CConstaterende datdruten
Koppel je AI →
Document · PDF

Rapportage toekomstverkenning bestuurskracht Druten

Raad openbaar Druten 22 januari 2026, gemeente drutenBij agendapunt: Bespreken Toekomstverkenning Bestuurskracht Druten29.311 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

44

Gemeente als partner in regio

De impact van ontvlechting toegelicht

De opgaven van de gemeente zijn te groot om niet samen te werken met andere

Een ontvlechting van de werkorganisatie betekent een ingrijpende transformatie. De

gemeenten. Dat zal Druten ook in dit scenario blijven doen met bestaande partners en

incidentele gevolgen worden (voor Druten en de WDW) hierna beschreven.

samenwerkingsverbanden. Waar Druten en Wijchen nu in bepaalde dossiers samen optrekken richting de regio, zal Druten in dit scenario ten aanzien van de samenwerkingsverbanden

Organisatorische gevolgen

weer zelfstandig haar positie moeten voorbereiden en innemen of hiervoor aansluiting bij

Een ontvlechtingsproces, waarbij twee nieuwe ambtelijke organisaties moeten worden opgetuigd

een andere buurgemeente zoeken. Dat zorgt voor mogelijk wisselende samenwerkingen in

en de werkorganisatie moet worden ontvlochten, kost minstens anderhalf jaar de tijd en gaat

tijd, samenstelling en ambitie. Voor individuele opgaven kan dit gewenst zijn, maar het kost

gepaard met een flinke inspanning voor de organisatie (en specifiek de gemeentesecretaris(sen)).

tijd en inspanning en maakt het samenwerkingslandschap mogelijk complexer.

In die periode gaat veel aandacht uit naar de ontvlechting en minder naar going concern of vernieuwing. Voor politiek en bestuur is het van belang om te beseffen dat er in die periode

Waar er nu al signalen zijn dat Druten niet altijd voldoende vertegenwoordigd of aanwezig is

minder gevraagd kan worden van de organisatie.

in de regio, zal dat in dit scenario niet zomaar verbeteren. Een ontvlechting leidt tot een desinvestering: eerdere inspanningen op harmonisatie en In het verlengde van de geschetste organisatiekracht ontstaat er naar verwachting een

standaardisatie gaan verloren. Op de beide terreinen moet de organisatie samen met het bestuur

tekort aan strategische denkkracht (expertise). Medewerkers met generieke functies en

dit voor een nieuwe organisatie ontwerpen en organiseren. Er ontstaan twee nieuwe organisaties,

(noodgedwongen) brede takenpakketten krijgen onvoldoende tijd voor verdieping of

tenzij wordt besloten nog een deel van de taken in gezamenlijkheid te behouden (denk

bijzondere trajecten zoals regiodeals. Het proactief inspelen op kansen bij provincie, Rijk of

bijvoorbeeld aan ICT). De gevraagde inspanning van de organisatie trekt veelal zijn weerslag op

in Brussel wordt hierdoor aanzienlijk bemoeilijkt. Daarnaast bestaat het risico dat gemeenten

de medewerkers en leidt tot (tijdelijke toename van) verloop. Ook medewerkers worden ‘gesplitst’

het regionale ambitieniveau - zowel in visievorming als in uitvoering - niet kunnen

en dat zorgt voor onrust onder medewerkers (‘wie gaat waarheen?’) en in sommige gevallen

bijbenen, waardoor zij een minder betrouwbare samenwerkingspartner worden. Een weinig

zullen medewerkers die niet geloven in de nieuwe organisatie(s) afscheid nemen. De impact kan

bestuurskrachtige gemeente beïnvloedt in dat opzicht ook de kwaliteit van de regionale

groot zijn en het herstel van stabiliteit kost tijd.

samenwerking. Al met al is het in dit scenario lastig om Drutense opgaven die specifieke regionale vertegenwoordiging en inzet vergen, adequaat te waarborgen.

Financiële gevolgen Incidentele kosten bij een ontvlechting zijn niet gering en komen voort uit werkzaamheden om

Impact proces

de veranderingen te realiseren en onafwendbare andere extra kosten die ontstaan. Met name

Het ontvlechtingsproces duurt minimaal anderhalf jaar en vraagt veel van de organisatie.

het realiseren van gescheiden I&A-omgevingen (infrastructuur, software en beheerorganisatie),

De focus ligt in deze periode op de ontvlechting zelf, waardoor er minder ruimte is voor

waarbij de privacy van gegevensverwerking, de informatieveiligheid en de continuïteit van

vernieuwing of reguliere taken. Omdat er een nieuwe organisatie ontstaat, zonder nieuwe

de voorzieningen is geborgd, brengt hoge kosten met zich mee. Hoewel dit voor Druten

partner, moet Druten alle inspanningen hiervoor alleen dragen.

beperkter lijkt te zijn door bestaande samenwerking in IRVN, waarin dit soort ‘schotten’ eerder zijn ingebouwd. Daarnaast is er sprake van projectkosten voor ontvlechting en opbouw, met name voor externe expertise, advisering en een plaatsingscommissie. Daarbij kunnen de

45

kosten oplopen als een gemeente ook bij andere samenwerkingsverbanden wijzigingen moet doorvoeren of uittreedt. Op basis van onze ervaringen bij eerdere ontvlechtingen denken wij dat Druten moet uitgaan van tenminste 3 mio euro incidentele kosten. Gevolgen voor de samenleving Op korte termijn kan de dienstverlening lijden onder de bestuurlijke en organisatorische turbulentie die bij een ontvlechtingsproces komt kijken. En daar kan de inwoner wat van merken. Veel aandacht moet uitgaan naar het ontvlechten zelf, in plaats van naar going concern of vernieuwing.

Stabiliteit en toekomstbestendigheid Een zelfstandige gemeente Druten is mogelijk, er zijn meer kleine gemeenten in Nederland met een vergelijkbare omvang. Echter, gezien de toenemende complexiteit van opgaven, financiële druk en beperkte schaalgrootte, is dit scenario niet lang houdbaar. Het is aannemelijk dat er, na een intensieve periode van ontvlechting, opnieuw een traject gestart moet worden om met een buurgemeente tot samenwerking of samenvoeging te komen. Dit met alle gevolgen van dien en met name het verlies van tijd, geld en aandacht voor de realisatie van ambities en opgaven van Druten. Verder is het goed om in overweging te nemen dat, als de financiële positie verslechtert - door hogere lasten of bezuinigingen op voorzieningen - Druten minder aantrekkelijk is als fusiepartner.

46

4.1.2. Zelfstandig met samenwerking op taakgebieden

Kwalitatief goede ondersteuning en effectieve dienstverlening aan de inwoners voor de

Volledig zelfstandig is in onze ogen een perspectief dat eigenlijk niet kan bestaan. Dit is op dit

juiste prijs zijn bepalende factoren voor het slagen van de bedrijfsvoeringsorganisatie of het

moment (ook zonder de WDW) al niet het geval bij Druten. Bij zelfstandig Druten (scenario 1.1)

gastheermodel in samenwerking met (een) andere gemeente(n). Vanuit onze ervaring zien

is het echter aannemelijk dat er alsnog nieuwe samenwerkingen met buurgemeenten of private

we dan ook dat de gewenste resultaten niet eenvoudig te bereiken zijn. Hoewel Druten in

partijen moeten ontstaan, en die beweging wordt in dit scenario uitgewerkt.

dit scenario zelfstandig is én aan slagkracht wint, zullen veel complexiteiten uit de huidige ambtelijke samenwerking blijven bestaan of zelfs toenemen door inzet op intensieve(re)

Gemeente als bestuur

samenwerking met nieuwe samenwerkingspartners of -organisaties. Op termijn kunnen er bij

Een zelfstandige uitgangspositie voor Druten zou gecombineerd kunnen worden met

partners wisselende prioriteiten en belangen ontstaan die de samenwerking of kwaliteit van

de toename van (intensievere) samenwerking op specifieke taakgebieden. In dat geval

dienstverlening in de weg staan, zelfs als er op papier duidelijke afspraken zijn gemaakt. Tot

zal de gemeente enige regie uit handen moeten geven en samen met een partner de

slot is het voor Druten van belang om te beseffen dat de keuze voor het elders beleggen van

dienstverlening organiseren. Dit zorgt ervoor dat de gemeente bepaalde schaalvoordelen en

