maatschappelijke functie door de ontmoeting van kerkleden en inwoners van Edam.
01. Kerktoren
De voorgevel aan de Voorhaven is uit baksteen opgetrokken. In het midden bevindt zich een grote, deels gepleisterde risaliet met kroonlijst, boogvenster en fronton. Op de hoeken van de voorgevel staan witgepleisterde pilasters. Boven de grote risaliet bevindt zich een klein roosvenster en daarbovenuit steekt de vierkante klokkentoren. Deze verjongt zich ter hoogte van de klokkenverdieping en wordt gedekt door een korte ingesnoerde naaldspits, gedekt met leien. In de toren hangen twee klokken uit 1949. Bovenop de spits staan een vergulde wereldbol en een kruis.
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 33
Adres:
Voorhaven 124, Edam
Ingebruikname:
1847
Huidige functie:
Kerk
Status: Rijksmonument
Vergelijkbaar kerkgebouw
Toekomstperspectief
■ St. Nicolaaskerk in Muiden ■ H.H. Petrus en Pauluskerk in Den Helder
De kerk is financieel gezond en kan zich goed redden. Het gebouw is een Rijksmonument, en heeft subsidies ontvangen voor onderhoud. Het zakkende grondwaterpeil en het inklinkende laagveen hebben wel invloed. Er zitten enkele scheuren in de muren en de fundamenten zijn inmiddels gestut om verdere schade tegen te gaan. De parochie wil zichtbaar zijn in de stad, en heeft van zich laten horen toen vorig jaar het 175-jarig bestaan werd gevierd. Het is nog niet duidelijk wat het beleid van het bisdom Haarlem-Amsterdam zal zijn als het gaat om afstoten van kerken in deze regio.
Omgevingswaarde De Nicolaaskerk ligt in het centrum van Edam aan de Voorhaven. Aan de Voorhaven steekt de torenspits boven de huizen uit. Aan de ene kant staat de pastorie tegen de kerk aan, aan de andere kant woningen. Aan de achterzijde is een ruime tuin. Het gebouw vormt een mooi ensemble met de aangrenzende pastorie en sluit aan de achterzijde aan op de kavel van de nabijgelegen voormalige RK school, nu De Nieuwe School geheten. De Voorhaven is onderdeel van het Beschermd Stadsgezicht van Edam.
Cultuurhistorisch belang De rooms-katholieke parochiekerk van St. Nicolaas is een karakteristiek, beeldbepalend en verzorgd voorbeeld van een waterstaatskerk. Het kerkgebouw herinnert aan de gestage groei en emancipatie van het katholieke volksdeel van Edam gedurende de eerste helft van de 19e eeuw, na een periode van onderdrukking door de staat. De neoclassicistische torengevel is beeldbepalend in de historische gevelwand aan de Voorhaven.
Geloofsgemeenschap Bij de Nicolaaskerk, onderdeel van de Franciscusparochie, hoort een levendige parochie waarbij zondags zo’n 40-80 bezoekers aanwezig zijn in de viering. Er is op dit moment geen teruggang in ledenaantal. Er zijn genoeg vrijwilligers die zich op flexibele basis willen inzetten. Het is lastiger om mensen te vinden die bestuursverantwoordelijkheid willen dragen.
01. Kerktoren
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 34
Witte Kerkje Edam Aanleiding bouw
Bouwkundige beschrijving
Vanaf het einde van de negentiende eeuw nam bij de hervormden en de gereformeerden de behoefte aan aparte evangelisatielokalen toe, bestemd voor doordeweekse activiteiten, zoals catechese en zondagsschool. Het Witte Kerkje aan de Nieuwehaven uit 1900 is een voorbeeld van een dergelijk evangelisatielokaal, opgericht door de hervormde gemeente van Edam.
Het evangelisatielokaal is een klein, rechthoekig zaalgebouw onder een zadeldak, voorzien van Hollandse pannen. De voorgevel aan de Nieuwehaven ligt op het zuiden. De gepleisterde gevel heeft drie rondboogvensters en een ingang, te bereiken via een hardstenen stoep. Boven de deur zit een bovenlicht met rondboog. De geveltop wordt geaccentueerd door klimmende rondboogfriezen, die aan het romaans herinneren. De hoeken worden door pilasters gemarkeerd. Bovenin de gevel zit een roosvenster. Alle ramen zijn voorzien van gietijzeren roeden. De architectuur met Italiaanse en romaanse invloeden werd in de 19e eeuw veel toegepast bij onder meer de hervormde kerkbouw. In de oorspronkelijke indeling was de kerk voorzien van eenvoudige voordeuren die toegang gaven tot een kleine hal met aan beide zijden toegang tot de gebedsruimte. Aan de achterzijde van de hal waren vaste banken. Achterin de kerk was een preekstoel. In de achtergevel waren twee deuren die toegang gaven tot de zondagsschool aan de Voorhaven.
Huidig gebruik De huidige eigenaar heeft het kerkje in bezit sinds 1984. In de jaren 80 kwamen veel kunstenaars uit Amsterdam hiernaartoe vanwege de vastgoedprijzen en de mogelijkheden voor werkruimte. De begane grond is op dit moment in gebruik als tentoonstellingsruimte. Hier worden exposities gehouden en lezingen, en evenementen als de pianowandeling. Op de verdieping is een woning met kantoor. De kerk is 150 jaar in gebruik geweest als gebedsruimte. Daarna heeft het pand drie eigenaren gehad die elk een andere culturele functie aan het pand gaven. Aanvankelijk was het pand in gebruik als atelier, later als studio en speelruimte voor een kindertheater en nu als tentoonstellingsruimte voor beeldende kunst en vormgeving. Deze laatste culturele functie heeft inmiddels een duur van 65 jaar.
01. Kerktoren
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 35
Adres:
Nieuwehaven 23, Edam
Ingebruikname:
1900
Huidige functie:
Kantoor, woonruimte en
expositieruimte Status:
Gemeentelijk monument
Vergelijkbaar kerkgebouw
Toekomstperspectief
■ Voormalige gereformeerde Oosterkerk te Deventer
De huidige eigenaar woont naar volle tevredenheid in dit mooie kerkje. De culturele programmering in het kerkje met lezingen, muziek en exposities is een onderdeel van de exploitatie. Er ligt wel een verduurzamingsopgave voor de kerk. Het gebouw is slecht geïsoleerd, en in de winter wordt er niet geëxposeerd vanwege de energiekosten. De eigenaar zou baat hebben bij een stichting waarin alle kerken deelnemen om aan gezamenlijk aan behoud voor de toekomst te werken.
Omgevingswaarde Het Witte Kerkje ligt aan de Nieuwehaven, ingeklemd tussen woningen rondom. Het is nog als kerk herkenbaar door het kleine kruis bovenop de voorgevel. De Nieuwehaven is onderdeel van het beschermd Stadsgezicht.
Cultuurhistorisch belang Het voormalige evangelisatielokaal is een karakteristiek en – qua architectuur van de gevel – rijk aangekleed voorbeeld van een evangelisatiegebouw uit de periode rond 1900. De neoromaanse architectuur was voor die periode al wel enigszins gedateerd.
Geloofsgemeenschap Voorheen gebruikte de Hervormde Kerk deze kerk als zendingslokaal.
01. Kerktoren
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 36
Moskee Edam
aan de noordoost- en noordwestzijde zijn van smalle verticale vensters voorzien. Op de begane grond bevindt zich de gebedsruimte voor de mannen en daarboven die voor de vrouwen. Tegen de zuidoostwand van de gebedsruimte bevindt zich de mihrab (gebedsnis) die uitwendig niet zichtbaar is.
Aanleiding bouw Sinds de laatste decennia van de 20e eeuw woont er in Edam een kleine Marokkaanse gemeenschap. In 2006 konden zij hun eigen gebedshuis oprichten. Voor de moskee hebben zij een stichting opgericht, de Stichting op Weg naar de Toekomst. De nieuwe moskee werd gebouwd aan de rand van de stad, aan een parkeerterrein bij de hoek van de Burgemeester Versteeghsingel en de Broekgouwstraat.
