CConstaterende datdruten
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 2.1.15. - Archeologich proefsleuven onderzoek

Raad openbaar Druten 28 september 2023, gemeente drutenBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan 'Portier'24.638 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Auteur:

Druten Heuvel en Heemstraweg

drs. R.G. van Mousch

Inventariserend Veldonderzoek door middel van proefsleuven in deelgebied D en H (Fase 1)

Status:

BAAC-rapport A-20.0380

Definitief

juli 2021

Archeologisch onderzoek

2

Colofon

ISSN:

1873-9350

Auteur:

dhr. drs. R.G. van Mousch

Met een bijdrage van:

Cartografie

dhr. J.H.J.M. Aal (dierlijke resten) mw. drs. S.B.C Bloo (aardewerk ijzertijd/Romeins) dhr. M. Hendriksen (metaal) dhr. drs. C.C. Kalisvaart (landschap) dhr. drs. R. van der Mark (aardewerk middeleeuwen/ nieuwe tijd) dhr. M.E van Vliet MA (aardewerk ijzertijd/Romeins) dhr. drs. R.G. van Mousch

Fotografie:

BAAC

Tekeningen:

mw. drs. A. Kaneda

Inhoudelijke controle en redactie:

mw. drs. M.C. Brouwer

© BAAC, ’s-Hertogenbosch 2021. BAAC aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.

BAAC - Archeologie en Bouwhistorie Graaf van Solmsweg 103 Postbus 2015 5222 BS ‘s-Hertogenbosch 7420 AA Deventer Tel.: (073) 61 36 219 E-mail: denbosch@baac.nl

3

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Archeologisch onderzoek

4

Inhoud n Samenvatting 7

1

n Inleiding 9 1.1 1.2 1.3 1.4

2

Aanleiding 9 Ligging en aard van het terrein 10 Administratieve gegevens 11 Leeswijzer 13

n Onderzoekskader 15 2.1 Landschappelijke achtergrond 15 2.1.1 Algemeen 15 2.1.2 Specifiek 18 2.2 Bewoningsgeschiedenis 25 2.2.1 Inleiding 25 2.2.2 Historie 25 2.2.3 Archeologie 30 2.3 Archeologische verwachting 35 2.4 Onderzoeksvragen 38 2.5 Werkwijze 39 2.5.1 Veldwerk 39 2.5.2 Uitwerking 41

3

n Bodemopbouw en landschap 43 3.1 Resultaten 43 3.1.1 Oeverpakket Waal en oude woongrond 43 3.1.2 Oeverpakket Distelkamp-Afferden meandergordel en oud oppervlak 44 3.1.3 Geul 45 3.1.4 Crevasse 45 3.2 Conclusie 46

4

5

n Sporen en structuren 47 4.1 Inleiding 47 4.2 Een vindplaats uit de late ijzertijd en vroeg-Romeinse tijd 49 4.3 Greppels uit de nieuwe tijd 61

n Vondstmateriaal 63 5.1 Inleiding 63 5.2 Aardewerk 64 5.2.1 Inleiding 64 5.2.2 Resultaten 65 5.3 Metaal 67 5.3.1 Inleiding 67 5.3.2 Resultaten 68

5

Druten, Heuvel en Heemstraweg

5.4 5.5

Steen 73 Dierlijke resten 73

6

n Synthese, waardering en advies 75

7

n Literatuur en bronnen 87

6.1 Synthese 75 6.1.1 Landschap 75 6.1.2 Vindplaats 1: bewoningssporen uit de late ijzertijd en/of vroeg-Romeinse tijd 75 6.1.3 Vindplaats 2: laatmiddeleeuwse of nieuwetijdse woongrond en greppelsysteem 77 6.2 Waardering 78 6.2.1 Toelichting 78 6.2.2 Vindplaats 1 80 6.2.3 Vindplaats 2 82 6.3 Advies 83

n Bijlagen 91 - Bijlage 1 Geologische en archeologische tijdvakken - Bijlage 2 Allesporenkaart A3-formaat - Bijlage 3 Profielen - Bijlage 4 Sporenlijst - Bijlage 5 Vullingenlijst - Bijlage 6 Vondstenlijst - Bijlage 7 Determinatielijst aardewerk - Bijlage 8 Determinatielijst metaal - Bijlage 9 Conserveringsrapport metaal - Bijlage 10 Beantwoording van de onderzoeksvragen

Archeologisch onderzoek

6

(digitaal) (digitaal) 95 (digitaal) (digitaal) 99 (digitaal) (digitaal) 105 111

Samenvatting

BAAC heeft van dinsdag 16 tot en met vrijdag 19 maart 2021 in opdracht van gemeente Druten een inventariserend vooronderzoek door middel van proefsleuven (IVO-P) uitgevoerd in twee zuidelijke deelgebieden (D en H) van het plangebied Heuvel en Heemstraweg. Overige deelgebieden worden op een later moment nog onderzocht op de aanwezigheid van archeologische resten. Tijdens het huidige onderzoek is een behoudenswaardige vindplaats uit de late ijzertijd en/of vroeg-Romeinse tijd aangetroffen. In het geval de resten niet behouden kunnen blijven vanwege de geplande nieuwbouw in het gebied, is een vervolgonderzoek geadviseerd in de vorm van een opgraving. Daarnaast zijn greppels en een restant van een woongrond uit de late middeleeuwen en/of nieuwe tijd in het plangebied aanwezig. Deze laatste vindplaats is niet behoudenswaardig. Het onderzoeksgebied bevindt zich binnen de contouren van de DiselkampAfferdem meandergordel en de latere oeverwalafzettingen van de Waal. De restgeul behorende tot de Distelkamp-Afferden stroomgordel ligt waarschijnlijk nog net in het uiterst zuidwestelijke deel van het plangebied. In de late ijzertijd en vroeg-Romeinse tijd, de periode dat er bewoning in het plangebied aanwezig was, volgde het loopvlak de contouren van een later door de oeverafzettingen afgedekte kronkelwaard en liep in het zuidelijke deel van het plangebied af richting de restgeul.

In het zuidelijke deel wordt het maaiveld uit de ijzertijd bedekt door geulklei die is afgezet vanaf de late ijzertijd/vroeg-Romeinse tijd. In het westen van het onderzoeksgebied is mogelijk een crevasse aangesneden, waarop later een perceelsscheiding lijkt te zijn gebaseerd. De crevasse vormt binnen het plangebied de eerste indicatie van de toenemende invloed van de Waal. Plaatselijk kunnen hierdoor eventuele oudere sporenniveaus zijn verstoord. Vanaf waarschijnlijk het eind van de middeleeuwen is het terrein afgedekt door oeverwalafzettingen van de Waal. In de top hiervan is een oude woongrond aanwezig in een groot deel van het zuidelijk onderzoeksterrein. Op basis van het huidige onderzoek dateert deze woongrond niet eerder van de 17e eeuw. In deelgebied D en in een gedeelte van deelgebied H zijn sporen en vondstmateriaal aangetroffen uit de late ijzertijd en/of vroeg-Romeinse tijd. Het betreft sporen van bewoning (paalkuilen, kuilen) en een daarmee samenhangend greppelsysteem. Gebouwstructuren zijn binnen de contouren van de proefsleuven niet te reconstrueren, maar zijn zeker wel aanwezig in het gebied. De wat ruime datering late ijzertijd - vroeg-Romeinse tijd en het voorkomen van een cluster (opvolgende) greppels duidt waarschijnlijk op een wat lagere,

7

Druten, Heuvel en Heemstraweg

meerfasige bewoning in het gebied, die op dit moment nog niet goed in tijd is te differentiëren. Het vondstmateriaal bestaat vooral uit aardewerk. Het betreft voornamelijk (wand)fragmenten van potten, die waren gemaakt van klei verschraald met potgruis en die in een onvolledig oxiderend of reducerend milieu zijn gebakken. In de wandafwerking zien we een combinatie van polijsten, glad maken en grove besmijting. Het vermoeden bestaat dat het aardewerk voornamelijk in de late ijzertijd dateert, maar uit enkele sporen komt tevens materiaal uit de Romeinse tijd. Het handgevormde Romeinse aardewerk lijkt sterk op het aardewerk uit de late ijzertijd qua magering, bakwijze en wandafwerking. Er is echter ook Romeins gedraaid (import) aardewerk aangetroffen. De meeste metaalvondsten bevonden zich in de afdekkende oeverpakketten en betreffen uit de Romeinse tijd een munt, twee fibulae, een fragment van een bronzen armband en een ijzeren Tüllenbeil uit de vroeg-Romeinse tijd. Er zijn enkele dierlijke botfragmenten verzameld die informatie bevatten over de veestapel (rund/kalf) en huisdieren (hond). Twee botten vertonen vraatsporen van een hond.

