CConstaterende datdruten
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 2.1.15. - Archeologich proefsleuven onderzoek

Raad openbaar Druten 28 september 2023, gemeente drutenBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan 'Portier'24.638 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

De exacte aard, omvang en verspreiding van de archeologische resten binnen deze vindplaats kan alleen vastgesteld worden door middel van gravend onderzoek. Vanwege de diepteligging van de top van de vondstrijke oeverafzettingen is de verwachting dat eventuele archeologische sporen en andere resten (mogelijk zelfs onder bebouwing) goed bewaard zullen zijn.

35

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Verder duidt een scherf handgevormd aardewerk uit rivierduinzand in deelgebied I op activiteiten in de prehistorie op het hier aanwezige rivierduin. Over de aard en omvang van deze resten is op basis van deze ene vondst niets te zeggen. Wel is de kans groot dat er substantiële verstoring van archeologische resten uit deze tijdspanne heeft plaatsgevonden door latere bewoningsactiviteiten en recente graaf- en sloopwerkzaamheden. In deelgebied G en in het oosten van deelgebied H zijn ten slotte in de oeverafzettingen sporadisch fragmenten houtskool en fosfaat waargenomen buiten de begrenzing van één van de hierboven beschreven vindplaatsen. In boring 49 Afb. 2.13 Verspreiding van archeologische resten uit de middeleeuwen/nieuwe tijd.

Archeologisch onderzoek

36

bevond het houtskool zich vermoedelijk in een door een recente ophoging begraven bouwvoor. Dit materiaal kan als recent beschouwd worden. In boringen 36, 42 en 48 daarentegen zijn houtskoolfragmenten op grotere diepte in de oeverafzettingen waargenomen op een niveau vergelijkbaar met dat van de hierboven beschreven vindplaats met resten uit de ijzertijd en/of Romeinse tijd. In boring 42 is onder dat niveau een lichte fosfaatzweem vastgesteld. Het is mogelijk dat deze indicatoren op de aanwezigheid van perifere sporen uit die perioden rond de in afbeelding 15 aangegeven vindplaats duiden.

Afb. 2.14 Verspreiding van en dichtheid aan archeologische indicatoren uit de ijzertijd/ Romeinse tijd in de top van oeverafzettingen van de meandergordel van Distelkamp-Afferden.

37

Druten, Heuvel en Heemstraweg

2.4

Onderzoeksvragen

Het doel van het proefsleuvenonderzoek is het aanvullen en toetsen van een gespecificeerde archeologische verwachting, zoals geformuleerd in een vooronderzoek. Het gaat om gebieds- of vindplaatsgericht onderzoek binnen een gebied waar bodemingrepen staan gepland. Door de geplande bodemingrepen in de deelgebieden A, C, D en H dreigt eventueel aanwezige archeologische informatie verloren te gaan. Het proefsleuvenonderzoek resulteert in een waardering van de archeologische informatie en in een selectieadvies. Om tot dit doel te komen, dienen de volgende onderzoeksvragen te worden beantwoord:43 1.

Is er een (of zijn er meerdere) vindplaats(en) aanwezig binnen het onderzoeksgebied?

2.

Zo ja, beschrijf per vindplaats de datering, het complextype, de aard van de sporen en vondsten, de verspreiding van de sporen en vondsten en de begrenzing van de vindplaats (indien mogelijk) zowel binnen als buiten het onderzoeksgebied.

3.

Hoe is de bodemopbouw/stratigrafie binnen het onderzoeksgebied en wat is de relatie van de aangetroffen vindplaats met de bodemopbouw? Zijn er aanwijzingen voor verspoeling/erosie van het archeologisch niveau? Zo ja, wanneer heeft dit plaatsgevonden?

4.

Wat is de waardering van de vindplaats(en)? Geef daarbij aan in hoeverre de vindplaats(en) in een groter onderzoekskader van de NOaA of de gemeentelijke onderzoeksagenda is (of zijn) in te passen. Noem de relevante onderzoeksthema’s.

5.

Zijn er verstoringen aanwezig binnen het onderzoeksgebied? Zo ja, waar bevinden deze zich en tot hoe diep hebben deze de bodem of archeologische resten verstoord?

6.

Hoe sluiten de resultaten van het onderzoek aan op de gespecificeerde archeologische verwachting zoals die in het vooronderzoek voor het onderzoeksgebied is vastgesteld?

7.

Indien er geen vindplaats is vastgesteld, hoe is dit te verklaren (landschappelijk, verstoring of gewoon niet aanwezig)?

In deze fase van onderzoek is het nog niet duidelijk welke hoofdstukken van de NOaA en/of andere onderzoekskaders relevant zijn, behalve dan slechts in algemene lijnen. Het doel van deze fase is dan ook om hierin meer duidelijkheid te scheppen.44 In algemene zin zijn met een vervolgonderzoek onderzoeksthema’s met betrekking tot nederzettingen, Romanisatie, materiële cultuur, voedseleconomie en het gebruik van landschap in het Utrechts-Gelders rivierengebied van toepassing. Er zijn op dit moment geen aanwijzingen voor andere thema’s.

Archeologisch onderzoek

43 Van Mousch 2021a. 44 http://archeologieinnederland. nl/bronnen-en-kaarten/ nationale-onderzoeksagendaarcheologie-20.

38

2.5

Werkwijze

2.5.1

Veldwerk

Het onderzoek is uitgevoerd van dinsdag 16 maart tot en met vrijdag 19 maart 2021. Het veldteam bestond uit Roy van Mousch (senior KNAarcheoloog), Nienke Lameris (KNA-archeoloog) en Tim Beerens (archeoloog en metaaldetectorist). Op vrijdag 19 maart is Nienke Lameris vervangen door Alfred ter Wal (senior KNA-archeoloog). Voor de graafmachine is de firma Overvest uit Langbroek aangenomen met als kraanmachinist André Bruister. Er zijn tijdens het veldwerk geen specialisten ingezet. De firma Overvest is tevens ingezet voor het verwijderen en herstellen van bestrating van een parkeerplaats aan de Klokkenslagstraat in deelgebied D (werkput 2) en de als parkeerruimte gebruikte speelplaats in het westen van deelgebied H (werkput 3 en 4). Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd volgens de vigerende Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA)45, het PvE en het PvA.46 Er zijn 13 werkputten aangelegd en 24 profielkolommen gedocumenteerd (afb. 2.15). De spreiding van de proefsleuven is er op gericht dat zowel de zone met een verwachting van resten uit de ijzertijd/Romeinse tijd als de zone met een verwachting van resten uit de middeleeuwen/nieuwe tijd wordt gedekt. In elke werkput was één opgravingsvlak voldoende.

Ook in het zuidoosten, waar op een hoger niveau een middeleeuwse/nieuwetijdse woongrond werd verwacht, hoefde geen hoger vlak te worden aangelegd vanwege het uitblijven van sporen. Alleen in werkput 1 in deelgebied D is een jongere greppel op een hoger niveau gedocumenteerd (vlak 0). Met een machine met gladde bak is laagsgewijs verdiept tot op het te verwachten sporenniveau, dat was afgedekt door meerdere oever- of komafzettingen. Waar nodig is het vlak met de hand bijgeschaafd. Vervolgens is het vlak gefotografeerd en zijn sporen en NAP-hoogtes van het vlak en het maaiveld digitaal ingemeten met een GPS. De afstand tussen de hoogtemetingen bedraagt 5 m. In elke werkput zijn meestal twee profielen gedocumenteerd. De profielen zijn door middel van fotografie en een digitale tekening op schaal 1:20 vastgelegd. De ligging van de profielen is eveneens met behulp van een GPS ingemeten. Een deel van de sporen is gecoupeerd, waarvan sommige ook in het profiel, ten behoeve van de beantwoording van de vraagstelling en de waardering van het onderzoeksterrein. Deze sporen zijn gefotografeerd en getekend op schaal 1:20. Het vlak en de stort zijn met behulp van een metaaldetector onderzocht op de aanwezigheid van metaal. Vondsten zijn bij de aanleg van het vlak in vakken van 4 x 5 m verzameld en indien mogelijk aan sporen en/of stratigrafische lagen toegewezen.

Er zijn geen monsters genomen. Tijdens het veldwerk zijn geen specialisten ingezet.

45 CCvD 2018. 46 Van Mousch 2021a; Van Mousch & De Bondt 2021.

39

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Afb. 2.15 Puttenplan, gepro-

169900

jecteerd op de vindplaatsen

433200 433100

433100

433200

uit het booronderzoek.

