Kerkenvisie Edam-Volendam September 2023

Kerkenvisie Edam-Volendam Een rijk en gevarieerd kerkenlandschap

Uitgevoerd in september 2023 Door Kerk&Co in opdracht van Gemeente Edam-Volendam.

Voorwoord Voor u ligt de Kerkenvisie van de gemeente Edam-Volendam. De gemeente nam in 2022 het initiatief tot het opstellen van deze Kerkenvisie. Kerkgebouwen zijn vaak herkenningspunten, beeldbepalend en vaak decennia oud. Alleen daarom al zijn ze in onze lokale gemeenschap van brede betekenis en is het goed om samen na te denken over de toekomst daarvan. In onze gemeente kunnen we spreken van een rijk en gevarieerd kerkenlandschap. Er zijn 19 religieuze gebouwen, waarvan een aantal voornamelijk religieus gebruik kent, maar ook een aantal dat inmiddels geheel of gedeeltelijk herbestemd is. Deze laatste worden ingezet voor maatschappelijke en culturele activiteiten die bijdragen aan ons welzijn en welbevinden. Deze Kerkenvisie geeft een beeld van alle gebedshuizen. Hierbij is niet alleen het gebouw cultuurhistorisch en bouwkundig beschreven, maar er wordt ook nadrukkelijk een stem gegeven aan de bijbehorende geloofsgemeenschappen en betrokkenen. Zij geven kleur en betekenis aan deze waardevolle gebouwen. Naast de weerslag van de vele gesprekken die gevoerd zijn, is er ook veel beeldmateriaal verzameld. Hiermee komt de veelzijdigheid en veelkleurigheid van de gebedshuizen en hun achterban waar we trots op kunnen zijn, goed voor het voetlicht. De beschrijvingen monden uit in conclusies en aanbevelingen die we meenemen in het Omgevingsprogramma.

Een ander waardevol gevolg is dat kerkeigenaren elkaar en de gemeente hebben leren kennen, waarmee een structurele samenwerking mogelijk wordt. Dit komt het behoud van kerken, het welbevinden van geloofsgemeenschappen en betrokkenen en daarmee de waardering van onze prachtige gemeente ten goede.

Wethouders Marisa Kes en Vincent Tuijp

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 2

INHOUDSOPGAVE

Voorwoord

2

1.

Introductie

4

2.

Gebedshuizen in beeld

6

3.

Ontwikkelingen in gebruik

45

4.

Visie van betrokken organisaties op

47

gebedshuizen in Edam-Volendam 5.

Conclusies

50

6.

Aanbevelingen

52

7.

Vervolg voor beleid

53

Bronnen

55

Bijlagen

56

Colofon

58

01. Kerktoren

Interieur R.K. H. Nicolaaskerk Edam

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 3

1. Introductie

1.1 Samenvatting

Om die reden heeft de Rijksoverheid een programma in het leven geroepen om gemeenten aan te moedigen een Kerkenvisie op te stellen. De gemeente Edam-Volendam is hier met enthousiasme in mee gegaan en heeft het initiatief genomen tot deze Kerkenvisie.

Een Kerkenvisie geeft een beeld van hoe de kerken ervoor staan. In de gemeente Edam-Volendam zijn 19 prachtige gebouwen in beeld gebracht. De meeste hiervan hebben monumentale waarde. Maar daarnaast is er ook sprake van de waarde van het gebouw voor de geloofsgemeenschap, voor de vrijwilligers, voor gebruikers en voor buurtbewoners.

1.3 Over de Kerkenvisie

In het proces dat tot deze Kerkenvisie heeft geleid, kwamen er ook zorgen naar de oppervlakte die leven bij eigenaren. Hoe gaan we om met onze gebouwen nu er steeds minder mensen komen op zondag? Onze vrijwilligers worden ouder en nieuwe vrijwilligers zijn steeds moeilijker te vinden. Wie neemt het stokje van ons over? Hoe kunnen we insteken op verduurzaming terwijl we de gewone onderhoudskosten al moeilijk kunnen dragen? We kunnen concluderen dat de gemeente Edam-Volendam een rijk en gevarieerd kerkenaanbod heeft. Tegelijk zijn in deze visie ook aanbevelingen geformuleerd die ervoor kunnen zorgen dat dit prachtige erfgoed niet alleen behouden blijft, maar dat de kerken ook gebruikt kunnen blijven worden. Met het blijvend gebruik van deze gebouwen ontstaat er betrokkenheid op de kerken en op elkaar. Dit is naast religieus ook maatschappelijk, sociaal en cultureel gebruik. Omdat veel kerken een vergelijkbare opgave hebben op gebied van onderhoud, energie en duurzaamheid en bemensing, is het aan te bevelen om de handen in elkaar te slaan en met meer onderlinge verbinding, ook tussen kerken en gemeente, de toekomst tegemoet te gaan.

Het primaire doel van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap is het behoud van (rijks)monumentale kerkgebouwen. Om dat doel te bereiken is het noodzakelijk om álle kerkgebouwen in samenhang te bezien: van alle tijden, van alle geloven, monumentaal en niet-monumentaal. De belangen van alle betrokken partijen (eigenaren, gemeenten, burgers en erfgoedorganisaties) worden daarbij onderling gehoord en gewogen. In gezamenlijkheid wordt zo een duurzaam toekomstperspectief ontwikkeld voor de kerkgebouwen: de kerkenvisie. Hierbij is vooral van belang dat partijen met elkaar de dialoog aangaan over een duurzaam toekomstperspectief voor de kerkgebouwen. Betekent dit dat alle kerken altijd kerk moeten blijven? Nee. Het betekent wel dat het goed is om zuinig te zijn op kerken en gebedshuizen, bewust van de waarde van het gebouw, zowel vanuit cultuurhistorisch als sociaal-maatschappelijk oogpunt, voor kerkleden maar ook voor buurtbewoners. Het betekent ook dat gezamenlijke inzet noodzakelijk is om dit erfgoed toekomstbestendig te laten zijn.

1.2 Aanleiding Kerken en ander religieus vastgoed hebben een beeldbepalende rol in dorpen, buurten, wijken en steden. Actieve kerkdeelnames en lidmaatschappen vertonen op veel plaatsen een dalende trend, maar aan het religieus erfgoed - het kerkelijk vastgoed (en hun functie) – wordt onverminderd veel waarde gehecht. Dit is waarde van emotionele, religieuze, cultuur-historische en sociale aard. Deze waarde wordt ook gezien door niet-kerkelijke belanghebbenden of betrokkenen.

01. Kerktoren

R.K. St. Vincentius a Paulokerk Volendam

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 4

1.4

Aanpak

De gemeente Edam-Volendam heeft goed nagedacht over het doel en de gewenste resultaten van de Kerkenvisie. Dat geeft een goede start van een complex proces. Het maken van een Kerkenvisie bestaat uit uitvoerige gesprekken met kerkeigenaren, geloofsgemeenschappen, vrijwilligers, beleidsmedewerkers, wethouders en deskundigen met expertises als architectuur, kerkhistorie etc. De weerslag van de gesprekken is vertaald in een overzicht per gebedshuis. Hierbij is ook cultuurhistorisch onderzoek gedaan, en wordt inzicht gegeven in de bouwkundige achtergrond en de omgevingswaarde. Ook de geloofsgemeenschappen zijn beschreven.

In het hele proces van de Kerkenvisie zijn de kernwoorden bewustwording, vertrouwen, communicatie, draagvlak, maatwerk, verbinden en participatie van toepassing. Het laat de kerkeigenaren in hun waarde en bepaalt een ieder bij de eigen rol hierin. De gemeente - die deze bijzondere gebouwen niet bezit en hier alleen een adviserende en faciliterende rol heeft - had dit ook zo voor ogen met dit proces van de Kerkenvisie.

De concept Kerkenvisie is gepresenteerd aan kerkeigenaren en vertegenwoordigers van een cultuurhistorische vereniging of geloofsgemeenschap tijdens een bijeenkomst in de Stoplphoevekerk. Er was ruimte voor vragen en discussie, ook met afgevaardigden van de gemeente Edam-Volendam. Nadien was er voor de kerkeigenaren en betrokkenen nog 4 weken de gelegenheid om te reageren.

Vervolgens zijn er conclusies en aanbevelingen geformuleerd. Deze geven richting aan het vervolg van de Kerkenvisie. Dit vervolg is praktisch maar ook beleidsmatig van aard. Er worden aanbevelingen gedaan voor een praktisch vervolg in de vorm van bijvoorbeeld blijvend gesprek met eigenaren, maar ook wordt in deze Kerkenvisie een voorzet gedaan voor processtappen voor het Omgevingsprogramma. Zo wordt het behoud van kerken gefundeerd en vastgelegd.

