CConstaterende datdrimmelen
Koppel je AI →
Document · PDF

[2026008366] Bijlage 4 bij raadsvoorstel Bijlage 15 motivering - Historisch vooronderzoek NGE

Raadsvergadering 2 juli 2026, gemeente drimmelenBij agendapunt: Vaststelling Omgevingsplan woningbouwontwikkeling Made Noordwest20.985 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 3

Verzamelmap met oorlogsdagboeken en War Diaries.

8

Uit dit archief worden alleen de naar het Engels en Nederlands vertaalde stukken overgenomen. REASeuro beschikt niet over de middelen om de Poolse oorlogsverslagen te vertalen.

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 59 van 79

Documentatie 1ste Poolse Pantserdivisie8. Niet relevant, geen meldingen van relevante data. Inventaris 6540 Vertaling War Diaries. Niet relevant, geen meldingen van relevante data. Inventaris 6678 Top secret and secret War Diaries. Niet relevant, geen meldingen van relevante data. Inventaris 6724 Gevechtsverslagen van de 1ste Poolse Pantserdivisie. Niet relevant, geen specifieke informatie betreffende Lage Zwaluwe. Inventaris 6725 Gevechtsverslagen van de 1ste Poolse Pantserdivisie. Niet relevant, geen Engelse stukken betreffende het onderzoeksgebied. Geraadpleegde literatuur ondervangt eventuele missende informatie. Inventaris 6773 War Diaries. Niet relevant, geen Engelse stukken betreffende het onderzoeksgebied. Geraadpleegde literatuur ondervangt eventuele missende informatie. Inventaris 6774 Documenten. Niet relevant, betreft algemene dossiers. Tabel 23: Overzicht van de in het GMM geraadpleegde inventarisnummers. Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Het raadplegen van de collectie 492: De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie heeft resultaten opgeleverd: Collectie 492: De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie. Inventaris 4 Onderdeel B. De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant, kaarten Kaart met daarop zichtbaar de situatie rond het onderzoeksgebied op 10 mei 1940:

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 60 van 79

Collectie 492: De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie. Kaart met daarop zichtbaar de situatie rond het onderzoeksgebied in de avond van 11 mei 1940:

Kaart met daarop zichtbaar de situatie rond het onderzoeksgebied op 12 mei 1940:

Kaart met daarop zichtbaar de situatie rond het onderzoeksgebied op 13 en 14 mei 1940:

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 61 van 79

Collectie 492: De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie.

-

Niet relevant, kaarten tonen opmarsroutes maar geen indicaties van gevechten binnen het onderzoeksgebied.

Tabel 24: Overzicht van de in het NIMH geraadpleegde inventarisnummers van Collectie 492. NIOD Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies (NIOD) In het NIOD is de toegang 077: Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest geraadpleegd. Dit heeft de volgende resultaten opgeleverd: Toegang 077: Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West. Inventaris 1328 Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1940-1941. Melding van 7 oktober 1940, 21.15 uur. Twee bommen in een weiland in Oosterhout. Geen schade. Niet relevant, geen exacte locatie bekend. Melding van 7 november 1940, 20.00 uur. Drie bommen in het vrije veld in Oosterhout. Geen schade. Niet relevant, geen exacte locatie bekend. Melding van 10 februari 1941 betreffende het neerkomen van 13 brisantbommen te Made rond 21.00 uur. Tien van bommen sloegen blind. De bommen kwamen in het bos terecht. Verder werd te Made een uitgebrande lichtkogel aangetroffen Niet relevant, geen exacte locatie bekend. Melding van 17 februari 1941, 20.15 uur. Een Duits vliegtuig stortte brandend neer in Oosterhout. De drie bemanningsleden kwamen om het leven. De Luftwaffe van Gilze-Rijen was aanwezig. Niet relevant, geen exacte locatie bekend.

Melding van 14 maart 1941 betreffende het aantreffen van blindgangers te Made. De twee bommen sloegen blind in een akker te Drimmelen. Bommen waren vermoedelijk afkomstig van het bombardement van 10 februari 1941. Niet relevant, geen exacte locatie bekend. Tabel 25: Overzicht van de in het NIOD geraadpleegde inventarisnummers van toegang 1328.