Op basis van het onderzoek is te verwachten dat de bewoningsporen in deelgebied D in oostelijke, noordelijke en waarschijnlijk (op basis van de hoogteligging en het booronderzoek) ook in noordwestelijke richting doorlopen in de aangrenzende deelgebieden. In deelgebied H zijn alleen in het centraalnoordelijk deel bewoningssporen aangetroffen. In oostelijke, westelijke en zuidelijk richting zijn deze niet meer gezien. Wel zijn in het zuidelijk deel nog greppelsystemen te verwachten uit de late ijzertijd en/of vroeg-Romeinse tijd. In een groot deel van deelgebied H en in het zuidelijke deel van deelgebied D (werkput 11) is een woongrond aangetroffen die vermoedelijk in de nieuwe tijd dateert. Er zijn geen bijbehorende bewoningssporen in aangetroffen. Verder zijn wel vier greppels/sloten aangetroffen, waarvan één lijkt aan te sluiten bij een perceelsgreppel op de kadastrale kaart uit 1832. Vermoedelijk is deze greppel te herleiden tot de loop de crevasse die zich in het westelijk deel van het onderzoeksgebied bevond. Twee andere greppels hebben dezelfde noordnoordoost-zuidzuidwest oriëntatie. De vierde greppel lijkt meer aan te sluiten bij de meest recente oriëntatie in deelgebied D. Slechts in één greppel bevond zich een fragment roodbakkend aardewerk, met een datering tussen 1500 en 1700.

De greppels lopen buiten de onderzochte terreinen en zijn deels te reconstrueren aan de hand van de kadastrale kaart uit 1832.

Archeologisch onderzoek

8

1

Inleiding

1.1

Aanleiding

BAAC heeft van dinsdag 16 tot en met vrijdag 19 maart 2021 in opdracht van gemeente Druten een inventariserend vooronderzoek door middel van proefsleuven (IVO-P) uitgevoerd in het plangebied Heuvel en Heemstraweg. Het onderzoek in het plangebied wordt uitgevoerd in twee fasen. Het huidige onderzoek heeft betrekking op Fase 1 waarbij 13 proefsleuven met een totale oppervlakte van 901 m2 zijn onderzocht in de zuidelijke deelgebieden D en H. De deelgebieden A en C worden na de sloop van nog bestaande gebouwen onderzocht. De aanleiding voor het archeologisch onderzoek is de voorgenomen realisatie van nieuwbouw. De exacte bouwplannen en dus de minimale bodemverstoring bij de realisatie van de nieuwbouw is vooralsnog onbekend. De verwachting is echter dat de bodem tot ver in de C-horizont zal worden verstoord, waarbij een gerede kans bestaat dat eventueel aanwezige archeologische waarden verstoord of vernietigd worden.

Het uitgevoerde onderzoek is het vervolg op een drietal gecombineerde bureauen booronderzoeken die in 2007 door RAAP en in 2008 en 2020 door BAAC zijn uitgevoerd.1 Hierbij is geconstateerd dat binnen het plangebied sprake is van twee in de tijd gescheiden archeologische niveaus: een niveau met resten uit de late middeleeuwen en/of nieuwe tijd (binnen het huidige onderzochte terrein in het zuidoosten) en een niveau met archeologische resten uit de ijzertijd en/of Romeinse tijd. Sporen uit het neolithicum en de bronstijd worden, op basis van het booronderzoek en in tegenstelling tot de archeologische verwachting uit het bureauonderzoek, niet verwacht in het plangebied. Het onderhavige rapport is een verslag van de resultaten van Fase 1, afgesloten met een waardering en advies. Binnen deelgebieden D en H zijn paalkuilen en greppels aangetroffen onder een oud oeverpakket. Het vondstmateriaal duidt op een datering aan het eind van de ijzertijd of het begin van Romeinse tijd.

1

Willemse 2007; Kalisvaart 2008a; De Winter & Scholte Lubberink 2020.

9

Druten, Heuvel en Heemstraweg

1.2

Ligging en aard van het terrein

Het plangebied ligt in het centrum van Druten (afb. 1.1). Het plangebied wordt omgrensd door de Raadhuisstraat in het oosten, de Van Heemstraweg in het zuiden, de Dijkgraafstraat en Heemradenstraat in het westen en de noordelijke grens van de percelen aan de Heuvel in het noorden (afb. 1.2). De oppervlakte bedraagt circa 6,3 ha. Het plangebied is opgedeeld in negen deelgebieden die in afbeelding 1.2 staan afgebeeld. Het huidige onderzoek heeft betrekking op de deelgebieden D en H, waar bij aanvang van het onderzoek parkeerplaatsen, straten, en inmiddels gesloopte huispercelen en schoolgebouw gelegen waren. 169000

170000

Afb. 1.1 De ligging van het

171000

Nederland.

433000

434000

435000

op de topografische kaart van

432000

432000

433000

434000

435000

onderzoeksgebied/plangebied

169000

170000

171000

plangebied

beeldrecht TOP25: CC-BY basisregistratie Topografie Kadaster

Archeologisch onderzoek

10

1.3

Administratieve gegevens

Locatiegegevens provincie

Gelderland

gemeente

Druten

plaats

Druten

toponiem

Heuvel en Heemstraweg

RD-coördinaten plangebied

170.014 / 433.380 169.993 / 433.059 169.765 / 433.080 169.832 / 433.378

kaartblad

39G en 39H

oppervlakte plangebied

6,3 ha

oppervlakte onderzoeksgebied

Deelgebied D: Deelgebied H:

4.700 m2 16.503 m2

Projectgegevens projectnummer

A-20.0380

projectnaam

Druten, plangebied VH2

type onderzoek

proefsleuvenonderzoek

Archis-zaakidentificatienr.

4975291100

opdrachtgever

Gemeente Druten Contactpersoon: M. Flier

projectleider BAAC

R. G. van Mousch

bevoegde overheid

Gemeente Druten contactpersoon: E. van der Linden

adviseur namens bevoegde overheid

D7-archeologie Contactpersoon: E. Mietes

datum opdracht

22 december 2020

datum veldwerk

16 maart – 19 maart 2021

datum conceptrapport

31 mei 2021

datum goedkeuring conceptrapport

14 juli 2021

datum definitief rapport

16 juli 2021

beheer en plaats van vondsten en documentatie

BAAC-vesting in ‘s-Hertogenbosch, definitieve deponering bij: Provinciaal Depot voor Bodemvondsten Gelderland contactpersoon: S. Weiss-König en S. van Roode

Vindplaatsgegevens

11

complextype

nederzetting

datering

late ijzertijd of vroeg-Romeinse tijd

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Afb. 1.2 Ligging van het

170000

plangebied en de deel-

433200

433300

gebieden A tot en met I.

433100

433100

433200

433300

433400

169900

433400

169800

Beeldrecht: opentopo 2021

169800

169900

170000

Druten, Heuvel en Heemstraweg Ligging van de deelgebieden plangebied deelgebied

Archeologisch onderzoek

A-20.0380 © BAAC

12

1.4

Leeswijzer

Deze rapportage omvat de uitwerking van archeologisch onderzoek in deelgebieden D en H in het plangebied Heuvel en Heemstraweg te Druten. Alvorens over te gaan tot de bespreking van de onderzoeksresultaten, zullen in hoofdstuk 2 de landschappelijke, archeologische en historische achtergronden van het plangebied en de directe omgeving worden beschreven. Deze worden gevolgd door paragrafen met daarin de onderzoeksvragen en de werkwijze in het veld en van de uitwerking. De resultaten van het onderzoek komen aan de orde in hoofdstuk 3, 4 en 5. In deze hoofdstukken staat het landschap beschreven waarin de opgegraven vindplaats is gelegen, de sporen en structuren die tot de vindplaats zijn te rekenen en het vondstmateriaal dat tijdens het veldwerk is verzameld. Het geheel zal in hoofdstuk 6 worden afgesloten met een synthese waarin de resultaten in relatie tot elkaar worden besproken en er aandacht is voor de relevantie van de vindplaats voor de regio. Vervolgens wordt de vindplaats gewaardeerd en wordt er een archeologisch advies geformuleerd omtrent de vindplaats. Achter in het rapport zijn de literatuurlijst en enkele bijlagen terug te vinden, zoals diverse lijsten en overzichten en de beantwoording van de onderzoeksvragen uit het PvE (bijlage 10).

13

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Archeologisch onderzoek

14

2

Onderzoekskader

Aan het plangebied is op basis van het archeologisch vooronderzoek een hoge archeologische verwachting voor resten vanaf de bronstijd tot en met de nieuwe tijd toegekend. Het proefsleuvenonderzoek dat in deze rapportage wordt beschreven, heeft geresulteerd in een vindplaats uit de late ijzertijd en/of vroeg-Romeinse tijd en een greppelsysteem uit de late middeleeuwen of nieuwe tijd. Het doel van de navolgende paragrafen is om dit gegeven in een context te plaatsen. Hierbij wordt gekeken naar de ligging van het plangebied in het landschap en ten opzichte van bekende archeologische resten in de directe omgeving. Ook wordt gekeken wat op basis van historisch kaartmateriaal of andere historische gegevens bekend is over bewoning en landgebruik binnen het plangebied. Deze gegevens zijn overgenomen uit het archeologisch vooronderzoek2 en waar nodig aangevuld met nieuwe gegevens. De onderzoeksvragen die met het proefsleuvenonderzoek dienen te worden beantwoord en de nationale en regionale onderzoeksthema’s zijn overgenomen in paragraaf 2.3. Het hoofdstuk sluit af met een beschrijving van en verantwoording voor de gehanteerde werkwijze en de keuzes die tijdens het veldwerk en de uitwerking zijn gemaakt.