01. Kerktoren

Gemeentegrens gemeente Edam-Volendam

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 5

2.

Gebedshuis in beeld

Op deze kaarten is te zien dat de landschapslijnen en structuren in het landschap, en soms ook de infralijnen de afgelopen 100 jaar grotendeels in stand zijn gebleven. De routes waaraan de kerken liggen zijn nog herkenbaar.

In dit hoofdstuk worden alle gebedshuizen in beeld gebracht. Naast de cultuurhistorische context wordt ook het bouwkundige karakter en de omgevingswaarde beschreven. Daarnaast is er ook aandacht voor de geloofsgemeenschappen en het huidige gebruik van het gebouw.

Overzicht van de 'Gebedshuizen in beeld' 1925

1955

1985

Hervormde Kerk Schardam

7

Hervormde Kerk Beets

9

Kerk van Etersheim

11

RK Kerk Oosthuizen

13

Grote Kerk Oosthuizen

15

Voormalige Hervormde Kerk Warder

17

Kerkje van Middelie

19

Hervormde Kerk Kwadijk

21

Grote of Sint Nicolaaskerk Edam

23

Groenlandkerk Edam

25

Doopsgezinde Vermaning Edam

27

Speeltoren Edam

29

De Swaen Edam

31

R.K. H. Nicolaaskerk Edam

33

Witte Kerkje Edam

35

Moskee Edam

37

R.K. St. Vincentius a Paulokerk Volendam

39

R.K. O.L. Vrouwe Sterre der Zee kerk Volendam 41 01. Kerktoren

Stolphoevekerkje Volendam

43

2022 Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 6

Hervormde Kerk Schardam

Ingebruikname

dubbele kerkdeur met bovenlicht. Daarboven zit een ingemetselde gevelsteen met de afbeelding van een vissersschip, verwijzend naar het wapen van Schardam.

Het vorige kerkgebouw in Schardam dateerde uit ca. 1500. Dat kerkgebouw is in 1662 vervangen door het huidige kerkje. Het kerkje was tot 1968 in gebruik voor de hervormde eredienst. In de jaren daarna stond het leeg en raakte het in verval.

Vergelijkbaar kerkgebouw ■ Buiksloter Kerk in Amsterdam-Noord

Huidig gebruik In 1973 is de kerk gekocht door een particulier die het gebouw transformeerde tot woonhuis en atelier. Er is op dit moment geen sprake van een publieke functie.

Bouwkundige beschrijving Het kerkje is een zaalkerkje van vijf traveeën en met een vijfzijdig gesloten apsis aan de oostzijde. De zijmuren en apsis worden versterkt door steunberen. De eenvoudige vijfdelige spitsboogvensters zijn voorzien van sobere houten roeden. Het venster in de middelste apsiswand is dichtgemetseld. Het dak is gedekt door zwartgrijze Hollandse pannen en is aan de westzijde afgewolfd – d.w.z. het dak loopt daar schuin af naar beneden. Op de nok aan de westzijde staat een kleine vierkante houten dakruiter, met (aan de noord- en zuidzijde) een uurwerk en galmgaten, en een tentdakje. In de dakruiter hangt een door Geert van Wou gegoten klokje uit ca. 1497. Omstreeks 1860 is de daktoren boven de westgevel vervangen door de huidige kleine dakruiter. In 2009 is de dakruiter vernieuwd. De westgevel is blind en bevat een

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 7

Adres:

Schardam 27 Schardam

Ingebruikname:

1662

Huidige functie:

Woonhuis en atelier

Status: Rijksmonument

Omgevingswaarde De kerk van Schardam ligt aan de doorgaande dorpsweg. Aan de achterzijde ligt de kerk aan het water. Naast de kerk ligt een begraafplaats. De kerk is een beeldbepalend monument in een eeuwenoud karakteristiek dorpslint.

Cultuurhistorisch belang Het kerkje van Schardam is een pittoresk gelegen voormalig hervormd dorpskerkje, gebouwd in de (Noord-)Hollandse traditionele stijl – voorzien van spitsboogvensters die in de 17e eeuw gedateerd waren, maar bij de Noord-Hollandse dorpskerken uit deze periode nog geregeld werden toegepast. In 1971 is de kerk op de Rijksmonumentenlijst geplaatst.

Toekomstperspectief De huidige bewoners wonen hier naar volle tevredenheid en willen dit graag nog enige tijd voortzetten. Het pand heeft een woonbestemming.

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 8

HervormdeXKerk Beets Aanleiding bouw

Bouwkundige beschrijving

De huidige kerk van Beets stamt uit het begin van de 15e eeuw. De vorige kerk op deze locatie dateerde van ruim een eeuw eerder en moest vanwege een slechte fundering worden gesloopt. Na de Reformatie is het vroegere koor van de kerk tot raadhuis en school verbouwd. In de 19e eeuw verviel de schoolfunctie in het kerkgebouw, omdat een nieuwe school tegenover de kerk werd gebouwd. Daarna is de begane grond een consistoriekamer geworden. Sinds 1971 is de kerk Rijksmonument. In 1982 is de kerk door de hervormde gemeente overgedragen aan de Stichting Oude Hollandse Kerken (SOHK).

Het kerkgebouw is een eenbeukige laatgotische kruiskerk met een kleine daktoren op de westelijke schiptravee. De bouwstijl is Hollandse gotiek. Ten oosten van het schip sluiten een lager en smaller transept en een driezijdig gesloten koor aan. Het koor is sinds de verbouwing tot raadszaal en dorpsschool voorzien van rechthoekige vensters met houten roeden. In het koor zijn de dichtgemetselde spitsboogvensters nog zichtbaar. Vanwege de profane dubbelfunctie van het voormalige koor is een verdiepingsvloer erin gebouwd. Op de eerste verdieping bevindt zich de raadszaal.

Huidig gebruik De plaatselijke commissie van de SOHK te Beets doet de programmering, de verhuur en het klein onderhoud. In de kerk worden concerten gehouden en er is andere culturele programmering zoals theater en lezingen. De commissie vindt het belangrijk dat er ook ruimte is voor kerkdiensten. De Protestantse kerk Nederland houdt jaarlijks 6-8 kerkdiensten. Ook zijn er uitvaarten en trouwerijen in de kerk. Een deel van het gebouw, de vroegere raadzaal, wordt structureel verhuurd. De kerk is elke zaterdag geopend voor publiek. Groepen zijn daarbuiten ook welkom op afspraak.

01. Kerktoren

De toren aan de westzijde van het schip steekt in zijn geheel door het dak en is daarom eigenlijk een dakruiter. Hiermee wijkt de kerktoren af van dergelijke houten torens van Noord-Hollandse dorpskerken, die vaak deels op de voorgevel rusten. Achter de galmgaten hangt een door François Hemony gegoten klok uit 1650. De westgevel wordt gemarkeerd door twee forse steunberen, een klein spitsboogvenster en bevat een westportaal. Het meest opvallend aan het kerkinterieur is dat het koor sinds de Reformatie is dichtgezet. Tegen de tussenwand is een kansel geplaatst, omgeven door een dooptuin en doophek. De houten wand is beschilderd in o.a. warme kleuren rood en bruin met het motief van een klassiek tempelfront. Het schip en transept worden door beschilderde houten tongewelven met trekbalken overdekt. Omdat de transeptarmen smaller zijn dan het schip, springt de aanzet van het transeptgewelf in ten opzichte van het schipgewelf, hetgeen een bijzonder ruimtelijk effect geeft. De tongewelven Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 9

Adres: Adres:

x Beets 51, 8019 AW Beets

Ingebruikname: Begin x Ingebruikname: 15e eeuw Huidige functie: Kerk x en cultureel Huidige functie: Status: x centrum Status: Rijksmonument

Geloofsgemeenschap

zijn zachtgeel geschilderd en de ribben zijn blauw. Opvallend zijn de plantmotieven op de onderste randen van de gewelven. Ook in het vroegere koor is het tongewelf inclusief beschildering nog te zien. In de apsis is de Boom de Levens geschilderd. Het tweeklaviers orgel dateert uit 1868 en werd gebouwd door de Amsterdamse fa. Claes en Brünjes.

Alhoewel er geen eigen geloofsgemeenschap behoort tot deze kerk, wordt er wel met enthousiasme gevierd door de Protestantse gemeente, die haar vieringen verdeelt over verschillende kerkgebouwen. De Protestantse gemeente Zeevang Oudendijk houdt zo’n 8 vieringen per jaar in deze kerk.

