Rapportage toekomstverkenning bestuurskracht Druten
Tekst van het document
44
Gemeente als partner in regio
De impact van ontvlechting toegelicht
De opgaven van de gemeente zijn te groot om niet samen te werken met andere
Een ontvlechting van de werkorganisatie betekent een ingrijpende transformatie. De
gemeenten. Dat zal Druten ook in dit scenario blijven doen met bestaande partners en
incidentele gevolgen worden (voor Druten en de WDW) hierna beschreven.
samenwerkingsverbanden. Waar Druten en Wijchen nu in bepaalde dossiers samen optrekken richting de regio, zal Druten in dit scenario ten aanzien van de samenwerkingsverbanden
Organisatorische gevolgen
weer zelfstandig haar positie moeten voorbereiden en innemen of hiervoor aansluiting bij
Een ontvlechtingsproces, waarbij twee nieuwe ambtelijke organisaties moeten worden opgetuigd
een andere buurgemeente zoeken. Dat zorgt voor mogelijk wisselende samenwerkingen in
en de werkorganisatie moet worden ontvlochten, kost minstens anderhalf jaar de tijd en gaat
tijd, samenstelling en ambitie. Voor individuele opgaven kan dit gewenst zijn, maar het kost
gepaard met een flinke inspanning voor de organisatie (en specifiek de gemeentesecretaris(sen)).
tijd en inspanning en maakt het samenwerkingslandschap mogelijk complexer.
In die periode gaat veel aandacht uit naar de ontvlechting en minder naar going concern of vernieuwing. Voor politiek en bestuur is het van belang om te beseffen dat er in die periode
Waar er nu al signalen zijn dat Druten niet altijd voldoende vertegenwoordigd of aanwezig is
minder gevraagd kan worden van de organisatie.
in de regio, zal dat in dit scenario niet zomaar verbeteren. Een ontvlechting leidt tot een desinvestering: eerdere inspanningen op harmonisatie en In het verlengde van de geschetste organisatiekracht ontstaat er naar verwachting een
standaardisatie gaan verloren. Op de beide terreinen moet de organisatie samen met het bestuur
tekort aan strategische denkkracht (expertise). Medewerkers met generieke functies en
dit voor een nieuwe organisatie ontwerpen en organiseren. Er ontstaan twee nieuwe organisaties,
(noodgedwongen) brede takenpakketten krijgen onvoldoende tijd voor verdieping of
tenzij wordt besloten nog een deel van de taken in gezamenlijkheid te behouden (denk
bijzondere trajecten zoals regiodeals. Het proactief inspelen op kansen bij provincie, Rijk of
bijvoorbeeld aan ICT). De gevraagde inspanning van de organisatie trekt veelal zijn weerslag op
in Brussel wordt hierdoor aanzienlijk bemoeilijkt. Daarnaast bestaat het risico dat gemeenten
de medewerkers en leidt tot (tijdelijke toename van) verloop. Ook medewerkers worden ‘gesplitst’
het regionale ambitieniveau - zowel in visievorming als in uitvoering - niet kunnen
en dat zorgt voor onrust onder medewerkers (‘wie gaat waarheen?’) en in sommige gevallen
bijbenen, waardoor zij een minder betrouwbare samenwerkingspartner worden. Een weinig
zullen medewerkers die niet geloven in de nieuwe organisatie(s) afscheid nemen. De impact kan
bestuurskrachtige gemeente beïnvloedt in dat opzicht ook de kwaliteit van de regionale
groot zijn en het herstel van stabiliteit kost tijd.
samenwerking. Al met al is het in dit scenario lastig om Drutense opgaven die specifieke regionale vertegenwoordiging en inzet vergen, adequaat te waarborgen.
Financiële gevolgen Incidentele kosten bij een ontvlechting zijn niet gering en komen voort uit werkzaamheden om
Impact proces
de veranderingen te realiseren en onafwendbare andere extra kosten die ontstaan. Met name
Het ontvlechtingsproces duurt minimaal anderhalf jaar en vraagt veel van de organisatie.
het realiseren van gescheiden I&A-omgevingen (infrastructuur, software en beheerorganisatie),
De focus ligt in deze periode op de ontvlechting zelf, waardoor er minder ruimte is voor
waarbij de privacy van gegevensverwerking, de informatieveiligheid en de continuïteit van
vernieuwing of reguliere taken. Omdat er een nieuwe organisatie ontstaat, zonder nieuwe
de voorzieningen is geborgd, brengt hoge kosten met zich mee. Hoewel dit voor Druten
partner, moet Druten alle inspanningen hiervoor alleen dragen.
beperkter lijkt te zijn door bestaande samenwerking in IRVN, waarin dit soort ‘schotten’ eerder zijn ingebouwd. Daarnaast is er sprake van projectkosten voor ontvlechting en opbouw, met name voor externe expertise, advisering en een plaatsingscommissie. Daarbij kunnen de
45
kosten oplopen als een gemeente ook bij andere samenwerkingsverbanden wijzigingen moet doorvoeren of uittreedt. Op basis van onze ervaringen bij eerdere ontvlechtingen denken wij dat Druten moet uitgaan van tenminste 3 mio euro incidentele kosten. Gevolgen voor de samenleving Op korte termijn kan de dienstverlening lijden onder de bestuurlijke en organisatorische turbulentie die bij een ontvlechtingsproces komt kijken. En daar kan de inwoner wat van merken. Veel aandacht moet uitgaan naar het ontvlechten zelf, in plaats van naar going concern of vernieuwing.
Stabiliteit en toekomstbestendigheid Een zelfstandige gemeente Druten is mogelijk, er zijn meer kleine gemeenten in Nederland met een vergelijkbare omvang. Echter, gezien de toenemende complexiteit van opgaven, financiële druk en beperkte schaalgrootte, is dit scenario niet lang houdbaar. Het is aannemelijk dat er, na een intensieve periode van ontvlechting, opnieuw een traject gestart moet worden om met een buurgemeente tot samenwerking of samenvoeging te komen. Dit met alle gevolgen van dien en met name het verlies van tijd, geld en aandacht voor de realisatie van ambities en opgaven van Druten. Verder is het goed om in overweging te nemen dat, als de financiële positie verslechtert - door hogere lasten of bezuinigingen op voorzieningen - Druten minder aantrekkelijk is als fusiepartner.
46
4.1.2. Zelfstandig met samenwerking op taakgebieden
Kwalitatief goede ondersteuning en effectieve dienstverlening aan de inwoners voor de
Volledig zelfstandig is in onze ogen een perspectief dat eigenlijk niet kan bestaan. Dit is op dit
juiste prijs zijn bepalende factoren voor het slagen van de bedrijfsvoeringsorganisatie of het
moment (ook zonder de WDW) al niet het geval bij Druten. Bij zelfstandig Druten (scenario 1.1)
gastheermodel in samenwerking met (een) andere gemeente(n). Vanuit onze ervaring zien
is het echter aannemelijk dat er alsnog nieuwe samenwerkingen met buurgemeenten of private
we dan ook dat de gewenste resultaten niet eenvoudig te bereiken zijn. Hoewel Druten in
partijen moeten ontstaan, en die beweging wordt in dit scenario uitgewerkt.
dit scenario zelfstandig is én aan slagkracht wint, zullen veel complexiteiten uit de huidige ambtelijke samenwerking blijven bestaan of zelfs toenemen door inzet op intensieve(re)
Gemeente als bestuur
samenwerking met nieuwe samenwerkingspartners of -organisaties. Op termijn kunnen er bij
Een zelfstandige uitgangspositie voor Druten zou gecombineerd kunnen worden met
partners wisselende prioriteiten en belangen ontstaan die de samenwerking of kwaliteit van
de toename van (intensievere) samenwerking op specifieke taakgebieden. In dat geval
dienstverlening in de weg staan, zelfs als er op papier duidelijke afspraken zijn gemaakt. Tot
zal de gemeente enige regie uit handen moeten geven en samen met een partner de
slot is het voor Druten van belang om te beseffen dat de keuze voor het elders beleggen van
dienstverlening organiseren. Dit zorgt ervoor dat de gemeente bepaalde schaalvoordelen en
één of meerdere taakgebieden, waarschijnlijk ten koste gaat van middelen voor de overige
realisatiekracht kan verkrijgen, zonder de eigen zelfstandigheid op te geven. Druten werkt op
taakgebieden. Het maken van scherpe keuzes tussen taakgebieden wordt daarmee nog
dit moment al samen voor een aantal zaken, waaronder beschermd wonen, maatschappelijke
essentiëler.