Beeldrecht: opentopo 2021

169900

Druten, Heuvel en Heemstraweg Aangelegde werkputten en profielen deelgebied vindplaats ijzertijd/Romeinse tijd vindplaats middeleeuwen/nieuwe tijd proefsleuf profiel

Archeologisch onderzoek

A-20.0380 © BAAC

40

Er zijn enkele wijzigingen met betrekking tot de ligging van de proefsleuven gedaan. Werkput 5: omdat op het terrein enkele diepe depressies in het maaiveld aanwezig zijn als gevolg van de sloop van het voormalige schoolgebouw, is de proefsleuf in het zuiden van deelgebied H een kwartslag gedraaid. In deze zone werd immers een oude woongrond vlak onder maaiveld verwacht. In het oorspronkelijk plan zou deze helemaal gemist worden. -

Werkput 12: deze proefsleuf in deelgebied D is langer gemaakt, vanwege de aanwezigheid van sporen en om hiervan de westelijke begrenzing te kunnen vaststellen.

-

Werkput 13: deze proefsleuf bevindt zich ten zuiden langs de toegang tot het terrein van de Dijkgraafstraat. Oorspronkelijk was de sleuf noordelijker en deels door bestrating gepland. Doordat hier meerdere auto’s (langdurig) geparkeerd stonden is de sleuf verplaatst. Vanwege de aanwezige bomen is dit wel een kleinere proefsleuf geworden.

-

De meeste sleuven zijn op het vlakniveau wat kleiner geworden. Dit had vooral te maken met de diepte van de betreffende sleuven, waarbij de putwanden naar beneden toe wat versmalden. Deels voor de veiligheid, deels om de diepe sleuven in en uit te kunnen komen. Werkput 2 is iets korter geworden door het raken van een waterleiding.

Er hebben overlegmomenten plaatsgevonden met de bevoegde overheid. Esther Mietes (D7-archeologie) en Esther van der Linden (gemeente Druten) hebben beide een veldbezoek gebracht op respectievelijk 17 en 18 maart. Aanpassingen op het puttenplan zijn met hen overlegd. Menno Flier (beleidsadviseur gebiedsontwikkeling, gemeente Druten) en Willie van Zonsbeek (adviseur openbare ruimte, gemeente Druten) hebben eveneens een veldbezoek gebracht. Met Willie van Zonsbeek is afgesproken dat de sleuf ter plaatse van de parkeerplaats in deelgebied D aangevuld diende te worden met nieuw zand en dat de oorspronkelijk grond in het zuiden van deelgebied H in depot gezet kon worden. Er zijn dranghekken door de gemeente verzorgd om de diepere sleuven af te zetten. De opgravingsdocumentatie bevindt zich momenteel bij de BAAC-vestiging te ’s-Hertogenbosch. Te zijner tijd zal dit worden overgedragen aan het Provinciaal Depot Bodemvondsten Gelderland.

2.5.2

Uitwerking

Na afloop van het veldwerk is onder leiding van de verantwoordelijke senior KNA-archeoloog de uitwerking gestart. De veldtekeningen zijn hiertoe verwerkt tot kaarten en op basis hiervan zijn de sporen geanalyseerd. Van de voorlopige resultaten is een tussenverslag gemaakt met een voorstel voor eventueel vervolgonderzoek.47 De vondsten zijn gewassen, gedroogd, gedetermineerd en gedateerd. Verschillende specialisten zijn hierbij betrokken (tabel 2.1). Vervolgens is onderhavig rapport opgesteld, waarin de resultaten van het proefsleuvenonderzoek beschreven zijn. De profielen zijn nader uitgewerkt door een fysisch geograaf. 47 Van Mousch 2021b.

41

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Naar aanleiding van de resultaten zijn een waardering van de archeologische waarden en een advies met betrekking tot vervolgonderzoek opgesteld. uitwerking

specialist

Tabel 2.2 Uitwerkingsposten

sporen en structuren

R.G. van Mousch

en KNA-actoren.

landschap

C.C. Kalisvaart

aardewerk (ijzertijd/Romeins)

S.B.C Bloo en M.E van Vliet

aardewerk (middeleeuwen/nieuwe tijd)

R. van der Mark

metaal

M. Hendriksen

dierlijk bot

J.H.J.M. Aal

48 Kalisvaart 2008a.

Archeologisch onderzoek

42

3

Bodemopbouw en landschap (C. Kalisvaart)

Verspreid over de 13 werkputten zijn 24 profielkolommen gedocumenteerd, meestal aan beide uiteinden van de proefsleuven (afb. 2.15). Alleen in de werkputten 1, 2 en 3 is maar één profielkolom gedocumenteerd. Hier was de bodemopbouw tamelijk gelijkaardig.

Afb. 3.1 Profielen in de noordelijke proefsleuven 1 (a. profiel 101 en 12 b. profiel 1201). De sporen uit de late ijzertijd zijn ingegraven in de top van de kronkelwaard (S*850) en worden afgedekt

3.1

Resultaten

3.1.1

Oeverpakket Waal en oude woongrond

De bodemopbouw in de noordelijke werkputten kan als volgt worden omschreven. Onder de humeuze bovengrond (bouwvoor; S*800) komt in vrijwel alle werkputten een bruingrijze Cg-horizont voor, welke is opgebouwd uit zwak tot matig zandige, kalkrijke klei (S*821; afb. 3.1b, afb. 3.2a-b). Het betreft hier een pakket oeverwalafzettingen, die ter plaatse van het plangebied hoogstwaarschijnlijk door de Waal is afgezet vanaf de late middeleeuwen of mogelijk zelfs door latere dijkdoorbraken. In de klei zijn verschillende metaalvondsten uit de nieuwe tijd aangetroffen (vnrs. 31, 53 en 63). In de zuidelijke werkputten 3, 4, 5, 6 en 7 wordt dit pakket afgedekt door een matig humeus, kalkloos, uiterst siltig tot zwak zandig, licht vlekkerig kleidek dat lokaal verspit lijkt te zijn (afb. 3.2a). Het lijkt hier om de tijdens het vooronderzoek reeds vastgestelde (opgebrachte) oude woongrond te gaan. In dit humeuze kleidek (6,8/7,0 m +NAP) zijn houtskoolspikkels, verschillende bouwfragmenten en tijdens het vooronderzoek (middeleeuws) aardewerk aangetroffen (S*811, S*815).48 Ter hoogte van de werkputten 9, 10 en 11 komt dit kleipakket met archeologische indicatoren eveneens voor (afb. 3.2b). Hier is deze echter door de voormalige bebouwing ter plaatse grotendeels verstoord. In werkput 10

door oeverafzettingen.

43

Druten, Heuvel en Heemstraweg

bevond zich in deze laag een scherf witbakkend aardewerk met een datering tussen 1600 en 1700 (vnr. 64). Op basis van het huidige onderzoek lijkt het daarom om een nieuwetijdse woongrond te gaan; ook omdat in onderliggende oeverafzettingen van de Waal metaalvondsten uit de nieuwe tijd zijn aangetroffen.

3.1.2

Oeverpakket Distelkamp-Afferdem meandergordel en oud oppervlak

Onder het vermeende oeverdek van de Waal, al dan niet met afdekkende woongrond komt een tweede, donkergrijs gekleurd oeverpakket voor (S*841/S*840). Dit oeverdek bestaat uit zwak tot matig zandige, kalkrijke, matig humeuze klei met lokaal een schelpfragment. Dit tweede oeverpakket komt voor vanaf 6,4/6,6 m +NAP en ligt op sterk siltig, zeer fijn, licht gelaagd, kalkrijk zand met enkele kleibandjes (S*850). Het betreft hier de top van een kronkelwaard (beddingafzettingen). De oever- op beddingafzettingen behoren hoogstwaarschijnlijk tot de Distelkamp-Afferden meandergordel. Op deze kronkelwaard zijn in werkput 1, 9 en 12 sporen uit de late ijzertijd aangetroffen (zie profiel 101, afb. 3.1a). In de noordelijke werkputten komen het maaiveld uit de ijzertijd en uit de middeleeuwen in het tweede oeverpakket dichtbij elkaar. Bovenin de oeverafzettingen (S*840/S*841) wordt nog veel middeleeuws materiaal aangetroffen, naar beneden toe vooral materiaal uit de ijzertijd of Romeinse tijd. Een duidelijk oud oppervlak is niet herkend. Alleen in werkput 1 komt op S1840 een sterk veraarde, humeuze top voor (S1830). Hierin is roodbakkend aardewerk aangetroffen met een datering tussen 1300 en 1400 (vnr. 7).

Afb 3.2 Profielen met een redelijk gelijkmatige opbouw in de centraal noordelijke proefsleuf 9 (a. profiel 902) en de zuidoostelijke proefsleuf 6 (b. profiel 601). Profiel 601 is kenmerkend voor de bodemopbouw in het zuidelijke deel van de onderzoekslocatie, gelegen op het lager gelegen deel van de kronkelwaard op de overgang naar de restgeul van de Distelkamp-Afferden meandergordel. Tevens is een restant van de oude woongrond zichtbaar direct onder het restant baksteen (S*815). In werkput 9 bevindt het sporenniveau zich onder S9840.