Vergelijkbaar kerkgebouw ■ Arrahman Moskee in Bilthoven
Huidig gebruik
Omgevingswaarde
De moskee is een gebedshuis waar het wekelijkse vrijdagmiddaggebed wordt gebeden. Daarnaast worden er in de weekenden ook Koranlessen gegeven aan kinderen en jongeren. Om te kunnen bidden is het noodzakelijk om kennis te hebben van de Koran en de verzen te kennen. Tijdens de gebeden worden de verzen gereciteerd.
De moskee is gelegen aan een parkeerplaats, waar ook een skatebaan, sportfaciliteiten en een kinderopvanglocatie gevestigd is.
Cultuurhistorisch belang
Bouwkundige beschrijving De moskee is een sober, rechthoekig gebouw van twee bouwlagen en met een plat dak. De gevels bestaan uit bruinrode baksteen, gemetseld in halfsteensverband. De ingangsgevel ligt aan de noordoostzijde, gericht naar het parkeerterrein. Boven de ingang bevindt zich een verhoogd bouwdeel met bovenin een boogvormig venster en een spaarveld met een Arabische tekst daarboven. De ingang bestaat uit een dubbele deur. De gevels
01. Kerktoren
De Marokkaanse moskee is (typologisch gezien) het eerste niet-christelijke gebedshuis in de gemeente Edam-Volendam en tevens het jongste gebedshuis in de gemeente. Het is een karakteristiek voorbeeld van een sobere nieuwe moskee uit het begin van de 21e eeuw, uitwendig slechts als zodanig herkenbaar aan de Arabisch aandoende accenten boven de ingang.
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 37
Adres:
Burg. Versteeghsingel 6,
Edam Ingebruikname:
2006
Huidige functie:
Moskee
Status: Geen
Geloofsgemeenschap
Toekomstperspectief
De moskee is eigendom van de Marokkaanse gemeenschap, maar is niet alleen bedoeld voor de Marokkaanse gemeenschap. De moskee wordt gebruikt door mensen uit verschillende culturen. Er zijn dagelijks bezoekers aanwezig en bij het vrijdagmiddaggebed is er een groot aantal aanwezigen.
De moskee is een vrij nieuw gebouw, onderhoud wordt veelal gedaan door vrijwilligers. Er is een gezonde exploitatie, en een groeiende gemeenschap van betrokkenen. Er zijn geen zorgen over onderhoud of verduurzaming. Onlangs zijn zonnepanelen geplaatst. De moskee is graag betrokken bij kerken in deze gemeente, en zou ook graag samen op willen trekken in het sociaal domein als het gaat om jongerenwerk zoals huiswerkbegeleiding en hulp bij belastingaangifte. Er is een gezonde exploitatie, en een groeiende gemeenschap van betrokkenen. Voor mogelijk medegebruik in de toekomst is eventueel te denken aan samenwerking met de verschillende stichtingen en sportfaciliteiten die in de directe omgeving zijn gevestigd.
01. Kerktoren
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 38
R.K. St. Vincentius a Paulokerk Volendam
Aanleiding bouw
zijkapellen van de voorgevel staat de halfingebouwde vierkante toren. De klokkengeleding heeft opengewerkte rondboogvensters waarachter de luidklokken hangen, met aan de voor- en zijkanten ruitvormige uurwerkplaten. De toren wordt bekroond door een ingesnoerde naaldspits. Het gepleisterde, zachtgeel geschilderde interieur is relatief sober en monumentaal. De ronde bogen, pilasters en kroonlijsten verraden de invloed van zowel het classicisme als het romaans; hieraan zijn evenzeer de twee verschillende bouwperioden van de kerk af te lezen. De Ionische pilasters en kroonlijsten in het koor zijn een kenmerk van de late fase van het neoclassicisme uit de eerste bouwperiode van de kerk. Het zeer brede middenschip wordt door een houten tongewelf overdekt, voorzien van rood geaccentueerde gordelbogen. In het priesterkoor vallen de twee gebrandschilderde koorvensters en het rijk gesneden neogotische hoofdaltaar op. Ook de eikenhouten neogotische preekstoel is rijk voorzien van houtsnijwerk. Het Adema-Schreurs orgel is in 2018 gerestaureerd na schade door blikseminslag. Het kerkinterieur is omstreeks de jaren van het Tweede Vaticaans Concilie versoberd en o.a. van de huidige banken voorzien.
In de middeleeuwen was Volendam een kleine havenplaats. De katholieken kerkten in Edam. De bevolking groeide onder invloed van de visserij en er ontstond behoefte aan een eigen kerkgebouw. In 1860 kwam het nieuwe parochiekerkje gereed naar een ontwerp van architect Theo Molkenboer. In 1880-1882 en in 1907-1908 werd een uitbreiding door bouwmeester Bleijs met o.m. een transept, koor, zijbeuken, voorgevel en toren.
Huidig gebruik Elke dag zijn er katholieke vieringen. Daarnaast wordt de kerk gebruikt voor uitvaarten en huwelijken en zijn er concerten. Aan de kerk vast zit een pastorie met 2 woonappartementen en een Aula van een uitvaartonderneming met opbaar mogelijkheden.
Bouwkundige beschrijving De St. Vincentiuskerk is een grote driebeukige kruiskerk met een pseudobasilicaal schip, een halfingebouwde fronttoren en een tweezijdig gesloten koorapsis met zijkapellen aan de noordoostzijde. Het koor wordt geflankeerd door recht gesloten zijkapellen en aanbouwen ten behoeve van de sacristie. Het kerkgebouw is geheel voorzien van uiterst sobere rondboogvensters. Tussen de twee
01. Kerktoren
Vergelijkbaar kerkgebouw ■ St. Georgiuskerk in Spierdijk
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 39
Adres:
Kerkepad 2, Volendam
Ingebruikname:
1860
Huidige functie:
Kerk
Status:
Gemeentelijk monument
achterban, die actief bijdraagt in onderhoud en beheer. Dit uit zich ook in financiële bijdragen van plaatselijke ondernemers vanuit de Vincentiusstichting waarmee een deel van het onderhoud betaald kan worden. In 1994 werd de actie ‘Twee miljoen, samen doen’ georganiseerd en heeft er een grondige renovatie van 3 jaar plaatsgevonden. De gemiddelde leeftijd van de vrijwilligers wordt steeds hoger. Hierdoor is het soms lastig om genoeg mensen te vinden die zorgdragen voor de openstelling of andere taken.
Toekomstperspectief De geloofsgemeenschap en de bredere achterban maken dat de kerk geen zorgen zou hoeven hebben over de toekomst. Het bisdom heeft echter aangekondigd dat een aantal kerken in het bisdom Haarlem-Amsterdam zullen gaan sluiten. Het is de vraag of er ook RK kerken in de gemeente Edam-Volendam op termijn zullen moeten sluiten. Los van de leden van de parochie heeft de kerk ook een bijzondere plaats in de dorpsgemeenschap. Mensen zijn betrokken, ook financieel. Mocht er in de toekomst meer inkomsten nodig zijn, dan wordt dit gezocht in meer verhuur voor culturele activiteiten als concerten, exposities en rondleidingen.
Omgevingswaarde De Vincentiuskerk ligt omsloten door aan twee zijden de begraafplaats, en aan een zijde een parkeerplaats. Aan de voorzijde kan men het kerkplein betreden over een brugje. De pastorie is verbonden met de kerk. De kerk ligt vlakbij het IJsselmeer en is een baken voor de scheepvaart.
Cultuurhistorisch belang
De rooms-katholieke St. Vincentiuskerk is sterk beeld- en identiteitsbepalend voor Volendam. De architectuur is kenmerkend voor de ontwikkeling van de rooms-katholieke kerkbouw in het midden van de 19e eeuw, onder invloed van de late fase van het neoclassicisme, de periode voordat de neogotiek in zwang raakte. De architectuur vertoont ook regionale (Noord-)Hollandse kenmerken. De latere uitbreidingen van de kerk zijn qua stijl steeds aangepast aan de vroegste bouwfase, bijvoorbeeld doordat de architecten consequent rondboogvensters toepasten. Het interieur is qua stijl en aankleding een door de loop der jaren gevormd ensemble. Het gebouw is een gemeentelijk monument. De toren is in bezit van het kerkbestuur.