opvang, milieu en afval. In dit scenario worden daar taken aan toegevoegd. De gemeente kan bijvoorbeeld samenwerking in het sociaal domein of voor bedrijfsvoering organiseren
Gemeente als organisatie
of uitbreiden. Dit laatste kan in een zogeheten bedrijfsvoeringsorganisatie, maar het is ook
In dit scenario zijn er minder taakgebieden die de gemeente volledig zelfstandig hoeft
mogelijk om bepaalde taken in een gastheerconstructie onder te brengen bij een andere
te realiseren, omdat er sprake is van samenwerking op meer gebieden. Dit betekent dat
gemeente.
er minder eigen medewerkers (specialisten) nodig zijn om de dienstverlening goed te organiseren en dit kan een voordeel zijn. Deze manier van organiseren brengt echter een aantal risico’s met zich mee. Omdat de gemeente minder eigen medewerkers in dienst
Gastheermodel toegelicht
heeft, zijn er ook minder medewerkers die elkaar kunnen vervangen of er een taakgebied
De gastheerconstructie is een vorm van samenwerking tussen gemeenten die geen
bij kunnen nemen. Bij het overdragen van taken naar een gastheer, neemt Druten afscheid
afzonderlijke rechtspersoon vereist. Daarbij voert een gastheergemeente taken uit voor
van eigen personeel. Er blijft in dat geval een kleinere organisatie over, waardoor overhead,
een (buur)gemeente. De basis vormt een overeenkomst waarin onder meer de prijs en
bijvoorbeeld als het gaat om huisvesting en facilitair, zwaarder gaat drukken op deze kleinere
kwaliteit van te leveren diensten zijn vastgelegd, evenals de rechten van de gastgemeente
organisatie. Daarnaast zijn er structureel één of meerdere nieuwe functies nodig om regie te
ten opzichte van de gastheergemeente. Voor het uitvoeren van de overgedragen taak richt
houden op de overgedragen taken en om invulling te geven aan accountmanagement. De
de gastheergemeente een organisatieonderdeel in. Daarbij komen werknemers van de
voordelen van een zelfstandige organisatie in termen van korte lijnen, worden hierdoor weer
deelnemende gemeente(n) in dienst.
deels tenietgedaan. Ook is de uitvoering van taken in een gastheermodel veelal duurder. De gastheer stelt eisen aan de uitvoering van de taken in lijn met zijn eigen aanpak bij het betreffende taakgebied. Het efficiënter of goedkoper inrichten van die uitvoering is daarmee niet automatisch het resultaat.
47
Gemeente als partner in de samenleving
4.2. Zelfstandig, ambtelijk gefuseerd
Voor inwoners kan de robuustere organisatie van een specifiek taakgebied voordelen opleveren, zeker wanneer een kleinere gemeente anders moeite zou hebben om specifieke dienstverlening op peil te houden. Inwoners kunnen daarentegen merken dat er langere
Het tweede scenario is h et continueren van de huidige ambtelijke samenwerking in de
lijnen ontstaan, mede doordat de gemeente een deel van de regie uit handen heeft gegeven.
WDW, gericht op het al dan niet versterken van de bestuurskracht van Druten. In dit scenario
Als er in de dienstverlening bijvoorbeeld een fout wordt gemaakt, zijn er veelal ingewikkelde
blijven de gemeenten net als nu politiek-bestuurlijk zelfstandig met een eigen gemeenteraad,
processen nodig om dit te corrigeren.
een eigen College van B en W, een eigen griffie(r) en gemeentesecretaris. In dit scenario onderscheiden we twee varianten: het continueren van de huidige ambtelijke fusie en de
Gemeente als partner in de regio
variant van een derde partner zoeken bij deze samenwerking. Wij zijn voorzichtig met onze
Samenwerking op specifieke taakgebieden kan een positieve impact hebben op regionale
analyse bij deze scenario’s. Het onderzoek heeft zich noch op het functioneren van de
banden en het netwerk van Druten. Wanneer wordt overwogen om voor taakgebieden in
WDW gericht, noch op de (overeenkomsten of verschillen in de) opgaven van de gemeente
dit soort constructies samenwerking te zoeken, is het in onze ogen aan te bevelen dat er
Wijchen. Er is niet ambtelijk of bestuurlijk gesproken met Wijchen over de ervaringen met de
bij een buurgemeente of in een bestaand samenwerkingsverband reeds ervaring is met dit
huidige samenwerking, noch de wijze waarop Druten hierin bestuurskrachtiger kan worden.
type samenwerking. Het is ook van belang dat er vergelijkbare ambities en opgaven zijn (en
Het gaat dus om het schetsen van een beweging op hoofdlijnen, waarin de bestuurskracht
bij voorkeur een vergelijkbaar ICT-landschap), zodat er een duurzame samenwerking op de
van Druten mogelijk kan verbeteren.
langere termijn kan ontstaan.
4.2.1. Continueren ambtelijke fusie Impact proces Net als in scenario 1.1 is er ontvlechting nodig om tot deze situatie te komen, inclusief
Gemeente als bestuur
de ingrijpende gevolgen. Wel is het mogelijk dat de bedrijfsvoeringsorganisatie of
In dit scenario bouwen Druten en Wijchen voort op de bestaande werkorganisatie en
gastheerconstructie met de gemeente Wijchen wordt vormgegeven, dan zal een deel van de
zoekt de gemeente Druten daarin samen met haar partner naar gerichte verbeteringen die
ontvlechting niet nodig zijn.
de schaalvoordelen van de ambtelijke fusie nog beter benutten. Dit om zo als Druten de bestuurskracht te verbeteren.
Stabiliteit en toekomstbestendigheid Een zelfstandige gemeente Druten is mogelijk, er zijn meer kleine gemeenten in
Ambtelijke fusies zijn complex en vragen veel van betrokken partijen, zo blijkt uit onderzoek
Nederland met een vergelijkbare omvang. Wel zien we dat er toenemende samenwerking
van onder meer Berenschot in opdracht van provincies Zuid-Holland en Gelderland in 2018.
op taakgebieden nodig is, om die zelfstandigheid duurzamer vorm te geven. Echter,
De organisatievorm creëert een driehoeksrelatie: twee (of meer) zelfstandige gemeenten
de druk op de meerjarige financiën maakt het voor Druten ingewikkelder om dit soort
en een gezamenlijke werkorganisatie. Deze constructie vraagt om een heldere rolverdeling,
constructies gemakkelijk aan te gaan. Er is relatief weinig marge om dit type samenwerking
stevige bestuurlijke aansturing en voortdurende aandacht voor de verhoudingen tussen
te organiseren, er zal vooral druk ontstaan om de kosten te drukken. Samenwerken of
colleges, raden en ambtelijke organisatie. Zonder die regie komt de samenwerking snel onder
uitbesteden van taken lost inhoudelijke kwetsbaarheid op, maar komt met een prijskaartje.
druk te staan.