één of meerdere taakgebieden, waarschijnlijk ten koste gaat van middelen voor de overige

realisatiekracht kan verkrijgen, zonder de eigen zelfstandigheid op te geven. Druten werkt op

taakgebieden. Het maken van scherpe keuzes tussen taakgebieden wordt daarmee nog

dit moment al samen voor een aantal zaken, waaronder beschermd wonen, maatschappelijke

essentiëler.

opvang, milieu en afval. In dit scenario worden daar taken aan toegevoegd. De gemeente kan bijvoorbeeld samenwerking in het sociaal domein of voor bedrijfsvoering organiseren

Gemeente als organisatie

of uitbreiden. Dit laatste kan in een zogeheten bedrijfsvoeringsorganisatie, maar het is ook

In dit scenario zijn er minder taakgebieden die de gemeente volledig zelfstandig hoeft

mogelijk om bepaalde taken in een gastheerconstructie onder te brengen bij een andere

te realiseren, omdat er sprake is van samenwerking op meer gebieden. Dit betekent dat

gemeente.

er minder eigen medewerkers (specialisten) nodig zijn om de dienstverlening goed te organiseren en dit kan een voordeel zijn. Deze manier van organiseren brengt echter een aantal risico’s met zich mee. Omdat de gemeente minder eigen medewerkers in dienst

Gastheermodel toegelicht

heeft, zijn er ook minder medewerkers die elkaar kunnen vervangen of er een taakgebied

De gastheerconstructie is een vorm van samenwerking tussen gemeenten die geen

bij kunnen nemen. Bij het overdragen van taken naar een gastheer, neemt Druten afscheid

afzonderlijke rechtspersoon vereist. Daarbij voert een gastheergemeente taken uit voor

van eigen personeel. Er blijft in dat geval een kleinere organisatie over, waardoor overhead,

een (buur)gemeente. De basis vormt een overeenkomst waarin onder meer de prijs en

bijvoorbeeld als het gaat om huisvesting en facilitair, zwaarder gaat drukken op deze kleinere

kwaliteit van te leveren diensten zijn vastgelegd, evenals de rechten van de gastgemeente

organisatie. Daarnaast zijn er structureel één of meerdere nieuwe functies nodig om regie te

ten opzichte van de gastheergemeente. Voor het uitvoeren van de overgedragen taak richt

houden op de overgedragen taken en om invulling te geven aan accountmanagement. De

de gastheergemeente een organisatieonderdeel in. Daarbij komen werknemers van de

voordelen van een zelfstandige organisatie in termen van korte lijnen, worden hierdoor weer

deelnemende gemeente(n) in dienst.

deels tenietgedaan. Ook is de uitvoering van taken in een gastheermodel veelal duurder. De gastheer stelt eisen aan de uitvoering van de taken in lijn met zijn eigen aanpak bij het betreffende taakgebied. Het efficiënter of goedkoper inrichten van die uitvoering is daarmee niet automatisch het resultaat.

47

Gemeente als partner in de samenleving

4.2. Zelfstandig, ambtelijk gefuseerd

Voor inwoners kan de robuustere organisatie van een specifiek taakgebied voordelen opleveren, zeker wanneer een kleinere gemeente anders moeite zou hebben om specifieke dienstverlening op peil te houden. Inwoners kunnen daarentegen merken dat er langere

Het tweede scenario is h et continueren van de huidige ambtelijke samenwerking in de

lijnen ontstaan, mede doordat de gemeente een deel van de regie uit handen heeft gegeven.

WDW, gericht op het al dan niet versterken van de bestuurskracht van Druten. In dit scenario

Als er in de dienstverlening bijvoorbeeld een fout wordt gemaakt, zijn er veelal ingewikkelde

blijven de gemeenten net als nu politiek-bestuurlijk zelfstandig met een eigen gemeenteraad,

processen nodig om dit te corrigeren.

een eigen College van B en W, een eigen griffie(r) en gemeentesecretaris. In dit scenario onderscheiden we twee varianten: het continueren van de huidige ambtelijke fusie en de

Gemeente als partner in de regio

variant van een derde partner zoeken bij deze samenwerking. Wij zijn voorzichtig met onze

Samenwerking op specifieke taakgebieden kan een positieve impact hebben op regionale

analyse bij deze scenario’s. Het onderzoek heeft zich noch op het functioneren van de

banden en het netwerk van Druten. Wanneer wordt overwogen om voor taakgebieden in

WDW gericht, noch op de (overeenkomsten of verschillen in de) opgaven van de gemeente

dit soort constructies samenwerking te zoeken, is het in onze ogen aan te bevelen dat er

Wijchen. Er is niet ambtelijk of bestuurlijk gesproken met Wijchen over de ervaringen met de

bij een buurgemeente of in een bestaand samenwerkingsverband reeds ervaring is met dit

huidige samenwerking, noch de wijze waarop Druten hierin bestuurskrachtiger kan worden.

type samenwerking. Het is ook van belang dat er vergelijkbare ambities en opgaven zijn (en

Het gaat dus om het schetsen van een beweging op hoofdlijnen, waarin de bestuurskracht

bij voorkeur een vergelijkbaar ICT-landschap), zodat er een duurzame samenwerking op de

van Druten mogelijk kan verbeteren.

langere termijn kan ontstaan.

4.2.1. Continueren ambtelijke fusie Impact proces Net als in scenario 1.1 is er ontvlechting nodig om tot deze situatie te komen, inclusief

Gemeente als bestuur

de ingrijpende gevolgen. Wel is het mogelijk dat de bedrijfsvoeringsorganisatie of

In dit scenario bouwen Druten en Wijchen voort op de bestaande werkorganisatie en

gastheerconstructie met de gemeente Wijchen wordt vormgegeven, dan zal een deel van de

zoekt de gemeente Druten daarin samen met haar partner naar gerichte verbeteringen die

ontvlechting niet nodig zijn.

de schaalvoordelen van de ambtelijke fusie nog beter benutten. Dit om zo als Druten de bestuurskracht te verbeteren.

Stabiliteit en toekomstbestendigheid Een zelfstandige gemeente Druten is mogelijk, er zijn meer kleine gemeenten in

Ambtelijke fusies zijn complex en vragen veel van betrokken partijen, zo blijkt uit onderzoek

Nederland met een vergelijkbare omvang. Wel zien we dat er toenemende samenwerking

van onder meer Berenschot in opdracht van provincies Zuid-Holland en Gelderland in 2018.

op taakgebieden nodig is, om die zelfstandigheid duurzamer vorm te geven. Echter,

De organisatievorm creëert een driehoeksrelatie: twee (of meer) zelfstandige gemeenten

de druk op de meerjarige financiën maakt het voor Druten ingewikkelder om dit soort

en een gezamenlijke werkorganisatie. Deze constructie vraagt om een heldere rolverdeling,

constructies gemakkelijk aan te gaan. Er is relatief weinig marge om dit type samenwerking

stevige bestuurlijke aansturing en voortdurende aandacht voor de verhoudingen tussen

te organiseren, er zal vooral druk ontstaan om de kosten te drukken. Samenwerken of

colleges, raden en ambtelijke organisatie. Zonder die regie komt de samenwerking snel onder

uitbesteden van taken lost inhoudelijke kwetsbaarheid op, maar komt met een prijskaartje.

druk te staan.