Archeologisch onderzoek

44

3.1.3

Geul

In de zuidelijke werkputten 4, 5, 6 en 7 komt onder het oeverdek van de Waal een matig tot sterk ijzer- en mangaanhoudend, matig siltig, zwak tot matig humeus kleidek voor. In het veld heeft dit kleidek dezelfde nummering gekregen als de oeverafzettingen in de noordelijke werkputten, maar het lijkt om een ander fenomeen te gaan. Het betreft hier een klastische geulopvulling met veel gleyverschijnselen als gevolg van wisselende grondwaterstanden in de binnenbocht van een oud geulsysteem. Bodemkundig is sprake van een humeuze 3AC-horizont (S*841; afb. 3.2), die naar beneden toe overgaat in een roesthoudende bruingrijze 3Cg-horizont (S*840; afb. 3.2a en b). De top van deze (rest)geulafzettingen komt in het centrale deel van het plangebied voor vanaf circa 6,1/6,2 m + NAP. In het zuidelijke deel lopen de (rest)geulafzettingen samen met de onderliggende kronkelwaard geleidelijk aan naar beneden toe af tot circa 5,8 m +NAP in werkput 4. De wegduikende top van de kronkelwaard (S*850) vormt samen met het onderste deel van het oeverpakket in de noordelijke werkputten 9, 10, 11, 12, 1 en 2 een oud maaiveld tijdens de ijzertijd (S*840). In werkput 9 is het onderscheid tussen restgeulafzettingen en het oeverpakket niet zichtbaar. Wel kan geconcludeerd worden dat de afdekkende geulklei op z’n vroegst vanaf de late ijzertijd/vroeg-Romeinse tijd is afgezet.

De rivier behorende bij de Distelkamp-Afferden stroomgordel was namelijk tijdens de ijzertijd bewoning vermoedelijk nog watervoerend. Na afzetting van de geulklei tijdens de late ijzertijd/Romeinse tijd heeft de restgeul vermoedelijk een tijd lang droog gelegen alvorens te zijn afgedekt door oeversediment van de Waal. Dit sluit goed aan bij de aanwezigheid van een Romeinse Heerbaan, die even ten zuiden van het plangebied de verlandde restgeul van de Distelkamp-Afferden meandergordel kruist. In de top van de geulklei is een A- of AC-horizont zichtbaar wat duidt op een potentieel derde leefniveau, waarop zich in principe sporen uit de Romeinse tijd of vroege middeleeuwen zouden hebben kunnen bevinden. Deze zijn echter niet aangetroffen tijdens dit onderzoek.

3.1.4

Crevasse

In werkput 13 is mogelijk een crevasse aangesneden (S13001). Dit lijkt een lokale crevassegeul te zijn, die zich heeft ingesneden in de oever- op beddingafzettingen van de Distelkamp-Afferden meandergordel. De crevasse vormt binnen het plangebied de eerste indicatie van de toenemende invloed van de Waal gedurende de late ijzertijd/vroeg-Romeinse tijd. Ter plekke van de crevasse is het ijzertijd/vroeg-Romeinse maaiveld verdwenen en kan ertoe hebben geleid dat eventueel aanwezige sporen verdwenen zijn als gevolg van erosie. Hier kunnen mogelijk nog wel diepere sporen worden aangetroffen. Deze crevasse is opgevuld met matig siltige, kalkrijke, ijzerhoudende klei met zand- en humuslaagjes en enkele schelpjes waarin bovenin een A-horizont is ontstaan (afb. 3.3). De A-horizont lijkt sterk op het oeverpakket S*840 dat in de noordelijke putten is aangetroffen. De crevasse ligt precies in het verlengde van een greppel/sloot S12011 in werkput 12 en valt met deze min of meer samen met een perceelsscheiding op de kadastrale minuut uit 1832. Mogelijk vormt de loop van de crevasse de basis van

45

Druten, Heuvel en Heemstraweg

de latere percelering. Het als greppel/sloot geïnterpreteerde spoor in werkput 12 (S12011) zou eventueel ook een crevasse kunnen zijn, hoewel dat in het veld zo niet direct is vastgesteld. In paragraaf 4.3 zijn zowel de “natuurlijke” crevasse in werkput 13 als greppel/sloot in werkput 12 beschreven als een greppelsysteem dat te herleiden is tot de situatie in het begin van de 19e eeuw. Afb. 3.3 Wegduikende A(C)horizont in de top van restgeulklei in een opvullende crevassegeul. Het grijsbruine oeverdek van de Waal is hier bijna 1 m dik.

3.2

Conclusie

Op basis van de profielinterpretatie komen in ieder geval twee aantoonbare oud-oppervlakken voor; een nieuwetijds loopvlak in de top van oeverwalafzettingen van de Waal en een ijzertijd loopvlak in de top van de afzettingen van de Distelkamp-Afferden meandergordel. Het ijzertijd loopvlak volgt de contouren van een later door oeverafzettingen afgedekte kronkelwaard en loopt in het zuidelijke deel van het plangebied af richting de restgeul. In de afdekkende oeverafzettingen is vondstmateriaal aanwezig dat, van onder naar boven, dateert vanaf de late ijzertijd/Romeinse tot en met de late middeleeuwen. In het zuidelijke deel wordt het maaiveld uit de ijzertijd bedekt door geulklei die is afgezet vanaf de late ijzertijd/vroeg-Romeinse tijd. De restgeul behorende tot de Distelkamp-Afferden stroomgordel ligt in het uiterst zuidwestelijke deel van het plangebied. De exacte begrenzing van deze geul kan niet worden herleid aan de hand van alleen profielkolommen. Daartoe zouden diepere kijkgaten (met eventueel gerichte geologische boringen) moeten worden aangelegd. Lokaal komt mogelijk een crevassegeul voor op de kronkelwaard waarvan een deel is aangesneden in werkput 13.

Archeologisch onderzoek

46

4

Sporen en structuren

4.1

Inleiding

In het plangebied zijn in totaal 122 spoornummers uitgedeeld (afb. 4.1, tabel 4.1 en bijlage 2). Hiervan zijn 32 sporen archeologisch relevant, te weten 19 paalkuilen, twee kuilen en twaalf greppels. Het hoge aantal (natuurlijke) lagen hangt samen met de administratieve nummering per werkput. In het centrale (oostelijke) deel van het plangebied (in deelgebied D en in het noorden van deelgebied H) blijken zich sporen te bevinden die op basis van het aardewerk waarschijnlijk te dateren zijn in de late ijzertijd of vroegRomeinse tijd. De locatie van de sporen kan vermoedelijk worden gerelateerd aan de ligging op een kronkelwaardrug noord(oost)elijk van de DistelkampAfferden meandergordel. De sporen – paalkuilen, greppels en een kuil – zijn alleen aangetroffen in werkputten 1, 9 en 12 en bevinden zich alle onder oeverafzettingen (dit pakket is geadministreerd onder het nummer S*840 en S*841). Hoewel er duidelijk sprake is van paalkuilen, zijn gebouwstructuren niet herkend. Helemaal in het zuiden van deelgebied H is onder de oever-/ geulafzettingen in werkput 4 nog een smal oostwest-greppeltje aangetroffen, dat hier vrij geïsoleerd gelegen lijkt te zijn. In de nabijgelegen proefsleuf 3 is naast een jongere en bredere noordzuid-sloot/greppel eveneens een smal greppeltje aanwezig, dat qua vulling sterk overeenkomt met die van de jongere greppel.

In afbeelding 4.1 zijn de zones met sporen die mogelijk dateren in de late ijzertijd of vroeg-Romeinse tijd apart aangegeven. Sporen die samenhangen met de laatmiddeleeuwse of nieuwetijdse woongrond die zich in het zuidoosten van deelgebied H zou moeten bevinden, zijn niet aangetroffen. Wel is de woongrond zelf naar alle waarschijnlijkheid herkend en in de bodemprofielen gedocumenteerd (onder nummer S*815). Tevens zijn enkele jongere greppels aangetroffen met een oriëntatie die goed lijkt aan te sluiten op die van de historische verkaveling zoals te zien op de kadastrale minuut uit het eerste kwart van de 19e eeuw. Tabel 4.1 Aard spoor naar

aard spoor

aantal

datering

aantal en datering.

greppel

6

ijzertijd (of Romeins)

greppel

6

laatmiddeleeuws/nieuwe tijd

paalkuil

18

ijzertijd (of Romeins)

paalkuil

1

laatmiddeleeuws/nieuwe tijd

kuil

2

ijzertijd (of Romeins)

ophogingslaag

1

nieuwe tijd

(natuurlijke) laag

84

natuurlijke verstoring

1

verstoring

2

totaal

121

47

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Afb. 4.1 Allesporenkaart met

169900

zones van sporen uit mogelijk de late ijzertijd/begin

433200 433100

433100

433200

Romeinse tijd.