48
Onderzoek en onze ervaring bij andere ambtelijke fusies leert dat ambtelijke fusies het meest
belangrijk te voorkomen dat de samenwerking teveel een rekensom wordt, en dat de beide
duurzaam functioneren als er een gedeeld beeld is over de toekomst van het gezamenlijke
gemeenten elkaar ook iets gunnen.
gebied. In veel gevallen is dat beeld gekoppeld aan de mogelijkheid van een bestuurlijke fusie op langere termijn. Tegelijkertijd zijn er ook voorbeelden van gemeenten die ervoor
De financiële uitgangspositie van Druten blijft een aandachtspunt. Door meer samen op te
kiezen bestuurlijk zelfstandig te blijven en de ambtelijke fusie als eindbeeld te zien. In beide
trekken, kan de financiële positie van Druten naar verwachting enigszins worden versterkt.
varianten geldt dat de samenwerking alleen goed kan werken als er een gezamenlijke
Zo kan door verdergaand harmoniseren van beleid, regelgeving en processen, in lijn met
ambitie, een duidelijke motivatie en vertrouwen is in de meerwaarde van de ambtelijke fusie
een helder gezamenlijk perspectief, de ambtelijke organisatie nog efficiënter en effectiever
bij het realiseren van die (gedeelde) ambitie. Het is essentieel dat op politiek en bestuurlijk
werken. Druten zal dan mogelijk bij minder beleidsterreinen haar eigen couleur locale kunnen
niveau blijvend wordt geïnvesteerd in relaties, onderling vertrouwen en een gedeeld verhaal
laten zien en in toenemende mate moeten kiezen waar dit nog wel kan. Het is echter wel
over de samenwerking.
de vraag of Druten op termijn die beleidsharmonisatie ook altijd financieel kan dragen. Als Druten structureel financieel niet kan bijdragen, heeft dit ook gevolgen voor het tempo van
Wanneer Druten bestuurlijke zelfstandigheid wil behouden en de ambtelijke fusie met de
de ambities van de partner. De meerwaarde van de ambtelijke fusie voor beide partners kan
gemeente Wijchen wil continueren, vraagt dat van de gemeente Druten dat zij deze keuze
hiermee dan op spanning komen te staan.
expliciet maakt. En dat zij haar samenwerkingspartner daarin uitnodigt hetzelfde te doen. Om
Doorgaans draagt de complexe politiek-bestuurlijke context van een ambtelijke fusie-
zo samen vanuit dezelfde horizon te werken aan een gezamenlijke ambitie en strategie voor
organisatie niet vanzelf bij aan de aantrekkelijkheid van de organisatie als werkgever. Ook
de maatschappelijke opgaven in het gebied en de ontwikkeling van de werkorganisatie op de
onzekerheid over de toekomst van de samenwerking helpt daarbij niet. Dit hebben wij in
langere termijn. Voor beide gemeenten, hun inwoners en de organisatie moet immers helder
deze toekomstverkenning echter niet onderzocht. Onze ervaring elders leert wel dat het
zijn wat de meerwaarde van de samenwerking is. Gekoppeld aan de inhoudelijke ambitie zijn
verder ontwikkelen van de organisatie, met een duidelijke stip op de horizon, een positief
de strategie en afspraken over de governance van de samenwerking (opnieuw) vast te leggen
effect kan hebben op de aantrekkelijkheid en het behoud van medewerkers – en daarmee op
in een samenwerkingsprotocol, mede gedragen door de raden in hun kaderstellende rol.
de continuïteit en kwaliteit van de dienstverlening.
Gemeente als organisatie
Gemeente als partner in de samenleving
In dit scenario blijft de WDW het vehikel om voldoende uitvoeringskracht te organiseren
Wat betreft de effecten voor de samenleving is dit scenario waarschijnlijk het minst
en de bestuurskracht van de gemeente Druten te verbeteren. Druten kent een financiële
ingrijpend. Inwoners zijn inmiddels gewend aan de WDW en de daarbij behorende werkwijze.
situatie waarin het efficiënt en doelmatig laten functioneren van de ambtelijke organisatie
De herkenbaarheid die inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners hebben
extra belangrijk is. Voor de bekostiging van investeringen in de organisatie is het van
opgebouwd met de samenwerking gaat niet verloren. Omdat er geen veranderingen zijn in
belang een model te hanteren dat aansluit bij de verschillende financiële draagkracht
de identiteit, de grenzen of de bestuurlijke vertegenwoordiging van de gemeenten, zullen zij
van beide gemeenten en tegelijkertijd recht doet aan de gezamenlijke belangen. Dat
weinig directe veranderingen ervaren. Verbeteringen in de dienstverlening, bijvoorbeeld door
vraagt om transparante afspraken over de verdeling van kosten en baten en om helder
kortere doorlooptijden, betere bereikbaarheid of meer specialistische kennis, volgen dan niet
rapporteren over de effecten van ontwikkelingen (bijvoorbeeld rijksbeleid, lokale keuzes
uit een nieuwe bestuurlijke structuur, maar uit het blijven benutten van de mogelijkheden van
of organisatieontwikkeling) op de bijdragen van beide gemeenten. Tegelijkertijd is het ook
de ambtelijke fusie.
49
Gemeente als partner in de regio
4.2.2. Toevoegen van een derde partner
In dit scenario blijft de ambtelijke organisatie Druten en Wijchen adviseren over hun positie in de regio en over kansen om gezamenlijk op te trekken richting regio. Met het laden van de
Gemeente als bestuur
langetermijnvisie van de organisatie en het gezamenlijke gebied, kan dit waar relevant nog
Het toevoegen van een derde partner kan op verschillende vlakken een versterking
verder samen worden opgepakt.
betekenen, met name door extra schaalvoordelen en meer uitvoeringskracht in de ambtelijke organisatie. Een derde partner met grotendeels vergelijkbare kenmerken, ambities en
Impact proces
opgaven kan de gezamenlijke organisatie robuuster maken en extra mogelijkheden bieden
Het proces richting verdere versterking van de huidige samenwerking is op zichzelf niet direct
om regionale opgaven op te pakken.
ingrijpend. Tegelijk vraagt dit scenario wel om gerichte keuzes: welke onderdelen van de samenwerking moeten verder worden doorontwikkeld, waar is harmonisatie wenselijk en hoe
Tegelijk wijzigt het bestuurlijk samenspel fundamenteel. Met drie partners verandert de
wordt de gezamenlijke strategie bepaald? Wanneer Druten en Wijchen bestuurlijke fusie als
balans bij het prioriteren van ambtelijke capaciteit. Dat kan in bepaalde gevallen positieve
een mogelijke stip op de horizon zien, kan dit scenario worden benut om in eigen tempo toe
effecten hebben op het realiseren van lokale ambities van Druten, maar ook betekenen
te groeien naar één gemeente. De vruchten van de ambtelijke fusie kunnen dan al worden
dat Druten vaker moet schikken wanneer de belangen van partners uiteenlopen. Het is
geplukt, terwijl de bestuurlijke integratie later volgt. Kiezen Druten en Wijchen expliciet voor
daarom belangrijk goed in beeld te brengen op welke vlakken een derde partner de huidige
een scenario zonder bestuurlijke fusie als stip op de horizon, dan blijft het net zo belangrijk
samenwerking aanvult en waar spanningen kunnen ontstaan.
om een duidelijk plan te maken voor de inhoudelijke doelstellingen en de strategie van de samenwerking. Daar hoort ook een financiële onderlegger bij die aansluit bij de financiële
De korte lijnen en het persoonlijke contact tussen bestuur en organisatie kunnen in dit
draagkracht van beide gemeenten en recht doet aan de gezamenlijke belangen. De
scenario iets minder vanzelfsprekend worden. Daar staat tegenover dat de kwaliteit van de
intrinsieke motivatie, het onderling vertrouwen en het zorgvuldig uitwerken van een gedeeld
ondersteuning aan het bestuur in algemene zin verder kan professionaliseren, bijvoorbeeld
perspectief bepalen in belangrijke mate het succes van dit scenario.
door meer specialistische functies ook t.b.v. de kernen. Er ontstaat wel een risico dat lokale kennis en netwerken dunner worden als de organisatie zich sterker gaat richten op het
Stabiliteit en toekomstbestendigheid
geheel.
De stabiliteit en toekomstbestendigheid van dit scenario voor gemeente Druten hangt sterk samen met het gezamenlijke perspectief dat Druten en Wijchen op langere termijn
De toevoeging van een derde partner lost de huidige uitdagingen voor Druten niet
formuleren. Onze ervaring bij andere gemeenten is dat een ambtelijke fusie op zichzelf
automatisch op. Druten blijft een gemeente met beperkte financiële ruimte, die scherpe
zelden alle structurele uitdagingen rond complexer wordende opgaven en financiële druk
keuzes moet maken in wat zij wel en niet in de ambtelijke organisatie kan investeren.
oplost. Vaak is op termijn aanvullende schaalvergroting of verdere integratie nodig om voldoende bestuurskracht te houden. Dat neemt niet weg dat een ambtelijke fusie, ook als eindbeeld, voor sommige gemeenten een werkbare oplossing is, mits er een heldere gezamenlijke opgave, duidelijke prioriteiten en goede afspraken over investeringen zijn.
