[2026008366] Bijlage 4 bij raadsvoorstel Bijlage 15 motivering - Historisch vooronderzoek NGE
Tekst van het document
Duitse militairen werden ondergebracht in voormalige Nederlandse kazernes en de vliegvelden werden door de Duitse luchtmacht, de Luftwaffe, overgenomen. De meeste Duitse militairen bevonden zich langs de kust. Hier werden stellingen aangelegd ter voorbereiding op een eventuele geallieerde invasie. Al tijdens de Duitse inval begon de Britse Royal Air Force (RAF) met de luchtoorlog tegen Duitsland. Bommenwerpers werden ‘s nachts uitgestuurd voor kleinschalige bombardementen op doelen van militair belang. Deze bommenwerpers verdwaalden met grote regelmaat, waardoor vergissingsbombardementen eerder regel dan uitzondering waren. De grote verliezen dwongen de Britten tot een andere tactiek. Vanaf 1942 werden bombardementen uitsluitend uitgevoerd door grote groepen bommenwerpers, die met tientallen tot honderden vliegtuigen één doel aanvielen. Vanaf 1942 verschenen daarnaast Amerikaanse bommenwerpers boven Nederland. Voor dit project is de geen relevante informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode. De periode juni 1944 (D-Day) tot en met oktober 1944 Op 6 juni 1944 landde een geallieerde invasiemacht in Normandië. Van daaruit rukten Britse, Canadese en Amerikaanse eenheden op richting Duitsland. De opmars verliep voorspoedig, maar in september 1944 liepen de geallieerden ten zuiden van Nederland vast.
Om een doorbraak richting Duitsland te forceren, werd op 17 september 1944 Operatie Market Garden in gang gezet. Parachutisten moesten bruggen over de rivieren tussen Eindhoven en Arnhem veroveren, waarna grondtroepen door Nederland Duitsland binnen konden dringen. Na hevige gevechten bij Arnhem mislukte de operatie. De zuidelijke provincies werden gedurende de maand oktober en november bevrijd, waarbij op verschillende plaatsen fel werd gevochten. Uiteindelijk bevroor het front in een lijn van de Oosterschelde richting de Maas en de Waal. Voor dit project is de geen relevante informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode. November 1944 tot de Duitse capitulatie mei 1945 In de winter van 1944 kwam het front in Nederland nagenoeg stil te liggen. In november werd Walcheren bevrijd, en in Limburg vochten de geallieerden tot december door in een poging door te breken naar Duitsland. Gelijktijdig werden in deze periode V-1 en V-2 Vergeltungswaffen afgevuurd. Deze langeafstandswapens waren gericht tegen Londen en Antwerpen, maar kwamen vaak vroegtijdig neer op Nederlands grondgebied. Deze nieuwe Duitse dreiging leidde tot een toename van de geallieerde luchtaanvallen op doelen in het bezette deel van Nederland. Vanaf maart 1945 kwam weer beweging in het front.
Canadese eenheden, die door in Duitsland oprukten, bogen af richting Oost-Nederland en trokken via de Achterhoek Nederland binnen. In april 1945 werd ook vanaf het rivierengebied richting het noorden opgetrokken, waarna het Nederlandse grondgebied ten oosten van Amersfoort binnen enkele weken bevrijd werd. De Duitse bezettingsmacht in West-Nederland capituleerde pas op 5 mei 1945. Voor dit project is de volgende informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode:
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 33 van 79
Datum / jaar November 1944
3 november 1944
Gebeurtenis
Bron
Pag.
De overrompelde Duitsers trokken zich terug op het dorp Den Hout. Dit dorp werd aan het einde van de middag door de Polen bereikt en ingenomen, waarna de aanval de volgende dag werd voortgezet naar Made, de kortste route naar de Maas. Opnieuw braken bloedige gevechten uit, die gepaard gingen met grote schade en dodelijke slachtoffers. Andere Poolse eenheden trokken vanuit Terheijden en Wagenberg, dat eveneens veel te lijden had van de gevechten. Negentien inwoners vonden er de dood. Het dorpje Langeweg kreeg het eveneens zwaar te verduren en dertien inwoners kwamen om. Veel bewoners sloegen op de vlucht.
GEN
104
DOO
70
BUI
145150
BUI
127
Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. In tegenstelling tot onder meer de Polar Bears, maakte de 1e Poolse Pantser Divisie grote terreinwinst. Reeds vrijdagavond was de lijn bereikt die van Terheijden via Den Hout in de richting van Oosterhout liep. Het volledige 1e Pantser Regiment en een deel van de tanks van het 24e Regiment Lanciers (Ulanow) kregen de opdracht naar Made op te rukken. Tezamen met een compagnie van de gemotoriseerde infanterie van het 10e Regiment Dragonders ('Pulk Dragonów') dienden zij op zaterdag 4 november Made te veroveren. Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. En toen brak op vrijdag 3 november daadwerkelijk hier de hel los. Aan de hand van luchtfoto's en luchtwaarnemingen was een schets gemaakt waarop alle Duitse stellingen waren ingetekend. En al die vijandelijke stellingen werden op die 3e november systematisch door artillerie bestookt. Onafgebroken. En omdat 3 november het zicht goed was en er goed gevlogen kon worden, werd die lijst van aan te vallen doelen, gedurende die hele dag door de luchtwaarnemers aangevuld met nieuwe doelen. Maar de Duitsers gaven ook geen krimp. Met hun artillerie en met hun rijdende Sturmgeschütze bleven zij onverstoorbaar doorvuren. Waarop de Polen hun artillerievuur nog maar eens extra opvoerden.
En daarom werden die vrijdag de 3e november steeds meer granaten over Terheijden, Den Hout, Wagenberg, Langeweg, Stuivezand en Made uitgestort. […] Ook voor Made, Stuivezand en Drimmelen begon op die 3e november het oorlogsgeweld. Steeds dichterbij begonnen de granaten te vallen. Die nacht sliepen de meeste mensen in de kelders. De granaten hadden al slachtoffers geëist. Al hetgeen de dorpen tot op die dag hadden meegemaakt, was echter nog maar kinderspel geweest vergeleken bij wat de volgende dag nog voor hen in petto had. Op de kaartjes II en III [toegevoegd onder 4 november 1944], getekend door de Duitse commandant generaal Reichen, kunt u zien dat de Duitsers in de nacht van 3 op 4 november een nieuwe hoofdverdedigingslijn hadden betrokken. Deze liep vanaf het zwaar versterkte bruggehoofd Moerdijk, over het spoorwegstation Lage Zwaluwe, naar Hooge Zwaluwe en vandaar door de Helkamsedijk ten westen en ten zuiden van Stuivezand en Made, oostelijk langs Made noordwaarts naar de Amer, net oostelijk van Drimmelen. Diezelfde nacht trokken de laatste Duitsers van de Statendam via de polder op Drimmelen aan.
3-6 november 1944
Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. Wij zijn 3 dagen en nachten aan een hevig granaatvuur blootgesteld geweest. Duizenden granaten zijn hier in- en overgevlogen. Er zijn veel doden en gewonden. Bijna alle huizen hebben treffers gekregen. Vele liggen in puin. Het is een grote ravage hier. ’s Middags gedurende 4 november hebben Duitse brandstichters ongeveer 35 boerderijen in brand gestoken, Toen het avond was, leek het dorp een vuurzee, En puinhopen, veel puinhopen. Ons dorp is door de Polen ingenomen, Wij zitten zonder licht en zonder water. De Electrische Centrale is door de Duitsers opgeblazen. Ook de watertoren is ingestort. Wat een verwoestingen.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 34 van 79
Datum / jaar
Gebeurtenis
Bron
Pag.