Vergelijkbaar kerkgebouw ■ Protestantse Kerk in Waspik

Omgevingswaarde Aan de ene zijde van de kerk ligt een begraafplaats, aan de andere zijde een parkeerplaats. Rondom de kerk staat een aantal bomen, en relatief lage bebouwing. Tegenover de kerk staat een nieuwe basisschool, en een horecagelegenheid. Het kerkgebouw vormt samen met de naastgelegen woning een karakteristiek historisch ensemble.

Cultuurhistorisch belang Het kerkgebouw is een karakteristieke en beeldbepalende dorpskerk uit de late Hollandse gotiek. De Reformatie en de gedeeltelijke profane herbestemming hebben hun zichtbare sporen achtergelaten aan het ex- en interieur. De vroegere dubbelfunctie van raadhuis en school is een opvallend voorbeeld van een profane nevenfunctie in een kerkgebouw in de 17e eeuw.

Toekomstbeeld

01. Kerktoren

Deze prachtige kerk heeft een toekomst als cultureel centrum. Het bestuur en de ongeveer 30 vrijwilligers spannen zich in om concerten, theater, lezingen en exposities te programmeren. Daarnaast wordt de kerk gebruikt voor vieringen van de Protestantse gemeente. De kerk heeft te maken met toenemende energielasten, en is het niet eenvoudig een gebouw als dit te verduurzamen. Dit baart zorgen voor een gezonde exploitatie. Om hier meer inkomsten tegenover te stellen zou een vorm van subsidie of een financiele bijdrage zeer welkom zijn. De kerk zou hiermee een succesvolle culturele programmering willen neerzetten.

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 10

Kerk van Etersheim Aanleiding bouw

steunberen die ongeveer tot de dakgoothoogte van de kerk reiken. Ter weerszijden hiervan bevinden zich spitsboogvensters. De kerkdeur heeft een klein bovenlicht met spitsboog en daarboven zit ook een spitsboogvenster. Daarboven bevinden zich twee blindnissen. Tegenwoordig mist de toren de klokkenverdieping en de spits. De bovenzijde is afgedekt met een plat dak.

Hier stond een zaalkerkje met een dakruiter. Eind 19e eeuw is het kerkje gesloopt en vervangen door het huidige kerkje. Ook dat werd een zaalkerkje, maar dan met een fronttoren aan de noordzijde. De toren is in 1901/1902 gebouwd.

Huidig gebruik

De eenbeukige kerkruimte was inwendig gedekt door een houten tongewelf met trekbalken. Tegen de middelste wand van de apsis stond de kansel die rondom werd afgegrensd door een doophek met doopboog. Tegen de oostmuur bevonden zich herenbanken. Van het oorspronkelijke kerkinterieur is niets meer over. Bij de verbouwing tot woonhuis is een etagevloer in de ruimte aangebracht.

Omstreeks 1970 is het kerkje wegens teruglopend kerkbezoek buiten gebruik gesteld en raakte het in verval. In 1982 kreeg het kerkje een woonbestemming. In 1984 is de bovenbouw van de toren gesloopt vanwege de slechte staat. De huidige eigenaar heeft het omstreeks 2010 beschikbaar gesteld als Bed&Breakfast.

Bouwkundige beschrijving Het kerkje is een eenbeukig bakstenen zaalkerkje met een ingebouwde fronttoren, in sobere neogotische vormen. Het kerkje telt vier traveeën en aan de zuidzijde sluit een driezijdige apsis aan. Het dak is gedekt met zwartgrijze pannen van het type Tuile du Nord. Vanwege de woonbestemming bevat het dak tegenwoordig dakramen. De spitsboogvensters bevatten eenvoudige gietzijzeren roeden. De vensters worden door middel van helderrode verblendsteen geaccentueerd. Onderaan de ramen bevinden zich waterlijsten. De muren zijn voorzien van steunberen. De voorgevel wordt gemarkeerd door de ingebouwde toren met onderin het portaal. De toren wordt geschraagd door twee grote

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 11

Adres:

Etersheim 10, Oosthuizen

Ingebruikname:

1901

Huidige functie:

Woonfunctie

Status:

Geen monument

Vergelijkbaar kerkgebouw Toekomstperspectief

■ Hervormde Kerk te Arnemuiden

De kosten voor energie en onderhoud zijn hoog. Op dit moment is het kerkje geen monument. Mogelijk kan het worden opgenomen in het register voor gemeentelijke monumenten, met daarbij de mogelijkheid voor een subsidie voor onderhoud. De kerk heeft een woonbestemming.

Omgevingswaarde Het kerkje ligt aan de doorgaane weg in Etersheim op een lichte verhoging. Naast de kerk ligt een kleine begraafplaats. Aan de andere zijde ligt de voormalige pastorie, waarmee het een gezamenlijk onderdeel vormt van de klassieke lintbebouwing.

Cultuurhistorisch belang Het voormalige hervormde kerkje van Etersheim is ondanks het verval en de drastische wijzigingen van de afgelopen decennia nog goed herkenbaar als gebedshuis en bepaalt ter plaatse het dorpsbeeld. Het kerkhof achter de kerk is intact gebleven.

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 12

RK Kerk Oosthuizen Ingebruikname

Bouwkundige beschrijving

De kerkzaal in het pand werd in gebruik genomen in 1961.

Het pand stamt uit (vermoedelijk) circa 1880. Het is een symmetrisch huis met middenrisaliet, ingang en stoep. Slechts een eenvoudig kruis op de risaliet verraadt de tegenwoordige functie van het pand als kerk. De inrichting van de kerkzaal is sober en functioneel.

Aanleiding bouw Een voormalige dokterswoning uit 1900 werd gekocht en gebruikt als lokale hulpkerk van de R.K. parochie in Purmerend in 1961.

Omgevingswaarde De oude dokterswoning ligt aan de Raadhuisstraat. Aan de ene zijde staat een appartementengebouw, aan de andere zijde is een centrum voor ouderenzorg aan de dokterswoning vastgebouwd. Achter het kerkgebouwtje is een kleine tuin. Aan de voorzijde ligt een parkeerplaats. Het gebruik van de woning als kerk is te herkennen door het kruis op de voorgevel.

Huidig gebruik De kerk is gebouwd als voormalige hulpkerk vanwege de toenmalige groei van het aantal katholieke gelovigen. Er behoorden circa honderd gezinnen tot de parochie van Oosthuizen, die naar verluidt de kleinste parochie van het bisdom Haarlem-Amsterdam was. In 2011 werd het vijftigjarig bestaan gevierd. De katholieken in Oosthuizen behoren tegenwoordig – o.a. samen met Purmerend waaruit zij voortgekomen zijn – tot de fusieparochie Maria Moeder van God. Deze parochie heeft de kerk in Oosthuizen ook in eigendom. Op de bovenverdieping zijn enkele kamers die eerder werden verhuurd voor bijeenkomsten van De Zonnebloem. Op dit moment worden deze gebruikt voor bijeenkomsten voor de kinderen van de parochie en zijn er geen andere gebruikers.

Cultuurhistorisch belang

01. Kerktoren

Hoewel het pand in typologisch opzicht geen religieus gebouw is, heeft het een bijzondere betekenis voor Oosthuizen vanwege de huisvesting van de kleine katholieke gemeenschap sinds de afgelopen ruim zestig jaar.

Geloofsgemeenschap De geloofsgemeenschap is kleinschalig en betrokken op elkaar. Op zondag zitten er ongeveer 25

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 13

Adres:

Raadhuisstraat 3, Oosthuizen

Ingebruikname:

1961

Huidige functie:

Kerk

Status:

Geen monument

Toekomstperspectief

mensen in de viering. De gemiddelde leeftijd ligt hoog, afgezien van 1 gezin met jonge kinderen. Corona heeft ervoor gezorgd dat een aantal kerkgangers niet meer terug is gekomen.

De kerk heeft een afnemend aantal leden. Aan het gebouw is enig onderhoud te doen. Door de grote onderlinge betrokkenheid van leden en vrijwilligers is het heel mooi om elke 14 dagen een katholieke viering hier te houden. Maar er moet ook rekening mee worden gehouden dat dit in de toekomst niet meer haalbaar is, onder meer vanwege de stijgende leeftijd van de leden en de betrokken vrijwilligers. Het is denkbaar dat in de nabije toekomst de direct naastgelegen ouderenorganisatie gebruik zou willen maken van dit pand.