50
Gemeente als organisatie
Gemeente als partner in de samenleving
Het toevoegen van een derde partner aan de huidige ambtelijke samenwerking heeft een
In dit scenario kan de dienstverlening voor inwoners verbeteren, doordat de organisatie
aanzienlijke impact op de organisatie. Er zullen meer medewerkers komen te werken bij de
robuuster wordt en meer specialistische kennis kan opbouwen. Er blijven drie herkenbare
gedeelde ambtelijke organisatie, en medewerkers van de nieuwe partner en van de WDW
zelfstandige gemeenten, die bij een goed vormgegeven samenwerking gebruikmaken van
zullen elkaar moeten vinden in één organisatiecultuur. De vraag is daarbij of de nieuwe
een stevigere organisatie. Doordat de kwetsbaarheid afneemt en het aantal specialisten kan
partner zich vooral in de bestaande structuur voegt, of dat samen een nieuwe inrichting van
toenemen, is het realistisch dat inwoners een stabielere en kwalitatief hogere dienstverlening
de organisatie wordt ontworpen. In beide gevallen vraagt het om zorgvuldige integratie met
ervaren.
oog voor medewerkers, werkprocessen en cultuurverschillen. De keerzijde is dat de complexiteit van de organisatie niet aan de voorkant voelbaar mag Door schaalvergroting ontstaan extra mogelijkheden voor medewerkers om zich te
worden. Voor inwoners en lokale partners moet het loket overzichtelijk en herkenbaar
specialiseren of door te groeien, terwijl er nog steeds functies dicht bij inwoners van de
blijven. Bij een groter ambtelijk apparaat kunnen schaalvoordelen worden benut om
drie gemeenten kunnen blijven bestaan. Tegelijkertijd blijft een belangrijk kenmerk van een
meer te investeren in lokale coördinatoren, participatie of gebiedsregisseurs. Dat kan
ambtelijke fusie in dit scenario nadrukkelijk aanwezig: werken voor verschillende besturen.
participatieprocessen en co-creatie ten goede komen, passend bij de behoeften van Druten
Met drie colleges en drie raden wordt dat nog complexer. Als het niet lukt om beleid,
in haar toekomstvisie.
werkprocessen en planning-en-controlcycli vergaand te harmoniseren, bestaat het risico dat de organisatie voor drie gemeenten verschillende producten moet blijven opleveren. In dat
Gemeente als partner in de regio
geval nemen de administratieve lasten toe en verdwijnen de potentiële schaalvoordelen snel.
In dit scenario zal de ambtelijke organisatie Druten, Wijchen en de derde partner gezamenlijk adviseren over hun positie in de regio en kansen identificeren voor gezamenlijk optrekken.
Bij een grotere organisatie is het, zeker wanneer het loongebouw meegroeit met het totale
Wanneer de belangen van de partners samenvallen en er een duidelijke langetermijnvisie
inwonertal, mogelijk om strategisch zwaarder personeel aan te trekken. Dat kan de positie
voor het gezamenlijke gebied is, kan de gezamenlijke positie in de regio verder toenemen.
van de organisatie op de arbeidsmarkt en het strategisch vermogen versterken. Dit brengt
Een grotere organisatie kan ook aantrekkelijker worden als gesprekspartner voor andere
echter extra kosten met zich mee. Daarnaast zullen niet alle medewerkers het aantrekkelijk
gemeenten, provincie en Rijk.
vinden om in een grotere organisatie, met drie besturen, te werken. Door de grotere schaal kunnen ook andere rollen richting de regio ontstaan, bijvoorbeeld het leveren van bedrijfsvoeringsdiensten aan andere buurgemeenten. Dat kan de positie van de organisatie versterken, maar vraagt om duidelijke afspraken over prioriteitstelling: de bestuurskracht van de drie deelnemende gemeenten moet centraal blijven staan.
51
Impact proces
4.3. Scenario bestuurlijke fusie
Het toevoegen van een derde partner aan de huidige ambtelijke samenwerking is organisatorisch en bestuurlijk een grote stap. De integratie van extra medewerkers kost tijd, net als het harmoniseren van beleid, werkprocessen en werkwijzen tussen drie gemeenten.
In deze scenario’s fuseert Druten met één of meer buurgemeente(n). Bij een bestuurlijke fusie, ook wel herindeling, vormt zich een nieuwe gemeente. Met een nieuwe gemeenteraad,
Wanneer een bestuurlijke fusie op langere termijn de stip op de horizon is, kan dit scenario
één bestuur en een nieuwe (zich nog te ontwikkelen) organisatie(cultuur). Elke herindeling
helpen om de impact van zo’n proces te spreiden. Door eerst via een ambtelijke fusie de
is uniek en kent – als gevolg van de specifieke kenmerken van de partners die fuseren –
organisatie te vormen en werkwijzen – met name op het gebied van bedrijfsvoering – te
een andere dynamiek. Dezelfde wettelijke kaders en voorschriften gelden (zie ook kader
harmoniseren, kan het bestuurlijke herindelingsproces later in een stabielere context
‘Impact van herindeling toegelicht’), maar gemeenten hebben zelf de ruimte om het
plaatsvinden. Wanneer een bestuurlijke fusie niet in beeld is, neemt de complexiteit van de
herindelingsproces vorm te geven.
constructie toe zonder dat er op termijn één bestuur ontstaat dat integraal verantwoordelijk is.
Een groot deel van gevolgen en de beweging die ontstaat is vergelijkbaar bij de verschillende subscenario’s. We richten ons bij de laatste twee subscenario’s dan ook vooral op de
Stabiliteit en toekomstbestendigheid
bijzondere voordelen of aandachtspunten.
De stabiliteit en toekomstbestendigheid van dit scenario voor gemeente Druten hangt af van de keuze van de derde partner en van de afspraken die bij de start worden gemaakt, onder andere
Gemeenten die een herindeling overwegen hebben vaak gemeenschappelijke kenmerken
over harmonisatie en investeringen. Wanneer een bestuurlijke fusie op termijn de stip op de
waardoor zij goed bij elkaar passen en elkaars natuurlijke partner zijn. Een andere
horizon is en de partners daar gezamenlijk naar toewerken, kan dit scenario uitmonden in een
mogelijkheid is dat gemeenten juist complementair aan elkaar zijn. Een voorbeeld hiervan
stabiele en toekomstbestendige gemeente van behoorlijke omvang.
is het combineren van stedelijke voorzieningen met het groene en open landschap van het buitengebied. Samen vergroten zij de leefbaarheid van het gehele gebied. De ideale
Blijft het bij een ambtelijke fusie zonder duidelijk bestuurlijk perspectief, dan blijft het – ook met
schaalgrootte van een gemeente bestaat niet. Het is juist van belang dat de schaal van
drie partners – een complexe constructie. De onderliggende uitdaging voor Druten verandert niet
beleidsontwikkeling goed aansluit bij de schaal waarop (nieuwe) opgaven en kansen zich
wezenlijk: de gemeente heeft beperkte financiële ruimte en zal keuzes moeten blijven maken in
voordoen.142 Voor Druten en fusiepartner(s) is het dus van belang om een helder beeld te
haar bijdrage aan de ontwikkeling van een grote ambtelijke organisatie. Verschillen in financiële
hebben van elkaar, zodat duidelijk wordt van welke gemeenten elkaar meer of minder logisch
uitgangspositie tussen de partners kunnen dan druk zetten op de onderlinge verhoudingen
kunnen versterken in die beleidsontwikkeling.
en op de realisatie van ambities. Bij meer harmonisatie van beleid en werkwijzen ontstaat in dit scenario extra rek in organisatorische slagkracht en kwaliteit van dienstverlening. Tegelijk is het, zeker richting 2040, de vraag in hoeverre Druten in deze constructie voldoende grip ervaart op de eigen ambities en financiële ruimte.