01. Kerktoren
Geloofsgemeenschap De geloofsgemeenschap is zeer actief. Dagelijks zijn er vieringen in de kerk die goed worden bezocht. Ook vinden er uitvaarten, doopsels en en huwelijken plaats. Er is sprake van een hechte Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 40
R.K. O.L. Vrouwe Sterre der Zee kerk Volendam
Aanleiding bouw
De raampartij is ten opzichte van het dak naar binnen gebouwd, waardoor bij het betreden van de kerk de indruk van een atrium of voorhal wordt gewekt. Die indruk wordt versterkt door de betonnen poort voor het middelste portaal. Rechts voor de kerk, op het voorplein, staat een sobere vierkante klokkentoren, die aan de bovenzijde is opengewerkt en van drie luidklokken is voorzien. Aan de linkerzijde van de ingang bevindt zich een blokvormige doopkapel met bovenlicht. Het gebouw ademt een scheepsbouwkundige sfeer van op- en neergaande lijnen.
In de tweede helft van de 20e eeuw ontstond aan de westzijde van Volendam een nieuwe uitbreidingswijk. Daardoor werd het aantal parochianen van Volendam dermate groot dat een tweede parochiekerk noodzakelijk werd. De kerk is ontworpen door de architecten: A. Alberts en H. Oudejans. De kosten hiervan zijn door de eigen bevolking bij elkaar gespaard. De kerk draagt de naam van Maria Sterre der Zee, vanwege de binding van de parochie met het vissersdorp. De kerk wordt in de volksmond Mariakerk genoemd.
Huidig gebruik Per week worden er 6 vieringen gehouden. Daarnaast zijn er uitvaarten en huwelijken in de kerk. Naast het gebouw is ook een parochiehuis waar koren repeteren en dat verhuurd wordt aan verenigingen uit het dorp, en aan de kerk vast zit een bewoonde pastorie.
Bouwkundige beschrijving Het kerkgebouw is een moderne, rechthoekige zaalkerk onder invloed van het functionalisme. De voor- en achtergevel zijn de korte eindgevels en worden grotendeels door raampartijen doorbroken. De bakstenen zijgevels zijn grotendeels blind en zijn aan de uiteinden – op de vier hoekpunten van de kerkzaal – afgeschuind. Het flauw hellende dak is licht geknikt. De voorgevel ligt aan een ruim voorplein en bevat een entree met drie portalen.
01. Kerktoren
Het interieur is imposant en weids. Onder het dak hangt een beschoten plafond (d.w.z. voorzien van houten latten), dat deels is opengewerkt. Via kleine bovenlichten in het dak valt indirect licht boven het priesterkoor naar binnen. Het priesterkoor is conform de liturgische wensen van de jaren 1960 naar voren gebouwd en bevat een sobere altaartafel. In een uitgespaarde nis bevindt zich links vooraan het orgel en rechts een uitbouw ten behoeve van het tabernakel. Zeer opvallend is de felrood gekleurde glaswand die het priesterkoor een sterk accent geeft. De rechter zijmuur, aan de westzijde, bevat veertien kleine vierkante vensters, gevuld met gebrandschilderde kruiswegstaties van de hand van Joep Nicolas uit 1963 Deze bezienswaardige afbeeldingen zijn expressief en maken een Breugheliaanse indruk. Het sobere meubilair uit de bouwtijd is nog aanwezig en kenmerkt de ingetogenheid van de rooms-katholieke kerkbouw en kerkinrichting van de jaren 1960 tegen de achtergrond van het Tweede Vaticaans Concilie.
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 41
Vergelijkbaar kerkgebouw
Adres:
Julianaweg 72, Volendam
Ingebruikname:
1962
Huidige functie:
Kerk
Status:
Gemeentelijk monument
De exploitatie van de kerk is op dit moment probleemloos, maar ook hier dreigt op de achtergrond de visie van het bisdom Haarlem-Amsterdam op het aantal kerken dat voor de eredienst beschikbaar kan blijven.
■ H. Geestkerk in Amstelveen ■ H. Sacramentskerk in Uithoorn
Omgevingswaarde
Mocht er in de toekomst medegebruik overwogen worden, dan zijn verschillende opties denkbaar. Een theaterfunctie, een hospice of medegebruik door ondernemers in de periferie van de kerk zijn denkbare invullingen.
De Mariakerk ligt in een woonwijk, omringd door huizen. De kavel is ruim, aan de voorzijde is een plein en een toren, aan de achterkant een fietsparkeerplaats en de toegang tot het parochiehuis. Aan de voorzijde is de pastorie aan de kerk vastgebouwd. Het kerkgebouw is karakteristiek en beeldbepalend aan de doorgaande Julianaweg.
Cultuurhistorisch belang De Mariakerk in Volendam is een gaaf bewaard, monumentaal voorbeeld van rooms-katholieke kerkbouw uit de vroege jaren 1960, waarin de modernistische geest van het Tweede Vaticaans Concilie rondwaart. Van grote kunsthistorische waarde zijn de veertien gebrandschilderde kruiswegstaties van Joep Nicolas.
Geloofsgemeenschap De geloofsgemeenschap is hecht, en actief. De vieringen worden goed bezocht, zeker op hoogtijdagen als Kerst en Pasen. Vrijwilligers dragen bij aan onderhoud en beheer.
Toekomstperspectief De Mariakerk heeft een hechte achterban. De gemiddelde leeftijd van de leden gaat wel omhoog. Sommige oudere leden die voorheen rondom de kerk woonden, vertrekken naar seniorenwoningen in het centrum van het dorp. Verduurzaming van de kerk is gecompliceerd. Het dak (gasbeton) kan bijv. alleen zonnepanelen via een speciaal brugsysteem dragen waarbij het gewicht alleen drukt op de dakbalken die dit gewicht kunnen hebben. Hierbij is de huidige bekabeling niet toereikend. Ook isoleren is lastig.
01. Kerktoren
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 42
Stolphoevekerkje Volendam Aanleiding bouw
woongedeelte van de koster en schoolmeester. Het woongedeelte wordt door middel van een dichte wand van de kerkzaal afgesloten. De vierkante middenpartij van de kerk wordt gevormd door een dekbalkgebint van vier staanders en twee tussenstaanders.
De bevolking van Volendam is grotendeels rooms-katholiek gebleven, waarmee het een uitzondering is ten opzichte van de rest van het Waterland. Vanaf de Reformatie (16e eeuw) woonde hier een kleine protestantse minderheid. Waarschijnlijk weken zij eerst uit naar Edam. In 1658 bouwden de gereformeerden een klein vierkant houten gebouwtje naast de haven dat als “predickhuijs, school ende woonhuijs” diende. De molenmaker Adriaen Jansz Nieng uit Hoorn zorgde voor de uitvoering. Het is evident dat hij bij de bouw de constructie van stolpboerderijen toepaste. Hieraan ontleent het kerkje haar naam.
Tot op heden fungeert het als protestantse kerk. Daarnaast is het kerkje een trouwlocatie en worden er concerten gegeven. In de nabije toekomst zal het kerkje een culturele bestemming krijgen.
Het interieur bevindt zich nog vrijwel in de oorspronkelijke staat van de bouwperiode. In het midden bevindt zich een lichtblauw geschilderd gewelfd plafond, waarop vier wapenschilden zijn aangebracht, t.w. van Volendam, Edam, Holland en West-Friesland en een zon. De preekstoel en de dooptuin dateren uit de bouwtijd van de kerk. De sobere preekstoel is zachtgroen geschilderd en is voorzien van een klankbord. Het kleine orgel dateert uit circa 1810 en diende als huisorgel. Het doophek is gedecoreerd met gebeeldhouwde vrouwenfiguren en boogvormige openingen. Dit hek en de onderste wandzone zijn donkerrood geschilderd. Rechts bevindt zich een doopboog. Preekstoel, doophek en doopboog vormen het liturgisch centrum uit de 17 eeuw.