ALP1
55, 6065
[…] Veel verwoestingen op Stuivezand en Made, schrijft Van Rooijen. Datzelfde geldt trouwens voor de hele streek tussen de Mark en het Hollands Diep. Denk maar aan plaatsen als Den Hout, Wagenberg, Zevenbergschenhoek, Zevenbergen, Langeweg, de Klundert, de Moerdijk en zo meer. Allemaal verschrikkelijk geteisterd door het oorlogsgeweld. Vergeleken daarmee is er in het gebied ten zuiden van de Mark veel minder verwoest. -
Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied.
4 november 1944
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 35 van 79
Datum / jaar
Gebeurtenis
Bron
Pag.
ALP1
z.p.
ALP1
106107
[…] De Poolse geschiedschrijver van Batalion Podhalanskich oppert de mogelijkheid dat een achtergebleven Duitse artilleriewaarnemer berichten door gaf. Een zoekactie langs de kanaaldijken leverde echter niets op. Het was ook mogelijk dat observaties werden gedaan vanaf hoge plaatsen in de omgeving. De kerktorens van Den Hout en Terheijden gaven daar alle mogelijkheden toe. De Polen hadden die vermoedens ook. In de dagen die aan de bevrijding vooraf gingen hadden ze al geschoten op beide torens maar nu de Duitse artillerie zo effectief te keer bleef gaan kregen beide hoge posten opnieuw de volle laag. De kerktoren van Den Hout werd zelfs zo dikwijls geraakt dat het een klein wonder mag heten dat hij is blijven staan. Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. Artyleria AGRA 7.D.Panc. bedzie wykonywac ognie na rej. MADE 9646 i STEELHOVEN 9846 [Artillerie AGRA 7.D.Panc. Hij zal op het MADE 9646-register schieten en STEELHOVEN 9846] Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. 24 Pulk Ulanow [vertaling Poolse tekst] Hieruit bleek b.v. de richting van de voorgenomen actie, ”wat ook bevestigd werd door de getuigenis van een Duitse officier Duitse officier twee dagen later gevangen genomen in de stad Made.
De NPL verdedigde het kanon sterk vanuit lang voorbereide posities De Npl verdedigde het kanaal sterk vanuit posities die al lang waren voorbereid en ingegraven in de
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 36 van 79
Datum / jaar
Gebeurtenis
Bron
Pag.
ALP2
81
BOL
111, 117
BUI
150151
binnenkant van de nachtschacht. Systeem Het verdedigingssysteem werd aan beide zijden aangevuld met mijnenvelden en boobytraps van het kanaal. Aan de achterzijde van de verdediging lagen de steden Terheijden, Eind van den Hout en Made waren centra van verzet met een ernstige De verdedigingswerken in Terheijden, Eind van den Hout en Made waren verzetscentra met een aanzienlijk aantal mortieren en zelfrijdend anti-tankgeschut. Defensie De Duitse verdediging had ook sterke artilleriesteun, inclusief de zwaarste spoorweg artillerie. […] Het doel van de aanval werd veroverd, het bruggenhoofd uitgebreid en vastgemaakt aan de vleugels van de troepen, die in de frontlinie. Patrouilles worden in het donker uitgestuurd naar Eind van Den Hout en Made maakten contact met de vijand in de de onmiddellijke voorgrond van de geconsolideerde grens. Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. Tegen de avond werd het rustig. De spanning begon te wijken. De Duitsers waren weer wat verder terug gedreven maar hun artillerie bleef van tijd tot tijd nog wel op Oosterhout vuren. Op 4 november werd Stuivezand door de 1e Poolse Pantserdivisie bevrijd en daarmee was bet laatste stukje van de Gemeente Oosterhout na vier jaar bezetting, weer vrij! Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied.
Oosterhout was bevrijd maar de bevolking van Den Hout en Stuivezand zou nog moeilijke dagen gaan doormaken. Hun bevrijding gebeurde door de 1e Poolse pantserdivisie. Nadat deze divisie Alphen had bevrijd zou het even duren voor men in actie kon komen. De groepen moesten gehergroepeerd worden en de bevoorrading van brandstof en munitie haperde. […] De Polen kwamen van het eind van Den Hout door de Duin naar Stuivezand, richting Made. De Duin was het verstoven gebied aan de zuidkant van Stuivezand. Daar is nu niets meer van te zien, maar het was een wild geaccidenteerd terrein waar de Duitsers zich ingegraven hadden. Het kostte de Poolse infanterie, het bataljon bergjagers, de grootste moeite om de vijand er uit te krijgen. De Polen leden dan ook zware verliezen. De voedselvoorziening leverde op Stuivezand geen probleem op, men bezat een overvloed aan vlees in verband met de vele gesneuvelde koeien en paarden. Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. Zaterdag 4 november 1944, 's' morgens rond 6 uur, vertrekt uit Prinsenbeek het Poolse verkenningsregiment 10 PSK ( 10 Pulk Strzelców Konnych), onderdeelnummer 45, samen met het Tweede Pantserregiment (2 Pulk Pancerny), onderdeel nummer 52, ter versterking van de Poolse strijdkrachten naar Den Hout.
Daar krijgt het 1e squadron opdracht: oprukken naar Made en het 2e squadron: via Eind van den Hout oprukken naar Wagenberg. Verder moet een verkenningspeloton van 10 PSK, bestaande uit 3 tanks, de weg in noordelijke richting Den Hout - Geertruidenberg verkennen en proberen contact te maken met onderdelen van de 7e Britse Pantserdivisie, die al op woensdag 1 november in Raamsdonksveer gearriveerd was. De Poolse artillerie gaat al vast vuren op Geertruidenberg. Via de landweg van Den Hout naar de Provinciale weg Geertruidenberg - Made bereikt het peloton de Wiel, aan de noordzijde van de Provinciale weg. Daar slaan ze af in de richting van Geertruidenberg en stuiten op een barricade, opgeworpen door de Duitsers nabij Statendam. De weg Voor de barricade is opgeblazen. Daar loopt een van de 3 Poolse tanks op een antitankmijn. Er vallen, ook onder burgers, enkele ernstig gewonden. Regimentscommandant majoor J. Wasilewski roept daarop de verkenningsgroep terug naar Den Hout.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 37 van 79
Datum / jaar
Gebeurtenis
Bron
Pag.
Om ongeveer 10 uur begint het 1e squadron van 10 PSK met 16 Cromwelltanks aan de verkenningstocht naar Made, dat door de Duitsers wordt verdedigd. De Duitse versterkingen rond en in Made, bestaande uit Sturmgeschütze en Tigertanks, worden beveiligd door ondermijnde toegangswegen en mijnenvelden. De Duitse infanterie in Made is bewapend met pantservuisten. Tijdens de verkenningen verliezen de Polen een Cromwell. Besloten wordt dan Made en Stuivezand aan te vallen. Het westelijk deel van Made wordt aangevallen door het 1e squadron van 1 Pulk Pancernv bestaande uit 16 tanks, plus een infanteriebataljon van Strzelców Podhalánskich. De hoofdaanval richting Made, via de zuidkant en via de oostkant van de Binnenpolders waar de Duitsers in de Linies van Den Hout een verdediging aangelegd hebben, zal worden uitgevoerd door het overblijvende deel van 1 Pulk Pancerny met 36 tanks, plus 2 squadrons van 10 Pulk Dragónów en een half squadron, 8 tanks, uitgerust met vlammenwerpers. Dat waren dus samen 52 tanks, die oprukten naar Made. De Polen zouden bovendien worden gesteund door vlammenwerpende tanks (crocodiles), waarover hieronder meer. […] Rond Made hadden, daartoe gedwongen, burgers loopgraven en eenmansschutters-putjes moeten graven.