142 Beleidskader gemeentelijke herindeling Ministerie van Binnenlandse Zaken
52
4.3.1. Bestuurlijke fusie naar ruim 40.000 inwoners
In het verlengde van haar identiteit zal Druten ook moeten kijken naar het kernenbeleid van potentiële fusiepartner(s), in de nieuwe situatie kan dit namelijk zeer van belang zijn. Veel
Gemeente als bestuur
gemeenten in Nederland benoemen de eigenheid van hun kernen als belangrijke waarde,
Het bestuurlijk samenspel zal zich in deze nieuwe situatie opnieuw moeten ontwikkelen,
maar het is belangrijk dat deze waarde zich óók in structuren, beleid en afspraken bij de
passend bij de schaal en omvang van deze gemeente. Voor Druten is er hoe dan ook
nieuwe gemeente uit. Dit kan bijvoorbeeld door voorzieningen te treffen voor dorps- of
sprake van een andere situatie, dan in het geval van een ambtelijke fusie met het werken
wijkraden, het toewijzen van wijkwethouders of door concrete afspraken te maken over het
voor twee ‘heren’. Er ontstaat een gemeente die door schaalvergroting en de afname van
behoud van voorzieningen op de lange termijn, ook nadat de herindeling is afgerond. Ook
organisatorische complexiteit binnen de huidige ambtelijke fusie, daadkrachtiger kan
de visie op het voorzieningenniveau van de potentiële fusiepartner(s) is een interessant
optreden. De kans is groot dat de kwaliteit van dienstverlening aan het bestuur toeneemt
ijkpunt voor het vormgeven van een nieuwe gemeente die lijkt op Druten.
en het is aannemelijk dat de samenwerking binnen de gemeente als geheel effectiever plaatsvindt. Wat betreft de kwaliteit van raad en bestuur, kan een hogere bezoldiging bij het
Gemeente als organisatie
nieuwe aantal inwoners het mogelijk maken dat raadsleden meer tijd aan hun raadswerk
De ontwikkeling van het financiële toekomstbeeld van een dergelijke gemeente is afhankelijk
kunnen besteden en meer ondersteuning door de griffie krijgen, wat ruimte biedt voor
van de financiële en organisatorische uitgangspunten van de fusiepartner(s). Twee
grondiger dossierkennis en betere voorbereiding.
financieel kwetsbare gemeenten kunnen door samenvoeging minder kwetsbaar zijn door schaalvoordelen. Of zij dan op alle onderdelen de gewenste kwaliteit kunnen leveren, is
Bij het vinden van de juiste fusiepartner is identiteit een breed begrip, maar speelt het in
echter de vraag.
de context van gemeenten bij een mogelijke herindeling een onmisbare rol. Druten draagt vanuit historisch een cultureel perspectief een identiteit met zich mee, die in meer of mindere
Naast de incidentele ontvlechtingskosten heeft een fusie hoe dan ook direct financiële
mate gedeeld is met haar buurgemeenten. Niet alleen de gemeente zelf, maar ook haar
gevolgen. Deze vloeien voort uit de transformatie in juridische status en bestuurlijke
inwoners zijn hier onderdeel van. Druten is een landelijke en dorpse gemeente met een sterke
indeling van de betrokken gemeente. Er treden daarmee veranderingen op in de uitkering
gemeenschapszin die haar rust en ruimte koestert. Buurgemeenten die deze kwaliteiten
uit het Gemeentefonds. De harmonisatie van belastingen en tarieven is doorgaans een
óók (her)kennen of koesteren, zullen vanuit dit perspectief een gemakkelijker gespreks- en
gevoelig onderwerp voor politiek en inwoners. Het is prettig als de lokale lastendruk bij de
fusiepartner vormen. Buurgemeenten die dit niet hebben, zullen bijvoorbeeld de dorpse
fusiepartner niet al teveel verschilt.
dynamiek en context minder goed begrijpen, wat een belangrijk punt kan zijn als het aankomt op de aandacht voor sublokale ambities en opgaven. Wanneer gemeenten vergelijkbare
Structureel is er een kans voor het verlagen van kosten. In het geval van een herindeling is
opgaven hebben, bijvoorbeeld op woningbouw of mobiliteit, zal eenzelfde dit dat deze
het (politieke) draagvlak voor één centrale huisvestingslocatie voor het ambtelijk apparaat
afweging worden gemaakt en het gebied van nieuwe gemeente waarschijnlijk effectief
(voor het bestuur geldt dat sowieso) groter, waardoor er mogelijk een (structurele) besparing
opvolging geven aan haar ambities. Het is echter niet vanzelfsprekend dat een fusie direct
gerealiseerd kan worden op het gebied van huisvestingskosten en reistijd tussen locaties.
leidt tot positieve resultaten op de belangrijke opgaven voor Druten. Aanwezige regionale
Herhuisvesting kan - uiteraard afhankelijk van de te maken keuzes - wel met aanzienlijke
uitdagingen, bijvoorbeeld op het gebied van arbeidsmarkt en vergrijzing, zullen nog steeds
incidentele kosten gepaard gaan.
blijven bestaan.
53
In dit scenario ontstaat uiteindelijk een gemeente die in principe voldoende robuust zou
Gemeente als partner in de regio
kunnen zijn. Het takenveld van de gemeente blijft echter complex en ook in dit scenario
Het helpt wanneer de regionale oriëntatie van zowel de potentiële fusiepartner als de
moet er aandacht zijn voor de ambtelijke slagkracht. Ten opzichte van het scenario ‘Druten
inwoners van deze gemeente vergelijkbaar is. Voor het realiseren van de opgaven kan de
zelfstandig’ zijn er minder eenpittersfuncties en heeft de organisatie ruimte om (meer)
nieuwe gemeente hiermee een eenduidig belang behartigen in de regio. Ook scheelt het
specialisten langdurig aan te trekken. Ten opzichte van het scenario ‘Druten ambtelijk
arbeid en mogelijk uittredingskosten wanneer er geen sprake is van een andere oriëntatie
gefuseerd’ is dit wat minder ruim.
met deelname aan andere samenwerkingsverbanden.
Een gemeente met ruim 40.000 inwoners heeft een minder aantrekkelijk loongebouw dan dat
Bij dezelfde regionale oriëntatie werkten de gemeenten waarschijnlijk al samen, en kunnen ze
van een organisatie met ruim 60.000 inwoners. Het aantrekken van strategische capaciteit en
nu één stem vormen in de regionale samenwerkingsverbanden en daarmee de stem voor de
de aantrekkelijkheid als werkgever nemen waarschijnlijk wat af ten opzichte van de huidige
opgaven van dit gebied goed laten horen. Ten opzichte van het scenario ‘Druten zelfstandig’
situatie.
is er meer strategisch vermogen en heeft de organisatie meer ruimte om zich op de regio te richten en daarin soms ook een trekkersrol te spelen. Ten opzichte van het scenario ‘Druten
Gemeente als partner in samenleving
ambtelijk gefuseerd’ is dit wat minder ruim. Wel is er in dit scenario sprake van één bestuur
Samenwerken met de gemeenschap kan in dit scenario gemakkelijker gaan verlopen. Hoewel
en kunnen betrokken ambtenaren zich nu op één bestuurlijke inzet richten. Het zal er om
er iets minder ruimte is voor specialisaties bij een organisatie met 40.000 inwoners (dan bij
spannen of een gemeente van ruim 40.000 inwoners net als in de huidige ambtelijke fusie
ambtelijke fusie bij ruim 60.000 inwoners), is er dan wel sprake van één bestuur en daarmee
de ruimte voelt om bijvoorbeeld een subsidie-adviseur aan te trekken, speciaal gericht op
richting voor de inzet van ambtenaren bij het samenwerken met de samenleving.
middelen op regionaal, landelijk of zelfs Europees niveau. Of dat de gemeente daarin toch wat afhankelijker wordt van andere buurgemeenten.
Zoals eerder beschreven, kunnen de betrokkenheid, invloed en herkenbaarheid van inwoners, ondernemers en instellingen bij het lokale bestuur veranderen als gevolg van de
Impact proces
fusie. Voor de herkenbaarheid van de nieuwe gemeente is het van belang dat het beleid
Het proces richting bestuurlijke fusie duurt doorgaans drie jaar en vraagt veel van de
rondom kernen, voorzieningen en dienstverlening niet teveel wijzigt of juist gericht is op het
organisatie (zie ook ‘de impact van herindeling toegelicht’). De focus ligt in deze periode op
verder bevorderen van nabijheid. Denk aan het behouden van de voormalige locaties voor
de herindeling zelf. Omdat er een nieuwe organisatie ontstaat, met nieuw perspectief, is het
dienstverlening (loketten). Datzelfde geldt voor accommodaties in de dorpen. Bovendien
voor medewerkers doorgaans aantrekkelijk om hieraan te werken. In dit scenario is daarnaast
zijn inwoners van de fusiegemeenten vaak al met elkaar verbonden, omdat over en weer
sprake van een ontvlechting. Het opbouwen van de nieuwe organisatie kan samen met de
gebruik wordt gemaakt van de voorzieningen. De nieuwe gemeente besluit over dit soort
fusiepartner, en is daarmee anders dan wanneer Druten dit zelfstandig moet doen. Wel moet
zaken, maar gemeente Druten kan in de gesprekken met de fusiepartner(s) en het principe-
Druten haar aandacht dus verdelen tussen het opbouwen van de nieuwe organisatie met een
of herindelingsbesluit hier wel op aansturen. Ook het ontwikkelen van een passende
nieuwe partner en het zorgvuldig afronden van de samenwerking in de WDW.
besturingsfilosofie of organisatieinrichting kan hierbij helpen.