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 62 van 79

BIJLAGE 5

ARCHIEFONDERZOEK INTERNATIONALE ARCHIEVEN

Voor het analyseren van de oorlogshandelingen binnen het onderzoeksgebied is gebruik gemaakt van documenten uit verschillende internationale archiefinstellingen. REASeuro beschikt over een uitgebreide collectie kopieën van documenten uit de Amerikaanse, Belgische, Britse, Canadese, Franse en Duitse archieven. Voor dit HVO-NGE hebben de volgende archiefinstellingen relevante resultaten opgeleverd: • The National Archives (TNA) in Londen, Verenigd Koninkrijk. • Bundesarchiv Berlin-Lichterfelde (BaBL) in Berlijn, Duitsland. The National Archives (TNA) REASeuro heeft in de loop der jaren een aanzienlijke collectie bombardementsgegevens uit The National Archives (TNA) in Londen verzameld. Voor voorliggend HVO-NGE is deze collectie geraadpleegd. De collectie omvat verschillende bombardementsgegevens van bombardementen door de volgende Britse luchtmachtonderdelen: Eenheid

Omschrijving

Actief in NL

Bomber Command (BC)

BC voerde vooral bombardementen uit op strategische doelen en stedelijk gebied. Vele bombardementen op Nederlands grondgebied in de eerste jaren van de oorlog werden veroorzaakt door navigatiefouten/in nood verkerende vliegtuigen van BC.

1940-1945

Coastal Command (CC)

1940-1945

Allied Expeditionary Air Force (AEAF)

CC had de taak om geallieerde schepen te beschermen, maar voerde ook diverse aanvallen uit op Duitse posities in Nederlandse wateren en -kustgebieden. FC beschikte over diverse jachtvliegtuigen en jachtbommenwerpers die in Nederland aanvallen uitvoerden op (militaire) infrastructuur, voertuigen en Duitse troepen. 2TAF bood ondersteuning aan geallieerde grondeenheden en voerde, net als FC, aanvallen uit op militaire infrastructuur, spoorwegen en schepen in Nederland. ADGB maakte deel uit van Fighter Command en werd in 1943 opgericht om ondersteuning te bieden om Groot-Brittannië te beschermen tegen Duitse vliegtuigen. AEAF was verantwoordelijk voor de tactische luchtsteun. 2TAF en de Amerikaanse Ninth Air Force maakten deel uit van deze eenheid.

Army Cooperation Command (ACC)

ACC was de voorloper van 2TAF en was opgericht als eenheid voor tactische luchtsteun.

1940-1943

Fighter Command (FC)

Second Tactical Air Force (2TAF)

Air Defence Great Britain (ADGB)

Auster Squadrons

De Auster Squadrons bestonden uit kleine verkenningsvliegtuigen. Zij vlogen over vijandelijk gebied om Duitse posities in kaart te brengen. Overige bronnen gerelateerd aan de luchtoorlog in Nederland Instelling / Omschrijving Eenheid

75431 / RO-250054

1940-1945

1944-1945

1943-1944

1944-1945

1944-1945

Actief in NL

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Standaard door REASeuro geraadpleegde toegangen AIR 14 – Day and Night raid sheets, Summaries of Form E reports, Photographic Interpretation Section AIR 24 – Headquarters AIR 25 – Groups AIR 27 – Squadrons AIR 50 – Combat Reports AIR 15 – Strike Sheets AIR 24 – Headquarters AIR 25 – No 16. Group AIR 27 – Squadrons AIR 24 – Headquarters AIR 25 – No. 12 Group AIR 27 – Squadrons AIR 26 – Wings AIR 27 – Squadrons AIR 37 - Headquarters AIR 24 – Headquarters AIR 27 – Squadrons AIR 24 – Headquarters AIR 27 – Squadrons AIR 37 – Daily intelligence and operations summaries AIR 24 – Headquarters AIR 27 – Squadrons AIR 25 – No. 71 Group AIR 39 – Operational / intelligence summaries AIR 27 – Squadrons

Standaard door REASeuro geraadpleegde toegangen

Pagina 63 van 79

Eenheid

Omschrijving

Actief in NL

Air Historical Branch (AHB)

AHB is de archiefinstelling van de Royal Air Force. In de archieven van de AHB zijn documenten geraadpleegd over missies in onder meer Nederland. CIU verzorgde de interpretatie van luchtfoto’s voor de geallieerde strijdkrachten.