2.1

Landschappelijke achtergrond

2.1.1

Algemeen

Het plangebied3 is gelegen in het oostelijke deel van het Nederlandse rivierengebied. In het rivierengebied komen afzettingen van zowel de Maas als de Rijn voor. Binnen het onderzoeksgebied ligt een relatief dun pakket holocene afzettingen (circa 1 tot 4 m dik) op de oudere pleistocene afzettingen. De pleistocene afzettingen behoren tot de Formatie van Kreftenheye en vormen tegenwoordig met holocene afzettingen bedekte rivierterrassen. Ze zijn gevormd door de vlechtende voorlopers van de Rijn en de Maas in het Pleniglaciaal en het Laat-Glaciaal, ongeveer 25.000 – 11.600 jaar BP, en tijdens het Weichselien en verder oostelijk tijdens het Saalien. De afzettingen bestaan uit grindrijk grof zand.

2 3

Gedurende de laatste fase van het Weichselien (Jonge Dryas, 12.100-11.650 jaar BP) viel aanzienlijk minder neerslag en heersten sterke (zuid-)westen winden. Verlande en droogliggende rivierbeddingen vormden een bron voor verstuiving. Lokaal ontstonden als gevolg van uitblazing hoge, paraboolvormige rivierduinen op de rivierterrassen van de pleistocene vlechtende riviersystemen. Deze duinen kunnen meer dan 15 m hoog zijn. Dergelijke duinen (ook wel donken genoemd) vormden gedurende latere perioden aantrekkelijke vestigingslocaties.

De Winter & Scholte Lubberink 2020. Het betreft hier het hele plangebied, dus ook de nu niet onderzochte deelgebieden.

15

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Rond 10.150 14C yr BP veranderde het klimaat definitief. De gemiddelde jaartemperatuur steeg in korte tijd ongeveer 5 graden. Er viel meer neerslag en de permafrost verdween. De vegetatiedichtheid nam snel toe en stabiliseerde het landschap. Hierdoor nam de sediment-aanvoer naar beek- en riviersystemen sterk af met als gevolg dat het rivierpatroon van vlechtend veranderde in meanderend. De afzettingen van dergelijke meanderende rivieren bedekten de oude pleistocene zanden. Daarbij was de zogenaamde terrassenkruising van belang. Ten westen van deze terrassenkruising vond sedimentatie plaats, ten oosten ervan insnijding. Door de stijgende zeespiegel verschoof de terrassenkruising vanaf het begin van het Holoceen landinwaarts en werd het Rijn-Maas dal met holoceen riviersediment gevuld. In het rivierengebied zijn op deze wijze gedurende het Holoceen meters dikke pakketten sediment door meanderende rivieren afgezet. De accumulerende, meanderende rivieren ontwikkelden een duidelijke differentiatie in de verschillende rivierafzettingen (i.e. beddingafzettingen, oeverwalafzettingen en komafzettingen). Beddingafzettingen betreffen alle afzettingen binnen de beddinggordel die in de watervoerende rivierbedding worden afgezet, zoals het zand in de binnenbocht van de rivier (kronkelwaard; afb. 2.1).

Langs de geulen worden oeverafzettingen afgezet, die voornamelijk bestaan uit fijn zand, zavel en sterk zandige klei. Deze ontstaan wanneer bij hoge afvoeren de rivier buiten zijn bedding treedt. Hierbij neemt de stroomsnelheid snel af, waardoor het grovere sediment (zand, zavel en sterk zandige klei) direct naast de bedding wordt afgezet. De zich zo vormende oeverwallen worden in de loop der tijd steeds hoger. Hierdoor neemt de overstromingsfrequentie af. Het fijnere sediment, de zware klei, wordt verder van de bedding afgezet in lager gelegen delen. Deze afzettingen worden komafzettingen genoemd. De holocene rivierafzettingen worden gerekend tot de Formatie van Echteld.4 Afb. 2.1 Blokdiagram van een meanderende rivier (Verbraeck 1984).

4

Archeologisch onderzoek

16

De Mulder et al. 2003.

In de kommen ontstond onder invloed van een hoge grondwaterspiegel veen (Formatie van Nieuwkoop; Hollandveen Laagpakket).5 Als gevolg van fluctuaties binnen het waterpeil van de rivier (hoogwater) vonden regelmatig doorbraken van de oeverwallen plaats, waardoor crevassegeulen ontstonden. In en langs de crevassegeulen vond sedimentatie plaats. De crevasse-afzettingen zijn minder dik dan stroomgordelafzettingen, waarbij bovendien het verschil in de lithologische samenstelling over korte afstand zeer groot kan zijn.

Afb. 2.2 Ligging van het

169000 434000

plangebied op de meandergordelkaart (Cohen et al. 2012).

170000

171000

304

175

90 / 303

703

37 / 175

434000

In de loop van het Holoceen hebben de rivierlopen zich verscheidene malen verlegd. Zo was van circa 4605 tot 2200 14C jaar BP (vanaf het laat-neolithicum) de stroomgordel van Distelkamp-Afferden6 actief in de omgeving van het plangebied. De geul kent een hoofdtak ter hoogte van de huidige loop van de Waal; nr. 37 in afbeelding 2.2). Vanaf circa 3000 14C jaar BP splitste deze rivier zich in een noordelijke en een zuidelijke tak, waarbij de noordelijke tak vanaf circa 2500 14C jaar BP werd overgenomen door de stroomgordel van Ooij (nr. 175; afb. 2.2). De meandergordel van de zuidelijke tak van de DistelkampAfferden, die vermoedelijk tot en met de late ijzertijd actief was, schampt het plangebied aan de zuidwestzijde. De noordelijke tak van de DistelkampAfferden en de latere Ooij stroomgordel liggen beide ter hoogte van de huidige Waal. Voor beide stroomgordels geldt dat deze niet actief door het plangebied hebben gestroomd, maar wel van invloed zijn geweest op de bewoonbaarheid en afzettingsgeschiedenis van het plangebied. De zuidelijke riviertak van het Distelkamp-Afferden riviersysteem zal oever- en komafzettingen hebben afgezet op de aanwezige pleistocene beddingafzettingen (lichtblauw en donkerblauw in afbeelding 2.2, respectievelijk het Jonge Dryas terras en het Pleniglaciaal terras).

Op de grens tussen beide terrassen kunnen in theorie archeologische resten uit het mesolithicum verwacht worden. Jongere kom- en oeverafzettingen van de Waal kunnen ook binnen het

701

433000

433000

90 37

702

169000

170000

171000

plangebied 0 5 6

De Mulder et al. 2003. Cohen et al. 2012.

1 km V-20.0213© BAAC

17

Druten, Heuvel en Heemstraweg

plangebied worden verwacht. Op de oeverafzettingen van de meandergordel van de Distelkamp-Afferden stroomgordel kunnen sporen uit de ijzertijd/ Romeinse tijd aanwezig zijn en op de oever- en komafzettingen van de Waal middeleeuwse resten. Gedurende het Holoceen zijn er verschillende perioden geweest met sterke accumulatie, afgewisseld door perioden waarin veel minder sedimentatie optrad. Tijdens laatstgenoemde perioden nam de begroeiing toe en ontstonden in de komgebieden donkergekleurde vegetatiehorizonten, zogenaamde laklagen. In laklagen kunnen archeologische resten voorkomen, omdat zij oude loopoppervlakken vertegenwoordigen. Komgebieden waren over het algemeen echter laaggelegen en nat, zodat de kans op het aantreffen van archeologische resten op de stroomruggen hoger is dan in de lager gelegen kommen.

2.1.2

Specifiek

Volgens de geologische overzichtskaart van Nederland, ligt het plangebied in een gebied waar de Formatie van Echteld (Ec1) voorkomt op de Formatie van Kreftenheye (Kr).7 De geologische opbouw van het plangebied kan met behulp van informatie uit het DINO-loket nader gespecificeerd worden.8 Binnen of op zeer korte afstand van het plangebied zijn zeven boringen ten behoeve van geologisch onderzoek gezet. Vijf boringen uit 2016 zijn tot een diepte van maximaal 3 m –mv gezet en tonen een beeld van afwisselende lagen matig zandige tot sterk siltige klei en matig fijn tot matig grof zand.9 Plaatselijk bevindt zich aan het maaiveld een pakket zand tot een diepte van circa 1 m –mv. In het noordwesten van het plangebied is in 1969 een boring tot 11,5 m –mv geplaatst.10 Ook hierin is een afwisseling van klei- en zandpakketten te zien met tussen 1,4 en 3,4 m –mv een pakket uiterst zandige leem. Van 4 m –mv tot einde boring is het zand grindig. Een boring uit 1946 in het oosten van het plangebied toont een opbouw van sterk zandige en zwak siltige klei tot een diepte van 7 m –mv (Formatie van Echteld).11 Hieronder bevindt zich een pakket van zwak siltig, matig grof tot grof zand dat vanaf circa 10 m –mv sterk grindig is (Formatie van Kreftenheye). De boring eindigt op 24 m –mv. Uit deze opbouw blijkt het terrasniveauverschil.