54
De impact van herindeling toegelicht
Gevolgen voor de samenleving
Een herindeling is een uniek en omvangrijk proces. Op hoofdlijnen beschrijven we hierbij de
Hoewel het de bedoeling is dat de samenleving zo min mogelijk hinder ondervindt
belangrijkste incidentele gevolgen.
van het traject richting de bestuurlijke herindeling, zullen inwoners, ondernemers en maatschappelijke instellingen onvermijdelijk enige impact ervaren. Het is essentieel dat de
Organisatorische gevolgen
dienstverlening aan deze groepen consistent blijft, ondanks de ingrijpende veranderingen
Een fusie vraagt doorgaans een voorbereiding van zo’n drie jaar en brengt organisatorische
die plaatsvinden. Vaak kiezen fusiegemeenten ervoor om de betrokkenheid van de inwoners
gevolgen met zich mee. Er wordt veel aandacht en capaciteit van de ambtelijke organisatie
bij het proces te organiseren, bijvoorbeeld door middel van een participatietraject. Dit biedt
gevraagd. Deze druk komt veelal bovenop de bestaande taken van medewerkers wat betekent
de mogelijkheid voor de gemeenschap om hun stem te laten horen en bij te dragen aan de
dat zij een langdurige periode extra belast zullen worden. Voor politiek en bestuur is het van
vorming van hun nieuwe gemeente. Zo hebben in het verleden inwoners meegeschreven
belang om te beseffen dat er in die periode minder gevraagd kan worden van de organisatie.
aan de toekomstvisie voor nieuwe fusiegemeenten en zo mede de richting bepaald voor de
Tijdens een herindeling is een tijdelijk hogere uitstroom van medewerkers dan ook te verwachten
toekomstige ontwikkeling van de gemeente. Een ander gevolg zijn de herindelingsverkiezingen
en de gemeente zal hard moeten werken om voldoende aantrekkelijk te blijven als werkgever
waarbij inwoners een nieuwe gemeenteraad kiezen die hun belangen in de nieuwe
en om zorg te dragen voor haar medewerkers. Wel is de toekomstige situatie voor medewerkers
gemeente zal vertegenwoordigen. Het is primair de verantwoordelijkheid van de betrokken
vaak aantrekkelijk: door minder werk ‘in de marge’, kans op inhoudelijke specialisatie, maar ook
gemeentebesturen om het maatschappelijk draagvlak voor een herindeling te beoordelen en
door vertrouwen in een toekomstig bestuurskrachtig perspectief.
daarin te investeren.
Financiële gevolgen Een bestuurlijke herindeling gaat gepaard met incidentele kosten, ook wel frictiekosten, zoals het inhuren van externe expertise, w.o. de projectleiding en specifieke expertise op het gebied van ICT, kosten rondom huisvesting, personeelsovergang en extra inhuur om de lopende activiteiten te waarborgen. Daarnaast kunnen er kosten ontstaan door het harmoniseren van beleid, regelgeving, werkprocessen en voorzieningen van betrokken gemeenten. Kortom, gemeentelijke herindelingen gaan gepaard met eenmalige (hoge) kosten. Het Rijk verstrekt een bijdrage voor de kosten van een bestuurlijke herindeling, via de ‘verdeelmaatstaf herindeling’ in het Gemeentefonds. Deze tijdelijke verdeelmaatstaf zorgt voor een vergoeding van de eerder genoemde frictiekosten. Immers, deze kosten zijn tijdelijk en zouden zonder herindeling niet zijn gemaakt. Eerdere ervaringen leren dat deze incidentele baten in de regel (ruim) voldoende zijn voor het dekken van (incidentele) frictiekosten. De bijdrage wordt over een periode van vijf jaar uitgekeerd, te beginnen in het jaar voorafgaand aan de herindeling. Bij besluit tot herindeling is er sprake van preventief toezicht door de provincie tot aan de herindeling. Dit houdt in dat goedkeuring aan besluiten kan worden onthouden, als een besluit van de op te heffen gemeente in strijd is met het financiële belang van de ontvangende gemeente.
55
Stabiliteit en toekomstbestendigheid
De slagkracht op dienstverlening zal toenemen door de grotere schaal en mogelijkheden
Een gemeente van ruim 40.000 inwoners zou in bestuurlijk Nederland in algemene zin
om met name op complexe opgaven capaciteit in te zetten. Bij een fusie zonder ontvlechting
voldoende geëquipeerd zijn om het complexe takenveld van de gemeente te kunnen
kunnen de voordelen van de ambtelijke fusie direct worden verzilverd. Een groot deel van het
uitvoeren. En er is sprake van een schaalniveau waarin de gemeente voor de inwoner nog
beleid is al geharmoniseerd en met één bestuur wordt hier voor het totale gebied vierjaarlijks
steeds dichtbij is. De lokale bestuurskracht zou hiermee ook dusdanig moeten zijn dat de
koers in bepaald. Bij een fusie met andere partners (waar ontvlechting aan vooraf gaat), moet
gemeente weer enige tijd vooruit kan. Tegelijkertijd zien we meerdere gemeenten met 40.000
het beleid nog worden geharmoniseerd.
inwoners die zich op dit moment beraden op hun bestuurlijke toekomst en is het goed mogelijk dat het scenario niet toekomstbestendig is tot 2040. Veelal is de financiële situatie
In dit scenario is er in de basis voldoende ambtelijke slagkracht om de wettelijke taken het
van de gemeente hiervoor aanleiding.
hoofd te bieden én te werken aan specifieke omgaven voor het gebied. Zo is het wellicht mogelijk om op het gebied van het sociaal domein een wat ruimer stelsel aan te bieden, of
In dit scenario moet Druten ontvlechten, wat het een duur en arbeidsintensief scenario
juist meer te investeren in kennis van en begeleiding bij de transformatie van het landelijk
maakt. Als daarbij de beide fusiepartners een kwetsbaar financieel perspectief zouden
gebied. Denk aan specialisten zoals gebiedsregisseurs, plattelandscoördinatoren of juristen.
hebben, wordt de nieuwe situatie niet vanzelfsprekend bestuurskrachtig. Voordat het zover is,
Ook op het gebied van participatie zit de gemeente ruimer in haar jas en kan zij wellicht meer
is het voor Druten van belang haar financiële situatie zo gezond mogelijk te houden.
op participatie inzetten om inwoners te helpen met het realiseren van initiatieven. Wel blijft
Daarnaast is het van belang dit perspectief ook te relateren aan de bredere regio binnen
de kanttekening staan (in welke omvang dan ook) dat regionale uitdagingen blijven bestaan,
Gelderland, waarin gemeenten naar elkaar toe bewegen. Er zijn straks minder gemeenten, en
en dat schaal niet direct positievere resultaten geeft op de korte termijn. Hetzelfde geldt voor
dus meer grote(re) gemeenten. De gemeente die in dit scenario ontstaat, zal mogelijk al snel
moeilijk vervulbare vacatures in bepaalde domeinen. We zien dat steeds meer gemeenten,
opnieuw een relatief kleine speler zijn.
onafhankelijk van de grootte, dit als een regionaal vraagstuk aanpakken.
4.3.2. Bestuurlijke fusie naar ruim 60.000 inwoners
Voor een gemeenschap als Druten is het vooral van belang dat de gemeente consequent keuzes maakt die de identiteit van de Drutense gemeenschap ondersteunen. Hiervoor is het
Gemeente als bestuur
belangrijk dat de nieuwe gemeente zich tot een responsieve partner ontwikkelt die betrokken
Bij een gemeente van ruim 60.000 inwoners moet het bestuurlijk samenspel zich opnieuw
is bij kleinere, landelijke kernen en aandacht toont voor sublokale thema’s in beleidsvorming,
ontwikkelen, passend bij de schaal en omvang van deze gemeente. De samenwerking
bijvoorbeeld door de inzet van gebiedsmanagers en -wethouders.
als geheel binnen de gemeente wordt effectiever. Hoewel kwaliteit natuurlijk niet alleen afhangt van bezoldiging, kan een hogere vergoeding wel bijdragen aan meer beschikbare tijd voor raadswerk en het aantrekken van volksvertegenwoordigers. Dit kan de kwaliteit van besluitvorming verder versterken.