De onderlinge betrokkenheid is groot, en daarmee ook de financiële bijdragen die kerkleden doen. Er zit een zorgcentrum aan de kerk vast, waardoor het zorgcentrum de kerk kan gebruiken als stiltecentrum, en de geloofsgemeenschap kan de recreatiezaal van het zorgcentrum gebruiken als ontmoetingsplaats voor koffiedrinken.

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 14

Grote Kerk Oosthuizen Aanleiding bouw

De westgevel bevat geen ramen, waardoor het bouwvolume van de kerk een onvoltooide indruk maakt. De met leien gedekte zadeldaken worden op het snijpunt boven de viering bekroond door een achtzijdig houten vieringtorentje, bekleed met lood, opengewerkt, voorzien van uurwerken in de diagonalen, en een opengewerkte uivormige bekroning. Bovenop het torentje staan een kruis en een weerhaan. In het vieringtorentje hangt een door Geert van Wou gegoten klok uit 1511. De blinde westgevel bevat een portaal met daarboven een houten zonnewijzer uit de 18e eeuw. In de geveltop zitten drie kleine ronde vensters, zgn. oculi.

Het huidige kerkgebouw kwam in twee fasen tot stand in 1511 tot 1518 en was tot de Reformatie gewijd aan de heilige Nicolaas. Vóór dit kerkgebouw stond er een eerdere kerk.

Huidig gebruik De kerk wordt gebruikt van eind april t/m oktober als expositieruimte. Daarnaast worden er concerten gehouden, en zijn er uitvaarten en huwelijken. De Protestantse gemeente organiseert hier jaarlijks 8 kerkdiensten. In de winter wordt de kerk niet gebruikt omdat er geen verwarming is. Het bijzondere 15e-eeuws orgel in middentoonstemming wordt tegen betaling bespeeld door orgelliefhebbers.

Bouwkundige beschrijving De Grote Kerk is een eenbeukige, bakstenen laatgotische kruiskerk. Het schip en transept zijn even lang waardoor de plattegrond min of meer de vorm van een Grieks kruis benadert. Na de reformatie is het koor dichtgemetseld en eeuwenlang gebruikt als woonhuis, school en opslag. In de vorige eeuw is het koor weer bij de kerkruimte gevoegd.

01. Kerktoren

Het interieur is zeer licht en ademt de sfeer van de Hollandse laatgotiek, voorzien van blauw-geschilderde, houten tongewelven met bruine trekbalken. Tekenend voor de calvinistische opvattingen zijn de prominent voor het koor geplaatste kansel en het koorhek. Opmerkelijk is dat het interieur in de periode na de Reformatie rijk is aangekleed met een monumentaal praalgraf van François van Bredehoff (o.a. vrijheer van Oosthuizen en burgemeester van Hoorn; 1648-1721) uit 1723. Het domineert het zuidtransept en staat boven een grafkelder, waarin acht nazaten van hem liggen begraven. Uit de late middeleeuwen stamt het orgel dat bij de Reformatie buiten gebruik werd gesteld, maar in de kerk bleef staan. Het orgel is een van de oudste bespeelbare orgels van het land.

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 15

Adres:

Raadhuisstraat 61,

Oosthuizen Ingebruikname:

1518

Huidige functie:

Kerk en cultureel centrum

Status: Rijksmonument

Vergelijkbaar kerkgebouw

Toekomstperspectief

■ Hervormde Kerk in Yerseke

De kerk wordt gebruikt voor een cultureel programma met exposities, concerten, voorstellingen en bijeenkomsten. Ook wordt de kerk verhuurd voor rouw- en trouwdiensten. Het blijkt een uitdaging om voldoende vrijwilligers te vinden die beheer, verhuur en organisatie op zich willen nemen.

Omgevingswaarde De kerk ligt op een kruispunt van wegen aan de rand van het dorp, en is, ook vanwege de omvang, van verre al te zien. Rondom de kerk ligt een tuin met bomen, en een begraafplaats. De kerk is omgeven door klassieke (woon)bebouwing.

Cultuurhistorisch belang De huidige kerk ligt relatief excentrisch aan de westzijde van het dorp, maar oorspronkelijk was het dorp min of meer om de kerk heen gebouwd. Vanwege het dreigende water vanuit de toen nog niet drooggemalen Beemster is de kern van het dorp in de loop van de 16e eeuw noordoostwaarts verplaatst tot achter de dijk. De Grote Kerk behoort tot de markante nog bewaard gebleven voorbeelden van de late Hollandse gotiek in Noord-Holland. De kruiskerk met vieringtorentje bepaalt het dorpsbeeld en vormt al vijf eeuwen een belangrijk herkenningspunt. Het interieur vormt een staalkaart van de kerkelijke interieurkunst uit de vroeg-Reformatorische periode en herinnert door middel van het praalgraf en de rouwborden aan de invloedrijke notabelen in het Holland van de 17e eeuw. Ook het orgel waarvan delen nog uit de late middeleeuwen dateren heeft een voor ons land hoge zeldzaamheidswaarde. De kerk is sinds 1982 in bezit van de Stichting Oude Hollandse kerken en is een Rijksmonument.

Geloofsgemeenschap

01. Kerktoren

Alhoewel er geen eigen geloofsgemeenschap behoort tot deze kerk, wordt er wel met enthousiasme gevierd door de Protestantse gemeente, die haar vieringen verdeelt over verschillende kerkgebouwen. De Protestantse gemeente Zeevang Oudendijk houdt zo’n 8 vieringen per jaar in deze kerk. Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 16

Voormalige Hervormde Kerk Warder Aanleiding bouw

De verhoogde voorgevel bevat een tempelfront en kroonlijst op de hoogte van de dakgoot. Daarboven verjongt de gevel zich, is deze voorzien van een kleinere kroonlijst, natuurstenen ornamenten in de hoeken, en een rozet. Daar bovenuit steekt de vierkante houten daktoren. Deze daktoren verjongt zich andermaal ter hoogte van de klokkenverdieping en wordt bekroond door een achtzijdig naaldspitsje. De spits is met koper bedekt. In de toren hangt een kleine klok, gegoten door Claudy Fremy in 1685. De ingang in de voorgevel wordt omgeven door een eenvoudige witte risaliet en bestaat uit een grote dubbele groene deur. Het kerkinterieur is sinds de jaren 1970 niet meer intact. Vanwege de verbouwing tot sportzaal is een tussenplafond ingebouwd en een betonvloer gestort.

Het kerkje uit 1847 verving een kerk uit ca. 1500, die wegens bouwvalligheid moest worden gesloopt.

Huidig gebruik De kerk is in bezit van Stichting Kerkgebouw Warder. Begin jaren 1970 is het wegens bouwvalligheid en teruglopend kerkbezoek gesloten. In 1975 is het in gebruik genomen als sportzaal. De sportzaal wordt gebruikt door verschillende partijen. Schoolklassen maken er gebruik van voor de gymlessen. Daarnaast zijn er clubs en verenigingen die de ruimte huren, zoals een schilderclub. Het gebouw is geschikt voor multifunctioneel gebruik. Met regelmaat worden er ook toneelvoorstellingen georganiseerd, en soms een uitvaart.

Vergelijkbaar kerkgebouw ■ Grote Kerk op Schiermonnikoog

Bouwkundige beschrijving De vorige kerk was een laatgotische kruiskerk met dakruiter, die veel leek op de kerk van Oosthuizen. Het huidige kerkje werd een stuk soberder en kleiner dan de vorige kerk. Het werd gebouwd in de voor die periode kenmerkende neoclassicistische stijl. Het is een rechthoekige zaalkerk die gedekt is door een half schilddak. Aan de oostzijde is het dak afgewolfd. Het kerkdak bevatte van oorsprong dakpannen, maar is sinds de jaren ‘70 met golfplaten bedekt. In elke zijgevel bevinden zich vier rondboogvensters, voorzien van houten roeden. De achtergevel is geheel blind – zonder vensters.

Omgevingswaarde 01. Kerktoren

De kerk ligt aan de doorgaande weg door Warder. Naast en achter de kerk ligt een begraafplaats. Iets verder naar achteren staat een basisschool, en aan de andere zijde van de kerk een horecagelegenheid. De kerk is het enige rijksmonument van het dorp, en onderdeel van de historische lintbebouwing.

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 17

Adres:

Warder 122, Warder

Ingebruikname:

1847

Huidige functie:

Sportzaal

Status: Rijksmonument

Cultuurhistorisch belang

Toekomstperspectief

Het kerkje van Warder is een karakteristiek, uitwendig vrij gaaf en herkenbaar gebleven, voorbeeld van een hervormd dorpskerkje in neoclassicistische trant. Het bepaalt het dorpsbeeld. In 1967 is het op de Rijksmonumentenlijst geplaatst.