48

Onderzoek en onze ervaring bij andere ambtelijke fusies leert dat ambtelijke fusies het meest

belangrijk te voorkomen dat de samenwerking teveel een rekensom wordt, en dat de beide

duurzaam functioneren als er een gedeeld beeld is over de toekomst van het gezamenlijke

gemeenten elkaar ook iets gunnen.

gebied. In veel gevallen is dat beeld gekoppeld aan de mogelijkheid van een bestuurlijke fusie op langere termijn. Tegelijkertijd zijn er ook voorbeelden van gemeenten die ervoor

De financiële uitgangspositie van Druten blijft een aandachtspunt. Door meer samen op te

kiezen bestuurlijk zelfstandig te blijven en de ambtelijke fusie als eindbeeld te zien. In beide

trekken, kan de financiële positie van Druten naar verwachting enigszins worden versterkt.

varianten geldt dat de samenwerking alleen goed kan werken als er een gezamenlijke

Zo kan door verdergaand harmoniseren van beleid, regelgeving en processen, in lijn met

ambitie, een duidelijke motivatie en vertrouwen is in de meerwaarde van de ambtelijke fusie

een helder gezamenlijk perspectief, de ambtelijke organisatie nog efficiënter en effectiever

bij het realiseren van die (gedeelde) ambitie. Het is essentieel dat op politiek en bestuurlijk

werken. Druten zal dan mogelijk bij minder beleidsterreinen haar eigen couleur locale kunnen

niveau blijvend wordt geïnvesteerd in relaties, onderling vertrouwen en een gedeeld verhaal

laten zien en in toenemende mate moeten kiezen waar dit nog wel kan. Het is echter wel

over de samenwerking.

de vraag of Druten op termijn die beleidsharmonisatie ook altijd financieel kan dragen. Als Druten structureel financieel niet kan bijdragen, heeft dit ook gevolgen voor het tempo van

Wanneer Druten bestuurlijke zelfstandigheid wil behouden en de ambtelijke fusie met de

de ambities van de partner. De meerwaarde van de ambtelijke fusie voor beide partners kan

gemeente Wijchen wil continueren, vraagt dat van de gemeente Druten dat zij deze keuze

hiermee dan op spanning komen te staan.

expliciet maakt. En dat zij haar samenwerkingspartner daarin uitnodigt hetzelfde te doen. Om

Doorgaans draagt de complexe politiek-bestuurlijke context van een ambtelijke fusie-

zo samen vanuit dezelfde horizon te werken aan een gezamenlijke ambitie en strategie voor

organisatie niet vanzelf bij aan de aantrekkelijkheid van de organisatie als werkgever. Ook

de maatschappelijke opgaven in het gebied en de ontwikkeling van de werkorganisatie op de

onzekerheid over de toekomst van de samenwerking helpt daarbij niet. Dit hebben wij in

langere termijn. Voor beide gemeenten, hun inwoners en de organisatie moet immers helder

deze toekomstverkenning echter niet onderzocht. Onze ervaring elders leert wel dat het

zijn wat de meerwaarde van de samenwerking is. Gekoppeld aan de inhoudelijke ambitie zijn

verder ontwikkelen van de organisatie, met een duidelijke stip op de horizon, een positief

de strategie en afspraken over de governance van de samenwerking (opnieuw) vast te leggen

effect kan hebben op de aantrekkelijkheid en het behoud van medewerkers – en daarmee op

in een samenwerkingsprotocol, mede gedragen door de raden in hun kaderstellende rol.

de continuïteit en kwaliteit van de dienstverlening.

Gemeente als organisatie

Gemeente als partner in de samenleving

In dit scenario blijft de WDW het vehikel om voldoende uitvoeringskracht te organiseren

Wat betreft de effecten voor de samenleving is dit scenario waarschijnlijk het minst

en de bestuurskracht van de gemeente Druten te verbeteren. Druten kent een financiële

ingrijpend. Inwoners zijn inmiddels gewend aan de WDW en de daarbij behorende werkwijze.

situatie waarin het efficiënt en doelmatig laten functioneren van de ambtelijke organisatie

De herkenbaarheid die inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners hebben

extra belangrijk is. Voor de bekostiging van investeringen in de organisatie is het van

opgebouwd met de samenwerking gaat niet verloren. Omdat er geen veranderingen zijn in

belang een model te hanteren dat aansluit bij de verschillende financiële draagkracht

de identiteit, de grenzen of de bestuurlijke vertegenwoordiging van de gemeenten, zullen zij

van beide gemeenten en tegelijkertijd recht doet aan de gezamenlijke belangen. Dat

weinig directe veranderingen ervaren. Verbeteringen in de dienstverlening, bijvoorbeeld door

vraagt om transparante afspraken over de verdeling van kosten en baten en om helder

kortere doorlooptijden, betere bereikbaarheid of meer specialistische kennis, volgen dan niet

rapporteren over de effecten van ontwikkelingen (bijvoorbeeld rijksbeleid, lokale keuzes

uit een nieuwe bestuurlijke structuur, maar uit het blijven benutten van de mogelijkheden van

of organisatieontwikkeling) op de bijdragen van beide gemeenten. Tegelijkertijd is het ook

de ambtelijke fusie.

49

Gemeente als partner in de regio

4.2.2. Toevoegen van een derde partner

In dit scenario blijft de ambtelijke organisatie Druten en Wijchen adviseren over hun positie in de regio en over kansen om gezamenlijk op te trekken richting regio. Met het laden van de

Gemeente als bestuur

langetermijnvisie van de organisatie en het gezamenlijke gebied, kan dit waar relevant nog

Het toevoegen van een derde partner kan op verschillende vlakken een versterking

verder samen worden opgepakt.

betekenen, met name door extra schaalvoordelen en meer uitvoeringskracht in de ambtelijke organisatie. Een derde partner met grotendeels vergelijkbare kenmerken, ambities en

Impact proces

opgaven kan de gezamenlijke organisatie robuuster maken en extra mogelijkheden bieden

Het proces richting verdere versterking van de huidige samenwerking is op zichzelf niet direct

om regionale opgaven op te pakken.

ingrijpend. Tegelijk vraagt dit scenario wel om gerichte keuzes: welke onderdelen van de samenwerking moeten verder worden doorontwikkeld, waar is harmonisatie wenselijk en hoe

Tegelijk wijzigt het bestuurlijk samenspel fundamenteel. Met drie partners verandert de

wordt de gezamenlijke strategie bepaald? Wanneer Druten en Wijchen bestuurlijke fusie als

balans bij het prioriteren van ambtelijke capaciteit. Dat kan in bepaalde gevallen positieve

een mogelijke stip op de horizon zien, kan dit scenario worden benut om in eigen tempo toe

effecten hebben op het realiseren van lokale ambities van Druten, maar ook betekenen

te groeien naar één gemeente. De vruchten van de ambtelijke fusie kunnen dan al worden

dat Druten vaker moet schikken wanneer de belangen van partners uiteenlopen. Het is

geplukt, terwijl de bestuurlijke integratie later volgt. Kiezen Druten en Wijchen expliciet voor

daarom belangrijk goed in beeld te brengen op welke vlakken een derde partner de huidige

een scenario zonder bestuurlijke fusie als stip op de horizon, dan blijft het net zo belangrijk

samenwerking aanvult en waar spanningen kunnen ontstaan.

om een duidelijk plan te maken voor de inhoudelijke doelstellingen en de strategie van de samenwerking. Daar hoort ook een financiële onderlegger bij die aansluit bij de financiële

De korte lijnen en het persoonlijke contact tussen bestuur en organisatie kunnen in dit

draagkracht van beide gemeenten en recht doet aan de gezamenlijke belangen. De

scenario iets minder vanzelfsprekend worden. Daar staat tegenover dat de kwaliteit van de

intrinsieke motivatie, het onderling vertrouwen en het zorgvuldig uitwerken van een gedeeld

ondersteuning aan het bestuur in algemene zin verder kan professionaliseren, bijvoorbeeld

perspectief bepalen in belangrijke mate het succes van dit scenario.

door meer specialistische functies ook t.b.v. de kernen. Er ontstaat wel een risico dat lokale kennis en netwerken dunner worden als de organisatie zich sterker gaat richten op het

Stabiliteit en toekomstbestendigheid

geheel.

De stabiliteit en toekomstbestendigheid van dit scenario voor gemeente Druten hangt sterk samen met het gezamenlijke perspectief dat Druten en Wijchen op langere termijn

De toevoeging van een derde partner lost de huidige uitdagingen voor Druten niet

formuleren. Onze ervaring bij andere gemeenten is dat een ambtelijke fusie op zichzelf

automatisch op. Druten blijft een gemeente met beperkte financiële ruimte, die scherpe

zelden alle structurele uitdagingen rond complexer wordende opgaven en financiële druk

keuzes moet maken in wat zij wel en niet in de ambtelijke organisatie kan investeren.

oplost. Vaak is op termijn aanvullende schaalvergroting of verdere integratie nodig om voldoende bestuurskracht te houden. Dat neemt niet weg dat een ambtelijke fusie, ook als eindbeeld, voor sommige gemeenten een werkbare oplossing is, mits er een heldere gezamenlijke opgave, duidelijke prioriteiten en goede afspraken over investeringen zijn.