Uit de boringen kan worden afgeleid dat in het plangebied de Formatie van Echteld voorkomt, bestaande uit zwak tot sterk zandige of sterk siltige klei met daaronder op een diepte vanaf 4-7 m –mv de Formatie van Kreftenheye, bestaande uit zwak siltig, matig grof, soms grindig zand. Vermoedelijk is hier sprake van een Jonge Dryas terras (op 7 m –mv) en een Pleniglaciaal terras (vanaf 4 m –mv). Het pakket zand dat bovenin een aantal boringen is aangetroffen kan vermoedelijk in verband worden gebracht met ophoging. Op de zandbanenkaart van de provincie Gelderland is te zien dat in het plangebied pleistoceen zand voorkomt vanaf een diepte van 4 m –mv.12 In de deelgebieden G komt de top van beddingzand binnen 1,0 m –mv en tussen 1,0 en 1,5 m –mv voor (beddingzand, nr. 37 op afb. 2.2). In onderstaande tabel is een overzicht van de zanddiepte opgenomen per deelgebied (tabel 2.1).

Archeologisch onderzoek

7

Geologische overzichtskaart van Nederland 1:600.000 2020. 8 DINO-loket 2020. 9 DINO-loket 2020, boringen B39G3055 (noord), B39G3056 (centraal noordelijke helft), B39H3549 (oost), B39H3550 (oost) en B39G3057 (zuidoosthoek). 10 DINO-loket 2020, boring B39G2433. 11 DINO-loket 2020, boring B39G0027. 12 Zandbanenkaart 2010.

18

Tabel 2.1 Overzicht van de

deelgebied

diepte zand

zanddiepte code

diepte van het zand per deel-

A

4-5 m –mv

24

gebied.

B

5-6 m –mv

25

C

4-5, 5-6 m –mv

24, 25

D

6-7 m –mv

26

E

6-7 m –mv

26

F

6-7 m –mv

26

G

1, 1-1,5, 6-7 m –mv

13, 14, 26

H

5-6, 6-7 m –mv

25, 26

I

4-5, 5-6, 6-7 m –mv

24, 25, 26

plangebied op de geomorfologische kaart (RCE 2020).

169000 2M84

169500

170000

170500

3B44

3N41

171000

434000

Afb. 2.3 Ligging van het

434000

Op de geomorfologische kaart van Nederland ligt het gehele plangebied op een stroomrugglooiing (code 3H43; afb. 2.3).13 Aan de noordoostzijde van het plangebied eindigt de voet van een paraboolvormige rivierduin (code 4B57). Gezien de schaalgrootte van de geomorfologische kaart is het goed mogelijk dat er met name in deelgebied B, I en E nog resten van een rivierduin in de ondergrond aanwezig zijn.

2M93E 3L42D

433500

433500

3B57 4B57

3N94 433000 432500

432500

433000

3H43

4B57yov 169000

169500

170000

170500

171000

plangebied 2M84:Boezemland, vlietland e.d.(moerassige vlakte) 2M93E:Vlakte ontstaan door afgraving of egalisatie 3B44:Stroomrug 3B57:Rivierduin 3H43:Stroomrugglooiing 3L42D:Meanderruggen en -geulen 3N41:Rivier-erosielaagte (kolk/wiel) 3N94:Laagte ontstaan door afgraving 4B57:Rivierduin 4B57yov:Rivierduin

0

1 km V-20.0213© BAAC

13 RCE 2020, geomorfologische kaart.

19

Druten, Heuvel en Heemstraweg

De bocht van deze rivierduin is in bruin/oranje/geel op een uitsnede van het Actueel Hoogtebestand Nederland goed te zien (afb. 2.4).14 Het hoogste punt van de rivierduin bevindt zich op circa 10,7 m +NAP en loopt dan af in westelijke richting waar het aan de oostgrens van het plangebied een hoogte van circa 8,5 m +NAP heeft. Het plangebied ligt nog relatief hoog ten opzichte van de omgeving en helt van circa 7,6 m +NAP in het oosten (groene kleur in afb. 2.4) af naar 6,7 m +NAP in het westen (blauw/groene kleur in afb. 2.4). De zone rondom de Raadhuisstraat ligt eveneens relatief hoog in het landschap. De Raadhuisstraat betreft een oude toegangsweg vanaf de Van Heemstraweg, een voormalige Heerbaan, in het zuiden naar de kern van Druten. Afb. 2.4 Ligging van het

170000

plangebied op het Actueel 433500

433500

detail

Hoogtebestand Nederland (AHN3 2020).

hoogte in m +NAP 12,80 5,70

433000

1 km

433000

0

170000

plangebied

hoogte in m +NAP 10,15 5,80

0

250 m V-20.0213© BAAC

14 AHN3 2020.

Archeologisch onderzoek

20

Op de ontgrondingenkaart van de provincie Gelderland zijn voor het plangebied geen ontgrondingen verleend.15

gebied op de bodemkaart

169000 Rn52A |h DIJK

434000

Afb. 2.5 Ligging van het plan(RCE 2020).

169500

170000

170500

171000 |b AFGRAV

434000

Op de bodemkaart is het plangebied niet gekarteerd (afb. 2.5).16 Op basis van extrapolatie is het waarschijnlijk dat op het terrein kalkhoudende ooivaaggronden; zware zavel en lichte klei voorkomen (code Rd90A). Ten oosten van het plangebied bevinden zich kalkhoudende ooivaaggronden; lichte zavel (code Rd10A).

433500

433500

|g MOERAS

|h BEBOUW

|g WATER

433000

Rd90A

432500

432500

433000

Rd10A

Rn95A

Rn95C 169000

169500

170000

170500

171000

plangebied Rn95C Kalkloze poldervaaggronden; zware zavel en lichte klei, profielverloop 5 Rd90A Kalkhoudende ooivaaggronden; zware zavel en lichte klei Rn95A Kalkhoudende poldervaaggronden; zware zavel en lichte klei, profielverloop 5 Rn52A Kalkhoudende poldervaaggronden; zavel, profielverloop 2 Rd10A Kalkhoudende ooivaaggronden; lichte zavel Afgegraven Moeras Water Bebouwing Dijk

0

1 km V-20.0213© BAAC

Kalkhoudende ooivaaggronden, die zich hebben ontwikkeld in zware zavel en lichte klei komen veelal voor op hoge, van nature kalkhoudende stroomruggen. De gronden liggen relatief hoog in het landschap en hebben een goede natuurlijke ontwatering en zijn diep gehomogeniseerd. De bruine, gehomogeniseerde laag is op de stroomruggen 50 à 60 cm dik. Daaronder is het moedermateriaal gelaagd en roestig. De 10 á 25 cm dikke A-horizont is overwegend humusarm en steekt nauwelijks af tegen het bruine C-materiaal.17

15 Ontgrondingen 2020. 16 RCE 2020, bodemkaart. 17 Stichting voor Bodemkartering 1975. 18 http://maps.bodemdata.nl/ bodemdatanl/index.jsp

Binnen het plangebied komt een grondwatertrap VI voor waarbij de gemiddelde hoogste grondwatertrap tussen 40 en 80 cm ligt en de gemiddeld laagste grondwatertrap hoger is dan 120 cm –mv.18

21

Druten, Heuvel en Heemstraweg

In 2003 heeft in het oostelijke deel van deelgebied H een bureau- en booronderzoek plaatsgevonden.19 Uit de boringen is af te leiden dat in het gebied een 70 cm dik pakket oeverafzettingen aanwezig is, bestaande uit sterk siltig zand en zwak tot matig zandige klei. Hieronder komen zandige beddingafzettingen voor, mogelijk een crevassegeul. Ten zuiden van de school bevindt zich een diepe verstoring waar op een diepte van 150 cm –mv nog 20e-eeuws aardewerk is opgeboord. De bodem was er sterk vermengd. Een bureau- en booronderzoek van BAAC uit 2008 voor de deelgebieden D en H heeft aangetoond dat in deze gebieden een ooivaaggrond voorkomt, die kenmerkend is voor de ligging op stroomruggen en oeverwallen.20 Deze bodem heeft zich ontwikkeld in de oeverafzettingen van de Waal. Hieronder liggen kom- en oeverafzettingen van de stroomgordel van Distelkamp-Afferden (nr. 37 op de meandergordelkaart, afb. 2.2). In de top van deze afzettingen was geen bodem te herkennen. In de boringen is te zien dat de bodem nog intact is, afgezien van enkele boringen rondom de school. In het zuidelijke deel van deelgebied H is de aanwezigheid van een oude woongrond vastgesteld. Afb. 2.6 Het plangebied Raadhuisstraat met de deelgebieden en de verrichte boringen geprojecteerd op de hoogtekaart gebaseerd op het AHN-3.