De exploitatie komt goed rond en er is een actief bestuur van 10 personen dat beheer, verhuur en klein onderhoud regelt. De energielasten zijn echter hoog, en ook ligt er onderhoud te wachten aan de voorgevel en het portaal. Ook verkent het bestuur de mogelijkheden voor verduurzaming, zoals zonnepanelen, en infraroodpanelen. Hierbij is advies en financiële ondersteuning door de gemeente zeer welkom.

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 18

Kerkje van Middelie Aanleiding bouw

staat op een verhoogde, gecementeerde plint. De voorgevel bevat een middenrisaliet, een stoep en portiek, dubbele deur en rondboogbovenlicht. Daarboven zit een klein roosvenster en ter weerszijden van de ingang bevinden zich rondboogvensters. De travee aan de ingangszijde bevat twee kleine roosvensters ter verlichting van de orgeltribune binnen. De geveltop wordt geaccentueerd door klimmende rondboogfriezen. De vierdelige rondboogvensters zijn voorzien van sobere gietijzeren roeden. Aan de achterzijde van de kerk bevindt zich een eenlaags uitbouw ten behoeve van de consistoriekamer, gedekt door een half schilddak.

De kerk werd gebouwd dankzij een legaat van 6000 gulden. Voorwaarde voor de schenking was dat het kerkje in geval van bouwvalligheid door een nieuw kerkgebouw zou worden vervangen en dat het in zijn geheel vrij zou blijven staan. Het kerkje verving een houten voorganger uit vermoedelijk 1772 op min of meer dezelfde plaats. Dat kerkje was in slechte staat en werd te klein voor het aantal gelovigen. De huidige kerk is gebouwd naar een ontwerp van de kerk in Noordeinde, ontworpen door de architect J.H. Lehman. Het kerkgebouw en de grond is in 2013 in eigendom overgegaan naar Stichting Kerkje Middelie die al enkele tientallen jaren zorgde voor de exploitatie van de kerk.

Het witgepleisterde interieur is sober en kenmerkt daarmee de opvattingen van de doopsgezinden. Het orgel uit 1865 van de fa. Van Dam & Zn heeft aanvankelijk in het vorige kerkje gestaan. Het meubilair, waaronder de kansel midden tegen de achterwand, dateert uit de bouwtijd. De houten zoldering bestaat uit een vlak midden en schuine zijkanten, is eveneens witgeverfd en is voorzien van ijzeren trekstangen.

Huidig gebruik Jaarlijks is er een aantal uitvaarten en huwelijken en een Kerstviering. Ook worden activiteiten georganiseerd als steenwerpen en oliebollen bakken. Daarnaast is er een cultureel programma met exposities.

Vergelijkbaar kerkgebouw 01. Kerktoren

Bouwkundige beschrijving

■ Doopsgezinde Vermaning te Noordeinde

Het kerkje is een rechthoekig zaalkerkje met rondboogvensters. Het zadeldak wordt gedekt door zwarte Hollandse pannen. Het kerkje is vijf traveeën diep. De zijgevels worden geaccentueerd door lisenen en rondboogfriezen, waarmee het gebouwtje neoromaanse elementen vertoont. Het Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 19

Adres:

Middelie 79, Middelie

Ingebruikname:

1899

Huidige functie:

Kerk en cultureel centrum

Status: Rijksmonument

Omgevingswaarde Het kerkje van Middelie staat iets achteruit langs de doorgaande weg, omringd door enkele bomen en een sloot. Bij de bouw is bedongen dat er geen andere bebouwing rond het kerkje komt. Het kerkgebouw is een onderscheidende klassieker in de historische lintbebouwing.

Cultuurhistorisch belang De Vermaning in Middelie is een karakteristiek, gaaf bewaard gebleven voorbeeld van een doopsgezind kerkgebouw uit omstreeks 1900, dat qua bouwwijze en aankleding schatplichtig is aan de traditie van dit kerkgenootshap, waarin nederigheid uit uitgangspunt was. In 1997 is de Vermaning een rijksmonument geworden.

Geloofsgemeenschap De doopsgezinde gemeente is per 1 januari 2020 opgeheven. Enkele van de leden bezoeken de kerkdiensten in Middenbeemster.

Toekomstperspectief Corona heeft wel een teruggang in bezoekers en activiteiten gegeven, en daarmee een teruggang in inkomsten. Nu is het bestuur weer aan het opbouwen met het aantal activiteiten. Tegelijk wordt ook concurrentie gevoeld met zowel de horeca in het dorp als de kerkjes in omliggende plaatsen. Er is een mooi aantal betrokken vrijwilligers. De kerk is in goede staat. De consistorie is overigens niet als monumentaal aangewezen. Het zou voor de inkomsten goed zijn als er vaste huurders komen. Enige steun in menskracht en financiën is wenselijk.

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 20

Hervormde Kerk Kwadijk Aanleiding bouw

Bouwkundige beschrijving

Omstreeks 1400 werd vermelding gemaakt van het dorpje Kwadijk met kerk. Het eerste kerkje was waarschijnlijk een klein houten zaalkerkje dat onder de parochie van Edam viel. De daaropvolgende kerk dateert uit circa 1500 en was een laatgotische kruiskerk met een kleine vieringtoren. Deze kerk leek veel op de Grote Kerk in Oosthuizen en lag op een eiland waardoor deze alleen per boot was te bereiken. In 1835 werd de huidige kerk gebouwd met o.a. de stenen van de voorganger, maar wel aanzienlijk kleiner en eenvoudiger dan de vorige kerk. De waarschijnlijke reden was dat het dorp in de 18e en 19e eeuw was gekrompen. Aannemer De Zeeuw uit Edam bouwde de nieuwe kerk voor 1500 gulden. In 1959 kreeg het kerkje van Kwadijk een primeur: de eerste vrouwelijke predikant van de Nederlandse Hervormde Kerk werd hier geïnstalleerd.

Het is een rechthoekig bakstenen zaalkerkje van zes traveeën met een vierkante houten daktoren aan de westzijde. De oostgevel is blind en bevat muurankers. De plint is gecementeerd en is in een lichtbeige kleur geschilderd. De zijgevels bevatten elk zes eenvoudige driedelige spitsboogvensters die gevuld zijn met houten roeden. De gevels zijn eveneens van muurankers voorzien. Het zadeldak heeft zwartgrijze Hollandse pannen. De torengevel (westzijde) bevat twee ondiepe steunberen met daar tussen een portaal met bovenlicht in een rondboog. Hoog daarboven zit een klein roosvenster. Verder is de westgevel uiterst sober en bevat muurankers. De houten toren is witgeverfd en heeft aan alle vier zijden twee gekoppelde galmgaten met daaronder – aan de west- noord- en zuidzijde – een wijzerplaat. Op de toren staat een kleine ingesnoerde naaldspits die met koper is bedekt en wordt bekroond door een vergulde wereldbol, kruis en torenhaan.

Huidig gebruik In 1982 is het kerkje overgedragen aan de Stichting Oude Hollandse Kerken en is het gerestaureerd. De kerk wordt beheerd door een plaatselijke commissie. Er vinden uitvaarten en huwelijken plaats. Ook worden er regelmatig feesten en recepties georganiseerd en zijn er concerten en exposities. De kerk doet ook mee met activiteiten als de jaarlijkse muzikale fietstocht, kunstmaand, Burendag en kerstmarkt. Daarnaast huurt de christengemeente uit Purmerend tweewekelijks.

01. Kerktoren

Het interieur wordt overdekt door een lichtgroen geschilderd houten tongewelf met trekbalken. Tegen de blinde oostmuur staat een sobere houten kansel met klankbord, omgeven door een dooptuin met twee dooppoorten. Aan weerszijden van de kansel staan de banken voor de kerkenraad en de ouderlingen en eveneens herenbanken. De kerkzaal wordt verlicht door smeedijzeren lichtarmaturen. De kerkvloer bestaat uit vierkante hardstenen plavuizen en grafstenen uit de vorige kerk. Het tweeklaviers orgel uit 1866 aan de westzijde werd gebouwd door de firma Flaes en Brünjes te Amsterdam. Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 21

Adres:

Kwadijk 87, Kwadijk

Ingebruikname:

1835

Huidige functie:

Kerk en cultureel centrum

Status: Rijksmonument

Vergelijkbaar kerkgebouw

Geloofsgemeenschap

■ Hervormde Kerk van Jisp en de Dorpskerk in Durgerdam

Voorheen kerkte de Protestantse gemeente van Zeevang en Oudendijk hier met een aantal vieringen per jaar. Het aantal bezoekers voor deze vieringen nam echter zodanig af dat de vieringen niet meer haalbaar waren.