169900

Druten, Heuvel en Heemstraweg Allesporenkaart paalkuil

sporen ijzertijd/Romeins

kuil greppel natuurlijke laag natuurlijke verstoring recente verstoring

Archeologisch onderzoek

A-20.0380 © BAAC

48

4.2

Een vindplaats uit de late ijzertijd en vroeg-Romeinse tijd

Op basis van het aardewerk uit een deel van de sporen en uit het onderste deel van het afdekkende oeverpakket is de bewoning ergens te dateren aan het eind van de late ijzertijd en (het begin van) de Romeinse tijd. De aanwezigheid van meerdere naast elkaar gelegen greppels met wat afwijkende oriëntaties duiden op een langer gebruik van het terrein vanaf het eind van de ijzertijd tot in de Romeinse tijd. Een fasering of duidelijk onderscheid in tijd kan op grond van de huidige resultaten niet gemaakt worden. De sporen uit de late ijzertijd en/of de Romeinse worden daarom hier gezamenlijk besproken en het zou goed kunnen dat ze ook als de resten van één vindplaats beschouwd mogen worden met een continue doorloop omstreeks het begin van onze jaartelling. Om hier uitsluitsel over te hebben zou een definitief onderzoek in de vorm van een opgraving nodig zijn. Tijdens de aanleg van de werkputten is tevens vondstmateriaal (aardewerk, metaal) aangetroffen dat te dateren is in de Romeinse tijd, maar enkel in de beide (afdekkende) oeverpakketten S*841 en S*840.49 In dit pakket zijn tevens vondsten uit de ijzertijd en middeleeuwen aangetroffen. Het lijkt er dan ook op dat sprake is van een vindplaats uit de late ijzertijd op een kronkelwaardrug, die is afgedekt door een gefaseerd afgezet oeverpakket.

In drie werkputten (1, 9 en 12) in het noordoostelijk en centraalnoordelijk deel van de onderzochte terreinen zijn sporen aangetroffen. Deze werden pas zichtbaar in de schone fijnzandige, sterk siltige, fijnzandige kronkelwaardafzettingen (S*850) en zijn afgedekt door de oeverpakketten (S*840/41). Nergens zijn sporen al zichtbaar geworden in of onderin het grijze oeverpakket. De greppels en de twee kuilen zijn vrij duidelijk zichtbaar in de natuurlijke ondergrond. De paalsporen vallen daarentegen nauwelijks op vanwege de wat lichte en gevlekte vulling. De kans dat er sporen gemist zijn, kan niet uitgesloten worden. Het gegeven dat gelijk al in de eerste werkput sporen zijn aangetroffen waardoor direct duidelijk was dat het vrij vage sporen kunnen zijn, verkleint echter de kans dat er uiteindelijk sporen gemist zijn in de “lege putten”. Om een beter beeld te krijgen van de binnen het onderzoeksgebied te verwachten sporen, worden van noord naar zuid de resultaten van de werkputten 1, 12, 9, 3 en 4 meer in detail besproken. De overige “lege” werkputten komen slechts algemeen aan de orde of bij de bespreking van de nieuwetijdse sporen.

49 Tijdens de aanleg van de vlakken is materiaal uit S*841 verzameld eveneens onder S*840 geadministreerd, omdat het onderscheid pas achteraf in de profielen was te maken.

49

Druten, Heuvel en Heemstraweg

a

b

Druten, Heuvel en Heemstraweg Werkput 1 Allesporenkaart paalkuil kuil greppel

c

natuurlijke laag A-20.0380 © BAAC

Afb. 4.2 Allesporenkaart van werkput 1 in het oosten van deelgebied D met veldfoto’s van a. noordelijk sporenvlak; b. coupe door paalkuil S1003; c. stratigrafische positie van kuil S1008 onder laag S1840.

Archeologisch onderzoek

50

n Werkput 1

Deze proefsleuf bevindt zich in het oosten van deelgebied D. Het sporenvlak bevindt zich op 1,20 tot 1,30 onder het maaiveld. Er zijn zes paalsporen aangetroffen en een kuil (afb. 2.2). Van kuil S1008 is alleen de bovenzijde in het profiel bekeken, het spoor is verder niet gecoupeerd (afb. 2.2c); S1008 zou eventueel ook een paalkuil kunnen zijn. Hoewel het aannemelijk is dat de sporen deel uitmaken van een structuur, is de proefsleuf te klein om een structuur te kunnen herkennen. De sporen S1001 en S1003 zijn gecoupeerd en hebben een diepte van respectievelijk 13 en 20 cm onder het vlakniveau. Bij S1003 is nog heel vaag een insteek te zien (afb. 2.2b). Uit de sporen van werkput 1 is geen daterend vondstmateriaal afkomstig. Alleen uit het afdekkende oeverpakket is materiaal verzameld, waaronder een Romeinse fibula en dakpanfragment, een laatmiddeleeuwse munt, en aardewerk uit verschillende perioden. In het zuiden van de sleuf bevindt zich een jongere, brede oost-west greppel, die waarschijnlijk oudere sporen van de vindplaats vergraven heeft.

51

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Druten, Heuvel en Heemstraweg Werkput 12 Allesporenkaart

a

b

c paalkuil greppel natuurlijke verstoring natuurlijke laag A-20.0380 © BAAC

Archeologisch onderzoek

52

Afb. 4.3 Linker pagina. Alle-

n Werkput 12

sporenkaart van werkput 12

Deze oost-westelijk gelegen proefsleuf bevindt zich in deelgebied D, circa 35 m ten zuidwesten van werkput 1. Bij de aanleg van de sleuf is zoveel mogelijk vanuit het oosten begonnen om eventueel de westelijke begrenzing van de vindplaats in werkput 1 aan te kunnen snijden. Het sporenvlak bevindt zich op circa 0,80 tot 1,10 m onder het maaiveld. In de oostelijke helft van werkput 12 bevinden zich meerdere noordnoordwestzuidzuidoost greppels van verschillend formaat (afb. 2.3c). Tevens is bij het documenteren van greppel S12001 in zuidprofiel 1201 een kuil aan het licht gekomen (S12012; afb. 2.3a). Voorbij de zone met greppels zijn meerdere paalsporen aangetroffen. Deze hebben een erg vaag voorkomen in de vlekkerige bodem onder de oeverafzettingen van S12840. Ook in de coupes zijn de paalsporen niet heel duidelijk, maar niettemin zijn er paalsporen in te herkennen (afb. 2.3b). Een structuur is verder niet herkend. Uit een brede greppel (S12002) komt relatief veel handgevormd aardewerk van tenminste vier potindividuen (vnr. 69). Een van de potten kan gedateerd worden aan het einde van de ijzertijd of het begin van de Romeinse tijd (zie paragraaf 5.2). In de greppel is tevens een ijzeren bijl aangetroffen, mogelijk zogenaamde Tüllenbeil uit het begin van de Romeinse tijd (vnr, 68, zie paragraaf 5.2).

Verder bevindt zich redelijk wat dierlijk botafval in de greppel, waarvan enkele beenderen van een rund zijn verzameld waarvan één met sporen van hondenvraat (vnr. 69, zie paragraaf 5.4). Uit andere sporen, greppel S12003 en paalkuil S12004, is eveneens aardewerk uit het einde van de late ijzertijd of begin Romeinse tijd afkomstig. Uit greppel S12001 is naast een fijn besmeten wandscherf tevens een fragment van een Romeinse dolium afkomstig (vnr. 66). De proefsleuf is zover doorgetrokken in westelijke richting tot er geen sporen meer aanwezig waren. Een brede noordzuid-greppel met een zandige binnenvulling (S12011) is het meest westelijk spoor dat in deze put is aangetroffen. Waarschijnlijk is deze brede greppel jonger en staat deze los van de sporen uit de ijzertijd.

in deelgebied D met veldfoto’s van a. stratigrafische positie van kuil S12012 en greppel S12001; b. coupe door paalkuil S12004; c. vlakfoto van greppels in het oostelijk deel van de werkput.

53

Druten, Heuvel en Heemstraweg

a

b

Druten, Heuvel en Heemstraweg Werkput 9 Allesporenkaart paalkuil

vnr. 45

greppel

c

natuurlijke laag

A-20.0380 © BAAC

Afb. 4.4 Allesporenkaart van werkput 9 in deelgebied H met veldfoto’s van a. vlakfoto vanuit het zuiden; b. coupe door paalkuilen S9004 en S9003; c. coupe door greppel S9007.

Archeologisch onderzoek

54

n Werkput 9

Deze noordzuid gelegen proefsleuf bevindt zich in het centrale noorden van deelgebied. Het sporenvlak bevindt zich op een diepte van 1,20 m in het noorden tot 1,50 m in het zuiden. In het noordelijk deel is een rij paalsporen, waaronder twee dubbele, aan het licht gekomen (afb. 2.4). Aanvankelijk was de twijfel nog groot of het echte sporen waren, aangezien er ook veel boomwortels in de ondergrond aanwezig waren die voor vergelijkbare verkleuringen zorgden. Na couperen werd duidelijk dat het toch paalsporen zijn (afb. 2.4b). De dubbele paalzettingen zijn wel een kenmerk van wanden van huizen in de ijzertijd, maar een tegenhanger van de palenrij is niet in de sleuf gezien; mogelijk bevindt die zich buiten de proefsleuf. Een gebouwplattegrond is daarom niet te reconstrueren. Op circa 7 m ten zuiden van deze rij paalkuilen is een concentratie van grote stukken handgevormd aardwerk aangetroffen met een datering aan het einde van de ijzertijd of aan het begin van de Romeinse tijd (vnr. 45). Het materiaal bevond zich onderin de oeverafzettingen (S9840, maar geadministreerd onder S9850). Bij het opschaven van het vlak ter hoogte van de concentratie kon verder geen kuil meer worden ontdekt. Behalve aardewerk bevonden zich ook een fragment van een hondenschedel en een pijpbeen van een ander groot zoogdier tussen het vondstmateriaal (zie paragraaf 5.4).