19 Meij 2003. 20 Kalisvaart 2008a.

Archeologisch onderzoek

22

Bij het booronderzoek dat is uitgevoerd door BAAC in 2020 is vastgesteld dat de bodem in het plangebied hoofdzakelijk bestaat uit diepreikende jonge stroomruggronden.21 De bovengrond hiervan is opgebouwd uit sterk siltige tot sterk zandige oeverklei. In het Nederlandse systeem van bodemclassificatie betreft het kalkhoudende ooivaaggronden. Deze bodems hebben zich ter plaatse van het plangebied in hoofdzaak ontwikkeld in fossiele oeverafzettingen van de Waal. Deze fluviatiele afzettingen rusten op afzettingen van de Distelkamp-Afferden stroomgordel). De meandergordel van de zuidelijke tak van dit oudere riviersysteem is gelokaliseerd aan de westzijde van het huidige plangebied.22 Binnen het plangebied zelf komen oever- en komafzettingen van dit riviersysteem in de ondergrond voor. Aan de noordzijde van het plangebied, ter hoogte van deelgebieden B en I, bevindt zich de flank van een rivierduin. Pons geeft hier een gebied met oude woongronden aan ter weerszijden van een restgeul die zich ten noorden van het huidige gemeentehuis bevond.23 Afb. 2.7 De tijdens de onderzoeken in het plangebied vastgestelde lithostratigrafische opbouw per boring.

21 De Winter & Scholte Lubberink 2020. 22 Kalisvaart 2008a. 23 Pons 1966, bijlage 1.

23

Druten, Heuvel en Heemstraweg

In het noordelijke deel van het plangebied zijn conform de verwachting matig fijne tot matig grove rivierduinzanden in de ondergrond aangetroffen (zie afb. 2.6 en 2.7: boringen 12, 14, 15, 16 en 17, en mogelijk ook in boring 13 waar in een verstoorde, zandige matrix vermoedelijk sprake is van een uitbraaksleuf). Verder is in boring 6 en mogelijk ook in boring 7 in de vulling van een gedempte restgeul geboord. De top van de rivierduinzanden is op de meeste plaatsen verrommeld of afgetopt. In boringen 13 en 16, waar vermoedelijk sprake is van uitbraaksleuven van voormalige bebouwing, is zelfs een verstoring tot respectievelijk 130 en 175 cm -mv (6,27 en 5,77 m +NAP) vastgesteld. Ter hoogte van de andere boringen is ongestoord rivierduinzand onder een verrommeld (vermoedelijk deels opgebracht) pakket met puinbrokken geconstateerd op dieptes variërend van 45 tot 110 cm -mv. Een gaaf natuurlijk bodemprofiel met in de top een verbruinde B-horizont van een vorstvaaggrond is alleen nog vastgesteld in boring 14 op een diepte van 75 cm -mv (6,97 m +NAP). In boring 15 is mogelijk de basis van een BC-horizont van een overeenkomstige bodem aangeboord op een diepte van 45 cm -mv (7,12 m +NAP). In boring 12 is het rivierduinzand verstoord/afgetopt tot in de C-horizont (100 cm -mv; 6,37 m +NAP).

In de boringen ten westen van de Geerstraat en op de parkeerplaats van sporthal de Heuvel en aan de Klokkenslagstraat zijn geen rivierduinzanden aangetroffen. Het rivierduinzand lijkt zich te beperken tot deelgebied B, het oosten van deelgebied C en het noorden van deelgebied I. Elders in het plangebied is sprake van kleiige oever- en komafzettingen, soms onder een laag recent opgebracht materiaal (bijvoorbeeld boringen 8 t/m 11 en 40 t/m 43). Ze bestaan overwegend uit twee laagpakketten: afzettingen van de Waal op afzettingen van de Distelkamp-Afferden meandergordel. De diepte tot waarop matig tot sterk zandige, bruingrijze tot lichtbruine, zwak humeuze klei van de Waal is aangetroffen varieert van ongeveer 60 tot 100 cm -mv. Hierbij moet opgemerkt worden dat deze klei vrijwel overal tot op een diepte van circa 50 tot 70 cm sterk was uitgedroogd en bovendien in recente tijd veelal is geroerd, wat de kwaliteit van de waarnemingen in (de top van) deze jongere afzettingen beperkte. Dit geldt niet voor de onderliggende afzettingen van de meandergordel van Distelkamp-Afferden. Het gaat om een gelaagd pakket dat is opgebouwd uit een afwisseling van sterk zandige tot sterk siltige bruine tot grijze klei (oeverafzettingen) en zwak tot sterk siltige, (licht)bruingrijze tot grijze klei (komafzettingen), waarvan de basis overwegend kalkrijk is (zie afb. 2.7).

Komafzettingen of klastische geulopvullingen van de meandergordel van Distelkamp-Afferden zijn alleen op grotere diepte (> 120 cm -mv) onder een pakket oeverafzettingen in het zuiden van het plangebied vastgesteld (boringen 46, 48 en 49). Verder is in zes boringen in deelgebieden D en H onder een pakket oeverafzettingen op matig tot zeer grof kalkrijk zand gestoten (zie afb. 2.7: boringen 24, 25, 26, 30, 33, 34) op een diepte variërend van 145 tot 195 cm -mv. De locatie daarvan komt overeen met boring 7 uit het onderzoek in 2007 en met boringen 15 en 16 uit het onderzoek in 2008 waarin een vergelijkbare grofzandige afzetting is aangeboord.24 Gezien het lokale karakter van het

Archeologisch onderzoek

24 Willemse 2007; Kalisvaart 2008a.

24

voorkomen van dit relatief ondiep voorkomende beddingzand lijkt het hier om een oude crevassegeul te gaan.

2.2

Bewoningsgeschiedenis

2.2.1

Inleiding

De stroomruggen in het oostelijke rivierengebied werden al in de vroege middeleeuwen door de mens in gebruik genomen als vestigingslocatie. De dorpskern van Druten is als nederzetting vermoedelijk al in die periode ontstaan, vermoedelijk op de rivierduin, maar archeologische bronnen ontbreken om dit met zekerheid vast te stellen. De eerste vondsten dateren rond de 8e-10e eeuw, maar hebben geen duidelijke locatie. Vanaf de 9e en 10e eeuw neemt de bevolking sterk toe in de kleine gehuchten en losse hoeven in het rivierengebied. De eerste schriftelijke vermelding van Druten is van 1167 tot 1174. Het archeologische materiaal van de bodemkartering van Pons wijst echter op eerder gebruik en stichting van het kerkdorp.25 Vanaf de late middeleeuwen begint men met de aanleg van dijken om overstromingsrisico’s van rivieren in te perken. De exploitatie van de gronden (zowel op de stroomruggen als in de komgebieden) wordt onderling geregeld in de marken. Een Marke is een organisatie van landbezittende boeren binnen een kerspel of een kerkdorp. De dorpen in het rivierengebied waren over het algemeen gelegen op de hoger gelegen stroomruggen, crevasseruggen en/of rivierduinen. De boeren in de Marke leefden dan ook op de hogere gronden, hadden hun grasland in de komgebieden en de akkers direct langs de boerderijen.

Hierbij had grasland een min of meer opstrekkend verkavelingspatroon en akkers een meer blokvormig verkavelingspatroon. Typische kerkdorpen hadden dan ook over het algemeen een langgerekte vorm als gevolg van de lintbebouwing. Eén centrale hoog gelegen weg waarlangs de boerderijen zich bevonden, met daarachter akkerland wat langzaam overging in grasland op de lager gelegen delen.