Steun kregen de oprukkende Polen van de luchtmacht en van afdelingen Poolse artillerie, opgesteld op het Hoeveneind in Teteringen en ten zuiden van het Markkanaal bij Vrachelen. De artillerie vuurde onafgebroken. De Duitsers verdedigden zich bijzonder hardnekkig, maar zagen het gevaar steeds groter worden door de over een breed front aanvallende Polen omsingeld te worden. Halverwege de middag hield hun fel verzet op. Ze trokken weg in de richting HeIkant-Zwaluwe. Veel Duitsers werden krijgsgevangen gemaakt; onder hen een bataljonscommandant met enige tientallen manschappen. Aan een Pools verslag - 1 Pulk Pancerna, Ad Caen do Wilhelmshaven - over de strijd om Made op zaterdag 4 november 1944 ontleen ik het volgende: 'Op 4 november gingen 'we het Markkanaal over in de omgeving van Vraggelen omdat we opdracht gekregen hadden Made te veroveren. Het Ie eskadron moest samenwerken met het Bataljon van Podhale en de rest van het regiment ging samen opereren met 2 eskadrons van de Dragonders. Het bataljon van Podhale ging samen met het 1e eskadron in de strijd aan de linkerkant van Made, het 3e eskadron viel de plaats rechtstreeks aan en het 2e eskadron ondersteunde op de rechtervleugel het Verkenningsregiment dat daar al eerder aan de strijd begonnen was en inmiddels door een mijn al een tank verloren had. De mijnen waren uitstekend gecamoufleerd.
Ondanks onze voorzichtigheid hebben we twee tanks verloren. De Duitse infanterie had zich ingegraven in een wal (bedoeld worden de Linies tussen Den Hout en Stuivezand, Ht). Zij schoten voortdurend met machinegeweren terwijl ook artillerievuur werd afgegeven op ons. Het voorste gedeelte van het 3e eskadron vorderde tot aan de rand van de plaats daarna moesten zij halt houden omdat hevig antitankvuur werd afgegeven vanuit de plaats. De smalle straatjes boelen buitengewone defensieve mogelijkheden voor de Duitsers en bovendien hadden zij de beschikking over een groot aantal Pantzerfausten. Onze artillerie opende precisie- vuur op Made en later kregen we hulp van Churchill-tanks met vlammenwerpers. Alle wapens trokken samen, met de Dragonders en Podhalanen, Made binnen. Door het vuur van machinegeweren en vlammenwerpers werd de vijand gedemoraliseerd. Alleen enkele kleine groepen boden nog fanatiek tegenstand. De Dragonders haalden ze uit de huizen en tuintjes. Er werden steeds meer krijgsgevangenen gemaakt en de rest vluchtte van schrik richting Maas. De eskadrons hebben na de verovering van Made stelling genomen aan de noordkant en zij hebben voortdurend de vluchtende Duitsers beschoten. Het 1e eskadron en het bataljon van Podhalanen veroverden voordat de avond viel ook nog Heikant (bedoeld wordt HeIkant, Bt). -
Relevant, grondgevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 38 van 79
Datum / jaar
Gebeurtenis
-
Bron
Pag.
BUI
140
BUI
149
DID2
195196
Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied.
Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. De hoofdaanval was ondertussen noordelijk om dezelfde polder heengetrokken. Tussen Den Hout en Made ligt, ook tegenwoordig nog, het restant van de zogenaamde Linie van Den Hout. Een oude verdedigingsgordel, waarvan de bekende strateeg Menno van Coehoorn al rond 1700 de eerste stukken had laten aanleggen. Hier had de Duitse infanterie zich ingegraven. In het daarachter gelegen heide gebied stonden de pas gearriveerde Sturmgeschütze.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 39 van 79
Datum / jaar
Gebeurtenis
Bron
Pag.
DID3
250251
Zodra de Poolse tanks bij de linie verschenen, braken felle gevechten uit. Er was geen doorkomen aan. Dus werd de hulp van de RAF ingeroepen. Tegelijkertijd opende de Poolse artillerie het vuur. Voor de zoveelste keer tijdens de bevrijding ging er een vuurwals over Brabantse dorpen heen. Huizen werden in puin geschoten of vlogen in brand. En de burgerbevolking kon niets anders doen dan wachten op het einde van de helse kwelling. Langzaam begon de Duitse verdediging terug te wijken voor het geweld. Tanks van de Poolse verkenningsafdeling bereikten om drie uur Wagenberg waar zij contact maakten met de strijdmacht uit het zuiden. De buurtschappen Heikant en Stuivezand vielen later in de middag in Poolse handen. Made werd pas veroverd nadat Britse Crocodiles het halve dorp in brand hadden gestoken. Een bevrijding waar een hoge prijs voor moest worden betaald.
Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. Om te voorkomen dat de Polen de volgende dag al aan de Maas zouden staan stuurde hij de Sturmgeschützbrigade 244 naar het 744ste Regiment dat zich rond Made had verzameld. Van hieruit zou zo snel mogelijk een tegenaanval van start moeten gaan. Het andere regiment van Reicherts divisie, 731, lag nog steeds achter de Mark, bij Terheijden, en werd nu in de rug bedreigd. Het kreeg toestemming zich terug te trekken tot bij Wagenberg. […] Zaterdag 4 november waaierde de Poolse aanval uit in verschillende richtingen. De hoofdaanval was gericht op Made (de kortste weg naar de Maas) en stootte op de Duitse strijdmacht die zich daar had verzameld voor een tegenaanval. Ten zuiden van Made lag de zogenaamde Linie van Den Hout, resten van een oude verdedigingslinie. Het was de enige strook bos, vol eikenbomen, in een verder open landschap. Hier hadden de Sturmgeschütze zich dan ook opgesteld. Ze stonden precies goed om de Poolse tanks (3de eskadron Ulanów) met dodelijke precisie onder vuur te nemen. De Poolse aanval stokte onmiddellijk. Gelukkig waren de weergoden de Polen opnieuw gunstig gezind en de RAF werd weer te hulp geroepen. Ook de eigen artillerie mengde zich in de strijd. Het bos werd volledig omgeploegd.
Maar de vijand gaf zich niet zomaar gewonnen en de Poolse infanterie leed zware verliezen toen ze probeerde op te rukken over de velden bij Made.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 40 van 79
Datum / jaar
Gebeurtenis
Bron
Pag.
DID4
479480
Om de impasse te doorbreken werden Crocodiles (C eskadron Fife and Forfars) naar voren gehaald. De Britten hadden een nieuwe tactiek ontwikkeld: één Troop spoot vlammen in een huis terwijl de andere twee Troops dat omsingeld hielden. Zodra de vlammen naar binnen lekten renden de Duitsers het huis uit om prompt neergeschoten te worden door de andere Crocodiles. De slachting was verschrikkelijk. Veel huizen in Made stonden in brand tegen de tijd dat de Polen het dorp hadden veroverd. Een drietal Sturmgeschütze bleven achter op het slagveld, de rest trok zich terug tot achter de spoorlijn even ten noorden van Made. Ongeveer tegelijk met de verovering van Made had de strijdgroep links (het 9de Bataljon infanterie plus het 2de eskadron UIanów) Terheijden ingenomen. Via Het Munnikenhof en Het Zand waren de Polen doorgedrongen tot in het zwaar geteisterde centrum. Maar zelfs nu gaf de vijand zich niet zomaar gewonnen. Een opmars richting Wagenberg liep vast in de Wagenstraat, ongeveer een kilometer van het centrum. Pas na een zware artilleriebeschieting hielden de Duitsers het voor gezien. Opnieuw was de verwoesting enorm. Aan het einde van de middag was Wagenberg in Poolse handen. Patrouilles gingen op weg naar café De Tol en Hooge Zwaluwe. Bij beide plaatsen stond een Jagdpanther. Het waren de laatste twee exemplaren van Panzerjägerabteilung 559.