In het zuiden van de proefsleuf kwam onder de oeverafzettingen een noordnoordwest-zuidzuidoost georiënteerde greppel aan het licht (S9007). Ook hieruit komen enkele fragmenten handgevormd aardewerk (vnrs. 55 en 61). Drie vrij roze/oranje wandscherven (vnr. 61) zijn te dateren in de Romeinse tijd. De greppel is gecoupeerd en heeft een diepte van 34 cm onder het vlakniveau (afb. 2.4c). De greppel loopt richting werkput 5 in het zuiden, maar is daar niet gezien (wel een soort depressie halverwege de sleuf).

55

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Druten, Heuvel en Heemstraweg Werkput 3 Allesporenkaart

a

paalkuil greppel natuurlijke laag A-20.0380 © BAAC

Afb. 4.5 Allesporenkaart van werkput 3 in deelgebied H met a. vlakfoto vanuit het zuiden.

Archeologisch onderzoek

56

n Werkput 3

Deze noordzuid georiënteerde proefsleuf is aangelegd ter plaatse van de bestrating van het voormalige schoolplein in het zuidwesten van deelgebied H. De sleuf heeft een diepte van 1,45 m beneden het maaiveld. In een groot deel van de bodem heeft hier verblauwing plaatsgevonden als gevolg van de bovenliggende bestrating, wat de leesbaarheid van het vlak bemoeilijkte. Over de gehele lengte van de sleuf is een gelijk georiënteerde greppel aangetroffen (S3001), die al vanaf vrij hoog in het bodemprofiel aanwezig was. Vanwege de bestrating, die hiervoor verwijderd diende te worden, was er echter geen speelruimte om de ligging van de sleuf enigszins aan te passen om de zone naast de greppel meer in het zicht te krijgen. De greppel heeft een homogeen vulling van lichtgrijsbruine, matig siltige klei met kleine fragmenten bouwkeramiek en aardewerk. Er is een fragment roodbakkend aardewerk uit de periode 1500-1700 uit verzameld (vnr. 19). Ten westen naast greppel S3001 is een smalle greppel aangetroffen met vrijwel dezelfde oriëntatie en een vergelijkbare vulling (S3003). Het spoor lijkt echter ouder te zijn, aangezien het pas onder (de zijkant van) greppel S3001 aan het licht kwam. Hoeveel ouder het spoor is, kan op grond van de beperkte gegevens niet gezegd worden.

Een datering in de ijzertijd of Romeinse tijd is niet uit te sluiten, hoewel de oriëntatie misschien beter aansluit bij het jongere greppelsysteem.

57

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Druten, Heuvel en Heemstraweg Werkput 4 Allesporenkaart

a

b

greppel natuurlijke laag

A-20.0380 © BAAC

Afb. 4.6 Allesporenkaart van werkput 4 in deelgebied H met a. vlakfoto vanuit het zuiden; b. profiel door greppel S4001.

Archeologisch onderzoek

58

n Werkput 4

Deze werkput bevindt zich in het zuidwesten van deelgebied H, waarbij de noordzijde zich onder het voormalige schoolplein bevindt. Ook hier had weer in de bodem weer verblauwing opgetreden. De sleuf is aangelegd op een diepte tussen 1,30 en 1,50 beneden het maaiveld. Het vlak was zo goed als leeg op een smalle greppel na in de zuidelijke puthelft (S4001). Het 25 cm smalle greppeltje heeft een homogene, lichtgrijze vulling en werd pas zichtbaar onder de oeverafzettingen (afb. 4.6b). Uit het spoor is een wandscherf handgevormd aardewerk aangetroffen met een datering in de ijzertijd of Romeinse tijd (vnr. 24). De scherf is gemagerd met potgruis en vertoont secundaire verbrandingssporen.

59

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Afb. 4.7 Opgravingsputten 433300

170000

433300

169900

met nieuwetijdse greppels op de kadastrale minuut uit

433200 433100

433100

433200

1832.

A-20.0380 © BAAC Beeldrecht: Kadasterkaart 1811-1832

169900

Archeologisch onderzoek

170000

60

4.3

Greppels en woongrond uit de nieuwe tijd

Binnen het onderzoeksterrein zijn vier greppels aangetroffen die zeer waarschijnlijk in de nieuwe tijd zijn te dateren. In de vorige paragraaf zijn drie ervan al zijdelings genoemd bij de bespreking van de oudere sporen in de werkputten 1, 12 en 3. In werkput 13 lijkt dezelfde greppel te zijn aangesneden als in werkput 12. In paragraaf 3.1.4 is uiteengezet dat deze twee greppels mogelijk een natuurlijke oorsprong hebben in de vorm van een crevasse. In werkput 2 is een vierde greppel gedocumenteerd, waarbij de ligging ervan vooral op basis van een reconstructie vanuit de profielen bepaald is. De greppel was namelijk minder diep dan het aangelegde vlak. Doordat een waterleiding in werkput 2 geraakt werd, is de greppel verder niet meer onderzocht. De greppels kenmerken zich alle door lichtkleurige, schone vullingen van siltige of zandige klei met mangaan-spikkels. Enkele greppels hebben tevens een volledig zandige vulling, S1009 bovenin en S2001 vrijwel helemaal, zover dat gezien is voordat werkput 2 tot aan de rand vol water liep. Greppel 2001 is in ieder geval ook smaller en minder diep dan de overige greppels uit de nieuwe tijd. Onder meer vanwege het grondwater is de diepte van de overige greppels niet vastgesteld. Bij greppel 12001 is een boring gezet, maar het onderscheid met de onderliggende bodem was niet te zien.

Ook dit illustreert hoe licht de vullingen van de greppels zijn en zeker in een boring lastig te onderscheiden van de omliggende bodem. Dat het deels ook natuurlijke fenomenen zijn, crevasses, is daarom ook aannemelijk. Er lijkt nauwelijks sprake te zijn van een donkere humeuze rand of bodem bij sommige greppels. Alleen greppel S1009 en S13001 hebben een grijze zijvulling, die in het veld nauwelijks te onderscheiden was van oeverpakket S*840. De schone vullingen van de greppels uiten zich ook in de totale afwezigheid van daterend vondstmateriaal. Alleen uit greppel 3001 zijn fragmenten baksteen, een scherf roodbakkend aardewerk afkomstig, daterend tussen 1500 en 1700 (vnr. 19) en een ijzeren plaatje (vnr. 20). De drie greppels in werkput 2, 12, 13 en 3 hebben alle noordnoordoostzuidzuidwest oriëntatie en daarmee onderscheiden ze zich van de greppels (en palenrij) uit de vroege periode. De greppel die in het zuidelijk uiteinde van werkput 1 is aangetroffen, heeft echter weer een totaal afwijkende oriëntatie die meer aan lijkt te sluiten bij die van de recente percelering: het spoor bevindt zich in het verlengde van de Klokkenslagstraat en sluit ook aan bij de oriëntatie van de inmiddels gesloopte woningen waarvan de achtertuinen ter plaatse van werkput 1 lagen. Of de greppel in werkput 1 dan ook deel uitmaakt van een jonger systeem, is lastig te zeggen.

Drie greppels zijn telkens maar één keer aangesneden in de proefsleuven. Hierdoor zijn het verder verloop en de onderlinge relatie niet vastgesteld. Alleen de greppel in werkput 12 is zoals gezegd waarschijnlijk ook in het oostelijk uiteinde van werkput 13 waargenomen. Deze zou dan rakelings langs de noordwesthoek van werkput 10 moeten lopen. Een bijkomend argument om aan te nemen dat de greppels uit werkput 12 en 13 tot hetzelfde systeem gerekend mogen

61

Druten, Heuvel en Heemstraweg

worden, is het gegeven dat deze greppels redelijk overeenkomen met de ligging van een perceelsscheiding op de kadastrale minuut uit 1832 (afb. 4.7), met als waarschijnlijke oorsprong de loop van een oudere crevasse. De overige greppels zijn niet terug te zien op de kadastrale kaart. In een groot deel van deelgebied H en in werkput 11 in deelgebied D is op een diepte van 6,8/7,0 m +NAP de oude woongrond aangetroffen, die ook in het booronderzoek al was herkend en beschreven in hoofdstuk 3 van dit rapport. De laag (S*815) bevindt zich boven op de oeverafzettingen van de Waal (onder \andere S*822) en is afgedekt door latere ophogingen of verstoord door de bouw en sloop van de voormalige school op het terrein. In werkput 10 is een scherf witbakkend aardewerk in de laag aangetroffen met een datering tussen 1600 en 1700 (vnr. 74). Elders op het terrein zijn uit onderliggende oeverafzettingen van de Waal metaalvondsten afkomstig uit de vroege en middennieuwetijd (vnrs. 31 en 53).