-

Central Interpretation Unit (CIU) RAF Stations

1941-1945

Standaard door REASeuro geraadpleegde toegangen AIR 20 – diversen

AIR 29 – Interpretation reports AIR 34 – Target folders, Album of aerial photographs AIR 28 - Stations

Gedurende de oorlog hielden de Britse 1940-1945 vliegvelden welke toestellen opstegen, waarbij informatie werd genoteerd over het doelwit, bommenlast en neergestorte vliegtuigen. United States In TNA zijn (samenvattende) rapporten 1943-1945 AIR 40 – Missions, Operations Army Air Forces geraadpleegd van de USAAF over missies in (USAAF) onder meer Nederland. Tabel 26: Overzicht van geraadpleegde bronnen met betrekking tot de luchtoorlog in TNA in Londen. Het raadplegen van de in de bovenstaand tabel geraadpleegde inventarisnummers heeft de volgende resultaten opgeleverd met betrekking tot het onderzoeksgebied: Records created or inherited by the Air Ministry, the Royal Air Force, and related bodies Reference: AIR Inventaris Bron Omschrijving 4 november 1944 AIR25/709 2TAF Group 84 AIR37/716 2TAF Daily logs

Poolse 1e Pantserdivisie bereikt Made (D.9647) ondersteund door Poolse Spitfires van 131 Wing van de RAF, welke mortier- en geschutopstellingen aanvielen. De daily logs van 2TAF melden een aanval op mortier- en geschutposities op locatie D.953457 -

7 november 1944 AIR37/716 2TAF Daily logs

Tactische verkenningsmissie van 22 Mustangs van 35 wing over o.a. Drimmelen. -

75431 / RO-250054

Niet relevant, luchtaanvallen op ongeveer 500 meter van het onderzoeksgebied.

Niet relevant, geen sprake van inzet van munitie

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 64 van 79

Records created or inherited by the Air Ministry, the Royal Air Force, and related bodies Reference: AIR Inventaris Bron Omschrijving

14 november 1944 AIR37/716 2TAF Daily logs

Twee Mustangs van 35 Wing voeren een tactische verkenningsmissie uit over o.a. Drimmelen. -

Niet relevant, geen sprake van inzet van munitie

Tabel 27: Overzicht van relevante inventarisnummers betreffende de luchtoorlog voor voorliggend HVO-NGE uit TNA. Bundesarchiv Freiburg (BaMa) en Berlin-Lichterfelde (BaBL) Het Bundesarchiv beheert de archieven van de Duitse krijgsmacht en de civiele archieven tijdens de Tweede Wereldoorlog. De collectie is zwaar gehavend door gebeurtenissen tijdens de oorlog. Zo is slechts ca. 2% van het archief van de Duitse luchtmacht (Luftwaffe) is bewaard gebleven. Deze collectie is vernietigd door bombardementen en opzettelijke archiefvernietiging. Ook de stukken van de grondeenheden zijn door vernietiging tijdens terugtrekking van de Duitse Wehrmacht slechts fragmentarisch bewaard. REASeuro beschikt over een grote collectie stukken uit het Bundesarchiv te Freiburg (BaMa) en te Berlin-Lichterfelde (BaBL). Het betreffen stukken van de Duitse Wehrmacht, Luftwaffe en Kriegsmarine die actief waren in Nederland. In deze collectie is gezocht naar stukken met betrekking tot het onderzoeksgebied. Dit heeft de volgende relevante resultaten opgeleverd: R 58 Reichssicherheitshauptamt R 58/3578

Bandnummer 1 Enthält v.a. : Englische Flugzeuge Luftangriffe auf deutsche Städte, Mai-Dez. 1941 Angriffe auf Holland, Norwegen, Polen, die Tschechoslowakei und die besetzten Ostgebiete Erfassung der durch den Abwurf von Spreng- und Brandbomben entstandenen Sachschäden Zahl der toten, verletzten und evakuierten Personen Absturz und Abschuss von Flugzeugen Abwurf von Kleiderkarten in den Bezirken Koblenz und Hamburg Melding van 31 juli 1941 betreffende het neerkomen van bommen te Made:

-

Niet relevant, geen exacte locatie bekend.