Omgevingswaarde De kerk van Kwadijk lag voorheen op een eiland. De kerk ligt iets naar achteren aan de doorgaande weg. Naast de kerk staat een basisschool. Naast de voetbalkantine is de kerk de enige publiekslocatie in het dorp. Het kerkgebouw vormt een klassiek ensemble met de naastgelegen woning (voorm. pastorie) en waarop het voormalig Raadhuis goed aansluit.

Toekomstperspectief De exploitatie is goed, maar de energielasten beginnen te drukken. Tegelijk wil het bestuur geen commerciële prijzen gaan rekenen voor de verhuur, maar liever een toegankelijke kerk voor de Kwadijkers blijven. Het aantal inwoners van Kwadijk wordt uitgebreid vanwege een nieuwbouwproject. Dit biedt perspectief voor het gebruik van de kerk en het aantrekken van vrijwilligers voor beheer, verhuur, catering, organisatie en pr.

Cultuurhistorisch belang Het kerkje van Kwadijk is een karakteristiek voorbeeld van een vroeg-19e-eeuws hervormd dorpskerkje met houten daktoren, waarmee het de Noord-Hollandse regionale bouwwijze van de 17e eeuw lijkt te kenmerken.

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 22

Grote of Sint Nicolaaskerk Edam Aanleiding bouw

noordbeuk is een travee langer dan de zuidbeuk en loopt langs de toren door. Hierdoor is de westzijde van de kerk asymmetrisch. Het is niet geheel duidelijk waar deze extra travee aan de noordzijde van de kerk voor diende. Mogelijk lag hier tot de Reformatie de doopkapel. Aan de zuidzijde van het koor bevindt zich een kleine aanbouw ten behoeve van de librije.

De geschiedenis van de huidige kerk, tot de Reformatie gewijd aan de heilige Nicolaas, gaat terug tot het begin van de vijftiende eeuw. Kort na 1500 is de kerk uitgebreid en kreeg zij haar huidige omvang. Hiermee behoorde de kerk tot de grootste kerkgebouwen van de Republiek. In 1572 ging de kerk over naar de protestanten. In 1602 en 1699 werd de kerk getroffen door brand. Hierna volgde herstel, waarbij de toren zijn huidige vorm kreeg en iets lager werd dan voorheen.

Huidig gebruik Het gebouw is eigendom van de Stichting Kerkelijke monumenten Edam. De grond is eigendom van de kerkgemeente. De kerk wordt gebruikt voor exposities, concerten, huwelijken, uitvaarten en bijeenkomsten. Daarnaast is de kerk in gebruik bij de protestantse gemeente van Edam.

Bouwkundige beschrijving De kerk is een driebeukige bakstenen hallenkerk van kolossale omvang. De totale lengte en breedte bedragen buitenwerks respectievelijk ca. 88 en 35 meter, waardoor de kerk de grootste hallenkerk van Nederland is. Opvallend is het zeer diepe koor van zes traveeën aan de oostzijde, dat even diep is als het schip dat ook zes traveeën telt. Een typerend aspect van de hallenkerk zijn de drie beuken die zowel even breed als hoog zijn. De zijbeuken van het schip hebben een ongelijke lengte: de

01. Kerktoren

Aan de westzijde van het schip bevindt zich de vierkante westtoren, die in verhouding tot de enorme omvang van de kerk een bescheiden hoogte van 42 meter heeft. De westtoren wordt bekroond door een korte, achtzijdige ingesnoerde naaldspits op een vierkante basis. Het interieur van de kerk is imposant door de weidse ruimte. De drie beuken zijn geheel overdekt door houten tongewelven: deze bouwwijze komt in de middeleeuwse kerkgebouwen in het Hollandse veel voor. Opmerkelijk is dat de tongewelven niet alleen zijn voorzien van houten trekbalken om de zijdelingse druk op te vangen, maar dat een deel van deze trekbalken tevens als loopbrug fungeert. Opvallend zijn de lange loopbruggen die in de lengterichting der beuken op de trekbalken zijn aangebracht. De kerk herbergt een bijzondere en complete serie gebrandschilderde vensters uit de periode tussen 1602 en 1625. Deze ramen vormen een hoogtepunt uit de gebrandschilderde glaskunst uit de periode van de Republiek, daarmee van de Hollandse renaissance.

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 23

Adres:

Grote Kerkstraat 59, Edam

Ingebruikname:

15e eeuw

Huidige functie:

Kerk en cultureel centrum

Status: Rijksmonument

Vergelijkbaar kerkgebouw

Toekomstperspectief

■ Grote of St. Nicolaaskerk in Monnickendam

Deze grote kerk is ook een grote opgave. De stichting heeft ook de toren in eigendom, en er zijn op dit moment niet genoeg middelen voor de kostbare restauratie en het onderhoud daarvan. Er zijn veel betrokken vrijwilligers, maar de gemiddelde leeftijd stijgt. Daarnaast vragen zowel het energieverbruik als de verduurzaming aandacht. Het bestuur vindt het wenselijk dat er een platform gecreëerd wordt van samenwerkende kerken om overleg voeren over onder meer tarieven en exploitatie. Het zou wenselijk zijn om hierin ook met de burgerlijke gemeente te kunnen optrekken. Een kans is de ontwikkeling van de librije, de oude Latijnse school. De bedoeling is om deze voor het publiek toegankelijker te maken. Mocht er in de toekomst nagedacht worden over medegebruik of bijbestemming dan zou een deel van de kerk kunnen worden gebruikt voor een andere invulling.

Omgevingswaarde De Grote kerk heeft een opmerkelijke en beeldbepalende ligging aan de noordwestelijke rand van Edam en is van verre zichtbaar. Naast en achter de kerk ligt een kerkhof. De kerk is met de omliggende gebouwen onderdeel van het beschermd stadsgezicht.

Cultuurhistorisch belang De kerk is de grootste laatgotische hallenkerk van het vroegere Hollandse gebied en behoort tevens tot de grootste gotische hallenkerken van Noord-Europa. Hiermee is zij een hoogtepunt van de Hollandse gotiek. De liturgische inrichting uit de periode van kort na de Reformatie is nog vrijwel compleet en is daarmee een goed voorbeeld van een dergelijke inrichting uit de vroeg-Calvinistische periode. De gebrandschilderde vensters uit de vroege 17e eeuw behoren tot de zeldzame voorbeelden van kerkelijke glasschilderkunst uit die tijd, zowel vanwege de grote omvang als qua stilistiek en symboliek. Ze tonen aan dat de stad Edam een belangrijke positie genoot als handelsstad in de Republiek tijdens de vroege 17e eeuw. De kerk heeft een opmerkelijke en beeldbepalende ligging aan de noordwestelijke rand van Edam en is van verre zichtbaar. In 1967 is de kerk op de Rijksmonumentenlijst geplaatst.

Geloofsgemeenschap Er is een actieve Protestantse gemeenschap, de kerkgemeente Edam. Kerkgemeente Edam is een van de gebruikers van deze kerk tijdens de zomerperiode.

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 24

Groenlandkerk Edam Aanleiding bouw

Bouwkundige beschrijving

De Groenlandkerk op de hoek van de Achterhaven en het Groenland werd in 1891 opgericht door de Afgescheidenen. Deze groepering vond haar oorsprong bij de Afscheiding van 1834, toen een groep kerkleden de Nederlandse Hervormde Kerk verliet vanwege onvrede over de toenmalige liberale koers van dat kerkgenootschap. Aanvankelijk hadden de Afgescheidenen geen bestaansrecht en kerkten zij in woonhuizen of schuren. In de tweede helft van de 19e eeuw verbeterde hun maatschappelijke positie en mochten zij eigen kerkgebouwen stichten. In Edam gebeurde dat pas in 1891. Het nieuwe kerkje werd ontworpen door de ouderling P. Groot en de bouw duurde drie maanden. Bij de ingebruikname telde de gemeente iets meer dan honderd leden. In 1892 gingen de afgescheidenen en de dolerenden (de in 1886 vanuit de Hervormde kerk afgesplitste groepering van dr. Abraham Kuyper) samen verder onder de Gereformeerde Kerken in Nederland. Ruim honderd jaar later hield het kerkgenootschap op als zelfstandig te bestaan, vanwege de fusie met de hervormden en de lutheranen. De Groenlandkerk werd uiteindelijk overbodig en dientengevolge in 2015 verkocht.