Archeologisch onderzoek

62

5

Vondstmateriaal

5.1

Inleiding

Het vondstmateriaal bestaat uit 176 fragmenten aardewerk, drie stukken bouwkeramiek, 33 metalen voorwerpen, drie stukken natuursteen en 9 fragmenten bot (tabel 5.1). De vondsten zijn verzameld tijdens de aanleg van het vlak per stratigrafische laag of komen uit archeologische sporen. Tabel 5.1 Het aangetroffen

materiaal

aantal

gewicht (g)

vondstmateriaal per catego-

aardewerk

176

3173,9

rie.

bouwkeramiek

3

319,6

metaal

33

822,1

steen

3

37,7

bot

9

235,1

224

4588,4

Op afbeelding 5.1 is de verspreiding op basis van aantal van de twee grootste materiaalcategorieën, aardewerk en metaal, weergegeven. In het kaartbeeld is geen onderscheid gemaakt in de datering van het materiaal of de (stratigrafische) context. Het meeste materiaal is afkomstig uit S*840. De grootste concentraties zijn evenwel te vinden in de zones waar ook de oudere sporen zijn aangetroffen: in het noordelijk driekwart van werkput 1, in het oosten van werkput 12 en in werkput 9. De twee grootste pieken op de kaart worden veroorzaakt door de aardewerkconcentratie in werkput 9 (vnr. 45) en een hoeveelheid materiaal dat is verzameld uit greppel S12002 in werkput 12 (vnr. 69). Deze twee complexen komen in paragraaf 5.2 aan de orde. Opvallend is dat ook in werkput 2, waar verder geen sporen in zijn aangetroffen, nog wel een cluster aan de oostzijde te vinden is. Waarschijnlijk is dit te verklaren door de korte afstand tot de werkputten met bewoningssporen. In de werkputten 10 en 11 is daarentegen weer heel weinig materiaal aangetroffen, terwijl deze twee sleuven, waarin overigens ook geen sporen zijn herkend, zich eveneens dichtbij zones met bewoningssporen bevinden. In de volgende paragrafen volgt de waardering van het aangetroffen vondstmateriaal. Vanwege het belang voor de datering van de vindplaats ligt de nadruk hierbij vooral op het aardewerk.

63

Druten, Heuvel en Heemstraweg

169900

Afb. 5.1 Verspreiding van

170000

aardewerk en metaal. Er is

Druten, Heuvel en Heemstraweg Verspreiding vondstmateriaal

hierbij geen onderscheid gemaakt per periode of vondstniveau.

Aardewerk (aantal)

Metaal (aantal)

433200

433200

51 50 40 30 20 10

A-20.0380 © BAAC

169900

5.2

Aardewerk (S.B.C Bloo & M.E van Vliet)

5.2.1

Inleiding

433100

433100

3 2 1

170000

In deze paragraaf komt het aardewerk verzameld bij het proefsleuvenonderzoek in het plangebied Heuvel en Heemstraweg aan bod. Het aardewerk bestaat voornamelijk uit (wand)fragmenten van potten, die waren gemaakt van klei verschraald met potgruis en die in een onvolledig oxiderend of reducerend milieu zijn gebakken. In de wandafwerking zien we een combinatie van polijsten, glad maken en grove besmijting. Het vermoeden bestaat dat het aardewerk voornamelijk in de late ijzertijd tijd dateert. Voordat in de volgende paragraaf de resultaten besproken worden, wordt in de volgende alinea’s kort ingegaan op de werkwijze en conserveringstoestand van het materiaal. n Werkwijze

De beschrijvingen van het aardewerk zijn ingevoerd in een databaseprogramma. De te noteren kenmerken zijn conform de ROB-specificaties en de KNA-Leidraad Anorganisch materiaal deel 1 opgesteld.50 De technologische en morfologische kenmerken zoals de magering (type en indien van belang ook de grootte en/of hoeveelheid), de wandafwerking (binnen en buiten), het bakmilieu/-kleur, het

Archeologisch onderzoek

50 Brinkkemper, Eerden & Van der Graaf 1998, hoofdstuk 4.4.2; Bloo, Drenth, Houkes & Verbaas 2017.

64

scherftype, het rand- of bodemtype, de wanddikte en de mate van verwering zijn onderzocht. Op basis van deze gegevens was het mogelijk om een datering toe te kennen aan de fragmenten, dit is vermeld in tabel 5.2. De scherven zijn geteld en daarnaast gewogen met een digitale weegschaal met een precisie van 1 gram. Scherven kleiner dan 4 cm2 zijn beschouwd als gruis. Van dit gruis zijn alleen daterende kenmerken, als randvorm, versiering, verschralingswijze, genoteerd als extra informatie ter ondersteuning van de datering. Voor de morfologische kenmerken en de bijbehorende daterende aspecten is gebruik gemaakt van de publicaties van Van den Broeke.51 Bij het onderzoek zijn 171 fragmenten aardewerk aangetroffen, met een gewicht van 3.143 gram. Dit aardewerk dateert in de ijzertijd, Romeinse tijd, middeleeuwen en de nieuwe tijd (zie tabel 5.2). Tabel 5.2 Aantal en gewicht

Periode

Aantal

Gewicht

van aardewerk per periode.

IJzertijd

54

947,1

Romeinse tijd

97

1971,1

Middeleeuwen/Nieuwe tijd

20

225

171

3143.2

n Conservering

De conservering van de aangetroffen fragmenten is over het geheel genomen relatief goed. Hoewel het ensemble voornamelijk bestaat uit relatief kleine wandfragmenten, zijn deze over het algemeen nog wel in goede staat. Toch zitten er enkele scherven bij die sporen vertonen van verwering of van aanslag door de grond. Deze scherven hebben waarschijnlijk een tijdje net onder het grondwaterpeil gelegen, waardoor er ijzerconcretie is afgezet op de fragmenten.

5.2.2

Resultaten

Deze paragraaf is onderverdeeld in de drie perioden waarin de aardwerkbaksels zijn in te delen. Tevens worden enkele contexten nader besproken. n IJzertijd52

51 Van den Broeke 2012. Er zijn meer handboeken te gebruiken voor deze regio en deze periode maar gezien de geringe scherfgrootte was het niet mogelijk om potvormen te vergelijken. 52 Determinatie S. Bloo en M. van Vliet.

65

Zoals vermeld in de inleiding bestaat het aardewerk uit dit onderzoek voornamelijk uit wandfragmenten afkomstig van potindividuen van klei verschraald met potgruis en zand. De potten zijn in een onvolledig oxiderend of reducerend milieu gebakken en gepolijst of glad gemaakt aan de buitenkant. Tevens zien we bij enkele fragmenten grove besmijting. Er zijn tijdens het project in totaal zes randfragmenten aangetroffen, waarvan er twee (vnrs. 45 en 69) verderop behandeld zullen worden. De andere vier (vnrs. 55, 65, 70 en 76) zijn afkomstig van potten die in een reducerende omgeving zijn gebakken. Twee waren gepolijst aan de binnen- en buitenzijde. Twee potten waren voorzien van een ronde rand (randtype A1), één was voorzien van een platte rand (randtype A2) en één pot was voorzien van een rand die naar binnen toe was afgeschuind. Er is echter niet genoeg van de potprofielen overgebleven om uitspraken te kunnen doen over het vormverloop. Aan de hand van vormverloop kan de potvorm worden gereconstrueerd, en daarmee kan iets gezegd worden over de functie van de pot. Omdat bijna alle

Druten, Heuvel en Heemstraweg

gevonden fragmenten uit de wand van de pot komen, valt er weinig te zeggen over het vormverloop. Aankoeksels of beschadigingen zijn een indicatie voor het gebruik van een pot. Er is één fragment aangetroffen met aankoeksel aan de binnenzijde, wat een indicatie is dat deze pot is gebruikt als kookpot. Tevens zijn er enkele fragmenten aangetroffen met roet aan de buitenzijde, wat een indicatie is dat deze potten zijn gebruikt in de nabijheid van vuur. Er zijn twee vondstnummers die ons meer informatie kunnen verschaffen over de datering, de functie en het gebruik van het aardewerk; die zullen hieronder apart worden belicht. Greppel S12002, vnr 69 In greppel S12002 zijn de fragmenten van tenminste vier potindividuen aangetroffen. Deze potten waren gemaakt van klei verschraald met potgruis. Twee individuen zijn reducerend gebakken, één is in een onvolledig oxiderend milieu gebakken en één is secundair verbrand. Drie individuen waren gepolijst aan de buitenkant en één was glad gemaakt. Van één individu is de rand bewaard gebleven; dit was een omgeslagen ronde rand (randtype A1). Het gaat hier om een pot met een drieledig profiel dat toegeschreven kan worden aan Van den Broeke’s vormtype 42b (afb. 5.2).53 Aan de hand van dit vormtype kan de pot worden gedateerd aan het einde van de ijzertijd of het begin van de Romeinse tijd. l