Melding van 2 oktober 1941 betreffende het neerkomen van bommen te Oosterhout:

-

Niet relevant, geen exacte locatie bekend.

Tabel 28: Overzicht van relevante inventarisnummers met betrekking voor voorliggend HVO-NGE uit het BaBL.

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 65 van 79

BIJLAGE 6

EOD EN MMOD: MUNITIERUIMINGEN EN MIJNENVELDEN

In deze bijlage zijn de gegevens met betrekking tot de naoorlogse ruimingen van munitie en mijnenvelden opgenomen. Bij het SIB zijn de munitieruimrapporten van de EOD ondergebracht van 1971 tot 2010. Voor voorliggend onderzoek zijn munitieruimrapporten aangevraagd, waarbij munitie is geruimd door de EOD in of in de directe nabijheid van het onderzoeksgebied. Tevens is in het SIB het archief van de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst (MMOD) geraadpleegd. De MMOD is een voorloper van de EOD en heeft direct na de oorlog veel munitie geruimd. e EOD heeft overzichtskaarten aangeleverd die informatie bieden over de mogelijke aanwezigheid van mijnenvelden binnen het onderzoeksgebied, kaart materiaal is weergegeven in bijlage 7. EOD: Munitieruimingen De EOD heeft de inventarissen van de munitieruimrapporten9 beschikbaar gesteld. In de munitieruimrapporten van de EOD van 1971 tot heden is gezocht naar geruimde NGE in of in de omgeving van het onderzoeksgebied. De munitieruimrapporten in een straal van 500 meter rond het onderzoeksgebied zijn meegenomen in de analyse, zodat een goed beeld wordt verkregen van de soort NGE die zijn ingezet in de omgeving tijdens de oorlog.

Figuur 10: Munitieruimingen EOD binnen het onderzoeksgebied (Bron ondergrond: ESRI). In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde munitieruimingen van de EOD opgenomen. In enkele gevallen is de ruimlocatie slechts op straatniveau gegeven. De locatieaanduiding is in die gevallen indicatief aangegeven. Daarbij dient opgemerkt te worden dat de locatieomschrijvingen van de meeste munitieruimrapporten dermate onnauwkeurig genoteerd zijn, dat aan de hand van deze omschrijvingen de exacte locatie niet achterhaald worden. Deze meldingen worden voornamelijk als indicatie van ingezette of achtergelaten munitie gebruikt. Verder zijn ter plaatse van locaties waar naoorlogs weinig grondroeringen plaatsgevonden hebben over het algemeen tevens weinig munitieruimingen uitgevoerd. Munitieruimingen kunnen ook als contra-indicatie gebruikt worden.

9

De munitieruimrapporten worden ook wel MORA’s of UO’s genoemd.

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 66 van 79

Munitieruiming 20031137

Geruimde NGE Mortiergranaat 8/10cm

Locatie Nieuwelaan, Made

Relevantie Relevant

1996240

Ongevaarlijk voorwerp

Witteweg 12, Made

Niet relevant

19893130

1 granaat 75 mm

Prinsenpolder 140, Made

Relevant, geschutmunitie

19870804

1 granaat, diameter 10 cm

Stationsstraat 24, Made

Relevant, geschutmunitie

19870887

Ongevaarlijk voorwerp

Brandestraat 8, Made

Niet relevant

Tabel 29: Overzicht munitieruimingen (Bron: EOD). EOD: Mijnenvelden Naast de munitieruimingen is informatie omtrent de mijnenvelden binnen het onderzoeksgebied verkregen. De mijnenveldkaarten, waarop de mijnenvelden binnen het onderzoeksgebied zijn weergegeven, zijn opgenomen in bijlage 6. Binnen het onderzoeksgebied zijn geen bekende mijnenvelden aangetroffen. MMOD Daarnaast is bij het Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB) van het Ministerie van Defensie het archief van de MMOD geraadpleegd. De MMOD is één van de voorlopers van de EOD en heeft direct na de oorlog veel munitie geruimd. In sommige gevallen is de informatie uit het MMOD-archief identiek aan de gegevens omtrent mijnenvelden en munitieruimingen. Voor het onderzoeksgebied is de volgende relevante informatie aangetroffen: MMOD: Gemeente Made en Drimmelen

-

Niet relevant, kennisgeving van burgemeester.