56
Het kunnen kaderstellen vanuit integraliteit, wat in de huidige situatie van Druten soms
Gemeente als partner in samenleving
een uitdaging is, neemt in scenario’s met grotere omvang waarschijnlijk toe. Tegelijkertijd
Samenwerken met de gemeenschap kan in dit scenario gemakkelijker verlopen dan in een
kan de spanning tussen het belang van een kern of wijk ten opzichte van het gemeentelijk
ambtelijke fusie. Er is meer ruimte voor specialisaties, het aantrekken van personeel en
of regionaal belang ook zichtbaarder worden. Het vergt van het bestuur dat enerzijds die
één bestuur en daarmee richting voor de inzet van ambtenaren bij het samenwerken met
spanning op tafel komt en sublokale signalen worden afgewogen en waar mogelijk maatwerk
de samenleving.
wordt toegepast. Anderzijds vergt het inspanning om die gedeelde opgave te herkennen en te doorleven.
Een grotere gemeente kent doorgaans de uitdaging om het gevoel van nabijheid en identiteit te behouden. We zien echter in Nederland ook voorbeelden waarin dit op deze
Gemeente als organisatie
(of zelfs grotere) schaal behoorlijk lukt. De kunst is om schaalvoordelen in efficiency en
De ontwikkeling van het financiële toekomstbeeld van een dergelijke gemeente is afhankelijk
de mogelijkheid tot specialisatie te combineren met kleinschaligheid in dienstverlening
van de financiële en organisatorische uitgangspunten van de fusiepartner(s). Ook gemeenten
en identiteit. In beleid, maar ook in organisatie-inrichting en dienstverlening die inspeelt
met ruim 60.000 inwoners kunnen kampen met financiële tekorten. In de basis moet dit
op de lokale identiteit. Ook blijvende ondersteuning van dorpsevenementen, tradities en
scenario echter tot een duurzame en robuuste financiële situatie leiden. De kosten en
ontmoetingsplekken hoort hierbij, terwijl gerichte communicatie per gebied voorkomt
inspanningen bij een herindeling met Wijchen zullen lager zijn dan bij herindeling met
dat kleine gemeenschappen opgaan in de massa. Tot slot is het mogelijk om door
een andere gemeente, doordat er geen ontvlechtingskosten zijn en al een hoge mate van
inwonersbudgetten en maatwerk in beleid, wijken en dorpen de ruimte te geven om eigen
samenwerking en harmonisatie is.
prioriteiten te stellen, waarbij wordt erkend dat niet elke kern dezelfde behoeften heeft. Zo ontstaat een gemeente die centraal sterk staat, maar lokaal dichtbij blijft.
In dit scenario zal er iets meer formatieve ruimte zijn dan in de huidige situatie om, zoals hiervoor beschreven, keuzes te maken wat betreft specialisaties die passen bij de identitiet
Gemeente als partner in de regio
van de nieuwe gemeente.
Het is behulpzaam wanneer de regionale oriëntatie van zowel de potentiële fusiepartner(s) als de inwoners van deze gemeente vergelijkbaar is. Voor het realiseren van de opgaven kan de nieuwe gemeente daardoor een eenduidig belang behartigen in de regio. Ook scheelt het arbeid en mogelijk uittredingskosten wanneer er geen sprake is van andere oriëntatie door deelname aan verschillende samenwerkingsverbanden.
57
Bij een fusie naar ruim 60.000 inwoners heeft de gemeente meer gewicht en een steviger
4.3.3. Bestuurlijke fusie naar ruim 100.000 inwoners
positie dan in het scenario van ruim 40.000 inwoners. Daarbij kan de gemeente mogelijk vaker de rol van centrumgemeente op zich nemen voor de subregio. Grotere verschillen
Gemeente als bestuur
zullen echter zichtbaar worden bij een gemeente met ruim 100.000 inwoners.
De optimale gemeentegrootte is een eeuwigdurend debat in Nederland. Veel hangt af van lokale context: een compacte stad van 100.000 inwoners functioneert anders dan een
Impact proces
gefuseerde landelijke gemeente met hetzelfde inwonertal. Ook de bestuurscultuur en
De financiële en organisatorische gevolgen van een herindeling zijn in een eerder kader
kwaliteit van management maken vaak meer uit dan de absolute grootte. Dat de gemeente
geschetst. Wanneer de herindeling geen ontvlechting vraagt, zullen deze gevolgen aanzienlijk
als bestuur anders zal fungeren in deze omvang, staat buiten kijf. De identiteit van de
minder zwaar zijn. Daarbij is dan ook de impact voor de organisatie vele malen kleiner dan bij
gemeente als bestuur verandert, de kleinschaligheid van het politiek-bestuurlijk samenspel is
een fusie met andere fusiepartners.
in dit scenario dan ook echt verdwenen.
Stabiliteit en toekomstbestendigheid
Wat betreft het definiëren en realiseren van opgaven kan de nieuwe gemeente een stevig
Een gemeente van ruim 60.000 inwoners wordt in bestuurlijk Nederland als stabiel en
profiel ontwikkelen, passend bij het gebied en heeft zij waarschijnlijk de meeste ruimte
bestuurskrachtig gezien. Het scenario sluit ook goed aan op de groeiende complexiteit van
om in te zetten op specifieke opgaven waarin zij het verschil wil maken. Dat kunnen de
opgaven en meer ruimte voor aandacht bij de opgaven waarin Druten het verschil wil maken.
maatwerkoplossingen in kernen zijn, de transformatie van het landelijk gebied of nieuwe
Denk aan participatie of de transformatie van het landelijk gebied. Opgaven waar Druten nu
aanpakken rondom vergrijzing. Ook ontwikkelingen in datagestuurd werken kan een
ambities voor beschrijft, maar in de huidige situatie niet de capaciteit voor heeft. Uiteraard
gemeente van deze omvang beter bijbenen. Een gemeente in dit scenario heeft de meeste
blijft ook voor gemeenten van deze omvang een gezonde financiële huishouding een
kans ergens koploper in te worden, passend bij het gebied en de uitdagingen van dat gebied.
vereiste.
Uiteraard zijn de uitdagingen rondom nabijheid wel aanwezig, maar niet onoverkomelijk (zie hiervoor ook ‘partner in de samenleving’). Behalve de omvang zal ook de kwaliteit van bestuur en ambtelijk apparaat in dit scenario verder groeien, mede door hogere bezoldiging voor politiek en een hoger loongebouw voor ambtenaren. Hierdoor neemt de uitvoeringskracht waarschijnlijk verder toe. Nadeel is hierbij wel dat een grotere ambtelijke organisatie minder korte lijnen kent en er meer risico is op eilandjesvorming of minder wendbaarheid. Een passende organisatie-inrichting, passend bij de opgaven van de nieuwe organisatie (en dichtbij de gemeenschap) kan hierin wel helpen.
58
Gemeente als organisatie
Medewerkers kiezen er soms bewust voor om een kleine(re) organisatie of een specifieke
De ontwikkeling van het financiële toekomstbeeld van een dergelijke gemeente is afhankelijk
gemeente te werken, bijvoorbeeld omdat de schaalgrootte of werkplek bij hen past.
van de financiële en organisatorische uitgangspunten van de fusiepartners en nieuw te
Aandacht voor culturele verschillen, bijvoorbeeld in de samenwerking tussen raad, college
vormen gemeente. Ook gemeenten van ruim 100.000 inwoners kunnen kampen met
en ambtelijke organisatie, is tijdens herindeling naar zo’n omvang dan ook van belang.
financiële tekorten. Dit heeft in dat geval te maken met problematiek, achterstanden wat
Veel gemeenten zullen uit noodzaak hiërarchischer worden wanneer de gemeente groeit.
betreft beheer en onderhoud of de (aangepaste) bijdrage uit het Gemeentefonds. Een
Voor collega’s die een platte organisatie en korte lijnen gewend zijn, kan dit een negatieve
gemeente van dergelijke omvang kan vaak landelijk wel meer vuist maken en tekorten voor
uitkomst zijn en het is aan de nieuwe gemeente om ook deze medewerkers zoveel mogelijk
specifieke taakgebieden voor het voetlicht brengen.
te behouden. Tegelijkertijd is het bij een dergelijke omvang mogelijk om het loongebouw nog verder op te hogen, wat de aantrekkelijkheid als werkgever in de regio vergroot.