Bouwkundige beschrijving
Vergelijkbaar kerkgebouw
Huidig gebruik
Het Stolphoevekerkje is opgezet als een vierkante, geheel uit hout opgetrokken, centraalbouw met een tentdak en een kleine, spitse dakruiter. Het dak is belegd met zwartgrijze Hollandse pannen. De buitenwanden zijn bekleed met gepotdekselde horizontale planken. In de zijwanden zitten eenvoudige rondboogvensters. Aan de oostzijde bevindt zich een kleine consistoriekamer en een
01. Kerktoren
■ Zwarte Kerkje in Zuidschermer
Omgevingswaarde De Stolphoeve stond in aanvang op zichzelf en ligt ook nu nog - hoewel aan drie zijden omgeven door bebouwing - op een soort eiland met ook ruimte
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 43
Adres:
Burg. Kolfschotenplein 1,
Volendam Ingebruikname:
1658
Huidige functie:
Kerk en cultureel centrum
Status: Rijksmonument
voor groen en bomen. Aan de voorzijde ligt een parkeerplaats, en in de directe omgeving is een voormalige school, een horecagelegenheid en zijn typisch Volendamse woningen te vinden. Het Markermeer ligt op loopafstand.
Cultuurhistorisch belang Het Stolphoevekerkje is een, typologisch gezien, zeldzaam voorbeeld van een protestantse houten kerk uit de periode van de Reformatie, waarvan de bouw is gebaseerd op de Noord-Hollandse stolpboerderij. Het interieur bevindt zich nog in de oorspronkelijke staat en ademt een intieme sfeer. Het kerkje is aangewezen als rijksmonument. De kerk is eigendom van Stichting Oude Hollandse Kerken, en was tot tot 2021 in bezit van de Protestantse kerk Nederland.
Geloofsgemeenschap Er zijn 120 leden, waarvan er zondags zo’n 15 mensen in de viering aanwezig zijn. Ook is er een aantal betrokken vrijwilligers. De Protestantse Gemeente te Edam en de Protestantse Gemeente te Volendam zijn voornemens samen te gaan tot “de Protestantse Gemeente te Edam en Volendam”. De diensten in de Stolphoevekerk worden voorlopig gecontinueerd op iedere 2e zondag van de maand.
Toekomstperspectief De kerk wordt overgenomen door de Stichting Oude Hollandse Kerken. Er is een lokale commissie ingesteld die het gebouw gaat exploiteren als cultureel centrum met een programmering van beeldende kunst, lezingen en klassieke muziek. Daarnaast kunnen er ook nog kerkelijke vieringen gehouden worden.
01. Kerktoren
Er is een wens tot vernieuwen van het sanitair en de keuken. Ook de rest van het interieur van de bijzalen en de verwarming heeft modernisering nodig. Daarnaast zou het goed zijn om meer isolatie toe te passen. Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 44
3.
Ontwikkelingen in gebruik
Religieus en ander gebruik
Dit betekent overigens niet dat in deze kerken geen concerten of anderszins buitenkerkelijke activiteiten gehouden worden, maar in mindere mate dan in de kerken met een multifunctionele bestemming. De moskee heeft een volledig religieuze bestemming. De speeltoren valt buiten bovenstaande opsomming, omdat dit geen kerk meer is. In het kleine kerkdeel dat nog over is, is een kantoor gevestigd.
De meeste kerken in de gemeente Edam-Volendam zijn in gebruik als gebedshuis. Vijf kerken zijn herbestemd: Etersheim, Schardam, Witte Kerkje Edam, Groenlandkerk Edam en Warder. Warder is een sportzaal, Etersheim is een woning met Bed & Breakfast, Groenlandkerk is een woning, Schardam is een woning en atelier en Witte kerkje is expositieruimte en woning/kantoor.
Geloofsgemeenschappen
Zes kerken hebben een multifunctionele bestemming waarbij naast kerkdiensten ook concerten, lezingen, toneelvoorstellingen en exposities worden georganiseerd: Beets, Kwadijk, Middelie, Grote Kerk Oosthuizen, Stolphoeve Volendam, Grote Kerk Edam.
Bij alle gebedshuizen speelt een stilstand of een terugloop in ledenaantal. Een stijgende leeftijd en nieuwe generaties die door secularisatie minder betrokkenheid hebben bij de kerk spelen hierbij een rol. De enige uitzondering hierop is de Moskee. Deze heeft een groeiend ledenaantal. Tegelijk zijn de geloofsgemeenschappen in veel gevallen de drijvende kracht achter het blijvend gebruik van de kerk. Kerkleden doen veel vrijwilligerswerk in bestuurswerk, onderhoud, en sociaal-maatschappelijk, zoals het organiseren van ontmoetingen en activiteiten. Ook zijn zij vaak bereid tot het langdurig financieel steunen van de kerk.
De exploitatie van de gedeeltelijk herbestemde kerken is vaak lastig. Dit komt door de nasleep van corona, hoge kosten voor onderhoud en energie, minder vrijwilligers, en afhankelijkheid van een culturele programmering. Deze culturele programmering is niet problematisch, maar er zijn verschillende kerken in dezelfde regio die allemaal een culturele programmering hebben en in die zin elkaar zouden kunnen beconcurreren.
1
Zes kerken zijn nog eerst en vooral in gebruik als kerk: Vermaning Edam, de Swaen Edam, Vincentiuskerk Volendam, Mariakerk Volendam, RK kerk Oosthuizen en RK kerk Edam.
9
be ge
dshui
1
ze
Vrijwilligers
n
Speeltoren
7
5
Religieus gebruik
Herbestemd
6
Multifunctioneel gebruik
01. Kerktoren
Los van de leden is er ook betrokkenheid van vrijwilligers. Dat zijn vaak leden van de kerk, maar kunnen ook buurtbewoners of mensen uit het dorp/de stad zijn. Ze leveren een bijdrage door bestuurswerk, door hand- en spandiensten, of zijn donateur. De kerken merken dat mensen minder vaak een structurele bestuursrol op zich willen nemen. Dit komt door de stijgende leeftijd, maar soms ook door de verantwoordelijkheid voor gebouw en gemeenschap die zwaar gevoeld wordt. Het onderhoud van het gebouw en de kennis die gevraagd wordt voor het regelen van financiering daarvan, vraagt soms veel. Ook voor minder verantwoordelijke taken is het moeilijk om genoeg vrijwilligers te vinden. Mensen willen zich wel incidenteel of op flexibele basis inzetten, maar kerken hebben vaak behoefte aan een structurele betrokkenheid.
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 45
Financiën
Bisdom
De kerken zijn veelal verankerd in de burgerlijke gemeenschap. Er is veel wederzijdse betrokkenheid, zowel van kerk naar dorp/stad als andersom. De kerken kunnen rekenen op steun en inzet, ook financieel van bijv. ondernemers.
Het aartsbisdom in Nederland heeft besloten dat het aantal katholieke kerkgebouwen te groot is. Dit betekent dat een aantal katholieke kerken op termijn wordt onttrokken aan de eredienst en zal moeten sluiten. Die boodschap heeft ook het bisdom Haarlem-Amsterdam in 2022 afgegeven. “Het bisdom wil naar een model waarin een klein aantal vitale kerken een centrumfunctie vervult …. en wil de komende vijf à tien jaar toewerken naar een situatie waarin ongeveer 28 kerken een blijvende centrumfunctie vervullen. Nog eens 37 kerken blijven enkele jaren als ‘steunpunt’ voor de plaatselijke gemeenschap fungeren, waarbij grote investeringen worden vermeden. Dat betekent dus dat 99 kerken binnen enkele jaren moeten sluiten.” Hierbij wordt niet aangegeven om welke kerken dit gaat. Dit is op dit moment dus nog niet duidelijk. Het is te begrijpen dat dit onder de katholieke kerken voor onrust zorgt, te meer omdat op dit moment geen van de katholieke kerken in de gemeente Edam-Volendam in acute financiële nood verkeert.