Tabel 30: Relevante informatie uit het MMOD-archief.

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 67 van 79

BIJLAGE 7

CARTOGRAFISCH MATERIAAL

Voor dit HVO-NGE is intensief gebruik gemaakt van kaartmateriaal. Dit kaartmateriaal is digitaal ontsloten in GIS. Het volgende kaartmateriaal is opgenomen in deze bijlage: • Geallieerde stafkaart • Defence overprint • Bunkerarchief • Mijnenveldkaart • Topotijdreis • Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) • Huidige topografische kaart Geallieerde stafkaart De geallieerde stafkaart is verkregen via het Kadaster en geeft een beeld van hoe het gebied er tijdens de Tweede Wereldoorlog uitzag. Stafkaarten zijn voorzien van een coördinatenstelsel gebaseerd op kaartvierkanten, het zogenaamde Nord du Guerre-coördinatenstelsel. Een kaartvierkant is een locatieaanduiding van één kilometer bij één kilometer. In sommige gevallen zijn de locaties op honderd meter (zescijferig coördinaat) en op tien meter (achtcijferig coördinaat) nauwkeurig. In stukken van land- en luchteenheden uit de Britse National Archives worden deze coördinaten gebruikt om locaties aan te duiden. Het onderzoeksgebied ligt op de geallieerde stafkaart 9 SE Terheijden, in de kaartvierkanten qD.9547, qD.9647, qD.9546 en qD.9646 In onderstaand figuur is de geallieerde stafkaart inclusief het projectlocatie en onderzoeksgebied en kaartvierkanten weergegeven.

Figuur 11: Uitsnede geallieerde stafkaart 9 SE Terheijden met relevante kaartvierkanten (Bron: Kadaster).

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 68 van 79

Defence overprint Een defence overprint is een uitgave van een geallieerde stafkaart waarop vijandelijke posities en stellingen zijn aangeduid. De overprint geeft informatie over stellingen, frontlijnen en andere militaire informatie die werd verzameld door geallieerde inlichtingendiensten. De voor dit onderzoek beschikbare overprint(s) dateert van september 1944 en is afkomstig uit NARA.

Figuur 12: Uitsnede defence overprint (Bron: NARA). Op de defence overprint is geen militaire infrastructuur binnen de projectlocatie aanwezig.

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 69 van 79

Bunkerarchief Het archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie (beter bekend als het Bunkerarchief) bevat informatie over verdedigingswerken van meer permanente aard. Voorbeelden hiervan zijn de betonnen bunkers van de Atlantikwall, versterkingen rond vliegvelden en onderdelen van stellingen. In Figuur 13 is de Blokkaart weergegeven, waarop het onderzoeksgebied zichtbaar is.

Figuur 13: Uitsnede Blokkaart 279 blok 5D (Bron: Nationaal Archief).

Op de blokkaart zijn geen bunkers of stellingen zichtbaar.

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 70 van 79

Mijnenveldkaart Via de EOD is de mijnenveldkaart verkregen. Mijnenveldkaarten zijn stafkaarten waarop de mijnenvelden met rood zijn aangegeven. Zoals zichtbaar in Figuur 14 waren binnen het onderzoeksgebied geen mijnenvelden of mijnenverdachte gebieden aanwezig.

Figuur 14: Uitsnede mijnenveldkaart 9 SE Terheijden (Bron: EOD).

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 71 van 79

Topotijdreis Op topotijdreis.nl staan de kadastrale kaarten van Nederland in de periode 1815 tot heden. Voor dit HVO-NGE worden deze kaarten gebruikt om locaties te bepalen voor, ten tijde van en na de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Als voorbeeld is de kaartlaag van 1943 weergegeven in Figuur 15.

Figuur 15: Uitsnede kaartlaag 1943 (Bron: Topotijdreis).