In dit scenario verwachten we dat bestaande kwetsbaarheden voor de gemeente Druten op het vlak van uitvoeringskracht, kunnen worden aangepakt. Dit scenario biedt de mogelijkheid
Gemeente als partner in samenleving
om te profiteren van de brede expertise van een grote organisatie, met meer en een breder
In dit scenario kan de schaalgrootte gevolgen hebben voor de mogelijkheden van kleinere
scala aan gespecialiseerd personeel in huis. De gemeente kan bijvoorbeeld specialisten
kernen als het gaat om de zichtbaarheid van de lokale ambities en opgaven. Het is van
op thema’s als participatie, landbouwbeleid, groene transitie, mobiliteit of vergrijzing
belang voor de Drutense gemeenschap dat de gemeente zich direct ontwikkelt tot een
aanstellen. Dat maakt de gemeente ook minder afhankelijk van externe inhuur. Ondanks
gemeente met oog voor kleine kernen, in beleid, maar ook in organisatie-inrichting – zoals
deze verbeteringen zullen ook in dit scenario personele uitdagingen wat betreft krapte op de
ook bij voorgaande scenario’s is beschreven. In aanvulling daarop valt te denken aan
arbeidsmarkt blijven bestaan: dit is een algemeen probleem waar het overgrote deel van de
een actief dorpen- en kernenbeleid, wijkgericht werken, (overige) binnengemeentelijke
gemeenten mee te maken heeft.
decentralisatie (zoals bestuurscommissies) en het versterken van participatieve vormen van democratie als aanvulling op de representatieve democratie. Een herindeling biedt hiermee een kans voor vernieuwing van de lokale democratie en dat zou onderdeel kunnen zijn van de visie op de nieuwe gemeente.
59
Gemeente als partner in de regio
Impact proces
In dit scenario zou de nieuwe gemeente minder afhankelijk zijn van samenwerkingsverbanden
De financiële en organisatorische gevolgen van een herindeling zijn in een eerder kader
en meer taken zelf kunnen uitvoeren. De thema’s waarin op regionaal niveau wordt
geschetst. Wanneer de herindeling geen ontvlechting vraagt, zullen deze gevolgen aanzienlijk
samengewerkt, zoals veiligheid, mobiliteit of arbeidsmarkt, kunnen nu nog meer coherent
minder zwaar zijn.
worden aangestuurd, ook in de onderlinge samenhang tussen deze en andere thema’s. In de grotere regionale verbanden heeft de gemeente een steviger positie en gewicht, ook
Stabiliteit en toekomstbestendigheid
ten opzichte van grotere gemeenten/steden. Zij kan een leidende rol nemen in dergelijke
Een gemeente van ruim 100.000 inwoners wordt in bestuurlijk Nederland als stabiel en
samenwerkingsverbanden, zowel bij de samenwerking onderling als richting provincie, Rijk of
bestuurskrachtig gezien. Het scenario sluit ook goed aan op de groeiende complexiteit van
Europa.
opgaven en biedt in potentie meer ruimte voor koploperschap bij de opgaven waarin Druten het verschil wil maken. Denk aan participatie of de transformatie van het landelijk gebied.
Tegelijkertijd zien we dat het voor gemeenten van deze omvang niet vanzelfsprekend is om
Uiteraard blijft ook voor gemeenten van deze omvang een gezonde financiële huishouding
bijvoorbeeld eigen lobby- of public affairs medewerkers in dienst te hebben. Gezien het
een vereiste.
feit dat Druten nu al gewend is te werken met dergelijke medewerkers in de WDW, is het waarschijnlijk dat zij deze sterkte ook in een nieuwe gemeente wil blijven behouden. Het is echter alsnog mogelijk om daarin (samen) op te trekken met andere grotere partners in de regio.
60
4.4. De impactanalyse in één oogopslag Scenario
Subscenario
Voordelen
Nadelen
Toekomstbestendig
Zelfstandig
Volledig
• Eén bestuur, één focus voor ambtelijke organisatie
• Risico’s op overvraging ambtelijke processen, cliëntelisme
Nee, toenemende
zelfstandig
• Snellere ondersteuning en meer herkenning lokale bestuurscultuur
en willekeur nemen toe
samenwerking vereist
• Slagkracht neemt af door schaalnadelen en kwetsbare functies: van ‘wat kan’, naar ‘wat moet’ • Financiële druk neemt toe, minder investeren of bezuinigen • Vereist ontvlechting (met incidenteel en structureel kosten)
Zelfstandig met
• Versterkt taakgebieden op onderdelen
samenwerking op toenemend aantal
• Is vaak duurder dan voorheen
Nee, financiële druk
• Vraagt veel van organisatie: verzwakt ‘dat wat achterblijft’
blijft
en brengt complexiteit in aansturing
taakgebieden
• Vereist (op onderdelen) ontvlechting (met incidenteel en structureel kosten)
Zelfstandig,
Continueren
ambtelijk
ambtelijke fusie
gefuseerd
• Verder versterken schaalvoordelen voor kwaliteit dienstverlening inwoners • Investering afgelopen jaren verder bestendigen • Gezamenlijk optrekken en versterken positie richting regio
Toevoegen derde partner Bestuurlijke
Naar ruim 40.000
fusie
• Nieuwe perspectieven in bestuurlijk samenspel tussen de partners
• Blijft ingewikkeld construct met twee ‘heren’ en een ‘derde partij’ • Bij uiteenlopende financiële posities moeilijk investeren en
Twijfelachtig, tenzij herindeling als stip op horizon
uiteenlopende realisatie van ambities • Korte lijnen en lokale kennis minder vanzelfsprekend
Twijfelachtig, tenzij
• Toename complexiteit
herindeling als stip
• Schaalvoordelen nemen toe
• Druten blijft afhankelijk van beperkte investeringsruimte
op horizon
• Eén bestuur, één focus voor ambtelijke organisatie
• Ambtelijke slagkracht blijft aandachtspunt, minder
Twijfelachtig,
• Minst complex in aansturing ten opzichte van voorgaande scenario’s
strategisch vermogen
mogelijk niet tot
• Vereist ontvlechting (met incidenteel en structureel kosten)
2040
• Eén bestuur, één focus voor ambtelijke organisatie
• Korte lijnen nemen af, meer hiërarchie
Ja, hoe financieel
• Hogere bezoldiging politiek en hoger loongebouw ambtenaren
• Risico op verlies van nabijheid of identiteit (maar is niet
gezonder hoe beter
• Hogere bezoldiging politiek Naar ruim 60.000
• Meer slagkracht (strategisch en realisatie)
onoverkomelijk)
Naar ruim
• Eén bestuur, één focus voor ambtelijke organisatie
• Korte lijnen nemen nog verder af, meer hiërarchie
Ja, hoe financieel
100.000
• Hogere bezoldiging politiek en hoger loongebouw ambtenaren
• Risico op verlies van nabijheid of identiteit (maar is niet
gezonder hoe beter
• Professionaliseren en specialistische kennis binnen organisatie nemen verder toe • Meer slagkracht (strategisch en realisatie) • Invloed regio neemt verder toe
onoverkomelijk) • Significante cultuurverandering binnen organisatie
61
5. Bestuurlijke handelingsopties Wij zien het besluit van de gemeente Druten om haar bestuurskracht tegen het licht te
De basis heeft Druten op orde, maar het is verstandig om verdere verslechtering van de
houden als een teken van kracht. Het vraagt lef en bestuurlijke volwassenheid om een open
financiële situatie te voorkomen en voorbij de eigen grenzen te kijken hoe de bestuurskracht
en scenario-gedreven verkenning te laten doen, zeker in aanloop naar verkiezingen. Door
kan worden vergroot. Op basis van de scenario’s en impact op (de opgaven van) Druten als