De Duitse 711 de Divisie begon zich nu massaal terug te trekken op de spoorlijn Moerdijk-Geertruidenberg. Een verkenning in de richting van de laatste plaats die ochtend -door een Troop van 10 PSK- liep vast bij een tankgracht in de buurt van Statendam. Maar door de val van Made was Geertruidenberg onhoudbaar geworden en in de loop van de nacht trokken de laatste Duitsers uit de stad weg. Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. The Polish attack early on 4 November started at Den Hout and fanned out from there. '705 One battle group went to take Terheijden, while the main attack was in the direction of Made (the shortest route to the Maas) where it clashed with the bulk of GrenadierRegiment 744 and Sturmgeschützbrigade 280, who we’re just getting ready for a counterattack. The German force had taken up position behind an old line of fortifications and their accurate fire brought the Polish attack to a standstill. But once more the Royal Air Force showed up in force, in support of the troops of the ground. It was the biggest air support so far and a large number of missions were flown, both during the morning and the afternoon and all key positions in front of the advancing Allied units were plastered with bombs and rocket projectiles. A staggering 172 tons of bombs (of all calibres) were dropped on a relatively small area.
[…] This intervention by the Second Tactical Air Force must have shaken the German defenders in Made. Still it was not enough for them to abandon the village and eventually the flamethrowing crocodiles of C Squadron Fife and Forfar Yeomanry were asked to support the Poles. The Fife and Forfars tried out a new tactic. NO.1 Troop drove down the main street flaming all the houses causing the German infantry to rush out at the back where they were then caught by No.2 and 4 Troops. -
Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 41 van 79
Datum / jaar
Gebeurtenis
-
Bron
Pag.
DID4
471
DID4
476
DOO
70
Relevant, opmars binnen en nabij het onderzoeksgebied.
Relevant, opmars binnen en nabij het onderzoeksgebied. Dit dorp [Made] was uiteindelijk op de kortste route naar de Maas gelegen. Twee troepen door de Duitse infanterie zo gevreesde met vlammenwerpers uitgeruste Churchill tanks, zogenaamde 'Crocodiles', werden als extra steun aangevoerd. Deze speciale tanks maakten deel uit van het C-Squadron van de 2e Fife and Forfar Yeomanry. Behalve deze hoofdaanval was nog een tweede aanval gepland via Terheijden in de richting van Wagenberg. Deze zou geleid worden door een ander deel van het 24e Regiment Lanciers en het 9e Infanterie Bataljon.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 42 van 79
Datum / jaar
Gebeurtenis
Bron
Pag.
DOO
z.p.
ZIJ
103
De Duitse hoofdmacht, gevormd door restanten van de 711e Infanterie Divisie en een deel van de 719e Infanterie Divisie, had in de nacht van vrijdag 3 op zaterdag 4 november een nieuwe hoofdverdedigingslinie betrokken. Deze linie liep ruwweg vanaf Moerdijk via Lage en Hooge Zwaluwe door de polders naar Made en Drimmelen. De aldaar gelegen spoorlijn en tankgracht vormden een belangrijk onderdeel van de Duitse defensie. Ondanks alle problemen bereidde commandant Reichert van de 711e Infanterie Divisie een tegenaanval voor. Hij kreeg hiervoor de beschikking over ongeveer zeven Sturmgeschütze van de 244e Sturmgeschutz Brigade. Het 744e Infanterie Regiment zou de benodigde infanterie leveren. De tegenaanval zou vanuit Made ondernomen worden. In het hoofdkwartier van het 67e Duitse Legerkorps, dat inmiddels naar de Hoekse Waard was verplaatst, maakte men zich echter geen illusie. Een volledige terugtrekking uit de Westhoek zou slechts een kwestie van tijd zijn. Er waren te weinig reserves voorhanden om een langdurige tegenstand mogelijk te maken. Het enige dat men kon doen, was proberen zoveel mogelijk tijd te winnen. Het ligt voor de hand dat het tot hevige gevechten zou komen. Toen het Poolse offensief van start ging, werden de Duitsers tot de verdediging gedwongen.
Zij beschikten in ieder geval over voldoende troepen en materieel om het de oprukkende Shermans van het 24e Regiment Lanciers en het 1e Pantser Regiment erg moeilijk te maken. Ook het oude verdedigingswerk, 'de Linie van Den Hout', kwam hen goed van pas. Hierdoor waren de Duitsers in de gelegenheid hun Sturmgeschütze gecamoufleerd op te stellen tussen de enige bomen in het open polderlandschap. Pas toen de aanvallers luchtsteun kregen, kon de Duitse weerstand ten noorden van Den Hout worden afgebroken. Hierbij werden grote aantallen Duitsers gevangen genomen. Omstreeks 16.00 uur bereikten de eerste Shermans het dorp Made. Hier slaagden de Polen er in de Duitse weerstand binnen een uur uit te schakelen. Met name de vlammenwerpende tanks speelden hierbij een belangrijke rol. Bij het vallen van de avond verstevigden de Polen hun posities in de directe omgeving van het dorp. […] In de nacht van zaterdag 4 op zondag 5 november verdwenen de laatste Duitsers uit Geertruidenberg, zodat deze plaats onbeschadigd achterbleef. Door de val van Made en de dreiging van de 7e Britse Pantser Divisie in de omgeving van Oosterhout had een verdere verdediging van Geertruidenberg voor de Duitsers geen zin meer.
Op zondagmorgen zou een gecombineerde groep tanks van het 1e Poolse Pantser Regiment en gemotoriseerde infanterie van het 10e Regiment Dragonders onder uitbundige begroeting het stadje intrekken. Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. Slachtofferlijsten van gevallen Poolse troepen binnen Made: 1e Pulk Pancerny (1e Pantser Regiment): één te Made 3e Brygada Strzelców Oe Infanterie Brigade): drie te Made, Drie te Made/Stuivezand Slachtofferlijsten van gevallen Duitse troepen binnen Made: 51e en 53e Flieger Regiment: drie te Made 711e Pionier Bataillion: één te Made 1711e Artillerie Regiment: één te Made Relevant, bewijs gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. Na hevige gevechten op zaterdag 4 november 1944 was Made tegen de klok van 18.00 uur door Engelse en Poolse eenheden bevrijd. Geertruidenberg en Drimmelen moesten nog
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 43 van 79
Datum / jaar
Gebeurtenis
Bron
Pag.
KLE
206, 221
KLE
233
MAC
247
een dag op hun bevrijding wachten, maar die vond op zondagmorgen 5 november plaats. Ook voor de Biesboschonderduikers en de CGB lag nu de weg naar de vrijheid open. […] Toen op zaterdagochtend de gevechten in Made in alle hevigheid uitbraken en er in de late namiddag tientallen boerderijen in brand stonden […] -
Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied.