50

Gemeente als organisatie

Gemeente als partner in de samenleving

Het toevoegen van een derde partner aan de huidige ambtelijke samenwerking heeft een

In dit scenario kan de dienstverlening voor inwoners verbeteren, doordat de organisatie

aanzienlijke impact op de organisatie. Er zullen meer medewerkers komen te werken bij de

robuuster wordt en meer specialistische kennis kan opbouwen. Er blijven drie herkenbare

gedeelde ambtelijke organisatie, en medewerkers van de nieuwe partner en van de WDW

zelfstandige gemeenten, die bij een goed vormgegeven samenwerking gebruikmaken van

zullen elkaar moeten vinden in één organisatiecultuur. De vraag is daarbij of de nieuwe

een stevigere organisatie. Doordat de kwetsbaarheid afneemt en het aantal specialisten kan

partner zich vooral in de bestaande structuur voegt, of dat samen een nieuwe inrichting van

toenemen, is het realistisch dat inwoners een stabielere en kwalitatief hogere dienstverlening

de organisatie wordt ontworpen. In beide gevallen vraagt het om zorgvuldige integratie met

ervaren.

oog voor medewerkers, werkprocessen en cultuurverschillen. De keerzijde is dat de complexiteit van de organisatie niet aan de voorkant voelbaar mag Door schaalvergroting ontstaan extra mogelijkheden voor medewerkers om zich te

worden. Voor inwoners en lokale partners moet het loket overzichtelijk en herkenbaar

specialiseren of door te groeien, terwijl er nog steeds functies dicht bij inwoners van de

blijven. Bij een groter ambtelijk apparaat kunnen schaalvoordelen worden benut om

drie gemeenten kunnen blijven bestaan. Tegelijkertijd blijft een belangrijk kenmerk van een

meer te investeren in lokale coördinatoren, participatie of gebiedsregisseurs. Dat kan

ambtelijke fusie in dit scenario nadrukkelijk aanwezig: werken voor verschillende besturen.

participatieprocessen en co-creatie ten goede komen, passend bij de behoeften van Druten

Met drie colleges en drie raden wordt dat nog complexer. Als het niet lukt om beleid,

in haar toekomstvisie.

werkprocessen en planning-en-controlcycli vergaand te harmoniseren, bestaat het risico dat de organisatie voor drie gemeenten verschillende producten moet blijven opleveren. In dat

Gemeente als partner in de regio

geval nemen de administratieve lasten toe en verdwijnen de potentiële schaalvoordelen snel.

In dit scenario zal de ambtelijke organisatie Druten, Wijchen en de derde partner gezamenlijk adviseren over hun positie in de regio en kansen identificeren voor gezamenlijk optrekken.

Bij een grotere organisatie is het, zeker wanneer het loongebouw meegroeit met het totale

Wanneer de belangen van de partners samenvallen en er een duidelijke langetermijnvisie

inwonertal, mogelijk om strategisch zwaarder personeel aan te trekken. Dat kan de positie

voor het gezamenlijke gebied is, kan de gezamenlijke positie in de regio verder toenemen.

van de organisatie op de arbeidsmarkt en het strategisch vermogen versterken. Dit brengt

Een grotere organisatie kan ook aantrekkelijker worden als gesprekspartner voor andere

echter extra kosten met zich mee. Daarnaast zullen niet alle medewerkers het aantrekkelijk

gemeenten, provincie en Rijk.

vinden om in een grotere organisatie, met drie besturen, te werken. Door de grotere schaal kunnen ook andere rollen richting de regio ontstaan, bijvoorbeeld het leveren van bedrijfsvoeringsdiensten aan andere buurgemeenten. Dat kan de positie van de organisatie versterken, maar vraagt om duidelijke afspraken over prioriteitstelling: de bestuurskracht van de drie deelnemende gemeenten moet centraal blijven staan.

51

Impact proces

4.3. Scenario bestuurlijke fusie

Het toevoegen van een derde partner aan de huidige ambtelijke samenwerking is organisatorisch en bestuurlijk een grote stap. De integratie van extra medewerkers kost tijd, net als het harmoniseren van beleid, werkprocessen en werkwijzen tussen drie gemeenten.

In deze scenario’s fuseert Druten met één of meer buurgemeente(n). Bij een bestuurlijke fusie, ook wel herindeling, vormt zich een nieuwe gemeente. Met een nieuwe gemeenteraad,

Wanneer een bestuurlijke fusie op langere termijn de stip op de horizon is, kan dit scenario

één bestuur en een nieuwe (zich nog te ontwikkelen) organisatie(cultuur). Elke herindeling

helpen om de impact van zo’n proces te spreiden. Door eerst via een ambtelijke fusie de

is uniek en kent – als gevolg van de specifieke kenmerken van de partners die fuseren –

organisatie te vormen en werkwijzen – met name op het gebied van bedrijfsvoering – te

een andere dynamiek. Dezelfde wettelijke kaders en voorschriften gelden (zie ook kader

harmoniseren, kan het bestuurlijke herindelingsproces later in een stabielere context

‘Impact van herindeling toegelicht’), maar gemeenten hebben zelf de ruimte om het

plaatsvinden. Wanneer een bestuurlijke fusie niet in beeld is, neemt de complexiteit van de

herindelingsproces vorm te geven.

constructie toe zonder dat er op termijn één bestuur ontstaat dat integraal verantwoordelijk is.

Een groot deel van gevolgen en de beweging die ontstaat is vergelijkbaar bij de verschillende subscenario’s. We richten ons bij de laatste twee subscenario’s dan ook vooral op de

Stabiliteit en toekomstbestendigheid

bijzondere voordelen of aandachtspunten.

De stabiliteit en toekomstbestendigheid van dit scenario voor gemeente Druten hangt af van de keuze van de derde partner en van de afspraken die bij de start worden gemaakt, onder andere

Gemeenten die een herindeling overwegen hebben vaak gemeenschappelijke kenmerken

over harmonisatie en investeringen. Wanneer een bestuurlijke fusie op termijn de stip op de

waardoor zij goed bij elkaar passen en elkaars natuurlijke partner zijn. Een andere

horizon is en de partners daar gezamenlijk naar toewerken, kan dit scenario uitmonden in een

mogelijkheid is dat gemeenten juist complementair aan elkaar zijn. Een voorbeeld hiervan

stabiele en toekomstbestendige gemeente van behoorlijke omvang.

is het combineren van stedelijke voorzieningen met het groene en open landschap van het buitengebied. Samen vergroten zij de leefbaarheid van het gehele gebied. De ideale

Blijft het bij een ambtelijke fusie zonder duidelijk bestuurlijk perspectief, dan blijft het – ook met

schaalgrootte van een gemeente bestaat niet. Het is juist van belang dat de schaal van

drie partners – een complexe constructie. De onderliggende uitdaging voor Druten verandert niet

beleidsontwikkeling goed aansluit bij de schaal waarop (nieuwe) opgaven en kansen zich

wezenlijk: de gemeente heeft beperkte financiële ruimte en zal keuzes moeten blijven maken in

voordoen.142 Voor Druten en fusiepartner(s) is het dus van belang om een helder beeld te

haar bijdrage aan de ontwikkeling van een grote ambtelijke organisatie. Verschillen in financiële

hebben van elkaar, zodat duidelijk wordt van welke gemeenten elkaar meer of minder logisch

uitgangspositie tussen de partners kunnen dan druk zetten op de onderlinge verhoudingen

kunnen versterken in die beleidsontwikkeling.

en op de realisatie van ambities. Bij meer harmonisatie van beleid en werkwijzen ontstaat in dit scenario extra rek in organisatorische slagkracht en kwaliteit van dienstverlening. Tegelijk is het, zeker richting 2040, de vraag in hoeverre Druten in deze constructie voldoende grip ervaart op de eigen ambities en financiële ruimte.