Laag S9850, vnr 45 In de natuurlijke laag 9850 zijn de fragmenten gevonden van drie individuen op basis van de bodems. Het gaat hier om potten die waren gemaakt van klei verschraald met potgruis, bij één exemplaar is ook wat zand toegevoegd. Twee potten zijn in een onvolledig oxiderend milieu gebakken; één exemplaar is in een reducerend milieu gebakken. Twee individuen zijn aan de buitenkant grof besmeten, de ander is niet voorzien van een specifieke wandafwerking aan de buitenkant (afb. 5.2). In deze laag is ook nog een randfragment aangetroffen van een pot die was gemaakt van klei verschraald met potgruis en die in een onvolledig oxiderende omgeving is gebakken. Dit individu was glad gemaakt aan de buitenzijde en had een rand met een verdikking aan de buitenzijde (randtype B2). Er is echter niet genoeg van het profiel van de pot bewaard gebleven om een uitspraak te kunnen doen over het vormverloop. Aan de hand van de wandafwerking, in combinatie met de verschraling en de wanddikte (12 mm) kunnen de individuen in deze laag aan het einde van de ijzertijd of aan het begin van de Romeinse tijd worden gedateerd. l

n Romeinse tijd

Het handgevormde Romeinse aardewerk lijkt sterk op het hiervoor beschreven aardewerk uit de late ijzertijd qua magering, bakwijze en wandafwerking. Ook in deze periode bestaat het aardewerk voornamelijk uit potten gemaakt van klei verschraald met potgruis en zand. Tevens zijn ook deze potten voornamelijk in een onvolledig oxiderend milieu of in een reducerend milieu gebakken. Het gedraaide Romeinse aardewerk bestaat voornamelijk uit grijsbakkend en witbakkend aardewerk. Er zijn twee fragmenten witbakkend aardewerk aangetroffen, waarvan één wandfragment en één bodemfragment van een kruik die

Archeologisch onderzoek

53 Van den Broeke 2012, 65.

66

gezien de wat smalle voet na de 1e eeuw te dateren is (afb. 5.2). Tevens is er een fragment van een dolium aangetroffen. n Middeleeuwen/nieuwe tijd54

Het aardewerk uit de middeleeuwen kan worden onderverdeeld in drie verschillende baksels: roodbakkend, witbakkend en kogelpot. In het roodbakkend aardewerk is nog een pootje van een grape gevonden, daterend in de 14e eeuw (afb. 5.2). Tussen het witbakkend aardewerk zit een fragment van het type Hafner. Ook zijn er enkele fragmenten grijsbakkend aardewerk en steengoed aangetroffen. Het gaat hier om aardewerk dat voornamelijk tussen 1300 en 1500 kan worden gedateerd. De fragmenten van kogelpotaardewerk zijn iets ouder en komen uit de 10e tot 12e eeuw. Het steengoed is weer wat jonger met een datering tussen 1600 en 1700. Afb. 5.2 Gevonden aardewerk uit alle perioden: prehistorie (vnr. 45.0 en vnr. 69.2), Romeinse tijd (vnr. 34), middeleeuwen (vnr. 7).

5.3

Metaal (M. Hendriksen)

5.3.1

Inleiding

Tijdens het archeologisch onderzoek zijn 31 metalen voorwerpen gevonden. Deze vondsten zijn met een metaaldetector gevonden tijdens het aanleggen van vlakken en bij het afwerken van grondsporen. De voorwerpen zijn te dateren in de late ijzertijd, Romeinse tijd, middeleeuwen en nieuwe tijd. n Werkwijze

Voor deze specialistische uitwerking zijn alle vondsten optisch bekeken en zijn de gegevens vastgelegd in een determinatietabel (bijlage 8). Ook is het soort metaal waaruit een voorwerp is gemaakt op basis van uiterlijke kenmerken 54 Determinatie R. van der Mark.

67

Druten, Heuvel en Heemstraweg

bepaald. De percentages van de te onderscheiden metaalsoorten staan weergegeven in tabel 5.3. Een selectie van de vondsten is vervolgens geselecteerd voor duurzaam behoud. Deze staan onder de resultaten in paragraaf 5.3.2 beschreven per functiegroep. Materiaalsoort

Aantal

Tabel 5.3 Aantallen per

IJzer (Fe)

6

metaalsoort.

Koperlegering (Cu)

16

Lood (Pb)

6

Zilver (Ag)

2

Slak

1

Totaal

31

n Conservering

Door het verblijf in de bodem zijn vrijwel alle voorwerpen in meer of mindere mate aangetast door corrosie, waardoor details slecht of in sommige gevallen niet meer zichtbaar zijn. De conserveringsconditie van de ijzeren objecten (ferro) en die van alle niet ijzerhoudende metaalsoorten (non-ferro) kunnen worden geclassificeerd in klasse 1.55 Klasse 1 houdt in dat de vorm van het object nog goed herkenbaar is; de corrosielaag dun is met weinig aangehecht bodemmateriaal; en ijzer nog vrijwel geheel in metallische vorm aanwezig is. Bij stukken die bedekt waren met corrosie was de vorm herkenbaar waardoor een inschatting kon worden gemaakt of het zou lonen het voorwerp te reinigen. Van de 31 metalen voorwerpen zijn 15 stuks gereinigd en geconserveerd voor langdurig behoud. (zie bijlage 9). In deze paragraaf staan de vondsten die geselecteerd zijn voor behoud beschreven. Van de overige is een korte beschrijving terug te vinden in de determinatietabel.

5.3.2

Resultaten

In deze paragraaf worden de vondsten per functiegroep beschreven. n Munten

De oudste munt uit dit onderzoek is een bronzen aes van keizer Valens (vnr. 58). De munt is geslagen in de periode 364-378 en toont aan de voorkant de keizer naar rechts met diadeem en kuras. Op de keerzijde staat de godin Victoria afgebeeld met in haar handen een krans en een palmtak. Het omschrift is gesleten waardoor de munt niet aan een muntplaats toegewezen kan worden. Een zilveren Hollandse penning (vnr. 17) is geslagen in Dordrecht tussen 1286 en 1291 op naam van graaf Floris V.56 De munt, die precies op de helft is doorgeknipt, toont op de voorzijde het portret van Floris naar links zonder gravenmuts. Hieromheen staat binnen twee parelranden het omschrift COMES HOLLANDIE. De keerzijde toont een langkruis van dubbele lijnen met bollen en het omschrift x+x MO NE TA. Deze tekst staat tussen twee parelranden weergegeven en ook in de velden staat een bol afgebeeld. Het verknippen van munten, in dit geval halveren, werd gedaan om wisselgeld te verkrijgen. Ook van zilver is een halve snaphaanschelling uit Gelderland, geslagen op naam van Karel van Egmond (vnr. 1).57 De munt is uitgegeven tussen 1492 en 1538 en toont het wapenschild van Gullik en Gelderland met kruis dat vastgehouden wordt door twee leeuwen. Hieromheen staat het omschrift EQVIT. IVDIG. IA.

Archeologisch onderzoek

55 Indeling naar CCvD 2018. 56 Grolle 2000, 11.7.1. 57 Van der Chijs XVII.I

68

TVA. DOMI. Op de keerzijde staat Karel te paard afgebeeld met de tekst KAROL DVX GEL IVL CO ZV. Afb. 5.3 Romeinse en middeleeuwse munten.

n Fibulae

Binnen de groep kledingaccessoires zijn twee bronzen fibulae te dateren in de Romeinse tijd aangetroffen. Het gaat om een compleet exemplaar en een fragment. Het complete exemplaar is een rond-gebogen draadfibula van het type 22b1 met een lengte van slechts 31 mm (vnr. 32). Dit fibulatype is zeer algemeen en wordt gedateerd in de periode 1 tot 70 na Chr.58 Het tweede exemplaar betreft alleen de gedeformeerde beugel van een hoekig gebogen draadfibula met ronde beugeldoorsnede (vnr. 2). Deze fibula is van het type 45a1 en dateert tussen 30 en 150 na Chr.59 Afb. 5.4 Romeinse fibulae.

n Armband

58 Heeren & van der Feijst 2017, 79-81. 59 Heeren & van der Feijst 2017, 123-127. 60 Sas & Thoen 2002, 173.

69

Van een bronzen armband is precies één helft gevonden (vnr. 11). De armband is in één deel gegoten en bezit een ronde knop aan het uiteinde, de band is ook rond op doorsnede. Duidelijk is dat de armband doormidden is gebroken. Een verklaring hiervoor is dat ze door het vele aan- en afdoen aan metaalmoeheid onderhevig is geweest en daardoor in het midden is doorgebroken. Dit type armband komt vrij algemeen voor in de 1e eeuw na Chr.60 Gebroken armbanden zijn onder andere bekend uit Utrecht Leidsche Rijn en het Hercules