De Groenlandkerk is een sobere rechthoekige zaalkerk zonder toren, onder een zadeldak. De bouwstijl is neogotisch. Het dak is aan de achterzijde afgewolfd. Het kerkje is vier traveeën diep. De voorgevel lijkt op die van het Witte Kerkje aan de Nieuwehaven, behalve dat aan het Groenland spitsboogvensters en schoonmetselwerk werden toegepast. De voorgevel bevat een spitsboogvormige entree, geflankeerd door twee spitsboogvensters en daarboven een rozet. De ramen zijn voorzien van gietijzeren roeden. Boven de entree hangen twee sierlijke gietijzeren lantaarns. De gevel is verder voorzien van twee lisenen ter weerszijden van de entree en een reeks klimmende rondboogfriezen onder de geveltop. Ook de zijgevels zijn van spitsboogvensters met gietijzeren roeden voorzien. In de derde travee aan de zuidzijde bevindt zich een zij-ingang. Vanwege de schaarse financiële middelen van de afgescheiden gemeente werd het gebouwtje sober uitgevoerd. Bij de verbouwing tot woning heeft het gebouw o.a. een nieuwe fundering, vloer- en muurverwarming en vensterisolatie gekregen. Ook is er een staalconstructie geplaatst los van de buitengevels. 01. Kerktoren

Huidig gebruik

Vergelijkbaar kerkgebouw

De Groenlandkerk heeft sinds 2017 een woonbestemming en is sinds 2018 in gebruik als woonhuis.

■ De Hoeksteen in Vollenhove ■ Voormalige gereformeerde kerk in Borssele

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 25

Adres:

Groenland 1, Edam

Ingebruikname:

1891

Huidige functie:

Woonhuis

Status:

Gemeentelijk monument.

Omgevingswaarde De Groenlandkerk is gelegen op de hoek van het Groenland en de Achterhaven. Naast de kerk lag voorheen de kosterswoning, de ruimte is nu groen gehouden met lage begroeiing. Het Groenland valt onder het beschermd Stadsgezicht.

Cultuurhistorisch belang De Groenlandkerk is een karakteristiek voorbeeld van een voormalig kerkgebouw van de afgescheidenen, later de gereformeerden. De sobere vormgeving en bescheiden afmetingen zijn kenmerkend voor de laat-19e-eeuwse kerkgebouwen van dit genootschap. Zo was ook bij de totstandkoming van de Groenlandkerk geen professionele architect betrokken, hetgeen bij dit kerkgenootschap tot het einde van de 19e eeuw gebruikelijk was.

Geloofsgemeenschap De geloofsgemeenschap van gereformeerden hield op te bestaan vanwege de fusie met de hervormden en lutheranen in de jaren 90 van de vorige eeuw. Het kerkgebouw werd overbodig en is in 2015 gesloten.

Toekomstperspectief De huidige bewoners wonen met veel plezier in deze voormalige kerk. Het gebouw is duurzaam en goed geïsoleerd en zeker toekomstbestendig.

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 26

Doopsgezinde Vermaning Edam Aanleiding bouw

De krimp van het aantal leden van de Doopsgezinde gemeente en de stijgende leeftijd van de vrijwilligers die betrokken zijn bij verhuur, onderhoud, kosterschap en facilitaire ondersteuning is wel een uitdaging.

De huidige Vermaning achter de Kaasmarkt ontstond in 1702, nadat een vorig gebouw door brand in 1699 verloren ging. Die brand zou zijn overgeslagen vanuit de vuurzee die toen in de Grote Kerk woedde.. In die periode mochten zij geen zichtbare kerk bouwen. Dat verklaart de verscholen ligging van het huidige kerkje. Vanaf 1795 kregen de doopsgezinden dezelfde rechten als de gereformeerden (vanaf 1816 hervormden) en overige kerkgenootschappen. Het duurde pas tot 1882 voordat de doopsgezinde gemeente van Edam het kerkgebouw beter zichtbaar maakte vanaf de straat. Een schutting en een turfhok die het zicht op de kerk belemmerden werden verwijderd, en aan de straatzijde kwam een kosterswoning. Aan de achterzijde van de kerk kwam een aanbouw t.b.v de consistorie. De eveneens uit 1882 daterende ingangsgevel aan de linkerzijde is bij een latere restauratie weer verwijderd.

Bouwkundige beschrijving

Huidig gebruik Twee keer per maand is er een kerkdienst van de Doopsgezinde gemeente. Daarnaast wordt de kerk ook gebruikt voor bijbelcursussen of andere kerkelijke bijeenkomsten. De kerk wordt ook verhuurd voor bijv. opbaringen en uitvaarten, maar is ook beschikbaar voor de Edammer gemeenschap, bijv. als EHBO-hoofdkwartier tijdens evenementen als de Kaasmarkt. De verhuur zorgt voor een gezonde exploitatie.

01. Kerktoren

De Vermaning is een kleine rechthoekige zaalkerk, opgetrokken uit rode baksteen, en gedekt door een schilddak dat is belegd met zwartgrijze Hollandse pannen. Midden op het dak staat een sierlijke kleine houten ventilatieschacht. Het kerkje wordt betreden via de ingang aan het voorpleintje, links in de voorgevel. Daarboven zit een klein boogvenster. De zijgevels worden verlicht door middel van sobere rondboogvensters. Het interieur bevindt zich grotendeels nog in de staat van de bouwperiode. Veel is afgewerkt uit eikenhout, waaronder het tongewelf met trekbalk. Aan de ingangszijde bevindt zich een lage orgeltribune met galerij. Daarboven staat een orgel uit 1903, afkomstig uit de gereformeerde kerk in Gaastmeer (Fr). Tegen de zijwanden staan banken met zijdeurtjes. In het midden staan stoelen. Midden tegen de achterwand staat een sobere kansel. Het oorspronkelijk aanwezige klankbord is na de ingrijpende restauratie in/rond 1990 na uitgebreid overleg niet meer teruggeplaatst.

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 27

Adres:

Jan Nieuwenhuizenplein 6,

Edam Ingebruikname:

1702

Huidige functie:

Kerk

Status: Rijksmonument

Vergelijkbaar kerkgebouw

Toekomstperspectief

■ Doopsgezinde Vermaning te Oosterend (Texel) ■ Doopsgezinde Vermaning te Workum

Het bestuur is zich bewust van de uitdagingen die er liggen op gebied van bemensing door vrijwilligers en een dalend ledenaantal. Omdat de exploitatie gezond is en het onderhoud op orde zijn er geen urgente zorgen over het voortbestaan. Ook de rol die het gebouw speelt in de burgerlijke gemeenschap helpt hieraan mee.

Omgevingswaarde De Vermaning ligt iets achteruit, tussen de stedelijke bebouwing van Edam. De kosterswoning is tegen de kerk aangebouwd. Het ensemble maakt onderdeel uit van aaneengesloten bebouwing die is gelegen in het beschermd stadsgezicht.

Op lange termijn wordt er wel nagedacht over de toekomst van het gebouw, en het eigenaarschap daarvan. Gezien de functie die de kerk ook in de burgerlijke gemeente heeft, zou een evt. maatschappelijke functie voor medegebruik denkbaar zijn.

Cultuurhistorisch belang De Doopsgezinde Vermaning in Edam is een goed bewaard voorbeeld van een 18e-eeuwse vermaning. Aan het interieur is dat het best af te lezen. De teruggetrokken ligging t.o.v. de straat herinnert aan de achtergestelde maatschappelijke positie van deze groepering gedurende de 17e en 18e eeuw.

Geloofsgemeenschap De leden van de doopsgezinde gemeenschap zijn niet met veel, maar zeer betrokken. De geloofsgemeenschap is sterk verbonden met de burgerlijke gemeenschap.

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 28

Speeltoren Edam Aanleiding bouw

pijlers en muren van het gesloopte kerkgebouw gereconstrueerd met de bestaande materialen.