[…] Op 4 november stond de gehele pantserdivisie aan de overzijde. De opmars bleef echter moeizaam verlopen. Terwijl Terheijden en Wagenberg zonder veel strijd werden bevrijd, stuitten de Polen bij Made weer op veel tegenstand. Zij zagen zich genoodzaakt luchtsteun en de hulp van vlammenwerpende tanks aan te vragen. Ten koste van zware verwoestingen in Made en omgeving kon de Duitse weerstand hier worden gebroken. Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. Overloon, Vierlingsbeek, Venray, Klundert, Zevenbergen, Moerdijk, Made en nog vele andere plaatsen werden door een combinatie van luchtaanvallen, artilleriebeschietingen, hardnekkige Duitse weerstand in de bebouwde kom en bewuste vernielingen grotendeels verwoest. Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. Op 4 november waren wij nog steeds in voortdurende gevechten gewikkeld. Maar de divisie verspreidde zich al ten noorden van het Markkanaal en bezette talrijke plaatsen. Dit waren met name Made, Ouderkerk, Heikant, Hoogerheide, Stuivezand en Wagenberg. Als resultaat van deze zeer felle actie werd het een feit dat op deze dag de Duitse zware artillerie eindelijk zweeg en tot achter het Hollandsch Diep werd teruggedrongen. Breda was echt bevrijd.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 44 van 79
Datum / jaar
Gebeurtenis
Relevant, gevechten en beschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied. Jagers en jabo's. 792 vliegtuigen, waaronder Tempests, Spitfires en Typhoons vlogen sweeps over Nederland en ondersteunden de grondtroepen, waarbij aanvallen werden uitgevoerd op versterkingen op Walcheren en tevens op spoorwegdoelen in NW Duitsland. Verder de volgende claims: sleepboten en schepen vernield 12, beschadigd 24; locomotieven vernield twee, beschadigd tien; spoorwagons vernield twee, beschadigd 16; vrachtauto's vernield één, beschadigd zes en spoorlijnen werden op 54 plaatsen vernield en onderbroken. Drie Typhoons en één andere jager keerden niet terug, maar twee van de piloten konden worden gered.
Bron
Pag.
ZWA2
425
Relevant, nabij het onderzoeksgebied werd deze dag ook gebombardeerd. Tabel 8: Overzicht gebeurtenissen winter 1944 – mei 1945. Naoorlogse periode Direct na de oorlog begon de wederopbouw van Nederland. Verdedigingswerken, bunkers en achtergebleven NGE werden opgeruimd. Voor het ruimen van de duizenden mijnenvelden werden onder meer Duitse krijgsgevangenen ingezet. Voor dit project is de volgende informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode: Datum / jaar Naoorlogs
Gebeurtenis
Bron
Pag.
Made (NBr.) gemeente Made en Drimmelen 1. Van totaal van 1.108 vooroorlogse woningen 110 vernield (CBS, 250) 6. Maandschrift van het Centraal Bureau voor de Statistiek jg. 41 (1946)
BLA
136, 152
BUI
170171
Made en Drimmelen (NBr.) zie ook: Drimmelen 2. Inundatieschade aan percelen gelegen in het gebied van secties I en G: 11.05.1940 – 24.05.1940 (KL 1898) […] Oosterhout (NBr.) 1. Volgens CBS-overzicht woningvoorraad tussen 51 t/m 100 woningen vernield (CBS, 251) 1a Volgens lijst NB (MG 1080): 500 woningen licht beschadigd; 40 zwaar beschadigd of verwoest 1b Lijst van claims beschadigde panden aanwezig in VROM-archief 2.17.03 inv.nr. 2134 (onbekend of dit Oosterhout is in Noord-Brabant of Oosterhout in Gelderland) 6. Maandschrift van het Centraal Bureau voor de Statistiek jg. 41 (1946) Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied door plaatsgevonden oorlogshandelingen. Stuivezand, Made en Drimmelen waren van de vijand gezuiverd zoals dat heet, maar ze hadden veel geleden. Op Stuivezand waren 27 boerderijen en arbeiderswoningen door brand verwoest; 8 panden waren onherstelbaar beschadigd en 25 panden zwaar beschadigd.
-
Eveneens in de bijlagen bij dit boek vindt u een volledige lijst van slachtoffers tijdens de oorlog uit Made, Drimmelen en Stuivezand. Bij de bevrijding hier sneuvelden 12 Duitse militairen en 9 Polen.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 45 van 79
Datum / jaar
Gebeurtenis
Bron
Pag.
BUI
130
BUI
217
Iemand uit Stuivezand schreef die dagen het volgende op: "Direct na de bevrijding was de bevolking meer onder de indruk van de verliezen aan mensenlevens en van de grote verwoestingen, die overal waren aangericht, dan van de vreugdestemming over de bevrijding. Er werden dan ook nagenoeg geen vlaggen ter verwelkoming van de bevrijders uitgestoken. De bevolking was de mening toegedaan, dat de bevrijding vrij duur betaald is. Schier geen huis was vrij gebleven van oorlogsschade. Ook de kerk, vooral de toren, was ernstig beschadigd. Veel oorlogsschade was bij de bevrijding toegebracht aan de scholen, in het bijzonder aan de jongensschool. Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied door plaatsgevonden oorlogshandelingen. Oorlogsschade in Made, november 1944. Pand in de Zuideindsestraat van de familie A. v.d. Broek: -
Relevant, aanduiding van plaatsgevonden gevechtshandelingen nabij. Duits veldgraf: Duitser, op erf van 1. Razenberg, Zuideindschestraat 149. Pools Veldgraf: Twee Polen, op bouwland naast Ant. Verkooyen, Stuivezandsestraat 22. Relevant, aanduiding van plaatsgevonden gevechtshandelingen nabij. Tabel 9: Overzicht gebeurtenissen naoorlogse periode.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 46 van 79
BIJLAGE 3
GERAADPLEEGDE INTERNETBRONNEN
Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 Sinds 2003 wordt er een inventarisatie bijgehouden van alle vliegtuigcrashes met een relatie met Nederlands grondgebied. In 2014 is een uitgebreide versie van dit verliesregister online gepubliceerd, waarin tot op heden mutaties op basis van nieuw onderzoek in verwerkt worden. Datum / jaar 24/25 mei 1944
Gebeurtenis Een Handley Page Halifax van 429 sqn van de RAF stort neer in de Emilia polder bij Made en Drimmelen. De bommenwerpers werd neergeschoten door Ofw. K.H. Scherfling van 12./NJG 1. -
T-nummer T3719
Niet relevant, Emilia polder ligt zeker twee kilometer ten noordoosten van het onderzoeksgebied.
Tabel 10: Overzicht gevonden informatie SGLO. Beeldbank WO2 Het NIOD beheert een digitale database van foto’s die zijn genomen gedurende de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Via deze database kunnen foto’s worden bekeken van diverse oorlogs- en verzetsmusea, herinneringscentra, regionale archiefinstellingen en het NIOD zelf. REASeuro heeft onderzocht of voor het onderzoeksgebied relevante foto’s te vinden zijn binnen de database. Datum / jaar
Gebeurtenis Geen relevante foto’s gevonden binnen de database
Bron
Tabel 11: Overzicht gevonden informatie Beeldbank. Vergeltungswaffen De website van V1 en V2 inslagen in Nederland wordt geraadpleegd. De V1 staat voor Vergeltungswaffe 1 (vergeldingswapen) en was een onbemand straalvliegtuig met een explosieve lading. De V2 staat voor Vergeltungswaffe 2, een ballistische raket met explosieve gevechtskop. Deze vergeldingswapens zijn door de Duitse eenheden op grote schaal op Londen en Antwerpen afgeschoten, maar bereikten regelmatig niet het doel (vooral de V1) en kwamen neer op Nederlands grondgebied. Via de website http://www.vergeltungswaffen.nl/ kunnen locaties worden opgezocht waar de V-wapens zijn neergekomen in Nederland, met aanvullende informatie zoals de datum en bronvermelding.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 47 van 79
Vergeltungswaffen
-
Niet relevant, geen V-wapens neergekomen binnen het onderzoeksgebied.