Door de secularisatie en de dalende ledenaantallen wordt er minder in de kerk getrouwd, gedoopt en uitgevaren. Die inkomsten lopen kerken mis en moeten gecompenseerd worden door externe verhuur of hogere bijdragen van leden. De protestantse kerkgemeenschappen hebben het hiermee het moeilijkst. De meeste protestantse kerken kennen gemengd gebruik. In het geval van gemengd gebruik is er geen eigen geloofsgemeenschap betrokken, maar wordt er wel een aantal vieringen per jaar georganiseerd door bijv. de Protestantse gemeente Zeevang en Oudendijk. De exploitatie komt rond door verhuur voor culturele activiteiten, uitvaarten en huwelijken. Facilitering van deze verhuur ligt meestal in handen van vrijwilligers. Dit drukt uiteraard de kosten maar betekent ook dat er voldoende vrijwilligers moeten zijn om dit goed te kunnen bemensen. De energielasten die afgelopen jaar een enorme stijging kenden, zijn echt een complicerende factor. Een exploitatie die na corona al een dreun kreeg, komt hierdoor sneller in de gevarenzone. Verschillende kerken in deze gemeente kennen een gemengd gebruik en zijn allemaal beschikbaar voor verhuur voor culturele activiteiten, uitvaarten en huwelijken. Dit maakt het behouden van een goede concurrentiepositie soms lastig. Nog afgezien van het feit dat kerken liever geen concurrenten van elkaar willen zijn.
Hierbij is dan ook door verschillende eigenaren de wens geuit om als kerken meer samen op te trekken als het gaat om het afstemmen van tarieven of het gezamenlijk op zoek gaan naar verduurzamingsmogelijkheden.
Witte kerkje Edam
01. Kerktoren
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 46
4. Visie van betrokken organisaties op gebedshuizen in Edam-Volendam
Verschillende betrokken organisaties zijn bevraagd op hun gedachtes over de toekomst van de gebedshuizen in Edam-Volendam. Dit zijn organisaties die zich inzetten voor (religieus) erfgoed.
Hierbij zit de waarde niet alleen in de afzonderlijke onderdelen zoals een gesigneerde preekstoel en lezenaar in de Grote Kerk Edam, of het marmeren praalgraf uit de Grote Kerk Oosthuizen, maar juist de samenhang tussen de onderdelen maken het waardevolle ensembles. De waardenstelling is als bijlage toegevoegd aan deze Kerkenvisie.
Raad van Kerken
Protestantse gemeente Zeevang Oudendijk
De Raad van Kerken bestaat uit vertegenwoordigers van de aangesloten christelijke kerken. De Raad heeft een oecumenische doelstelling, en adviseert en faciliteert de lidkerken op het gebied van samenwerking, zoals in Diaconie en Caritas. De Raad van Kerken heeft een adviserende rol naar de burgerlijke en kerkelijke overheid, en neemt ook deel aan de Participatieraad die de gemeente adviseert inzake sociale vraagstukken. De Raad geeft een gezamenlijk kerkblad uit, het Venster. Daarnaast organiseert de Raad oecumenische vieringen en bijeenkomsten. De Raad vindt het belangrijk dat er goed contact is tussen kerken en de (plaatselijke) overheid en zou het daarom toejuichen als een beleidsmedewerker van de gemeente op regelmatige basis aanschuift bij de bijeenkomsten van de Raad indien het voorliggende onderwerp en de agenda daartoe nopen.
De Protestantse gemeente Zeevang Oudendijk kiest er bewust voor om de vieringen te verdelen over verschillende kerken in onder meer de gemeente Edam-Volendam: Beets en Oosthuizen. Zo komt ze naar de mensen toe, dat maakt de afstand kleiner. De Protestantse gemeente Zeevang Oudendijk werkt al heel veel samen met de Protestantse gemeente Koggenland. Er is een gezamenlijke voorganger, een gezamenlijke cantorij en een gezamenlijk kerkblad. Binnen afzienbare tijd zullen deze twee Protestantse gemeentes ook bestuurlijk één gemeente vormen. De contacten met de kerkeigenaren lopen over het algemeen goed en soepel. Het is mooi als in de kerken, naast culturele activiteiten ook religieuze vieringen gehouden kunnen worden, en voor de kerkelijke gemeente is het mooi om in allerlei plaatsen in de regio te kunnen vieren.
Museum Catharijneconvent Museum en Kenniscentrum
Het Catharijneconvent heeft een waardenstelling gegeven van de kerkinterieurs en het roerend religieus erfgoed in de kerken binnen de gemeente Edam-Volendam. Deze waardenstelling is als bijlage bij deze Kerkenvisie gevoegd. Catharijneconvent concludeert dat de gemeente Edam-Volendam een gevarieerd kerkenlandschap heeft met een iets hoger dan gemiddeld percentage aan monumentale kerkgebouwen. Enkele kerkinterieurs behoren tot de topensembles. Dit zijn de kerkinterieurs van de: ■ ■ ■ ■
Doopsgezinde Vermaning Edam; Grote Kerk Edam; Grote Kerk Oosthuizen; Stolphoevekerk.
Stichting Oude Hollandse Kerken
01. Kerktoren
De Stichting Oude Hollandse Kerken bestaat sinds 1975 en is opgericht in navolging van vergelijkbare stichtingen in Groningen, Friesland en Gelderland. De Stichting heeft tot doel het behoud van monumentale, gezichtsbepalende kerkgebouwen in (inmiddels alleen nog) de provincie Noord-Holland. De Stichting propageert het (her)gebruik van kerken. Een monument wordt levend als het een publieksfunctie heeft. Daarom wordt het houden van vieringen, gecombineerd met een culturele programmering ook gestimuleerd. De culturele programmering wordt vooral georganiseerd door een plaatselijke commissie. Het zou helpend zijn voor het voortbestaan van deze kerken als de gemeente Edam-Volendam een kleine culturele subsidie zou verlenen als startkapitaal voor een plaatselijke commissie die met een culturele programmering wil beginnen.
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 47
Vereniging Oud-Edam
Stichting Volendams Museum
De vereniging Oud-Edam is opgericht in 1943 en heeft als doel “het stedenschoon van Edam en omgeving te bewaren, te beschermen en waar mogelijk te vermeerderen”.
De stichting Volendams Museum is opgericht in 1977 met als doelstelling “het oprichten en in stand houden van een museum en expositieruimte voor alle zaken welke in cultureel, folkloristisch, godsdienstig, oudheidkundig en anderszins betrekking hebben op de Volendammer gemeenschap in verleden, heden en toekomst”.
Oud-Edam ziet dat er veel monumentale kerken zijn in de gemeente Edam-Volendam, en dat zij als bakens herkenbaar zijn, vooral als er een toren is. Monumentale kerken zijn erfgoed waar men zuinig op moet zijn, maar daarnaast is het nog mooier als dit erfgoed ook een publieksfunctie heeft. De kerken die toegankelijk zijn voor publiek, kunnen ook een rol spelen in de leefbaarheid van de stad. Voorbeelden van een publieksfunctie zijn een trouwlocatie, een locatie voor muziek, festivals, exposities. Hierbij is het goed om aan te sluiten bij de eigenheid van de kerk, en ook de unieke eigenschappen van locatie en de directe omgeving mee te nemen.
Volendam kent een historie van geloof. Het was een katholieke enclave in een overwegend protestants gebied. Hier wordt in het museum ook volop aandacht aan geschonken. Een onderdeel van de Volendamse klederdracht, de Volendammer hul, is afgeleid van de kap van de non. Het kerkbezoek loopt tegenwoordig terug. De betrokkenheid van jongere generaties op het kerkelijk leven wordt kleiner. Kerken moeten hun begroting sluitend krijgen, dus een combinatie met culturele programmering is voor de hand liggend. Bij (gedeeltelijke) herbestemming is het belangrijk om oog te hebben voor de oorspronkelijke bestemming van het gebouw.
Daarnaast kunnen bewoners ook betrokken worden bij de kerken door een educatief programma. Er valt hierbij te denken aan schoolkinderen die een lesprogramma over kerken volgen en daarbij de kerken bezoeken. Hierbij komt de historie van het gebouw aan bod, maar ook de betekenis van de religieuze symboliek.