De huidige Speeltoren is een overblijfsel van de Kleine of Onze Lieve Vrouwekerk. Er wordt verondersteld dat hier rond of tot 1310 een kapel heeft gestaan. Vermoedelijk is deze kapel gedurende de 15e en/of begin 16e eeuw vervangen door een groter kerkgebouw. Eerst is een eenbeukige zaalkerk met westtoren ontstaan en daarna volgde een uitbreiding tot een tweebeukige hallenkerk. Rond 1500 werd de toren gebouwd. De achthoekige lantaarn en spits dateren vermoedelijk uit 1568. Het schip telde vijf traveeën, was met houten tongewelven overdekt en voorzien van trekbalken. De kerk had spitsboogvensters. De architectuur vertoonde de late Hollandse gotiek en was daarmee – vooral door het hallenschip – vergelijkbaar met de Grote of St. Nicolaaskerk. Omstreeks 1572 verloor het kerkgebouw zijn functie voor katholieke eredienst. Mogelijk kreeg het daarna een profane bestemming. In de 18e en 19e eeuw raakte de laatgotische hallenkerk gaandeweg in verval. In 1883 werd de kerk grotendeels afgebroken, op de achterste travee en de toren na. Ter plaatse verrees een gebouw ten behoeve van de Franse school. Bij de restauratie van de toren in 1972 ging men onzorgvuldig te werk door het laatste stukje aanbouw te slopen, waardoor de toren dreigde in te storten. De brandweer kon dit ternauwernood voorkomen door deze te zekeren met behulp van een stalen kabel.

Vervolgens werd de toren aan de onderkant gezekerd en bouwde men de huidige aanbouw, min of meer een reconstructie van de oorspronkelijke travee. Bij het Amsterdamse Rijksmuseum zijn enkele natuurstenen

Huidig gebruik Een deel van het gebouw is structureel verhuurd aan een bedrijf als kantoor en als zodanig niet toegankelijk voor publiek. De toren is geopend op Open Monumentendag. Het carrillon wordt op feestdagen bespeeld door een beiaardier. De toren is niet toegankelijk voor publiek. Op feestdagen is het carillon te horen.

Bouwkundige beschrijving

01. Kerktoren

De Speeltoren is circa 42 meter hoog. De toren bestaat uit een slanke vierkante bakstenen romp van slechts vier bij vier meter en van vier geledingen hoog. Daarbovenop staat een sierlijke natuurstenen balustrade met hoekpinakels en een slanke, natuurstenen lantaarn, voorzien van een klokkenspel en bekroond door een peervormige spits, een kleine lantaarn en een weerhaan. De bakstenen romp bevat aan de westzijde een ingang met een spitsboognis. De geledingen daarboven worden verlevendigd door bakstenen spaarvelden. De klokkenverdieping bevat aan alle vier zijden drie nissen en in de middelste daarvan gekoppelde galmgaten en een uurwerk. Onder de balustrade zit een rondboogfries. In de torenlantaarn hangt een klokkenspel van 37 klokken, waarvan de vier zwaarste in 1561 gegoten zijn door Peter van den Ghein. De overige klokken stammen uit 1970 en zijn gegoten door Petit & Fritsen (Aarle-Rixtel). Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 29

Adres:

Lingerzijde 1, Edam

Ingebruikname:

2e helft 15e eeuw

Huidige functie:

Kantoor en carillon

Status: Rijksmonument

Omgevingswaarde De Speeltoren torent letterlijk uit boven de huizen rondom. Op het pleintje bij de ingang zijn de contouren van de eerdere kerk weergegeven. Het laat de historie zien van de kerk die hier eeuwen terug gestaan heeft en heeft zo een rol in het historisch centrum van Edam. Dit gebouw en het omliggende bebouwing vormt zo een klassiek geheel van bijzondere waarde.

Cultuurhistorisch belang De speeltoren bepaalt het stadsbeeld van Edam en is een karakteristiek en door zijn smalle gestalte opmerkelijk voorbeeld van een voormalige kerktoren in de Hollands gotische stijl. De sierlijke torenbekroning markeert de late fase van de Hollandse gotiek. De Speeltoren is eigendom van de gemeente.

Geloofsgemeenschap Er was vermoedelijk een katholieke geloofsgemeenschap tot eind 16 e eeuw.

Toekomstperspectief

De circa zestien grootste klokken zijn aan de buitenzijde van de lantaarn gehangen, omdat deze van binnen te smal is om het gehele klokkenspel onder te brengen. De bolvormige spits en kleine lantaarn zijn bekleed met bladlood en zijn op de acht hoekpunten gedecoreerd met pyrons.

De toren is in eigendom van en wordt beheerd door de gemeente Edam-Volendam. Het kantoorgedeelte wordt de komende jaren verhuurd. Het carrillon heeft gespecialiseerd kostbaar onderhoud nodig.

Vergelijkbaar kerkgebouw ■ Bakenesserkerk in Haarlem

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 30

De Swaen Edam Aanleiding bouw

waarin zich de ingang bevindt. De gevelbekroning is geheel gepleisterd, wordt geaccentueerd door concave randen aan de uiteinden en bevat in het midden een groot ornament met de weergave van een zwaan, het symbool van Luther. De gevelbekroning rust op een kroonlijst.

Vanaf het begin van de 17e eeuw vestigden zich immigranten uit onder meer Denemarken en Holstein in Edam. Zij brachten het lutherse geloof mee hier naartoe. Doordat de lutherse kerkdiensten in het openbaar waren verboden, moesten de lutheranen bij elkaar komen in huiskerken. In 1740 kon de huidige kerk aan de Voorhaven worden gebouwd op de plaats waar voorheen het stadhuis had gestaan, dat wegens bouwvalligheid moest worden gesloopt. Architect Jan Cloppenburg maakte het ontwerp. In 1770 heeft een brand gewoed, waarna het kerkgebouw is hersteld. In 2007 hield de lutherse gemeente op te bestaan als zelfstandige gemeente vanwege de fusie met de hervormden en de gereformeerden.

Het interieur bevindt zich nog grotendeels in de staat van omstreeks 1770. Alleen de stoelen zijn van recente datum. De kerkzaal wordt overdekt door een houten tongewelf dat tegenwoordig grijs is geschilderd en voorzien is van ijzeren trekstangen. De vloer bestaat uit zandstenen plavuizen. De eikenhouten preekstoel, de eikenhouten doopboog en gezangenborden stammen uit de bouwtijd. Het uurwerk in de kerkzaal is na de brand van 1770 aangebracht. Het orgel staat op een houten orgeltribune met balustrade aan de ingangszijde, stamt uit 1809 en werd gebouwd door G.T. Bätz. Het liturgisch centrum wordt begrensd door een 19e-eeuws doophek met twee doorgangen en doopbogen. Aan weerszijden bevinden zich doopbanken uit de 19e eeuw. In 1934, tijdens het predikantschap van ds. Brandt, werden drie gebrandschilderde ramen in de zuidelijke muur van de kerk aangebracht. Zij werden vervaardigd door de Arnhemse kunstenaar J.H.E. Schilling.

Huidig gebruik De Swaen wordt gebruikt voor vieringen van de Protestantse gemeente Edam van oktober tot Pinksteren. In de zomerperiode worden vieringen in de Grote Kerk gehouden. Daarnaast zijn er in de Swaen lezingen, vergaderingen en concerten, repetities van koren en uitvaarten en huwelijken. 01. Kerktoren

Bouwkundige beschrijving

Vergelijkbaar kerkgebouw

Het kerkgebouw is een rechthoekige zaalkerk, gesitueerd tussen de statige grachtenpanden aan de zuidzijde van de Voorhaven. Opvallend is de voorgevel: deze is rijk geornamenteerd met gepleisterde classicistische pilasters en een risaliet,

■ Evangelisch-Lutherse Kerk in Arnhem ■ Evangelisch-Lutherse kerk in Den Haag

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 31

Adres:

Voorhaven 135, Edam

Ingebruikname:

1741

Huidige functie:

Kerk

Status: Rijksmonument

Geloofsgemeenschap Er is een actieve Protestantse gemeenschap. Tijdens een viering zijn er vaak zo’n 75 bezoekers. Daarnaast zijn er vrijwilligers die taken op zich nemen in het bestuur, als koster of koffieschenker. De gemeente wil meer inzetten op gezinnen, om hiermee het ledenaantal stabiel te houden. De gemeente is ook actief in de relatie met andere kerken, zowel via de Raad van Kerken als via het gezamenlijke kerkblad Venster. Vorig jaar zijn er 3 thema-avonden met de katholieke parochie over duurzaamheid gehouden, een actueel thema dat in veel kerken speelt.

Cultuurhistorisch belang De lutherse kerk in Edam is een karakteristiek, rijk aangekleed, en vrij zeldzaam overgebleven voorbeeld van een 18e-eeuws luthers kerkgebouw in Nederland. Het kerkgebouw met rijke voorgevel herinnert aan de geleidelijk aan verbeterende maatschappelijke positie van de lutheranen in Nederland gedurende de achttiende eeuw. Vanaf toen mochten zij weer enigszins zichtbare kerkgebouwen bouwen, zij het dat de omvang ervan beperkt moest blijven.