Tabel 12: Overzicht gevonden informatie Vergeltungswaffen.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 48 van 79
BIJLAGE 4
ARCHIEFONDERZOEK NEDERLANDSE ARCHIEVEN
Voor dit HVO-NGE is onderzoek verricht in verschillende Nederlandse archieven. De resultaten van het onderzoek uit de volgende archiefinstellingen zijn opgenomen in deze bijlage: • Regionaal Archief Tilburg (RAT) o Toegang 2348: Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Made en Drimmelen, 19391973 o Toegang 2091: Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Oosterhout, (1921) 1934 – 1946. o Toegang 3109: Inventaris van het archief van het gemeentebestuur van Oosterhout, (1915) 1947 1980 (1981) o Toegang 3118: Plaatsingslijst van de collectie Oorlogsdocumentatie Oosterhout 1940-1945 o Toegang 3119: Plaatsingslijst van het archief van de Luchtbeschermingsdienst van de Gemeente Oosterhout, 1941-1945. o Toegang 3171: Inventaris van het gemeentebestuur Oosterhout, (1951) 1981-1990 (2008) • Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) o Toegang 127: Militair Gezag in Noord-Brabant 1944-1946. o Toegang 1148: Provinciaal Bestuur Noord-Brabant 1920-1949. o Toegang 1392: Provinciaal Bestuur Noord-Brabant 1950-1986. o Toegang 1869: Provinciaal Bestuur 1987-1999. • Generaal Maczek Museum (GMM) • Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) o Collectie 492: De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie.
• NIOD Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies (NIOD) o Toegang 077: Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest. Regionaal Archief Tilburg (RAT) In het RAT is gezocht naar stukken met betrekking tot oorlogsschade, de luchtbeschermingsdienst en geruimde NGE binnen het onderzoeksgebied. Daarnaast is gezocht naar overige relevante archiefstukken. De volgende stukken zijn geraadpleegd: Toegang 2091: Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Oosterhout, (1921) 1934 – 1946. Inventaris 52 Stukken betreffende de staat van oorlog en beleg, 1939 - 1945 Niet relevant, algemeen dossier. Inventaris 66 Stukken betreffende de opgave van oorlogsschade aan wegen en woningen, 1940 - 1946 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 432 Stukken betreffende dienstwoningen: Heuvel 13. Verhuur en herstel na bominslag, 1942 - 1945 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 661 Stukken betreffende de opgave en de behandeling van niet-ontplofte munitie, 1940 - 1946 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 717
Stukken betreffende de ontruiming van woningen binnen een straal van 500 meter van de bruggen over het Wilhelminakanaal, 1944. Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 739 Stukken betreffende de inschakeling van Duitse krijgsgevangenen, 1945 Niet relevant, geen vermelding van inzet bij ruimen van NGE. Inventaris 747 Stukken betreffende objecten van aanvullende werkgelegenheid: Wegen. 1945 - 1947 . Niet relevant, geen vermelding van aard werkzaamheden / oorzaak schade.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 49 van 79
Inventaris 750 Stukken betreffende objecten van aanvullende werkgelegenheid: Militaire zaken, 1937 - 1943 . Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 752 Stukken betreffende objecten van aanvullende werkgelegenheid: Puin ruimen, 1944 - 1946 Niet relevant, geen datum of oorzaak van schade vermeldt. Inventaris 755
Stukken betreffende objecten van aanvullende werkgelegenheid: Het herstel van zandwegen, 1942 - 1946 Niet relevant, geen vermelding van oorlogsschade. Inventaris 817 Stukken betreffende de oorlogsschade aan de St. Janskerk, 1945 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 895 Oorlogsschade particuliere eigendommen, 1940 - 1946 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 923 Bescherming bevolking tegen luchtaanvallen: maatregelen en voorschriften, 1937 - 1944 Niet relevant, algemeen dossier. Inventaris 958
Vordering tuinderglas van Speekenbrink door de luchtbeschermingsdienst ten behoeve van inrichting ziekenhuis, vergoeding bedrijfsschade, 1944 - 1953 Niet relevant, geen betrekking op oorlogshandelingen. Inventaris 977
Straatnaamgeving: verzoeken tot wijziging straatnamen. 1945 - 1946 Niet relevant, slechts verzoeken tot wijzigingen, geen doorvoering vermeldt. Inventaris Landsverdediging; paardenvordering, schietterrein voor Duitse Weermacht, verdedigingswerken, 1010 inkwartieringsruimten, 1940-1945 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Tabel 13: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het gemeentearchief Oosterhout, toegang 2091. Toegang 3109: Inventaris van het archief van het gemeentebestuur van Oosterhout, (1915) 1947 - 1980 (1981) Inventaris 305 Taxatierapporten verzekerde objecten in verband met molestschade toegebracht door Duitse Wehrmacht, 1943-1958 Melding van schade aan de Jongensschool te Stuivezand door het inslaan van granaten en door bezetting door Duitse troepen:
-
Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied.
Melding van schade aan de Meisjesschool te Stuivezand door het inslaan van granaten:
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 50 van 79
-
Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied.
Inventaris 306 Overzichten van schades door oorlogsgeweld, 1945-1951 Niet relevant, schade aan bomen. Inventaris 307 Rapporten van oorlogsschade aan gemeentelijke gebouwen en woningen, 1946-1957 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 879 Overzicht van door oorlogsgeweld beschadigde panden, 1945-1965 Naoorlogse lijst met door oorlogsschade verwoeste panden: Schuur te Stuivezandsestraat 20 Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied. Melding met te herbouwen panden te Stuivezand (oorzaak schade niet vermeld): Antwerpsestraat 69 Duinstraat 6 Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied. Meldingen van schade aan scholen:
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 51 van 79
-
Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied.
Verder veelal meldingen van schade zonder hierbij de oorzaak van de schade te vermelden. Inventaris 880 Herbouw verwoeste panden van Aarden-Broers, 1946-1959 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 881 Herbouw verwoeste panden van Buijks-Driessen, 1944-1960 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 882 Herbouw verwoeste panden van Elshout-Hout, 1945-1957 Melding van schade aan de Antwerpsestraat 69. Oorzaak van de schade is niet bekend, de schade werd op 3 november 1944 veroorzaakt. Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied. Inventaris 883 Herbouw verwoeste panden van Israelitische Gemeente-Kerremans, 1945-1960 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 884 Herbouw verwoeste panden van Keij-Quist, 1945-1959 Melding van schade aan de Zuideindschestraat te Stuivezand. Oorzaak van de schade is niet bekend, de schade werd op 4 november 1944 veroorzaakt. Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied. Melding van schade aan de Zuideindschestraat te Stuivezand. Oorzaak van de schade is niet bekend, de schade werd op 1-5 en 20 november 1944 veroorzaakt. Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied. Inventaris 885 Herbouw verwoeste panden van Raamdonk-Rullens, 1947-1957 Melding van schade aan de Zuideindschestraat 53 te Stuivezand.