De kerk was van oorsprong ook een ontmoetingsplaats. Daar is ook nu nog behoefte aan. Het is belangrijk om die functie te behouden, ook na (gedeeltelijke) herbestemming.
Mocht er sprake zijn van herbestemming, dan is het aan te raden dat kerkeigenaren zich oriënteren op voorbeelden van herbestemming in het land. In allerlei gemeentes zijn inmiddels kerkenvisies gemaakt en op allerlei plekken is sprake geweest van (gedeeltelijke) herbestemming. Hier kunnen kerkeigenaren hun voordeel mee doen.
Historische vereniging Oosthuizen De historische vereniging van Oosthuizen is opgericht in 1996. Zij zet zich in voor het levend houden van de geschiedenis van Oosthuizen, Etersheim, Schardam en Hobrede. De kerken in de gemeente Edam-Volendam zijn in veel gevallen beeldbepalende bakens in het landschap. Tegelijk ziet de historische vereniging ook dat het bezoekersaantal tijdens zondagse vieringen terugloopt, en dat nieuwe vrijwilligers soms moeilijk te vinden zijn. De vereniging zou zoveel mogelijk gebruik van de kerken willen stimuleren, en er zoveel mogelijk mensen bij willen betrekken. Dit kan goed door cultureel gebruik. De vereniging houdt zelf graag exposities in de kerk van Oosthuizen.
Grote kerk Edam
01. Kerktoren
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 48
Historisch genootschap Oud-Middelye
Historische vereniging Warder De historische vereniging Warder is opgericht in 2011 met als doel om de geschiedenis van Warder in kaart te brengen en toegankelijk te maken voor een zo breed mogelijk publiek. Deze historische vereniging houdt zich vooral bezig met het archiveren en documenteren. Het in stand houden van de historische gebouwen behoort niet tot de taakopvatting van de vereniging. Uiteraard steunt de vereniging wel de inspanningen van de Stichting Kerkgebouw Warder die eigenaar is van de kerk door onder aandacht te schenken aan de historie van het gebouw in de publicaties van de vereniging. Een voorbeeld hiervan is een publicatie n.a.v. het bouwverslag van de kerk. Hiermee wil de vereniging de geschiedenis levend houden. Het kerkgebouw is een baken in Warder. Het is mooi dat de schoolkinderen de sportzaal kunnen gebruiken voor de gymlessen, en dat er enkele andere structurele en incidentele gebruikers zijn. Hiermee blijft de exploitatie op orde, en dat is van groot belang voor de toekomst van de kerk.
Het historisch genootschap is opgericht in 1997 met als doel de historie van Middelie levendig te houden. Het historisch genootschap maakt periodiek gebruik van de consistoriekamer in het Kerkje van Middelie voor bestuursvergaderingen. Daarnaast worden twee jaarlijkse bijeenkomsten georganiseerd in de kerk voor leden en belangstellenden. Ook het archief van het genootschap is ondergebracht in het kerkje. Op deze manier is het genootschap direct betrokken bij het Kerkje van Middelie. Het genootschap ziet ook de uitdaging van het kerkje om de bemensing van bestuur en vrijwilligers te continueren. Daarnaast vraagt het onderhoud en de bekostiging daarvan blijvend de nodige aandacht.
Oudheidkundig genootschap Oud-Quadyck Oudheidkundig genootschap Oud-Quadyck werd in 1963 opgericht met als doel de geschiedenis van het dorp Kwadijk (Noord-Holland) te onderzoeken, vast te leggen en toegankelijk te maken. De kerk speelt belangrijke rol in de dorpsgemeenschap van Kwadijk. Het oudheidkundig genootschap staat pal achter de huidige opzet van beheer en exploitatie. Het genootschap maakt ook zelf regelmatig gebruik van de kerk voor exposities en ledenvergaderingen. Ook andere plaatselijke verenigingen maken gebruik van de faciliteiten van de kerk. In die zin vervult de kerk een belangrijke rol in het verenigingsleven van het dorp. Ook voor huwelijken en uitvaarten is de kerk een belangrijke locatie in het dorp. Het genootschap is zich zeer bewust van de waarde van dit erfgoed uit 1835, de kerk is een van de oudste panden op een historische locatie. En dat alleen al is genoeg reden om heel zuinig op de kerk te zijn. Het liefst ziet het genootschap de kerk nog lang blijven bestaan. Hierbij is voor het genootschap de publieksfunctie van groot belang.
Historische vereniging Beets De historische vereniging Beets zet zich in voor het toegankelijk maken van de historie van Beets. Hiertoe doet ze onderzoek in de archieven waarna publicaties volgen in het blad van de historische vereniging. Hierbij komt ook de geschiedenis van de kerk van Beets soms aan bod.
01. Kerktoren
H. Dominicus, R.K. St.Vincentius a Paulokerk Volendam
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 49
5.
Conclusies
We hebben gezien dat er in de gemeente Edam-Volendam een rijk en gevarieerd kerkenlandschap is. Er zijn grote kerken, zoals de Grote Kerk in Edam, en kleine kerken, zoals het Kerkje in Middelie. Er zijn kerken die elke zondag goed bezochte vieringen houden, zoals de Vincentiuskerk in Volendam, en kerken die allang geen religieuze bestemming meer hebben, zoals het kerkje van Etersheim.
Naast verduurzaming vanwege gebrek aan isolatie of stijgende energielasten, is er ook de wens voor multifunctioneel gebruik. Dit vraagt vaak een aanpassing van bijvoorbeeld sanitair en keuken, en soms ook ingang en functionaliteit van de kerk. De kerk van Beets heeft in 2010-2011 een grondige restauratie ondergaan, met als resultaat dat de kerk nog geschikter is voor multifunctioneel gebruik. Verduurzaming is een complex proces, zeker als het gaat om monumentale gebouwen. Een paar kerken hebben hierover een gezamenlijke informatieavond georganiseerd. Een aantal kerken geeft aan hier graag advies en ondersteuning te ontvangen van de gemeente.
De katholieke kerken hebben veruit de meeste vieringen en ook de grootste geloofsgemeenschappen. Van de kerken met een protestantse achterban heeft een aantal een gemengd gebruik. Er worden protestantse vieringen gehouden, maar ook concerten, exposities, lezingen en toneelvoorstellingen.
Onderhoud en Restauratie
In enkele kerken wordt geen enkele godsdienstige bijeenkomst meer gehouden, maar is de kerk herbestemd als sportzaal, woning of expositieruimte.
Het meest voor de hand liggende voorbeeld van een kerk met een grote onderhoudsopgave is de Grote Kerk in Edam. De kerk is enorm, en daarmee is ook de onderhoudsopgave enorm. Hier komt bij dat de toren in bezit is van de kerk, en niet van de gemeente, zoals bij veel andere kerken. Een klein aantal torens in de gemeente Edam-Volendam is in bezit van de gemeente. Dit heeft te maken met Napoleon. Hij heeft ervoor gezorgd dat bij een decreet van 21 oktober 1811 het Kadaster ingevoerd werd. Om Nederland in kaart te krijgen heeft Napoleon handig gebruikt gemaakt van een door hem opgelegde wet uit 1798 die bepaalde dat alle bestaande kerktorens in Nederland eigendom van de burgerlijke overheid werden. De torens moesten namelijk een militaire functie vervullen als uitkijkpost. Zoals blijkt uit de wet van 1798 is dus de burgerlijke overheid de eigenaar van de op dat moment bestaande torenspitsen. De wet werkt nu nog steeds. De torens van de kerken in Schardam, Beets, Warder, Kwadijk en Oosthuizen (Grote Kerk) zijn dan ook in eigendom van de gemeente, net als de Speeltoren in Edam.