2.2.2

25 Pons 1966. 26 RCE 2020, kadastrale minuut 1811-1832.

25

Historie

Aan het begin van de 19e eeuw is op de kadastrale minuut van 1811-1832 te zien dat een groot deel van het plangebied in een gebied met bouwland ligt (deelgebieden A, C, D, E, F, G, H en een deel van I; zie afb. 2.8).26 In de noordoosthoek van het plangebied bevindt zich bebouwing met bijbehorende tuinen en boomgaarden (deelgebied B en een deel van I en op de grens tussen A en I). In de zuidoosthoek van deelgebied H is een huis met erf aanwezig. Direct buiten het plangebied zijn aan de oostzijde van de huidige Raadhuisstraat drie boerderijen met erf opgetekend, en een boerderij met erf aan de zuidzijde van deelgebied G. Het lijkt aannemelijk, mede gezien de hogere ligging van de Raadhuisstraat, dat ook aan de westzijde van deze oude doorgaande weg huizen met erven zouden hebben gelegen. Dwars door deelgebied B loopt van zuidoost naar noordwest een waterloop (uitwatering), die richting het zuiden parallel aan de Scharrenburg of weg van Horssen naar Druten (de huidige Raadhuisstraat) loopt. Op enige afstand ten zuiden van de waterloop, maar nog steeds in deelgebied B en aan de noordzijde

Druten, Heuvel en Heemstraweg

169500

Afb. 2.8 Ligging van het plan-

170000

433500

433500

gebied op een uitsnede van de kadastrale kaart uit het begin van de 19e eeuw (HISGIS 2020). A

B

C

I D E

F

H 433000

433000

G

169500

170000

deelgebieden

0

500 m V-20.0213© BAAC

van deelgebied A ligt een weg of pad die vanuit de Scharrenburg naar het westen gaat en ten westen van de bebouwing langs de bouwlanden loopt. De bouwlanden in het zuiden betreffen blokvormige tot rechthoekige percelen. In de tweede helft van de 19e eeuw breidt de bewoning in de noordoosthoek van het plangebied zich naar het westen uit en zijn in deelgebied A en C enkele boerderijen te zien (afb. 2.9). De woning ten zuiden van deelgebied G lijkt verdwenen te zijn, maar op latere kaarten staat deze wel aangegeven. De situatie in het overige deel van het plangebied blijft gelijk, alhoewel een aantal percelen in gebruik is genomen als boomgaard.27

27 Topotijdreis 2020, bonnekaarten uit 1868, 1870, 1890, 1908.

Archeologisch onderzoek

26

Afb. 2.9 Ligging van het

169500

169750

170000

170250

169500

169750

170000

170250

plangebied op de bonnekaart

433500 433250 433000

433000

433250

433500

van rond 1900 (RCE 2020).

plangebied 0

500 m V-20.0213© BAAC

In de eerste helft van de 20e eeuw verandert er nauwelijks iets aan de indeling van het plangebied. Het min of meer zuidoost-noordwest georiënteerde pad in deelgebied B wordt belangrijker en verhard en leidt naar de nieuw gebouwde boerderijen in deelgebied A en I.28 In de Tweede Wereldoorlog lag het plangebied ten oosten van de WaalMaasstelling die direct ten westen van Druten lag. Het betreft een eenvoudige kazemattenlinie die diende als verbinding tussen de Grebbelinie/Betuwestelling in het noorden en de Peel-Raamstelling in het zuiden. Langs de Waal en ten noorden van het plangebied groeven de geallieerden zich na operatie Market Garden in aan het ‘rivierenfront’, terwijl de Duitsers het Ardennenoffensief lanceerden.29

28 Topotijdreis 2020, bonnekaarten uit 1908, 1917 en 1932, topografische kaarten van 1940 en 1956. 29 IKME 2020. 30 Bouwdossiers verkregen via Ester van der Linden (opdrachtgever Werkorganisatie Druten Wijchen); BAG-viewer 2020.

27

Begin jaren ‘50 van de vorige eeuw is het plangebied langzamerhand bebouwd geraakt (afb. 2.10 en 2.11). Uit de bouwdossiers van de diverse gebouwen en via de BAG-viewer is onderstaande informatie gewonnen.30 In 1952 is een bouwvergunning aangevraagd voor een school voor Buitengewoon Lager Onderwijs aan de Van Heemstraweg/Raadhuisstraat (deelgebied H), die in hetzelfde jaar is verleend. In de vergunning is opgenomen dat het terrein zal worden afgegraven tot 50 cm onder peil en de funderingen reiken

Druten, Heuvel en Heemstraweg

169750

170000

1962

169750

170000

433500

433500

tot 110 cm onder peil. Ter hoogte van de verbindingsgang bevindt zich in de westelijke vleugel een kolenkelder van circa 30 m2 en een ketelruimte van circa 10 m2. Onbekend is tot welke diepte beide ruimtes reiken. Voorafgaande aan de bouw dienden fruitbomen te worden gerooid. Rond 2017/2018 is de school gesloopt en sindsdien ligt het terrein braak. Vier woningen in deelgebied E zijn in 1952 gebouwd. In de jaren ‘60 van de vorige eeuw zijn er nog twee woningen bijgekomen. Het is onbekend tot welke diepte de bodem hier verstoord is. Over het algemeen kan worden aangenomen dat men tot in de jaren ‘60 van de vorige eeuw werkte met ondiepe funderingen met een beperkte omvang (funderingssleuven), waardoor eventueel aanwezige archeologische resten grotendeels intact zullen zijn. Vanaf de jaren ’70 van de vorige eeuw werd over het algemeen de gehele bouwput tot de daadkrachtige laag uitgegraven, waardoor de bodem van het gehele bouwvlak tot grotere diepte verstoord zal zijn geraakt.

1978

Afb. 2.10 Ligging van het plangebied op topografische kaarten uit 1962, 1978, 1988

433000 433500

2015

433000

433000

433250

1988

433250

433500

433000

433250

433250

en 2015 (Topotijdreis 2020).

169750

170000

169750

170000

plangebied 0

250 m V-20.0213© BAAC

Archeologisch onderzoek

28

De tekeningen van de sportzaal met café-restaurant in deelgebied C dateren uit 1967 en 1968. De funderingen van beide gebouwen zijn tot een diepte van 90 cm –mv uitgegraven. In deelgebied B is in 1968 een gemeentehuis gebouwd. Hiervan zijn geen bouwdossiers bekend. In 1970 is een aanvraag tot het bouwen van een openbare bibliotheek aan de Heuvel/hoek Geerstraat ingediend en verleend (deelgebied A, Heuvel 3 en 3a). De funderingen reiken tot 80 cm onder peil. Momenteel bevindt zich in het pand een huisartsencentrum. Aan de Heuvel 2 (deelgebied I) is in 1972 een supermarkt gebouwd. Bouwtekeningen zijn hiervan niet bekend. In 1987 is voor de toenmalige Edah een aanvraag voor een verbouwing van een winkel tot drie winkel-units ingediend.

Afb. 2.11 Ligging van het plangebied, de bouwlocaties en verstoringen, geprojecteerd op een recente luchtfoto (ArcGIS online 2020).

29

Druten, Heuvel en Heemstraweg

Hierbij zijn nieuwe binnenmuren geplaatst, zijn de voormalige kantine en het toiletblok gesloopt en zijn twee nieuwe toiletblokken gebouwd. In deelgebied F zijn in 1988 vier woningen gebouwd. Ook hiervan is niet bekend tot welke diepte de bodem is aangetast. Tussen de sportzaal en het winkelcentrum is in 1996 een appartementencomplex gebouwd (deelgebied C). Het is onbekend tot welke diepte hier ontgraven is. In 2001 is cultureel centrum d’n Bogerd gebouwd op een locatie waar in eerste instantie een boomgaard gelegen was (deelgebied G). Ten zuiden van het gebouw bevindt zich een brede sloot met parallel daaraan een fietspad. Vermoedelijk is een groot deel van het plangebied aangetast door deze bouw. Mogelijk kunnen ter plaatse van de parkeerplaats nog archeologische resten worden aangetroffen. De woningen in deelgebied D zijn gesloopt; deze gebouwen staan niet meer weergegeven in de BAG-viewer. Hierdoor kon ook niet achterhaald worden wanneer ze gebouwd zijn.

2.2.3

Archeologie

Over het algemeen zijn in Nederland op verschillende niveaus (landelijk, provinciaal, regionaal en gemeentelijk) archeologische (verwachtings-)kaarten opgesteld. Het huidige beleid, dat van toepassing is op het plangebied, is gebaseerd op de gemeentelijke verwachtingskaart (zie afb. 2.12).31 Het noordelijke deel van het plangebied heeft een archeologische waarde-dorpskern, aan het centrale en zuidelijke deel is een hoge archeologische waarde toegekend en de uiterste oostrand van deelgebied H heeft een middelhoge archeologische verwachting. De deelgebieden A, B, C, E, I en het noordelijke deel van deelgebied D vallen in categorie 4-archeologische waarde, dorpskern. Hiervoor geldt dat indien het plangebied groter is dan 100 m2 en ontgraven wordt tot meer dan 50 cm –mv een archeologisch onderzoek verplicht is. Het zuidelijke deel van deelgebied D, evenals de deelgebieden F, G en het grootst deel van deelgebied H vallen in categorie 5-hoge archeologische verwachting. Een archeologisch onderzoek voor deze categorie is verplicht als het terrein groter is dan 500 m2 en de ontgraving dieper reikt dan 50 cm –mv. De uiterste oostrand van deelgebied H valt in categorie 6-middelhoge archeologische verwachting.