Oorzaak van de schade is niet bekend, de schade werd in november 1944 veroorzaakt. Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied. Melding van schade aan de Zuideindschestraat 55 te Stuivezand. Oorzaak van de schade is niet bekend, de schade werd in november 1944 veroorzaakt. Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied. Inventaris 886 Herbouw verwoeste panden van Rooms-katholieke instellingen, 1947-1956 Melding van schade aan de Zuideindschestraat 1-3 te Stuivezand. Oorzaak van de schade is niet bekend, de schade werd op 4 november 1944 veroorzaakt. Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied. Melding van schade aan de Zuideindschestraat 5 te Stuivezand. Oorzaak van de schade is niet bekend, de schade werd op 3 november 1944 veroorzaakt. Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied. Inventaris 887 Herbouw verwoeste panden van Schendel-Trigt, 1945-1956 Melding van schade aan de Duinstraat 3 te Stuivezand. Oorzaak van de schade is niet bekend, de schade werd op 4 november 1944 veroorzaakt. Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied. Melding van schade aan de Antwerpsestraat 47 te Stuivezand. Oorzaak van de schade is niet bekend, de schade werd op 3 november 1944 veroorzaakt. Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 52 van 79
Melding van schade aan de Duinstraat 6 te Stuivezand. Oorzaak van de schade is niet bekend, de schade werd op 4 november 1944 veroorzaakt. Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied. Inventaris 888 Herbouw verwoeste panden van Ven-Zuid-Nederlandse Zeemleerfabriek, 1946-1960 Melding van schade aan de Stuivezandstraat 34 te Stuivezand. Oorzaak van de schade is niet bekend, de schade werd op 3 november 1944 veroorzaakt. Relevant, schade nabij het onderzoeksgebied. Inventaris Opgaven van landmijnen en projectielen, onschadelijk maken V1 en verwijderen explosieven 1456 op het 'bommenveld' aan de Vijfeikenweg, 1945-1979 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris Overzicht potentiele gevarenbronnen en opslag vloeistoffen en besluit aanwijzen route 1457 vervoer gevaarlijke stoffen, 1958-1980 Niet relevant, geen betrekking op NGE, enkel melding van regelgeving lossen munitieschepen. Inventaris Vijfeikenweg Oost: aanleg en riolering, groenvoorziening en onderzoek naar aanwezigheid 1863 V1-bom, 1965-1971 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris Overeenkomst met PNEM tot overdracht van 10.000 KV kabels en oorlogsschade aan 1896 Laagspanning, 1946-1957. Niet relevant, oorzaak van schade niet vermeldt.
Inventaris Opgave van mitrailleurnesten, proces-verbaal van opgeruimde stukken, kapot geschoten 2515 tanks als gevolg van de bevrijding in 1944, 1947-1963 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Tabel 14: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het gemeentearchief Oosterhout, toegang 3109. Toegang 3118: Plaatsingslijst van de collectie Oorlogsdocumentatie Oosterhout 1940-1945 Inventaris Stukken betr. het verzamelen van gegevens over de bevrijding van Oosterhout en haar 11 kerkdorpen. Niet openbaar, derhalve niet geraadpleegd. Tabel 15: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het gemeentearchief Oosterhout, toegang 3118. Toegang 3119: Plaatsingslijst van het archief van de Luchtbeschermingsdienst van de Gemeente Oosterhout, 19411945. Inventaris 1 Rapportboeken. Registers met aantekeningen van de diensten en hun verrichtingen, verwerkt in de commandopost te Oosterhout, 29 maart 1941 - 1 juli 1941 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 2
Rapportboeken. Registers met aantekeningen van de diensten en hun verrichtingen, verwerkt in de commandopost te Oosterhout, 2 juli 1941 - 12 december 1941 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 3
Rapportboeken. Registers met aantekeningen van de diensten en hun verrichtingen, verwerkt in de commandopost te Oosterhout, 17 febr. 1942 - 8 september 1942 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 4
Rapportboeken. Registers met aantekeningen van de diensten en hun verrichtingen, verwerkt in de commandopost te Oosterhout, 17 april 1943 - 27 januari 1944
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 53 van 79
Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 5
Rapportboeken. Registers met aantekeningen van de diensten en hun verrichtingen, verwerkt in de commandopost te Oosterhout, 7 januari 1944 - 1 juli 1945 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Tabel 16: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het gemeentearchief Oosterhout, toegang 3119. Toegang 3171: Inventaris van het gemeentebestuur Oosterhout, (1951) 1981-1990 (2008) Geen relevante stukken aangetroffen Tabel 17: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het gemeentearchief Oosterhout, toegang 3171. Toegang 2348: Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Made en Drimmelen, 1939-1973 Inventaris 181 Stukken betreffende uitkeringen fonds Noodgebied (Biesbosch) (oorlogsschade), 1948-1951 . Niet relevant, geen vermelding oorzaak oorlogsschade. Inventaris 542
Stukken betreffende herstel oorlogs- en bezettingsschade aan diverse gemeentelijke objecten; toren Ned. Hervormde Kerk Drimmelen, 1946-1955. Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 543
Stukken betreffende oorlogs- en bezettingsschade aan gebouwen en terreinen bestemd voor de gemeentelijke dienst, 1947-1955. Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 630 Stukken betreffende statistische gegevens/maandrapporten politiepost Made, 1943-1972 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 833 Stukken betreffende inleveren en vernietigen van wapens binnen de gemeente Made, 1940-1943 Niet relevant, geen relatie met NGE. Inventaris 928
Stukken betreffende oorlogsschade aan rioleringswerken binnen de gemeente Made c.a., 1947-1953. Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 949 Stukken betreffende alarmering en waarschuwing lokale bevolking Made/Drimmelen, 1940-1944 Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 956 Stukken betreffende luchtbombardementen boven Made/Drimmelen, 1941-1949 Niet relevant, geen specifieke meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 957 Stukken betreffende inzameling oorlogstuig binnen de gemeente Made c.a., 1950-1952. Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris 960 Stukken betreffende brandweerstatistiek/brandrapporten en rapporten hulpverlening, 1942-1973 Niet relevant, geen meldingen met betrekking tot NGE. Inventaris Stukken betreffende herstel oorlogsschade aan de haven te Drimmelen, 1947-1956. 1030 Niet inzichtelijk, ligt extern bij de gemeente Drimmelen. Inventaris Stukken betreffende wederopbouw huizen oorlogsschade in de gemeente Made c.a.; 1173- 1178 schaderapporten/vergoedingen, 1946-1950 . 1173: Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 54 van 79
1174: Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. 1175: Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. 1176: Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. 1177: Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. 1178: Niet relevant, geen meldingen betreffende het onderzoeksgebied. Inventaris Stukken betreffende herbouw/herstel schoolgebouwen in verband met oorlogsschade 1212 (urgentie scholenbouw), 1946-1952 . Niet relevant, algemeen dossier. Inventaris Stukken betreffende oorlogsschade/bezettingsschade aan openbaar lagere school te 1213 Drimmelen, 1946-1956. Niet relevant, algemeen dossier. Inventaris Stukken betreffende oproeping; aanhouding; verhoor van verdachten in de gemeente Made 1331 c.a. (oorlogshandelingen), 1940-1946. Niet openbaar, niet ingezien. Tabel 18: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het gemeentearchief Made en Drimmelen, toegang 2348 Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) Het BHIC bewaart de archieven van de provincie Noord-Brabant. In het provinciale archief is gezocht naar informatie met betrekking tot oorlogsschade, de luchtbeschermingsdienst en geruimde NGE. Daarnaast is gezocht naar overige relevante archiefstukken. De voor dit HVO-NGE geraadpleegde archiefstukken zijn weergegeven in onderstaande tabellen: Toegang 127: Militair Gezag in Noord-Brabant 1944-1946.
Provinciale Militaire Commissaris in Noord-Brabant en opvolger Inventaris 17 Rapporten en verslagen, 1944-1945 Niet relevant, betreft algemene zaken. Inventaris 23 Rapporten “526 (P) Civil Affairs Detachment” over toestand in Noord-Brabant, 1944-1945 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 24 Verslagen, diversen, waaronder weekrapporten secties PMC, 1944-1945 Niet relevant, betreft algemene zaken. Inventaris 34 Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen, 1945 Totaaloverzicht van oorlogsschade binnen de gemeente Woensdrecht
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 55 van 79
Toegang 127: Militair Gezag in Noord-Brabant 1944-1946.