Verduurzaming De Moskee in Edam is het jongste gebedshuis in de gemeente, en is aangepast aan de eisen van de tijd als het gaat om verduurzaming. Goed geïsoleerd en voorzien van zonnepanelen voorziet dit gebouw in een duurzame toekomst. Dit geldt ook voor de Groenlandkerk in Edam. Dit gebouw heeft sinds 2017 een woonbestemming, en de huidige bewoners hebben bij de verbouwing fundamenteel geïnvesteerd in isolatie en verduurzaming. Aan de andere kant van het spectrum zit de Grote Kerk in Edam. Hier is geen verwarming aanwezig. Wel veel glas, houten gewelven en gebrandschilderde ramen. In regulier onderhoud is dit al een enorme opgave, mede door de grootte van de kerk. Verduurzaming is een nog grotere opgave. Ook de houten Stolphoevekerk heeft een verduurzamingsopgave. In isolatie en verwarming kan zeker nog een stap gemaakt worden. Ook de andere kerken hebben allemaal te maken gehad met stijgende kosten voor energiegebruik. Deze stijgende kosten maken de wens voor verduurzaming nog nadrukkelijker. Een enkele kerk is al in de gelegenheid geweest om enkele maatregelen te treffen. Zo heeft de Swaen inmiddels vloerverwarming en convectoren bij de ramen.
01. Kerktoren
Maar ook een niet monumentaal gebouw, zoals het kerkje van Etersheim, heeft een onderhoudsopgave. Als een kerk geen monument is, zijn er logischerwijs ook geen monumenten-subsidies beschikbaar. Dit betekent dat alle onderhoudskosten door de exploitatie opgebracht moeten worden.
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 50
Vrijwilligerswerk
Samenwerking
We kunnen concluderen dat met de stijgende leeftijd van de kerkleden, ook de gemiddelde leeftijd van de vrijwilligers stijgt. Vrijwilligerswerk kent geen leeftijdsgrens, dus dat hoeft geen bezwaar te zijn, maar soms neemt met de leeftijd de draagkracht wat af waardoor het moeilijker wordt de taken te verdelen.
De christelijke kerken zijn allemaal vertegenwoordigd in de plaatselijke Raad van Kerken. Daarnaast weten de kerken elkaar onderling ook te vinden. Enkele kerken hebben vorig jaar gezamenlijk een thema-avond over duurzaamheid georganiseerd. De moskee geeft aan graag betrokken te willen zijn bij de andere gebedshuizen in de gemeente Edam-Volendam.
Daarnaast valt op dat vrijwilligers best bereid zijn om taken te vervullen, maar dat in toenemende mate het liefst doen op projectmatige of flexibele basis, en liever niet een structurele bestuursfunctie op zich nemen. Deze functie brengt vaak een grote verantwoordelijkheid met zich mee, waar vrijwilligers soms voor terugschrikken.
Een aantal kerken is positief verrast door het feit dat de gemeente Edam-Volendam nu een Kerkenvisie wil maken. Anderen geven aan dat zij het op prijs zouden stellen dat alle kerken goed te vinden zijn, ook online, in de berichtgeving van de gemeente Edam-Volendam. Ten slotte was er ook een kerkeigenaar die de gemeente Edam-Volendam wil stimuleren om bij gemeentelijke bijeenkomsten een kerkelijke locatie te kiezen.
Jongere generaties doen nog steeds vrijwilligerswerk, maar minder als gewoonte, meer als bijdrage aan een zorgvuldig uitgezochte organisatie. Dit hoeft niet perse de kerk uit hun jeugd te zijn.
01. Kerktoren
Klok in De Swaen in Edam
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 51
6.
Aanbevelingen
Uit de conclusies die hierboven genoemd zijn, volgen ook een aantal aanbevelingen. Deze aanbevelingenzijn voortgekomen uit de gesprekken die gevoerd zijn met kerkeigenaren en betrokkenen als erfgoedorganisaties en historische verenigingen.
1. Blijvend in gesprek Blijf met elkaar in gesprek, als eigenaren met elkaar en met de gemeente, bijv. in de vorm van een halfjaarlijkse ontmoeting. Dit is een breder verband dan de Raad van Kerken, omdat ook de kerkeigenaren betrokken worden wiens kerk inmiddels (gedeeltelijk) herbestemd is en de moskee hierin kan participeren. De wens van een van de eigenaren om een stichting op te richten waar alle kerken met elkaar streven naar toekomstbestendig kerkzijn, kan in dit verband ook besproken worden. En er kan onderlinge afstemming plaatsvinden over huurtarieven en beschikbaarheid.
4.
Digitaal kerkenplatform
Creëer een digitaal kerkenplatform waarin van alle kerken de contactgegevens en huurmogelijkheden helder en overzichtelijk te vinden zijn, evt. met mogelijkheid tot interactie (stellen van vragen of voeren van discussie). Hier kan ook alle informatie over de kerken worden gedeeld die in deze Kerkenvisie vermeld staat.
5. Cultuureducatie Breng de toeristische en historische waarde van kerken nog meer voor het voetlicht door wandelen fietsroutes, scholierenprojecten etc. Hierbij kan ook de religieuze symboliek van de verschillende kerken meegenomen worden, bijv. door projecten rondom christelijke feestdagen. Cultuureducatie laat zien wat er was en hoe dat wat er nu is, is ontstaan.
6. Participatie buurtbewoners 2. Advies en informatie over f inanciën
Betrek buurtbewoners, bezoekers, leden van dorpsraden of anderszins betrokkenen bij de vraagstukken waar de kerken voor staan. Dit kan door ze te laten nadenken over hun mogelijke bijdrage aan de toekomst van de kerken. M.b.v. van flyers en communicatie in de plaatselijke krant/nieuwsbrief, of door een inloopmoment te organiseren kunnen zij participeren. Mocht dit (in samenwerking met de kerken) leiden tot initiatieven, dan kan men zich melden bij de gemeentelijke Initiatievenloods. Zie ook de website van de Initiatievenloods (zie ook de website).
Organiseer een informatieavond over gemeentelijke en provinciale subsidiemogelijkheden, evt. aangevuld met mogelijkheden vanuit de RCE. Hier is sterk behoefte aan. Voor sommige vrijwillige kerkbestuurders vraagt het heel veel om zicht te hebben op alle subsidiemogelijkheden en deze te benutten.
3. Advies en informatie rondom verduurzaming Het is aan te bevelen dat de gemeente een rol inneemt als het gaat om verduurzaming. Kennis over verduurzaming en zicht op financiële ondersteuning van de verduurzaming is erg welkom. Mogelijk zijn hier vergelijkbare mogelijkheden voor als de gemeente heeft voor de sportclubs in de gemeente. Het verduurzamen van een religieus monument is erg complex en vraagt specifieke deskundigheid. Met een energiescan vanuit de gemeente zou een goede eerste stap genomen kunnen worden.
01. Kerktoren
Het landelijk platform “Toekomst Religieus Erfgoed” dat de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft opgezet kan in dit vraagstuk ook behulpzaam zijn: toekomstreligieuserfgoed.nl/verduurzamen Interieur Kwadijk
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 52
7. Vervolg voor beleid 1. Communicatie en 1e overleg:
Deze Kerkenvisie sluit aan bij de Omgevingsvisie als het gaat om de cultuurhistorische waarden. De inzichten die zijn opgedaan door het opstellen van een Kerkenvisie worden meegenomen in het Omgevingsprogramma. Hierbij worden ook processtappen onderdeel van het Omgevingsprogramma.
Er wordt een eerste overleg gepland tussen de gemeente Edam-Volendam en vertegenwoordigers van de geloofsgemeenschap om achterliggende redenen te duiden en de mogelijke sluiting en verkoop van de kerk te bespreken. In het gesprek past ook een eerste verkenning van mogelijkheden en beperkingen van een alternatief gebruik en/of (on)wenselijkheid van een alternatieve ontwikkeling van gebouw en locatie. Een voorkeur die de gemeente Edam-Volendam kan hebben/heeft is dat de geloofsgemeenschap voorafgaand aan mogelijke herbestemming het gebouw aan andere, zoekende geloofsgemeenschappen te koop aanbiedt om zo een voortgezet religieus gebruik mogelijk te maken. Een voorkeur die de gemeente Edam-Volendam kan hebben/heeft is dat een kerkgebouw behouden blijft, ook als het géén monument is.