142 Beleidskader gemeentelijke herindeling Ministerie van Binnenlandse Zaken

52

4.3.1. Bestuurlijke fusie naar ruim 40.000 inwoners

In het verlengde van haar identiteit zal Druten ook moeten kijken naar het kernenbeleid van potentiële fusiepartner(s), in de nieuwe situatie kan dit namelijk zeer van belang zijn. Veel

Gemeente als bestuur

gemeenten in Nederland benoemen de eigenheid van hun kernen als belangrijke waarde,

Het bestuurlijk samenspel zal zich in deze nieuwe situatie opnieuw moeten ontwikkelen,

maar het is belangrijk dat deze waarde zich óók in structuren, beleid en afspraken bij de

passend bij de schaal en omvang van deze gemeente. Voor Druten is er hoe dan ook

nieuwe gemeente uit. Dit kan bijvoorbeeld door voorzieningen te treffen voor dorps- of

sprake van een andere situatie, dan in het geval van een ambtelijke fusie met het werken

wijkraden, het toewijzen van wijkwethouders of door concrete afspraken te maken over het

voor twee ‘heren’. Er ontstaat een gemeente die door schaalvergroting en de afname van

behoud van voorzieningen op de lange termijn, ook nadat de herindeling is afgerond. Ook

organisatorische complexiteit binnen de huidige ambtelijke fusie, daadkrachtiger kan

de visie op het voorzieningenniveau van de potentiële fusiepartner(s) is een interessant

optreden. De kans is groot dat de kwaliteit van dienstverlening aan het bestuur toeneemt

ijkpunt voor het vormgeven van een nieuwe gemeente die lijkt op Druten.

en het is aannemelijk dat de samenwerking binnen de gemeente als geheel effectiever plaatsvindt. Wat betreft de kwaliteit van raad en bestuur, kan een hogere bezoldiging bij het

Gemeente als organisatie

nieuwe aantal inwoners het mogelijk maken dat raadsleden meer tijd aan hun raadswerk

De ontwikkeling van het financiële toekomstbeeld van een dergelijke gemeente is afhankelijk

kunnen besteden en meer ondersteuning door de griffie krijgen, wat ruimte biedt voor

van de financiële en organisatorische uitgangspunten van de fusiepartner(s). Twee

grondiger dossierkennis en betere voorbereiding.

financieel kwetsbare gemeenten kunnen door samenvoeging minder kwetsbaar zijn door schaalvoordelen. Of zij dan op alle onderdelen de gewenste kwaliteit kunnen leveren, is

Bij het vinden van de juiste fusiepartner is identiteit een breed begrip, maar speelt het in

echter de vraag.

de context van gemeenten bij een mogelijke herindeling een onmisbare rol. Druten draagt vanuit historisch een cultureel perspectief een identiteit met zich mee, die in meer of mindere

Naast de incidentele ontvlechtingskosten heeft een fusie hoe dan ook direct financiële

mate gedeeld is met haar buurgemeenten. Niet alleen de gemeente zelf, maar ook haar

gevolgen. Deze vloeien voort uit de transformatie in juridische status en bestuurlijke

inwoners zijn hier onderdeel van. Druten is een landelijke en dorpse gemeente met een sterke

indeling van de betrokken gemeente. Er treden daarmee veranderingen op in de uitkering

gemeenschapszin die haar rust en ruimte koestert. Buurgemeenten die deze kwaliteiten

uit het Gemeentefonds. De harmonisatie van belastingen en tarieven is doorgaans een

óók (her)kennen of koesteren, zullen vanuit dit perspectief een gemakkelijker gespreks- en

gevoelig onderwerp voor politiek en inwoners. Het is prettig als de lokale lastendruk bij de

fusiepartner vormen. Buurgemeenten die dit niet hebben, zullen bijvoorbeeld de dorpse

fusiepartner niet al teveel verschilt.

dynamiek en context minder goed begrijpen, wat een belangrijk punt kan zijn als het aankomt op de aandacht voor sublokale ambities en opgaven. Wanneer gemeenten vergelijkbare

Structureel is er een kans voor het verlagen van kosten. In het geval van een herindeling is

opgaven hebben, bijvoorbeeld op woningbouw of mobiliteit, zal eenzelfde dit dat deze

het (politieke) draagvlak voor één centrale huisvestingslocatie voor het ambtelijk apparaat

afweging worden gemaakt en het gebied van nieuwe gemeente waarschijnlijk effectief

(voor het bestuur geldt dat sowieso) groter, waardoor er mogelijk een (structurele) besparing

opvolging geven aan haar ambities. Het is echter niet vanzelfsprekend dat een fusie direct

gerealiseerd kan worden op het gebied van huisvestingskosten en reistijd tussen locaties.

leidt tot positieve resultaten op de belangrijke opgaven voor Druten. Aanwezige regionale

Herhuisvesting kan - uiteraard afhankelijk van de te maken keuzes - wel met aanzienlijke

uitdagingen, bijvoorbeeld op het gebied van arbeidsmarkt en vergrijzing, zullen nog steeds

incidentele kosten gepaard gaan.

blijven bestaan.

53

In dit scenario ontstaat uiteindelijk een gemeente die in principe voldoende robuust zou

Gemeente als partner in de regio

kunnen zijn. Het takenveld van de gemeente blijft echter complex en ook in dit scenario

Het helpt wanneer de regionale oriëntatie van zowel de potentiële fusiepartner als de

moet er aandacht zijn voor de ambtelijke slagkracht. Ten opzichte van het scenario ‘Druten

inwoners van deze gemeente vergelijkbaar is. Voor het realiseren van de opgaven kan de

zelfstandig’ zijn er minder eenpittersfuncties en heeft de organisatie ruimte om (meer)

nieuwe gemeente hiermee een eenduidig belang behartigen in de regio. Ook scheelt het

specialisten langdurig aan te trekken. Ten opzichte van het scenario ‘Druten ambtelijk

arbeid en mogelijk uittredingskosten wanneer er geen sprake is van een andere oriëntatie

gefuseerd’ is dit wat minder ruim.

met deelname aan andere samenwerkingsverbanden.

Een gemeente met ruim 40.000 inwoners heeft een minder aantrekkelijk loongebouw dan dat

Bij dezelfde regionale oriëntatie werkten de gemeenten waarschijnlijk al samen, en kunnen ze

van een organisatie met ruim 60.000 inwoners. Het aantrekken van strategische capaciteit en

nu één stem vormen in de regionale samenwerkingsverbanden en daarmee de stem voor de

de aantrekkelijkheid als werkgever nemen waarschijnlijk wat af ten opzichte van de huidige

opgaven van dit gebied goed laten horen. Ten opzichte van het scenario ‘Druten zelfstandig’

situatie.

is er meer strategisch vermogen en heeft de organisatie meer ruimte om zich op de regio te richten en daarin soms ook een trekkersrol te spelen. Ten opzichte van het scenario ‘Druten

Gemeente als partner in samenleving

ambtelijk gefuseerd’ is dit wat minder ruim. Wel is er in dit scenario sprake van één bestuur

Samenwerken met de gemeenschap kan in dit scenario gemakkelijker gaan verlopen. Hoewel

en kunnen betrokken ambtenaren zich nu op één bestuurlijke inzet richten. Het zal er om

er iets minder ruimte is voor specialisaties bij een organisatie met 40.000 inwoners (dan bij

spannen of een gemeente van ruim 40.000 inwoners net als in de huidige ambtelijke fusie

ambtelijke fusie bij ruim 60.000 inwoners), is er dan wel sprake van één bestuur en daarmee

de ruimte voelt om bijvoorbeeld een subsidie-adviseur aan te trekken, speciaal gericht op

richting voor de inzet van ambtenaren bij het samenwerken met de samenleving.

middelen op regionaal, landelijk of zelfs Europees niveau. Of dat de gemeente daarin toch wat afhankelijker wordt van andere buurgemeenten.

Zoals eerder beschreven, kunnen de betrokkenheid, invloed en herkenbaarheid van inwoners, ondernemers en instellingen bij het lokale bestuur veranderen als gevolg van de

Impact proces

fusie. Voor de herkenbaarheid van de nieuwe gemeente is het van belang dat het beleid

Het proces richting bestuurlijke fusie duurt doorgaans drie jaar en vraagt veel van de

rondom kernen, voorzieningen en dienstverlening niet teveel wijzigt of juist gericht is op het

organisatie (zie ook ‘de impact van herindeling toegelicht’). De focus ligt in deze periode op

verder bevorderen van nabijheid. Denk aan het behouden van de voormalige locaties voor

de herindeling zelf. Omdat er een nieuwe organisatie ontstaat, met nieuw perspectief, is het

dienstverlening (loketten). Datzelfde geldt voor accommodaties in de dorpen. Bovendien

voor medewerkers doorgaans aantrekkelijk om hieraan te werken. In dit scenario is daarnaast

zijn inwoners van de fusiegemeenten vaak al met elkaar verbonden, omdat over en weer

sprake van een ontvlechting. Het opbouwen van de nieuwe organisatie kan samen met de

gebruik wordt gemaakt van de voorzieningen. De nieuwe gemeente besluit over dit soort

fusiepartner, en is daarmee anders dan wanneer Druten dit zelfstandig moet doen. Wel moet

zaken, maar gemeente Druten kan in de gesprekken met de fusiepartner(s) en het principe-

Druten haar aandacht dus verdelen tussen het opbouwen van de nieuwe organisatie met een

of herindelingsbesluit hier wel op aansturen. Ook het ontwikkelen van een passende

nieuwe partner en het zorgvuldig afronden van de samenwerking in de WDW.

besturingsfilosofie of organisatieinrichting kan hierbij helpen.