Voor dergelijke gebieden geldt dat als het te ontwikkelen terrein groter is dan 5.000 m2 en er dieper wordt gegraven dan 50 cm –mv een archeologisch onderzoek verplicht is.32 Naast deze verwachte archeologische waarden zijn rond het plangebied in het verleden ook daadwerkelijk archeologische waarden aangetroffen. In de database van de RCE, ARCHIS 3, zijn rond het plangebied binnen een straal van circa 500 m diverse archeologische vondsten bekend. Bepaalde gebieden zijn vanwege hun archeologische waarde aangewezen als AMK-terrein en rijksmonumenten. Het plangebied maakt geen deel uit van een archeologisch monument. Wel bevindt zich direct ten noorden van het plangebied een terrein van archeologische waarde (AMK-terrein 3671). Op dit terrein, dat vermoedelijk ligt op de uitloper van het rivierduin, bevindt zich een middeleeuwse nederzetting. Tijdens een bodemkartering in 1948 is vastgesteld dat sprake is van een woongrond uit de 13e tot 15e eeuw. Tijdens een inspectie in 1992 bleek

Archeologisch onderzoek

31 Vestigia 2013, kaartbijlage 8. 32 Van den Berg & Klerks 2007a; Van Heeringen, Klerks & Schrijvers 2012.

30

!

169500 3292897100 2025812100 4630838100 4630821100

!

plangebied op de gemeentelijke verwachtingskaart met

170000 2405208100 !

3292897100 2838398100

onderzoeksmeldingen en

4542734100 4741565100 4741605100 2248296100 4542750100 2248288100

2424040100 2426236100 2266804100 ! 3188114100 3108750100 4007348100 !! ! 4615626100 4596462100 2276613100 ! 2146779100

!

433500

!

!

!

!

3669

2838487100 2059469100

3671

2196683100 2259985100 2188307100 ! ! 4886589100 2439456100 2234388100 2195508100 2385891100 ! !

2187943100

2173151100

433000

! !

2388694100 2225794100

! 2163391100 !

3108361100 2838965100 ! 4600 ! 2814348100 ! 2162638100 ! 3108353100 2814259100 2869226100 2727224100 3271236100 2728383100 ! ! 2814412100 ! 2728367100 ! 4683489100 2728375100! !

2839726100 2471312100 2258380100

2042230100

11340

4886718100 4917724100 169500

170000

! !

500 meter buffer plangebied

!

AMK-terreinen !

!

!

!

!

! !

vondstlocatie

onderzoeksgebieden ! ! ! met zaakidentificatienummer !

! ! ! !

gematigde archeologische verwachting

! !

!

! geen archeologische verwachting

!

diep water

! ! !

! 0

250 m V-20.0213© BAAC

!

dat binnen het monument twee vijvers uitgegraven waren. Door deze verstoring heeft het terrein nu een lage archeologische waarde. Op circa 350 m ten noordwesten van het plangebied bevindt zich een tweede terrein van archeologische waarde (AMK-terrein 3669). Op het terrein zijn resten ! van een laatmiddeleeuws kasteel aanwezig. De omgrachting van het kasteel is nog intact. Op het binnenterrein is in 1991/1992 op oude muurresten een nieuw huis gebouwd.

Druten, Heuvel en Heemstraweg

31 !

! ! !

! !

!

!

hoge archeologische verwachting

!

! !!

!

lage archeologische verwachting

! ! ! !

170500

!

!

archeologische waarde

plangebied

!

!

! 2136564100 2129193100

433000

3158006100

432500

!

432500

!

!

! !

!

2140962100 2370816100

! 2109761100 4957041100 ! ! ! 2838876100 2073068100 4957074100 4007331100 ! 2814267100 2157713100 2216795100 2114678100

ARCHIS-waarnemingen (ARCHIS 3; Vestigia 2013).

170500

!

! 2188972100 4596495100 2426771100

433500

Afb. 2.12 Ligging van het

! !

Op iets meer dan 500 m ten zuidoosten van het plangebied ligt een terrein van hoge archeologische waarde (AMK-terrein 4600). Het betreft de Romeinse villa Druten-Klepperhei. Tijdens kleiwinning in 1934 zijn hier vondsten uit deze periode aangetroffen. Een bezoek van het terrein in 1969 heeft een bewoningslaag en op enkele plaatsen sporen opgeleverd. Bij grondwerkzaamheden in de eerste helft van de jaren ‘70 van de vorige eeuw zijn nieuwe vondsten uit de Romeinse tijd gevonden. Vervolgens heeft tussen 1975 en 1978 een opgraving plaatsgevonden waarbij circa 22 (huis)plattegronden zijn blootgelegd. Zeker één huis was uit steen opgetrokken en van enkele andere huizen is vast komen te staan dat ze een stenen fundering hadden. Ook waren huizen van hout aanwezig. Het begin van de nederzetting is rond 70-80 te dateren. Binnen een straal van 300 m van het plangebied hebben diverse onderzoeken plaatsgevonden.33 Voor een gedeelte binnen het plangebied heeft een bureauen booronderzoek plaatsgevonden in 2003 en 2008 (deelgebied D en H). RAAP heeft in 2007 voor het oostelijke deel van het huidige deelgebied H een bureau- en booronderzoek uitgevoerd (zaakidentificatienummer 2225794100).34 Voor dit deelgebied geldt een hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen vanaf het midden-neolithicum.

In de top van de oeverafzettingen van de stroomgordel zijn fragmenten handgevormd aardewerk, verbrande leem, houtskool aangetroffen op een diepte van 60-110 cm –mv. Op basis hiervan is vastgesteld dat in het plangebied een vindplaats op een crevasserug aanwezig is, vindplaats 1. De onderzoekers hebben het vermoeden dat het een kleine nederzetting of huisplaats betreft uit waarschijnlijk de ijzertijd of Romeinse tijd. Door snelle accumulatie van de oeverafzettingen zijn de sporen buiten bereik van latere bodemverstoringen gebleven. De aanbeveling is om in dit gebied een proefsleuvenonderzoek uit te laten voeren. In 2008 heeft BAAC een onderzoek uitgevoerd voor deelgebied H en het westelijk deel van deelgebied D (zaakidentificatienummer 2187943100).35 Uit dit onderzoek is naar voren gekomen dat de bodem in het gebied nog geheel intact aanwezig is, afgezien ter plaatse van de boringen 7, 12 en 13 in de nabijheid van de school in deelgebied H. Hier komt een verstoring tot circa 80 cm –mv voor. Er zijn twee vondstniveaus vastgesteld. In de top van de stroomgordel in het noordelijke deel (voetbalveld) van het plangebied bevindt zich op een diepte van 0,7-1,0 m –mv vermoedelijk een nederzetting of huisplaats uit de Romeinse tijd of middeleeuwen.

In het zuidoostelijke deel van het plangebied ligt op een diepte van 1,25-1,50 m –mv een nederzetting of huisplaats uit de bronstijd tot en met de vroeg-Romeinse tijd. Een tweede niveau ligt direct onder de A-horizont in de oeverafzettingen van de Waal. Ter plaatse van de oude woongrond in het zuidelijk deel van het gebied kunnen archeologische resten uit de nieuwe tijd voorkomen tussen 0,2 en 1,0 m –mv. Op 200 m ten noordoosten van het plangebied heeft Becker & Van de Graaf in 2008 een bureau- en booronderzoek uitgevoerd (zaakidentificatienummer 2188307100).36 Het bureauonderzoek heeft uitgewezen dat het plangebied op oeverafzettingen van de Distelkamp-Afferden stroomrug zou liggen. Vanwege een oude woongrond direct ten noorden van het terrein, bestond de mogelijkheid dat die ook in het plangebied aanwezig zou kunnen zijn. De boringen hebben aardewerk uit de late ijzertijd en Romeinse tijd opgeleverd. In de top van de bodem komt overslagmateriaal voor. Aanwijzingen voor een laatmiddeleeuwse woongrond ontbreken. De onderzoekers hebben het advies

Archeologisch onderzoek

33 34 35 36

32

RCE 2020. Willemse 2007. Kalisvaart 2008a. Nales 2008.

uitgesproken om een archeologische begeleiding uit te voeren tijdens de sloopen graafwerkzaamheden. Eveneens te noordoosten van het plangebied, op een afstand van 215 m, hebben verschillende onderzoeken plaatsgevonden. Het eerste betreft een bureau- en booronderzoek van BAAC uit 2008.37 Uit het onderzoek is naar voren gekomen dat in het plangebied beddingzand voorkomt dat wordt afgedekt door oever- en overslagafzettingen. Het natuurlijke sediment is hier of afgedekt door opgebrachte grond of tot 55 cm diep geploegd. Archeologische indicatoren bestaan uit fosfaat en houtskoolspikkels. Op basis van historische kaarten is de verwachting dat een boerderij met schuur uit de late middeleeuwen-nieuwe tijd in de top van de overslaggrond aanwezig is (20-75 cm –mv in het noorden en 55-80 cm –mv in het zuiden). In de top van de oever- en/of beddingafzettingen worden sporen van een nederzetting uit de Romeinse tijd-middeleeuwen verwacht (160 cm –mv in het noorden en 80-100 cm –mv in het zuiden). Hierop volgde in 2009 een booronderzoek van Vestigia (zaakidentificatienummer 2259985100).38 Naar aanleiding van de boringen is de middelhoge tot hoge verwachting uit het bureauonderzoek voor een groot deel van het plangebied bijgesteld naar laag vanwege diepe verstoringen.