Druten, Heuvel en Heemstraweg

heiligdom te Empel.61 Voor Utrecht Leidsche Rijn gaat het om een nederzetting uit het begin van de jaartelling tot ca 40 na Chr. Afb. 5.5 Fragment van een bronzen armband.

n Gespen en ringbroche

Naast twee koperlegering gespen is er ook een ringbroche gevonden. De ringbroche werd gebruikt voor het sluiten van een mantel en is te dateren in de periode 1350-1400 (vnr. 51).62 Een ringbroche kenmerkt zich door de smalle puntige angel en de insnoering om welke de angel bevestigd is. De ringbroche uit dit onderzoek heeft een diameter van 27 mm en mist de angel. Een van de twee gespen is ook rond en is met een diameter van 19 mm een stuk kleiner (vnr. 46). De beugel toont een decoratie van dwarse kerfjes. Met enige zekerheid gaat het om een schoengespje dat gedateerd kan worden in de 14e of 15e eeuw.63 Het tweede gespje is trapeziumvormig en dateert even oud als de ringbroche (vnr. 50).64 Afb. 5.6 Middeleeuwse ringbroche en gespen.

n Beslag

Een gegoten bronzen beslag is uitgevoerd met een klinkstift ( vnr. 40). De lengte van de klinkstift geeft aan dat deze op een houten ondergrond, bijvoorbeeld een kist, bevestigd gezeten kan hebben. Een vergelijkbaar beslag is gedateerd in de 12e eeuw.65 Van het beslag uit dit onderzoek is de bloemvormige kop dubbelgevouwen.

Archeologisch onderzoek

61 Hendriksen 2009, 73; Pulles & Roymans 1994, 139-140. 62 Egan & Pritchard 2002, No. 1307. 63 Gawronski & Kranendonk 2018, 10.17.1. 64 Whitehead 2003, No. 136. 65 Hendriksen 2004, 42, afb. 60.

70

Afb. 5.7 Voor- en achterzijde middeleeuws beslag met klinkstift.

n Hanger

Van verguld koper is een hoefijzervormig lijstje uitgevoerd met drie nokjes aan de binnenzijde (vnr. 63). Vermoedelijk heeft hier een ornament of afbeelding in bevestigd gezeten. Bovenom het lijstje is een draadje gebogen met daaraan een gesoldeerde zilveren schakel om het te kunnen dragen als hanger. De stijl waarin de hanger is uitgevoerd, in combinatie met verguld koper, maakt dat de hanger te dateren is in de late 19e of 20e eeuw. Afb. 5.8 Laat-19e of 20e eeuwse hanger.

n Verzwaringen

Een plaatje lood is tot een cilinder opgerold en kon zo gebruikt worden als visof netverzwaringslood (vnr. 10). Een conisch lood kan eenzelfde gebruik hebben gehad, maar kan ook als spinlood zijn gebruikt (vnr. 9). De loden kunnen dateren vanaf de Romeinse tijd tot in de late middeleeuwen. Afb. 5.9 Romeinse of middeleeuwse loden verzwaringen.

71

Druten, Heuvel en Heemstraweg

n Schedepuntbeschermer

Een deel van een gegoten messschedepuntbeschermer is opengewerkt en kan gedateerd worden in de 12e eeuw (vnr. 29).66 De beschermer zat als beveiliging op de punt van de leren schede om te voorkomen dat het mespunt erdoor kon steken en zo de eigenaar kon verwonden. In dit geval zal het ook zeker als decoratief element waarde hebben gehad. Afb. 5.10 Middeleeuwse schedepuntbeschermer.

n Bijl

Het grootse gevonden voorwerp uit dit onderzoek betreft een ijzeren kokervormige bijl (vnr.68). De bijl heeft een lengte van 83 mm en komt qua vorm en grootte overeen met een Tüllenbeil die door Harnecker wordt gedateerd in de Augusteïsche periode.67 De bijl kan gezien worden als een naloper van een bijl uit de late ijzertijd. Gezien de grootte en het geringe gewicht zal de bij alleen geschikt zijn geweest voor lichte werkzaamheden.68 Afb. 5.11 Vroeg-Romeinse Tüllenbeil. De foto is genomen voor het reinigen en conserveren.

66 Hendriksen 2004, 22. 67 Harnecker 1997, tafel 1, afb. 1 en 4, 6-7. 68 Tijdens de analyse was de bijl nog niet gereinigd waardoor het gewicht niet vastgesteld kon worden.

Archeologisch onderzoek

72

5.4

Steen

In totaal zijn drie stuks natuursteen verzameld. Twee stukjes zandsteen (vnr. 26) komen uit de S5850 (kronkelwaard) in werkput 5 en zijn bij het verzamelen voor scherven aangezien. Uit de “lege” werkput 8 in het noordoosten komt uit het oeverpakket S8840 een fragment tefriet (vnr. 38; 30,6 g). Dit fragment laatste is waarschijnlijk afkomstig van een maalsteen.

5.5

Dierlijke resten (J.H.J.M. Aal)

Tijdens het proefsleuvenonderzoek in Druten is een kleine hoeveelheid dierlijke resten gevonden (tabel 5.4). De negen fragmenten zijn verzameld in natuurlijke lagen (S2840 en S9850) en twee greppels (S12001 en S12002) uit de late ijzertijd of vroeg-Romeinse tijd. De dierlijke resten zijn goed geconserveerd en weinig verweerd; de fragmenten zijn stevig en de buitenste botlagen zijn grotendeels intact. Op twee skeletelementen zijn dan ook nog sporen van hondenvraat zichtbaar.

Tabel 5.4 Overzicht dierlijke resten.

De assemblage bestaat uit skeletelementen van rund (n=3), schaap/geit (n=2), hond (n=1) en niet nader te specificeren groot zoogdier (n=2). Het spaakbeen van rund uit S12002 is onvolgroeid en dus afkomstig van een kalf. De botstructuur van alle andere skeletelementen is volledig ontwikkeld, waaraan kan worden afgeleid dat ze van volwassen dieren afkomstig zijn.

vondst

spoor

spooraard

soort

skeletelement

aantal

gewicht (g)

14

2840

natuurlijke laag

schaap/geit

middenvoetsbeen

1

5,5

44

9850

natuurlijke laag

schaap/geit

middenvoetsbeen

1

44,9

45

9850

natuurlijke laag

hond

schedel

1

1,9

45

9850

natuurlijke laag

groot zoogdier

pijpbeen

1

9,3

66

12001

greppel

groot zoogdier

onbekend

1

11

69

12002

greppel

rund

gebitselement

1

33,3

uit bovenkaak

69

12002

greppel

rund

opperarmbeen

1

93,4

hondenvraat

69

12002

greppel

rund

spaakbeen

1

26,1

onvolgroeid

69

12002

greppel

groot zoogdier

onbekend

1

9,7

9

235,1

TOTAAL

73

bijzonderheden hondenvraat

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Archeologisch onderzoek

74

6

Synthese, waardering en advies

6.1

Synthese

In het plangebied Druten, Heuvel en Heemstraweg zijn in het centrale deelgebied D en het zuidelijke deelgebied H twee vindplaatsen vastgesteld. Vindplaats 1 betreft de bewoningsporen uit de late ijzertijd en/of vroeg-Romeinse tijd; vindplaats 2 betreft een laatmiddeleeuws of nieuwetijdse woongrond en greppelsysteem.

6.1.1

Landschap

Het onderzoeksgebied bevindt zich binnen de contouren van de DiselkampAfferdem meandergordel en de latere oeverwalafzettingen van de Waal. De restgeul behorende tot de Distelkamp-Afferden stroomgordel ligt waarschijnlijk nog net in het uiterst zuidwestelijke deel van het plangebied. In de late ijzertijd en vroeg-Romeinse tijd, de periode dat er bewoning in het plangebied aanwezig was, volgde het loopvlak de contouren van een later door de oeverafzettingen afgedekte kronkelwaard en liep in het zuidelijke deel van het plangebied af richting de restgeul. Het hoogteligging hiervan is circa 6,2 m +NAP in de noordelijke sleuven en circa 5,8 m +NAP in de zuidelijk sleuven. In het zuidelijke deel wordt het maaiveld uit de ijzertijd bedekt door geulklei die is afgezet vanaf de late ijzertijd/vroeg-Romeinse tijd. In de afdekkende oeverafzettingen is vondstmateriaal aanwezig dat, van onder naar boven, dateert vanaf de late ijzertijd/Romeinse tot en met de late middeleeuwen. In het westen van het onderzoeksgebied is mogelijk een crevasse aangesneden, waarop later een perceelsscheiding lijkt te zijn gebaseerd. De crevasse vormt binnen het plangebied de eerste indicatie van de toenemende invloed van de Waal. Plaatselijk kunnen hierdoor eventuele oudere sporenniveaus zijn verstoord.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=wdw&id=7e953abc-18da-49fa-b96a-db586525e1d6