54

De impact van herindeling toegelicht

Gevolgen voor de samenleving

Een herindeling is een uniek en omvangrijk proces. Op hoofdlijnen beschrijven we hierbij de

Hoewel het de bedoeling is dat de samenleving zo min mogelijk hinder ondervindt

belangrijkste incidentele gevolgen.

van het traject richting de bestuurlijke herindeling, zullen inwoners, ondernemers en maatschappelijke instellingen onvermijdelijk enige impact ervaren. Het is essentieel dat de

Organisatorische gevolgen

dienstverlening aan deze groepen consistent blijft, ondanks de ingrijpende veranderingen

Een fusie vraagt doorgaans een voorbereiding van zo’n drie jaar en brengt organisatorische

die plaatsvinden. Vaak kiezen fusiegemeenten ervoor om de betrokkenheid van de inwoners

gevolgen met zich mee. Er wordt veel aandacht en capaciteit van de ambtelijke organisatie

bij het proces te organiseren, bijvoorbeeld door middel van een participatietraject. Dit biedt

gevraagd. Deze druk komt veelal bovenop de bestaande taken van medewerkers wat betekent

de mogelijkheid voor de gemeenschap om hun stem te laten horen en bij te dragen aan de

dat zij een langdurige periode extra belast zullen worden. Voor politiek en bestuur is het van

vorming van hun nieuwe gemeente. Zo hebben in het verleden inwoners meegeschreven

belang om te beseffen dat er in die periode minder gevraagd kan worden van de organisatie.

aan de toekomstvisie voor nieuwe fusiegemeenten en zo mede de richting bepaald voor de

Tijdens een herindeling is een tijdelijk hogere uitstroom van medewerkers dan ook te verwachten

toekomstige ontwikkeling van de gemeente. Een ander gevolg zijn de herindelingsverkiezingen

en de gemeente zal hard moeten werken om voldoende aantrekkelijk te blijven als werkgever

waarbij inwoners een nieuwe gemeenteraad kiezen die hun belangen in de nieuwe

en om zorg te dragen voor haar medewerkers. Wel is de toekomstige situatie voor medewerkers

gemeente zal vertegenwoordigen. Het is primair de verantwoordelijkheid van de betrokken

vaak aantrekkelijk: door minder werk ‘in de marge’, kans op inhoudelijke specialisatie, maar ook

gemeentebesturen om het maatschappelijk draagvlak voor een herindeling te beoordelen en

door vertrouwen in een toekomstig bestuurskrachtig perspectief.

daarin te investeren.

Financiële gevolgen Een bestuurlijke herindeling gaat gepaard met incidentele kosten, ook wel frictiekosten, zoals het inhuren van externe expertise, w.o. de projectleiding en specifieke expertise op het gebied van ICT, kosten rondom huisvesting, personeelsovergang en extra inhuur om de lopende activiteiten te waarborgen. Daarnaast kunnen er kosten ontstaan door het harmoniseren van beleid, regelgeving, werkprocessen en voorzieningen van betrokken gemeenten. Kortom, gemeentelijke herindelingen gaan gepaard met eenmalige (hoge) kosten. Het Rijk verstrekt een bijdrage voor de kosten van een bestuurlijke herindeling, via de ‘verdeelmaatstaf herindeling’ in het Gemeentefonds. Deze tijdelijke verdeelmaatstaf zorgt voor een vergoeding van de eerder genoemde frictiekosten. Immers, deze kosten zijn tijdelijk en zouden zonder herindeling niet zijn gemaakt. Eerdere ervaringen leren dat deze incidentele baten in de regel (ruim) voldoende zijn voor het dekken van (incidentele) frictiekosten. De bijdrage wordt over een periode van vijf jaar uitgekeerd, te beginnen in het jaar voorafgaand aan de herindeling. Bij besluit tot herindeling is er sprake van preventief toezicht door de provincie tot aan de herindeling. Dit houdt in dat goedkeuring aan besluiten kan worden onthouden, als een besluit van de op te heffen gemeente in strijd is met het financiële belang van de ontvangende gemeente.

55

Stabiliteit en toekomstbestendigheid

De slagkracht op dienstverlening zal toenemen door de grotere schaal en mogelijkheden

Een gemeente van ruim 40.000 inwoners zou in bestuurlijk Nederland in algemene zin

om met name op complexe opgaven capaciteit in te zetten. Bij een fusie zonder ontvlechting

voldoende geëquipeerd zijn om het complexe takenveld van de gemeente te kunnen

kunnen de voordelen van de ambtelijke fusie direct worden verzilverd. Een groot deel van het

uitvoeren. En er is sprake van een schaalniveau waarin de gemeente voor de inwoner nog

beleid is al geharmoniseerd en met één bestuur wordt hier voor het totale gebied vierjaarlijks

steeds dichtbij is. De lokale bestuurskracht zou hiermee ook dusdanig moeten zijn dat de

koers in bepaald. Bij een fusie met andere partners (waar ontvlechting aan vooraf gaat), moet

gemeente weer enige tijd vooruit kan. Tegelijkertijd zien we meerdere gemeenten met 40.000

het beleid nog worden geharmoniseerd.

inwoners die zich op dit moment beraden op hun bestuurlijke toekomst en is het goed mogelijk dat het scenario niet toekomstbestendig is tot 2040. Veelal is de financiële situatie

In dit scenario is er in de basis voldoende ambtelijke slagkracht om de wettelijke taken het

van de gemeente hiervoor aanleiding.

hoofd te bieden én te werken aan specifieke omgaven voor het gebied. Zo is het wellicht mogelijk om op het gebied van het sociaal domein een wat ruimer stelsel aan te bieden, of

In dit scenario moet Druten ontvlechten, wat het een duur en arbeidsintensief scenario

juist meer te investeren in kennis van en begeleiding bij de transformatie van het landelijk

maakt. Als daarbij de beide fusiepartners een kwetsbaar financieel perspectief zouden

gebied. Denk aan specialisten zoals gebiedsregisseurs, plattelandscoördinatoren of juristen.

hebben, wordt de nieuwe situatie niet vanzelfsprekend bestuurskrachtig. Voordat het zover is,

Ook op het gebied van participatie zit de gemeente ruimer in haar jas en kan zij wellicht meer

is het voor Druten van belang haar financiële situatie zo gezond mogelijk te houden.

op participatie inzetten om inwoners te helpen met het realiseren van initiatieven. Wel blijft

Daarnaast is het van belang dit perspectief ook te relateren aan de bredere regio binnen

de kanttekening staan (in welke omvang dan ook) dat regionale uitdagingen blijven bestaan,

Gelderland, waarin gemeenten naar elkaar toe bewegen. Er zijn straks minder gemeenten, en

en dat schaal niet direct positievere resultaten geeft op de korte termijn. Hetzelfde geldt voor

dus meer grote(re) gemeenten. De gemeente die in dit scenario ontstaat, zal mogelijk al snel

moeilijk vervulbare vacatures in bepaalde domeinen. We zien dat steeds meer gemeenten,

opnieuw een relatief kleine speler zijn.

onafhankelijk van de grootte, dit als een regionaal vraagstuk aanpakken.

4.3.2. Bestuurlijke fusie naar ruim 60.000 inwoners

Voor een gemeenschap als Druten is het vooral van belang dat de gemeente consequent keuzes maakt die de identiteit van de Drutense gemeenschap ondersteunen. Hiervoor is het

Gemeente als bestuur

belangrijk dat de nieuwe gemeente zich tot een responsieve partner ontwikkelt die betrokken

Bij een gemeente van ruim 60.000 inwoners moet het bestuurlijk samenspel zich opnieuw

is bij kleinere, landelijke kernen en aandacht toont voor sublokale thema’s in beleidsvorming,

ontwikkelen, passend bij de schaal en omvang van deze gemeente. De samenwerking

bijvoorbeeld door de inzet van gebiedsmanagers en -wethouders.

als geheel binnen de gemeente wordt effectiever. Hoewel kwaliteit natuurlijk niet alleen afhangt van bezoldiging, kan een hogere vergoeding wel bijdragen aan meer beschikbare tijd voor raadswerk en het aantrekken van volksvertegenwoordigers. Dit kan de kwaliteit van besluitvorming verder versterken.