Voorkeur voor een passende bestemming De gemeente Edam-Volendam hecht aan de publieke en traditionele functie van de kerken. Tegelijk is het ook belangrijk om kerken en gebedshuizen te gebruiken voor oude én nieuwe doelen, voor een oud én nieuw publiek. Zo kunnen deze bijzonder gebouwen blijvend gebruikt worden. Het heeft om die reden de eerste voorkeur om de kerkeigenaren te verzoeken bij evt. herbestemming of afstoten van het gebouw eerst te kijken naar een regionale religieuze of maatschappelijke partij, voordat het gebouw in de verkoop komt. Dit is in lijn met de maatschappelijke (religieuze) bestemming die deze gebouwen in de gemeente hebben.
2. Informeren en horen van belanghebbenden De kerkeigenaar identificeert belanghebbenden die mogelijk worden beïnvloed door de sluiting en verkoop van de kerk, zoals buurtbewoners, lokale organisaties en historische instanties. Vervolgens worden door de eigenaar bijeenkomsten of consultaties belegd om de zorgen en suggesties van belanghebbenden te verzamelen en hun betrokkenheid bij het proces te bevorderen.
Mogelijke bijbestemmingen Mocht er sprake van zijn dat een kerk een extra functie zoekt om het gebruik te vergroten en de exploitatie te versterken, dan is het goed om te kijken naar de ligging, de context en de situatie. Als een kerkgebouw in het centrum ligt, ingeklemd tussen andere bebouwing, is dat anders dan als een kerkgebouw meer aan de rand van de stad/het dorp ligt, met meer parkeerruimte erbij. De extra bestemming kan een maatschappelijk of cultureel karakter hebben, bijv. uitgiftepunt Voedselbank, of theater/muziek, maar ook (aan de maatschappelijke voorziening ondergeschikte) horeca kan soms een mogelijkheid zijn.
3. Inventarisatie van bijzondere waarden Indien een voortgezet religieus gebruik niet mogelijk blijkt, ligt het voor de hand op zoek te gaan naar passend ander gebruik en mogelijke bestemming. Daarvoor is het nodig dat de kerkeigenaar (of initiatiefnemer) een inventarisatie uitvoert van het kerkgebouw, de historische waarde en architectuur om zo eventuele beperkingen vanwege historische of cultureel waardevolle gebouwen, interieur en inventaris in beeld te hebben.
4. Verkenning passende alternatieven
Mogelijk Processtappenplan Een kerkeigenaar of geloofsgemeenschap kan gaan overwegen om de kerk een extra of een andere functie te geven. Hierbij kunnen ook buurtbewoners, vrijwilligers, erfgoedverenigingen of dorpsverenigingen betrokken zijn. Als de eigenaar de gemeente Edam-Volendam hierover benadert, zijn de volgende processtappen te onderscheiden:
01. Kerktoren
De eigenaar of initiatiefnemer stelt een gedegen verkenning op van mogelijk alternatief gebruik met inbegrip van behoud van belangrijk benoemde waarden (cultuurhistorische, architectonische etc.) voor zover aanwezig.
5. Regulier RO-proces bij planinitiatieven Vanaf deze stap start het reguliere proces met het indienen van een plan of schets ter behandeling op de intaketafel. Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 53
Loods Herbestemming Noord-Holland “Cultuur is van essentiële waarde. Het verrijkt de samenleving, zorgt voor sociale samenhang en stimuleert de economie. De provincie wil cultuur daarom behouden en versterken. Bijvoorbeeld door de restauratie en/of herbestemming van monumentale gebouwen (…) te ondersteunen.” https://www.noord-holland.nl/Onderwerpen/Cultuur_en_Erfgoed/beleid/Beleidskader_erfgoed_en_ cultuur_2022.pdf Middelen die de provincie inzet voor behoud van monumentale gebouwen zijn subsidies, financieringen, opzetten van een steunpunt en de Loods Herbestemming Monumenten. Denk hierbij aan restauratiesubsidies, subsidies voor het doen van haalbaarheidsonderzoeken herbestemmingen, haalbaarheidsonderzoek verduurzamen van het monument en interessante maatwerk financieringen via het Nationaal Restauratie Fonds. De loods komt in beeld waar (her-, bij)bestemmen van monumenten niet vanzelf gaat. Loodsen is het monument als het ware tussen de klippen door te brengen naar behoud van monumenten. Omdat de toekomst van veel kerkgebouwen ongewis is, denkt de loods mee met kerkeigenaren en gemeenten om te zoeken naar manieren om het kerkgebouw een duurzame toekomst te geven, waarbij ook de kerkgemeenschap, als zij dat wil, gebruik kan blijven maken van het kerkgebouw. De oplossing kan onder andere gevonden worden in de omgeving van de kerk.
Mensen die misschien niets met de kerk als instituut hebben, maar het gebouw een warm hart toedragen. Het kerkgebouw kan functies vervullen in, met en voor de buurt. Het gebouw kan dan veel meer voor en van de stad of het dorp worden. In dit alles speelt de gedachte dat erfgoed van ons allemaal is een grote rol. De provincie wil hierin graag meedenken en de loods kan dit proces op gang brengen. Zie ook https://www.noord-holland.nl/Onderwerpen/ Cultuur_en_Erfgoed/Projecten/Monumenten_duurzaam_behouden/Loods_herbestemming_monumenten
01. Kerktoren
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 54
Bronnen E.J. Haslinghuis, H. Janse, Bouwkundige termen. Verklarend woordenboek van de westerse architectuur- en bouwhistorie, Leiden, 2001 M. de Beyer, A. Reinstra, P. Verhoeven (red.), Kerkinterieurs in Nederland, Zwolle, 2016 M. Vink – Sluis, Langs de oude Noord-Hollandse kerken. Waterland, West-Friesland, Texel, Baarn, 1976 R. Stenvert, C. Kolman, S. van Ginkel – Meester, E. Stades – Vischer, Monumenten in Nederland. Noord-Holland, Zeist / Zwolle, 2005 Paul Estie, Geschiedenis van de evangelisch-lutherse gemeente te Edam 1636-1992, 1993 Z.a., Waardenstelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed – Edam-Volendam, Utrecht, 2023 https://www.onh.nl https://www.oud-edam.nl https://www.reliwiki.nl http://www.historischeverenigingoosthuizen.nl/ https://www.planviewer.nl/artikelen/leefomgeving/ wie-is-de-eigenaar-van-een-kerktoren? http://www.historischwarder.nl/ https://www.oud-quadyck.nl/ https://www.oudmiddelye.nl/ https://www.volendamsmuseum.nl/ http://www.oudehollandsekerken.nl/ Alamyimages.fr Google Streetview
01. Kerktoren
Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 55
Bijlagen Waardenstelling Catharijne Convent
Datum: 22-2-2023 Betreft: Kerkenvisie Edam-Volendam
Waardenstelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed – Edam-Volendam Inleiding De gemeente Edam-Volendam stelt een kerkenvisie samen, gefinancierd met de decentralisatie-uitkering vanuit het nationale Programma Toekomst Religieus Erfgoed (2019-2021). Trieneke Wubs is vanuit Kerk&Co belast met de realisatie van de kerkenvisie. Op 3 februari 2023 vroeg zij om deze waardenstelling bij Museum Catharijneconvent, het rijksmuseum en nationale kenniscentrum voor religieus erfgoed en christelijke kunst. Vanuit onze nationale, onafhankelijke expertise geven wij graag een waardenstelling van de kerkinterieurs en het roerend religieus erfgoed in de kerken binnen de gemeente Edam-Volendam. In deze waardenstelling wordt in eerste instantie aandacht geschonken aan de in religieus gebruik zijnde gebouwen voor de christelijke eredienst. Willen jullie alsnog oude collectie-gegevens van inmiddels herbestemde kerken (geel in excel)? Vraag deze dan gerust op. De gemeente Edam-Volendam heeft een gevarieerd kerkenlandschap met gebouwen uit verschillende bouwstijlen en perioden. Het aantal rijksmonumentale kerken in Edam-Volendam is procentueel iets hoger dan dat van de gemiddelde Nederlandse gemeente. Het aantal gemeentelijke monumenten is procentueel ongeveer gelijk. In het verleden is ongeveer zeventig procent van de kerkinterieurs en kerkelijke collecties in Edam-Volendam vastgelegd.