Kerkenvisie Edam-Volendam September 2023

Het is zorgelijk dat de actualiteit van de registraties zeer te wensen overlaat. De registratiegegevens die er zijn, zijn in een flink aantal gevallen oud (zie excel). In kerkelijk Nederland geldt de ongeschreven regel dat het interieur en religieus erfgoed van kerken eens in de vijftien tot twintig jaar uitvoerig geïnventariseerd moeten worden. Vier locaties in Edam-Volendam voldoen aan deze norm. In een deel van de kerken in Edam-Volendam is echter nog nooit een interieurregistratie uitgevoerd. Dat gegeven drukt een stempel op de aandachtspunten die aan het eind van deze waardenstelling geformuleerd staan. Topensembles De interieurs van deze kerken behoren tot de topensembles in Edam-Volendam: Doopsgezinde Kerk De Vermaning in Edam heeft een prachtig, uit de bouwtijd stammend interieurensemble dat de sobere grandeur van de doopsgezinden goed illustreert. Het ensemble bestaat uit preekstoel, koperen lezenaar en doopbekkenhouder, kerkenraadsbanken, kerkbanken en lambrisering. Een in de kerkbank ingebouwde zandbak voor het van oudsher op de vloer van vermaningen liggende zand is voor zover we weten een unicum in Nederland. Grote of Nicolaaskerk De protestantse stadskerk van Edam is de grootste hallenkerk van Europa. Het interieur bestaat grotendeels uit elementen die vlak na de brand van 1602 werden aangebracht.

Preekstoel, doophek met doopboog, lezenaars, bankenblokken, pilaarbanken, voorzangersgestoelte, glas-in-loodramen, orgel, luchters, tekstborden, rouwborden en grafzerken vormen een mooi ensemble. Dat preekstoel en lezenaar gesigneerd zijn is een zeldzaamheid. Grote Kerk De Grote Kerk in Oosthuizen herbergt een rijk historisch gegroeid ensemble met voorreformatorische onderdelen (altaarsteen en koorhek), zeventiende-eeuwse stukken (preekstoel, doopboog, lezenaar, herenbank en gesneden tochtportaal), achttiendeeeuwse stukken (doophek en rouwborden). Het marmeren praalgraf (1723) is een echte eye-catcher en het orgel bevat vijftiende-eeuwse fragmenten en is daarmee een zeer waardevol exemplaar. Stolphoevekerk De samenhang tussen het uitzonderlijke gebouw en het interieur van de Stolphoevekerk in Volendam geven het betrekkelijk eenvoudige interieur groot cachet. Zeventiendeeeuwse preekstoel, doophek en doopboog vormen het liturgisch centrum van deze stolpkerk. De uit dezelfde eeuw stammende gewelfschildering en gewelfschotel binden alles samen. 01. Kerktoren

1 / 2 pagina’s

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 56

OLV Sterre der Zee

[…]

De middenmoot Deze kerken behoren niet tot de kerkelijke topensembles van Edam-Volendam, maar verdienen vanwege hun oorspronkelijkheid en uitzonderlijke stukken aandacht in de kerkenvisie: Hervormde Kerk De Hervormde Kerk van Beets is een voor de katholieke eredienst gebouwde kerk. Na de reformatie werd het interieur geschikt gemaakt voor de protestantse eredienst. Hoewel sommige elementen het veld moesten ruimen voor een meer multifunctioneel gebruik (kerkbanken) bleef veel historisch materiaal bewaard: zeventiende-eeuwse preekstoel, doophek, doopbogen en luchters en achttiende-eeuwse herenbanken en gewelfschilderingen. De historische zerkenvloer is vooral genealogisch van belang. Evang.-Lutherse Kerk De Evangelisch-Lutherse Kerk in Edam heeft een basis in 1741. Uit die tijd stammen de preekstoel, doopboog en gezangenborden. Twee koperen lezenaars zijn zelfs al ouder. Na de brand van 1772 werd vernieuwd en aangevuld, bijvoorbeeld de bank met uurwerk bovenop. Gaandeweg de eeuwen vonden enkele moderniseringen en verrijkingen plaats, zoals doophek, kerkenraadsbanken, orgel met balustrade: een historisch gegroeid ensemble dus. Nicolaaskerk […] Hervormde Kerk De Hervormde Kerk van Kwadijk werd in 1835 gebouwd.

Onderdelen van het interieur van de voorganger van dit gebouw kwamen in het nieuwe zaalkerkje terecht; een zeventiende-eeuwse preekstoel, achttiende-eeuws doophek met koperen boog en lezenaars. De banken werden in 1835 nieuw gemaakt. Vincentius à Paolo […] Onderaan de lijst Interieurs en collecties met een ondergeschikte waarde of kwaliteit in Edam-Volendam zijn: Franciscus van Assisi […] Bedenk wel dat een lage of middelhoge waarde overigens niets zegt over de sentimentele of religieuze waarde die gemeenteleden/parochianen toekennen aan de voorwerpen en die daardoor alsnog een zeer hoog belang kunnen hebben. Aandachtspunten Voor sommige locaties geldt dat in onze database onvoldoende informatie beschikbaar is om een waardenstelling te kunnen geven. Deze locaties gaven ons nog nooit opdracht om interieur en collectie te komen registreren en waarderen. Die interieurs staan daarom niet in deze waardenstelling:  Doopsgezinde Kerk in Middelie Het interieurensemble van de voormalige kerk in Warder heeft sinds decennia een plaats in de collectie van Museum Catharijneconvent, zie: https://adlib.catharijneconvent.nl/Details/collect/21456. Zoals gezegd is het verontrustend hoe lang geleden er een religieus-erfgoedprofessional naar de interieurs in jullie gemeente gekeken heeft.

Veel inventarisatiegegevens stammen uit de periode dat fotografie een dure aangelegenheid was en men er noodgedwongen voor koos om alleen het meest belangrijke erfgoed vast te leggen. Met klem adviseer ik om bestaande registraties up-to-date te brengen en te bezien of het mogelijk is om in enkele nooit bezochte kerken een eerste registratie en waardenstelling te laten uitvoeren. Op die manier leren de eigenaars van de collecties de waarde van hun bezit kennen en kunnen ze de juiste zorg verlenen. De gemeente krijgt inzicht in waar ondersteuning in de zorg voor het meest waardevolle erfgoed nodig is, of de kerk in de toekomst nu religieus in gebruik blijft, een transformatie ondergaat om nevengebruik mogelijk te maken of aan de eredienst onttrokken wordt. Museum Catharijneconvent denkt en/of werkt graag mee aan actualisatie. Interesse? Bel dan gerust via 030 231 38 35 of stuur een mail aan a.dekruijf@catharijneconvent.nl.

2 / 2 pagina’s

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 57

Colofon Kerkenvisie Edam-Volendam opgesteld door Kerk & Co Chris Schaapman Trieneke Wubs M.m.v. Dr. Herman Wesselink, Kerkhistoricus Michael Lubbers, Lubbers+Venekamp architecten Foto's: Piet Gispen Photography Vormgeving: Studio Sien, Zwolle

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 58

01. Kerktoren

Kerkenvisie Edam-Volendam | september 2023 | 59