56

Het kunnen kaderstellen vanuit integraliteit, wat in de huidige situatie van Druten soms

Gemeente als partner in samenleving

een uitdaging is, neemt in scenario’s met grotere omvang waarschijnlijk toe. Tegelijkertijd

Samenwerken met de gemeenschap kan in dit scenario gemakkelijker verlopen dan in een

kan de spanning tussen het belang van een kern of wijk ten opzichte van het gemeentelijk

ambtelijke fusie. Er is meer ruimte voor specialisaties, het aantrekken van personeel en

of regionaal belang ook zichtbaarder worden. Het vergt van het bestuur dat enerzijds die

één bestuur en daarmee richting voor de inzet van ambtenaren bij het samenwerken met

spanning op tafel komt en sublokale signalen worden afgewogen en waar mogelijk maatwerk

de samenleving.

wordt toegepast. Anderzijds vergt het inspanning om die gedeelde opgave te herkennen en te doorleven.

Een grotere gemeente kent doorgaans de uitdaging om het gevoel van nabijheid en identiteit te behouden. We zien echter in Nederland ook voorbeelden waarin dit op deze

Gemeente als organisatie

(of zelfs grotere) schaal behoorlijk lukt. De kunst is om schaalvoordelen in efficiency en

De ontwikkeling van het financiële toekomstbeeld van een dergelijke gemeente is afhankelijk

de mogelijkheid tot specialisatie te combineren met kleinschaligheid in dienstverlening

van de financiële en organisatorische uitgangspunten van de fusiepartner(s). Ook gemeenten

en identiteit. In beleid, maar ook in organisatie-inrichting en dienstverlening die inspeelt

met ruim 60.000 inwoners kunnen kampen met financiële tekorten. In de basis moet dit

op de lokale identiteit. Ook blijvende ondersteuning van dorpsevenementen, tradities en

scenario echter tot een duurzame en robuuste financiële situatie leiden. De kosten en

ontmoetingsplekken hoort hierbij, terwijl gerichte communicatie per gebied voorkomt

inspanningen bij een herindeling met Wijchen zullen lager zijn dan bij herindeling met

dat kleine gemeenschappen opgaan in de massa. Tot slot is het mogelijk om door

een andere gemeente, doordat er geen ontvlechtingskosten zijn en al een hoge mate van

inwonersbudgetten en maatwerk in beleid, wijken en dorpen de ruimte te geven om eigen

samenwerking en harmonisatie is.

prioriteiten te stellen, waarbij wordt erkend dat niet elke kern dezelfde behoeften heeft. Zo ontstaat een gemeente die centraal sterk staat, maar lokaal dichtbij blijft.

In dit scenario zal er iets meer formatieve ruimte zijn dan in de huidige situatie om, zoals hiervoor beschreven, keuzes te maken wat betreft specialisaties die passen bij de identitiet

Gemeente als partner in de regio

van de nieuwe gemeente.

Het is behulpzaam wanneer de regionale oriëntatie van zowel de potentiële fusiepartner(s) als de inwoners van deze gemeente vergelijkbaar is. Voor het realiseren van de opgaven kan de nieuwe gemeente daardoor een eenduidig belang behartigen in de regio. Ook scheelt het arbeid en mogelijk uittredingskosten wanneer er geen sprake is van andere oriëntatie door deelname aan verschillende samenwerkingsverbanden.

57

Bij een fusie naar ruim 60.000 inwoners heeft de gemeente meer gewicht en een steviger

4.3.3. Bestuurlijke fusie naar ruim 100.000 inwoners

positie dan in het scenario van ruim 40.000 inwoners. Daarbij kan de gemeente mogelijk vaker de rol van centrumgemeente op zich nemen voor de subregio. Grotere verschillen

Gemeente als bestuur

zullen echter zichtbaar worden bij een gemeente met ruim 100.000 inwoners.

De optimale gemeentegrootte is een eeuwigdurend debat in Nederland. Veel hangt af van lokale context: een compacte stad van 100.000 inwoners functioneert anders dan een

Impact proces

gefuseerde landelijke gemeente met hetzelfde inwonertal. Ook de bestuurscultuur en

De financiële en organisatorische gevolgen van een herindeling zijn in een eerder kader

kwaliteit van management maken vaak meer uit dan de absolute grootte. Dat de gemeente

geschetst. Wanneer de herindeling geen ontvlechting vraagt, zullen deze gevolgen aanzienlijk

als bestuur anders zal fungeren in deze omvang, staat buiten kijf. De identiteit van de

minder zwaar zijn. Daarbij is dan ook de impact voor de organisatie vele malen kleiner dan bij

gemeente als bestuur verandert, de kleinschaligheid van het politiek-bestuurlijk samenspel is

een fusie met andere fusiepartners.

in dit scenario dan ook echt verdwenen.

Stabiliteit en toekomstbestendigheid

Wat betreft het definiëren en realiseren van opgaven kan de nieuwe gemeente een stevig

Een gemeente van ruim 60.000 inwoners wordt in bestuurlijk Nederland als stabiel en

profiel ontwikkelen, passend bij het gebied en heeft zij waarschijnlijk de meeste ruimte

bestuurskrachtig gezien. Het scenario sluit ook goed aan op de groeiende complexiteit van

om in te zetten op specifieke opgaven waarin zij het verschil wil maken. Dat kunnen de

opgaven en meer ruimte voor aandacht bij de opgaven waarin Druten het verschil wil maken.

maatwerkoplossingen in kernen zijn, de transformatie van het landelijk gebied of nieuwe

Denk aan participatie of de transformatie van het landelijk gebied. Opgaven waar Druten nu

aanpakken rondom vergrijzing. Ook ontwikkelingen in datagestuurd werken kan een

ambities voor beschrijft, maar in de huidige situatie niet de capaciteit voor heeft. Uiteraard

gemeente van deze omvang beter bijbenen. Een gemeente in dit scenario heeft de meeste

blijft ook voor gemeenten van deze omvang een gezonde financiële huishouding een

kans ergens koploper in te worden, passend bij het gebied en de uitdagingen van dat gebied.

vereiste.

Uiteraard zijn de uitdagingen rondom nabijheid wel aanwezig, maar niet onoverkomelijk (zie hiervoor ook ‘partner in de samenleving’). Behalve de omvang zal ook de kwaliteit van bestuur en ambtelijk apparaat in dit scenario verder groeien, mede door hogere bezoldiging voor politiek en een hoger loongebouw voor ambtenaren. Hierdoor neemt de uitvoeringskracht waarschijnlijk verder toe. Nadeel is hierbij wel dat een grotere ambtelijke organisatie minder korte lijnen kent en er meer risico is op eilandjesvorming of minder wendbaarheid. Een passende organisatie-inrichting, passend bij de opgaven van de nieuwe organisatie (en dichtbij de gemeenschap) kan hierin wel helpen.

58

Gemeente als organisatie

Medewerkers kiezen er soms bewust voor om een kleine(re) organisatie of een specifieke

De ontwikkeling van het financiële toekomstbeeld van een dergelijke gemeente is afhankelijk

gemeente te werken, bijvoorbeeld omdat de schaalgrootte of werkplek bij hen past.

van de financiële en organisatorische uitgangspunten van de fusiepartners en nieuw te

Aandacht voor culturele verschillen, bijvoorbeeld in de samenwerking tussen raad, college

vormen gemeente. Ook gemeenten van ruim 100.000 inwoners kunnen kampen met

en ambtelijke organisatie, is tijdens herindeling naar zo’n omvang dan ook van belang.

financiële tekorten. Dit heeft in dat geval te maken met problematiek, achterstanden wat

Veel gemeenten zullen uit noodzaak hiërarchischer worden wanneer de gemeente groeit.

betreft beheer en onderhoud of de (aangepaste) bijdrage uit het Gemeentefonds. Een

Voor collega’s die een platte organisatie en korte lijnen gewend zijn, kan dit een negatieve

gemeente van dergelijke omvang kan vaak landelijk wel meer vuist maken en tekorten voor

uitkomst zijn en het is aan de nieuwe gemeente om ook deze medewerkers zoveel mogelijk

specifieke taakgebieden voor het voetlicht brengen.

te behouden. Tegelijkertijd is het bij een dergelijke omvang mogelijk om het loongebouw nog verder op te hogen, wat de aantrekkelijkheid als werkgever in de regio vergroot.