-
Relevant, geeft een algemeen beeld van de schade binnen de gemeente Made en Drimmelen
Inventaris 43 Kaarten verkeerswegen en vernielde bruggen, 1932-1944 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 44 Kaarten water-, spoor- en verkeerswege, bruggen en sluizen, 1932-1944 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 47 Kaarten waterwegen en vernielde sluizen en bruggen in westelijk Brabant, 1932-1944 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 56 van 79
Toegang 127: Militair Gezag in Noord-Brabant 1944-1946. Inventaris 104 Tijdstip bevrijding gemeenten in Noord-Brabant, 1945 Niet relevant, Made wordt niet vermeld. Inventaris 159 Verordeningen en instructies vijandelijk vermogen (oorlogsbuit), 1944-1945 Niet relevant, betreft algemene stukken. Inventaris 171 Belastingen, deviezen en oorlogsschade, 1944-1945 Niet relevant, betreft algemene stukken. Inventaris 176 Militaire aangelegenheden, 1944-1945 Niet relevant, betreft algemene stukken. Inventaris 185 Visakten en vissen met handgranaten, 1944-1945 Niet relevant, geen informatie aangetroffen over vissen met handgranaten. Inventaris 211
Rapporten over in januari-maart 1945 in Noord-Brabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2, 1945 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 215 Instructies, verordeningen, verslagen en rapporten brandweer en luchtbescherming, 1945 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 216 Opruimen mijnen, 1944-1945 Niet relevant, opgave van mijnen maar geen locatie aangegeven waar ze liggen. Inventaris 217 Personeelszaken brandweer en luchtbescherming, 1944-1945 Niet relevant, betreft algemene stukken. Inventaris 218 Vijandelijke luchtlandingen, 1944-1945 Niet relevant, betreft algemene stukken. Inventaris 219 Sectie brandweer en luchtbescherming, 1944-1945 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 272 Wederopbouw, 1944-1945 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 279 Rapporten militaire commissaris Noord-Limburg, 1944-1945 Niet relevant, geen relatie tot NGE. Inventaris 280 Schade enquête commissie, 1944-1945 Niet relevant, geen relatie tot NGE. Inventaris 306 Bewakings- en gezagscompagnieën, 1944-1945 Niet relevant, geen relatie tot NGE. Inventaris 307 Mijnen en andere explosieven, 1944-1945 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 313 Bureau Militaire Zaken, 1944-1945 Niet relevant, geen relatie tot NGE. Districts Militaire Commissaris in Breda (code N03)
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 57 van 79
Toegang 127: Militair Gezag in Noord-Brabant 1944-1946. Inventaris 393 Rapporten luchtbeschermingsdienst Breda over neergekomen vijandelijke projectielen, 19441945 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 403 Proces-verbaal ontploffing bij munitiedepot onder Roosendaal, 1945 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Tabel 19: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het BHIC, toegang 127. Toegang 1148: Provinciaal Bestuur Noord-Brabant 1920-1949. Inventaris 441 Luchtbescherming waterleidingbedrijven, 1939-1940 Niet relevant, circulaires en richtlijnen, betreft geen CE of oorlogshandelingen. Inventaris 442
Bescherming tegen luchtaanvallen op waterstaatswerken dienende tot waterkering en waterlozing, 1939-1943 Niet relevant, circulaires en richtlijnen, betreft geen CE of oorlogshandelingen. Inventaris 443 Lijsten oorlogsschade aan eigendommen provincie, gemeenten en waterschappen, 1944 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 774 Correspondentie onderhoud en reconstructie weggedeelten en herbouw, 1919-1948 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 790
Onteigeningen voor reconstructies als gevolg van oorlogsschade provinciale weg, wegvak 8, 1940-1950 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 901
Oorlogsschade aan wegen, bruggen enz. en overleg over schadeloosstelling met Commissariaat voor Oorlogsschaden Niet relevant, geen specificatie van schade aan wegen bekend. Inventaris 987
Correspondentie over aanleg en onderhoud Peelkanaal en Koordekanaal in Peelgebied, 19391944 Niet relevant, algemene informatie Inventaris 988 Tekeningen onderhoud 1 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 989 Tekeningen onderhoud 2 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Inventaris 1286
Herstel schade door oorlog en bezetting aan eigendommen publiekrechtelijke en daarmede gelijkgestelde lichamen, 1946-1947 Niet relevant, circulaires en voorschriften, betreft geen CE of oorlogshandelingen Tabel 20: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het BHIC, toegang 1148. Toegang 1392: Provinciaal Bestuur Noord-Brabant 1950-1986. Inventaris 3640 Vaststellen van toestand wegen en bruggen na geleden oorlogsschade en van financiële bijdrage door het Rijk in het herstel daarvan, 1949-1958 Niet relevant, geen betrekking op het onderzoeksgebied. Tabel 21: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het BHIC, toegang 1392.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 58 van 79
Toegang 1869: Provinciaal Bestuur 1987-1999. Geen relevante inventarissen. Tabel 22: Overzicht geraadpleegde inventarisnummers in het BHIC, toegang 1869. Generaal Maczek Museum (GMM) Verschillende documenten van de 1ste Poolse Pantserdivisie zijn geraadpleegd bij het Generaal Maczek Museum in Breda. Binnen deze inventarisnummers zijn tevens Britse War Diaries en Nederlandse ooggetuigenverslagen aangetroffen. Vermeld dient te worden dat het GMM voornamelijk stukken betreffende eenheden bezit in de periode waarin Breda bevrijd werd. Gevechten nabij het onderzoeksgebied vonden plaats rond 6-8 november 1944. Betreffende deze periode is weinig relevant bronmateriaal aangetroffen. Alvorens relevante passages aangehaald worden zal ter verduidelijking een lijst met vertaling van benamingen van Poolse eenheden worden gegeven. In de relevante passages worden velerlei afkortingen van de Poolse en Nederlandse benamingen gehanteerd. Lijst met Poolse benamingen van eenheden van de 1e Poolse Pantserdivisie en diens Nederlandse vertaling 10 Brygada Kawalerii Pancernej (Kolonel Tadeusz 10e Pantserbrigade Majewski) 1 Pułk Pancerny 1e Pantserregiment 2 Pułk Pancerny 2e Pantserregiment 24 Pułk Ułanów 24e Regiment Ulanen (gepantserd) 10 Pułk Dragonów 10e Regiment Dragonders (gemotoriseerde infanterie) (3 Brygada Strzelców) (Kol.
Marian Wieroński) 3e Infanteriebrigade 1 Batalion Strzelców Podhalańskich 1e Bataljon Poolse Hooglanders Podhale (Bergjagers) 8 Batalion Strzelców 8e Infanterie Bataljon 9 Batalion Strzelców Flandryjskich 9e Infanterie Bataljon ‘Vlaanderen’ Samodzielna Kompania Ckm. 1e Zware Mitrailleurcompagnie Artyleria dywizyjna (Kolonel Bronislaw Noël) Divisie Artillerie 1 Pułk Artylerii Motorowej 1e Gemotoriseerde Artillerieregiment 2 Pułk Artylerii Motorowej 2e Gemotoriseerde Artillerieregiment 1 Pułk Artylerii Przeciwpancernej 1e Antitankregiment 1 Pułk Artylerii Przeciwlotniczej 1e Luchtdoelartillerie-regiment Overige relevante eenheden: Overige relevante eenheden: 10 Pułk Strzelców Konnych 10e Cavalerieregiment (gemotoriseerde verkenners) Documentatie 1ste Poolse Pantserdivisie8. Inventaris 5269 War Diary, deel 1. Niet relevant, geen Engelse stukken betreffende het onderzoeksgebied. Geraadpleegde literatuur ondervangt eventuele missende informatie. Inventaris 5270 War Diary, deel 2. Niet relevant, geen meldingen van relevante data. Inventaris 5271 War Diary, deel 3. Niet relevant, geen meldingen van relevante data. Inventaris 6502 Verzamelmap met oorlogsdagboeken en War Diaries. Niet relevant, geen Engelse stukken betreffende het onderzoeksgebied. Geraadpleegde literatuur ondervangt eventuele missende informatie. Inventaris 6503