In het zuidelijke deel van het gebied zijn echter nog een overslaggrond en (mogelijk) de top van beddingafzettingen aanwezig met daarin een fosfaatconcentratie en vondstmateriaal. Eventueel aanwezige resten van een woonerf die op de kadastrale kaart zijn opgetekend lijken volgens de onderzoekers teveel verstoord om nog van waarde te kunnen zijn. Omdat niet duidelijk is of de fosfaatconcentratie te relateren is aan een bewoningsfase is het advies uitgesproken om een proefsleuf in het zuidelijke deel van het plangebied aan te leggen om na te gaan of zich een vindplaats uit de Romeinse tijd-middeleeuwen in het plangebied bevindt. Op 300 m ten noordoosten van het plangebied heeft Synthegra in 2008 een bureauonderzoek uitgevoerd (zaakidentificatienummer 2196683100). De gegevens van dit onderzoek zijn niet opgenomen in Archis 3 of Dans Easy.

37 Kalisvaart 2008b. 38 Eimermann, Klerks, Louwe & Van Heeringen 2009. 39 Van den Berg & Klerks 2007b.

33

Op 275 m ten oosten van het plangebied is door Vestigia in 2007 een bureau- en booronderzoek uitgevoerd (zaakidentificatienummer 2163391100).39 Uit het bureauonderzoek is vastgesteld dat het plangebied deels een hoge en deels een gematigde archeologische verwachting heeft. Omdat het plangebied in het geheel op de stroomgordel van Distelkamp-Afferden blijkt te liggen is de verwachting bijgesteld naar hoog voor het hele plangebied. Het booronderzoek heeft aangetoond dat de bodem bestaat uit oeverafzettingen van de Distelkamp-Afferden stroomgordel. Vanaf maaiveld tot op circa 0,8 m –mv bevindt zich puin in de ondergrond (vondstniveau 1). Vanaf een diepte van 0,8 m –mv is een fragment leisteen en verbrande klei aangetroffen, evenals grind dat niet op natuurlijke wijze in het plangebied terecht kan zijn gekomen (vondstniveau 2). Tevens zijn op 1,0 tot 1,4 m –mv enkele kleine fragmenten aardewerk uit mogelijk de Romeinse tijd, een laagje houtskool en fosfaat gevonden (vondstniveau 2). Daar waar op de verwachtingskaart een gematigde verwachting is aangegeven zijn geen sporen en vondsten in de boringen aangetroffen. Op basis van de resultaten is geadviseerd om een vervolgonderzoek in de vorm van proefsleuven uit te laten voeren.

Druten, Heuvel en Heemstraweg

In 2006 heeft ACVU-hbs een opgraving uitgevoerd op 290 m ten zuidoosten van het plangebied (zaakidentificatienummer 2162638100).40 Het plangebied maakt deel uit van AMK-terrein 4600. Het plangebied ligt in een zone met oever- op beddingafzettingen waar op een diepte van 0,35-1,0 m –mv bewoningssporen uit de Romeinse tijd en late middeleeuwen en nieuwe tijd zijn aangetroffen. Men heeft hier de oever van een reeds fossiel geworden stroomgordel in gebruik genomen. Op 75 m ten zuiden van het plangebied heeft in 2019 een archeologische begeleiding plaatsgevonden, uitgevoerd door Vestigia (zaakidentificatienummer 4683489100). De resultaten van dit onderzoek zijn nog niet opgenomen in Archis 3 of Dans Easy. De bevoegde overheid heeft gemeld dat tijdens het onderzoek is vastgesteld dat de bodem voor het grootste deel van het tracé grootschalig is afgegraven voor vermoedelijk kleiwinning. In de nabijheid van de villa Druten-Klepperhei is één diep spoor met aardewerk en bouwpuin uit de Romeinse tijd aangetroffen. Dit spoor lijkt gerelateerd te kunnen worden aan de villa. De noordelijke rand van een grootschalig onderzoek in het kader van ruilverkaveling dat tussen 1988 en 1991 door RAAP is uitgevoerd ligt op 180 m ten zuiden van het plangebied (zaakidentificatienummer 2042230100). Gegevens over dit onderzoek zijn niet opgenomen in Archis 3 of Dans Easy.

In 2007 is op 295 m ten zuidwesten van het plangebied een bureau- en booronderzoek uitgevoerd door De Steekproef (zaakidentificatienummer 2173151100).41 Uit het bureauonderzoek komt naar voren dat het terrein op de stroomgordel van Distelkamp-Afferden ligt of hieraan grenst. De verwachting is dat in het plangebied resten uit de late ijzertijd, Romeinse tijd en middeleeuwen aanwezig kunnen zijn. Tijdens het booronderzoek is vastgesteld dat tussen 1 en 1,5 m –mv een zandbaan aanwezig is die vermoedelijk onderdeel uitmaakt van de stroomgordel. Archeologische indicatoren zijn in de boringen niet aangetroffen. Er is geadviseerd om geen nader onderzoek te laten uitvoeren. Op 190 m ten noordwesten van het plangebied is door RAAP in 2007 een bureau- en booronderzoek uitgevoerd (zaakidentificatienummer 2059469100).42 Het plangebied had een middelmatige tot hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen uit de ijzertijd tot en met de late middeleeuwen vanwege de ligging van de Distelkamp-Afferden stroomgordel, oeverafzettingen van de stroomgordel van de Waal en de aanwezigheid van vindplaatsen in de omgeving. Het booronderzoek heeft uitgewezen dat zich in het plangebied oever- en beddingafzettingen bevinden. Hierbij gaan zandige afzettingen van de Waal op 1,0 m –mv over in kleiige oeverafzettingen van de stroomgordel van Distelkamp-Afferden.

De opbouw van de bodem doet archeologische vindplaatsen vermoeden. Omdat geen archeologische indicatoren in de boringen zijn aangetroffen is het advies uitgesproken om geen nader onderzoek te laten plaatsvinden. 40 Schurmans 2009. 41 Exaltus 2007. 42 Willemse 2007.

Archeologisch onderzoek

34

Navraag bij de Historische Vereniging Tweestromenland (Historische Vereniging voor het Land van Maas en Waal en het Rijk van Nijmegen West) naar archeologische vondsten die niet in Archis 3 staan geregistreerd heeft geen resultaat opgeleverd.

2.3

Archeologische verwachting

Geconstateerd is dat er binnen het plangebied sprake is van twee in de tijd gescheiden archeologische niveaus: een niveau met resten uit de late middeleeuwen en/of nieuwe tijd en een niveau met archeologische resten uit de ijzertijd en/of Romeinse tijd. Sporen uit het neolithicum en de bronstijd worden, in tegenstelling tot de archeologische verwachting uit het bureauonderzoek, niet verwacht in het plangebied. In het noorden (deelgebieden B, C en I) en het zuiden van het plangebied (deelgebied H) zijn archeologische resten (puin, aardewerk, oude woongronden) aangetroffen die waarschijnlijk verband houden met bewoning in de late middeleeuwen en/of nieuwe tijd in en rond de oude dorpskern van Druten (zie afb. 2.13). Deze resten, vrij dicht aan het maaiveld gelegen, zijn vermoedelijk in een meer of mindere mate aangetast door bodembewerking en graafen bouwwerkzaamheden in de moderne tijd. Boringen op resten van oude funderingen op het rivierduin in het noorden van het plangebied duiden er op dat er hier vermoedelijk (lokaal) nog substantiële resten van bebouwing in de ondergrond aanwezig zijn. Wat de precieze aard en omvang van deze resten is, is niet door middel van booronderzoek vast te stellen.

In het centrale en het zuidelijke deel van het plangebied (deelgebieden C, D, H en I) zijn in de top van oeverafzettingen van de meandergordel van DistelkampAfferden door jongere sedimenten afgedekte archeologische resten uit de ijzertijd en de Romeinse tijd aangetroffen (zie afb. 2.14). Vermoedelijk wijzen deze op de aanwezigheid van een nederzettingsterrein uit die periode. De verspreiding van de indicatoren laat zien dat de dichtheid daaraan en variatie daarbinnen in het noorden van de vindplaats hoger/groter is dan in het zuidelijke deel. In het noorden zijn alle typen indicatoren vastgesteld, in het zuiden voornamelijk houtskool, fosfaat en plaatselijk enkele brokjes verbrand leem. Het is mogelijk dat verschil in de aard van en dichtheid aan indicatoren er op duidt dat de kern van de nederzetting, met een relatief hoge dichtheid aan grondsporen en mobilia, zich in het noorden bevindt met in het zuiden en oosten een aangrenzende periferie (bijv. akkers) met een lagere dichtheid aan grondsporen en mobilia. Dit kan echter door middel van boringen niet goed worden vastgesteld. Het is namelijk niet uitgesloten dat het verspreidingsbeeld uit de boringen is beïnvloed door formatieprocessen die zich vooralsnog aan onze waarneming onttrekken. Er is wat dat betreft voorzichtigheid geboden.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=wdw&id=7e953abc-18da-49fa-b96a-db586525e1d6