In dit scenario verwachten we dat bestaande kwetsbaarheden voor de gemeente Druten op het vlak van uitvoeringskracht, kunnen worden aangepakt. Dit scenario biedt de mogelijkheid

Gemeente als partner in samenleving

om te profiteren van de brede expertise van een grote organisatie, met meer en een breder

In dit scenario kan de schaalgrootte gevolgen hebben voor de mogelijkheden van kleinere

scala aan gespecialiseerd personeel in huis. De gemeente kan bijvoorbeeld specialisten

kernen als het gaat om de zichtbaarheid van de lokale ambities en opgaven. Het is van

op thema’s als participatie, landbouwbeleid, groene transitie, mobiliteit of vergrijzing

belang voor de Drutense gemeenschap dat de gemeente zich direct ontwikkelt tot een

aanstellen. Dat maakt de gemeente ook minder afhankelijk van externe inhuur. Ondanks

gemeente met oog voor kleine kernen, in beleid, maar ook in organisatie-inrichting – zoals

deze verbeteringen zullen ook in dit scenario personele uitdagingen wat betreft krapte op de

ook bij voorgaande scenario’s is beschreven. In aanvulling daarop valt te denken aan

arbeidsmarkt blijven bestaan: dit is een algemeen probleem waar het overgrote deel van de

een actief dorpen- en kernenbeleid, wijkgericht werken, (overige) binnengemeentelijke

gemeenten mee te maken heeft.

decentralisatie (zoals bestuurscommissies) en het versterken van participatieve vormen van democratie als aanvulling op de representatieve democratie. Een herindeling biedt hiermee een kans voor vernieuwing van de lokale democratie en dat zou onderdeel kunnen zijn van de visie op de nieuwe gemeente.

59

Gemeente als partner in de regio

Impact proces

In dit scenario zou de nieuwe gemeente minder afhankelijk zijn van samenwerkingsverbanden

De financiële en organisatorische gevolgen van een herindeling zijn in een eerder kader

en meer taken zelf kunnen uitvoeren. De thema’s waarin op regionaal niveau wordt

geschetst. Wanneer de herindeling geen ontvlechting vraagt, zullen deze gevolgen aanzienlijk

samengewerkt, zoals veiligheid, mobiliteit of arbeidsmarkt, kunnen nu nog meer coherent

minder zwaar zijn.

worden aangestuurd, ook in de onderlinge samenhang tussen deze en andere thema’s. In de grotere regionale verbanden heeft de gemeente een steviger positie en gewicht, ook

Stabiliteit en toekomstbestendigheid

ten opzichte van grotere gemeenten/steden. Zij kan een leidende rol nemen in dergelijke

Een gemeente van ruim 100.000 inwoners wordt in bestuurlijk Nederland als stabiel en

samenwerkingsverbanden, zowel bij de samenwerking onderling als richting provincie, Rijk of

bestuurskrachtig gezien. Het scenario sluit ook goed aan op de groeiende complexiteit van

Europa.

opgaven en biedt in potentie meer ruimte voor koploperschap bij de opgaven waarin Druten het verschil wil maken. Denk aan participatie of de transformatie van het landelijk gebied.

Tegelijkertijd zien we dat het voor gemeenten van deze omvang niet vanzelfsprekend is om

Uiteraard blijft ook voor gemeenten van deze omvang een gezonde financiële huishouding

bijvoorbeeld eigen lobby- of public affairs medewerkers in dienst te hebben. Gezien het

een vereiste.

feit dat Druten nu al gewend is te werken met dergelijke medewerkers in de WDW, is het waarschijnlijk dat zij deze sterkte ook in een nieuwe gemeente wil blijven behouden. Het is echter alsnog mogelijk om daarin (samen) op te trekken met andere grotere partners in de regio.

60

4.4. De impactanalyse in één oogopslag Scenario

Subscenario

Voordelen

Nadelen

Toekomstbestendig

Zelfstandig

Volledig

• Eén bestuur, één focus voor ambtelijke organisatie

• Risico’s op overvraging ambtelijke processen, cliëntelisme

Nee, toenemende

zelfstandig

• Snellere ondersteuning en meer herkenning lokale bestuurscultuur

en willekeur nemen toe

samenwerking vereist

• Slagkracht neemt af door schaalnadelen en kwetsbare functies: van ‘wat kan’, naar ‘wat moet’ • Financiële druk neemt toe, minder investeren of bezuinigen • Vereist ontvlechting (met incidenteel en structureel kosten)

Zelfstandig met

• Versterkt taakgebieden op onderdelen

samenwerking op toenemend aantal

• Is vaak duurder dan voorheen

Nee, financiële druk

• Vraagt veel van organisatie: verzwakt ‘dat wat achterblijft’

blijft

en brengt complexiteit in aansturing

taakgebieden

• Vereist (op onderdelen) ontvlechting (met incidenteel en structureel kosten)

Zelfstandig,

Continueren

ambtelijk

ambtelijke fusie

gefuseerd

• Verder versterken schaalvoordelen voor kwaliteit dienstverlening inwoners • Investering afgelopen jaren verder bestendigen • Gezamenlijk optrekken en versterken positie richting regio

Toevoegen derde partner Bestuurlijke

Naar ruim 40.000

fusie

• Nieuwe perspectieven in bestuurlijk samenspel tussen de partners

• Blijft ingewikkeld construct met twee ‘heren’ en een ‘derde partij’ • Bij uiteenlopende financiële posities moeilijk investeren en

Twijfelachtig, tenzij herindeling als stip op horizon

uiteenlopende realisatie van ambities • Korte lijnen en lokale kennis minder vanzelfsprekend

Twijfelachtig, tenzij

• Toename complexiteit

herindeling als stip

• Schaalvoordelen nemen toe

• Druten blijft afhankelijk van beperkte investeringsruimte

op horizon

• Eén bestuur, één focus voor ambtelijke organisatie

• Ambtelijke slagkracht blijft aandachtspunt, minder

Twijfelachtig,

• Minst complex in aansturing ten opzichte van voorgaande scenario’s

strategisch vermogen

mogelijk niet tot

• Vereist ontvlechting (met incidenteel en structureel kosten)

2040

• Eén bestuur, één focus voor ambtelijke organisatie

• Korte lijnen nemen af, meer hiërarchie

Ja, hoe financieel

• Hogere bezoldiging politiek en hoger loongebouw ambtenaren

• Risico op verlies van nabijheid of identiteit (maar is niet

gezonder hoe beter

• Hogere bezoldiging politiek Naar ruim 60.000

• Meer slagkracht (strategisch en realisatie)

onoverkomelijk)

Naar ruim

• Eén bestuur, één focus voor ambtelijke organisatie

• Korte lijnen nemen nog verder af, meer hiërarchie

Ja, hoe financieel

100.000

• Hogere bezoldiging politiek en hoger loongebouw ambtenaren

• Risico op verlies van nabijheid of identiteit (maar is niet

gezonder hoe beter

• Professionaliseren en specialistische kennis binnen organisatie nemen verder toe • Meer slagkracht (strategisch en realisatie) • Invloed regio neemt verder toe

onoverkomelijk) • Significante cultuurverandering binnen organisatie

61

5. Bestuurlijke handelingsopties Wij zien het besluit van de gemeente Druten om haar bestuurskracht tegen het licht te

De basis heeft Druten op orde, maar het is verstandig om verdere verslechtering van de

houden als een teken van kracht. Het vraagt lef en bestuurlijke volwassenheid om een open

financiële situatie te voorkomen en voorbij de eigen grenzen te kijken hoe de bestuurskracht

en scenario-gedreven verkenning te laten doen, zeker in aanloop naar verkiezingen. Door

kan worden vergroot. Op basis van de scenario’s en impact op (de opgaven van) Druten als

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=wdw&id=b01b3092-f1e8-49ff-b057-24e669f41576