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 72 van 79

Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Via het AHN kunnen digitale hoogtekaarten van Nederland worden ingezien. Deze hoogtekaarten maken het mogelijk om verstoringen in het landschap, die gerelateerd kunnen worden aan oorlogshandelingen, inzichtelijk te maken. Vooral in gebieden waar sinds de Tweede Wereldoorlog weinig tot geen grondroerende werkzaamheden hebben plaatsgevonden, zoals bos- en duingebieden, kunnen mogelijke verstoringen als bomkraters en oude loopgraven via het AHN worden waargenomen. In Figuur 16 is een uitsnede van het huidige onderzoeksgebied in het AHN weergegeven. Op het AHN zijn binnen het onderzoeksgebied geen verstoringen waarneembaar die gerelateerd kunnen worden aan oorlogshandelingen

Figuur 16: Uitsnede AHN2 (Bron: AHN).

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 73 van 79

Huidige topografische kaart De huidige topografische kaart is afkomstig van ESRI, de ontwikkelaar van ArcGIS Pro. Deze kaartlaag is dermate nauwkeurig dat deze bruikbaar is voor het inpassen van overig kaartmateriaal en voor het nauwkeurig weergeven van NGE-Verwachtingsgebied. Een uitsnede van deze kaart is weergegeven in Figuur 17.

Figuur 17: Uitsnede huidige topografische kaart (Bron: ESRI).

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 74 van 79

BIJLAGE 8

OVERZICHT LUCHTFOTO’S

Bij de volgende instanties zijn luchtfoto’s van tijdens de oorlog geraadpleegd: • Bibliotheek Wageningen Universiteit (Wageningen, NL); • Topografische Dienst Kadaster (Zwolle, NL); • The National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh, VK); Voor dit HVO-NGE is gebruik gemaakt van luchtfoto’s van tijdens de oorlog. Deze luchtfoto’s zijn binnen het GIS-systeem gegeorefereerd. Waar nodig is gebruik gemaakt van het optimaliseren van het contrast. Luchtfoto’s vormen een belangrijke bron, omdat ze een beeld geven van de projectlocatie tijdens de oorlog. Daarnaast kunnen luchtfoto’s sporen tonen van oorlogshandelingen, zoals kraters, schade of stellingen. Bij de analyse van luchtfoto’s wordt bij voorkeur gewerkt met luchtfoto’s die dateren van kort na relevante oorlogshandelingen. Dan zijn sporen van oorlogshandelingen nog het best zichtbaar. Bij foto’s van latere datum kan mogelijke schade al hersteld zijn. Bij het beoordelen van luchtfoto’s is gebruik gemaakt van een classificatie in validiteit van de waargenomen verstoringen. Hierbij is gebruik gemaakt van drie niveaus van betrouwbaarheid10: Bevestigd: betrouwbaarheid grenst aan zekerheid. De waarneming kan worden bevestigd met een tweede bron. Waarschijnlijk: de organisatie is overwegend zeker van de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto.

Mogelijk: de organisatie is overwegend onzeker van de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto. Per waargenomen verstoring is in het GIS-systeem bijgehouden welk niveau van betrouwbaarheid van toepassing is. Wanneer een waargenomen verstoring als “Mogelijk” wordt gecategoriseerd, wordt deze niet opgenomen in het GISsysteem wanneer in het overige bronnenmateriaal de verstoring niet kan worden bevestigd. Geraadpleegde luchtfoto’s voor voorliggend onderzoek: Collectie / sortie Fotonummer 2866 4375 4/1333 3012 4/1333 3011 4/1333 4011 050 02/4115 Tabel 31: Overzicht luchtfoto’s.

Datum 13-09-1944 29-11-1944 29-11-1944 29-11-1944 28-12-1944

Betrouwbaarheid

Bron Kadaster Kadaster Kadaster Kadaster NCAP

In tekening 01AB zijn de luchtfoto’s ingepast.

10

Dit staat vermeld in het CS-VROO-01: Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten.

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 75 van 79

BIJLAGE 9

IN HET VERLEDEN UITGEVOERDE ONDERZOEKEN

In het verleden zijn geen Historische Vooronderzoeken uitgevoerd die overlap hebben met het onderzoeksgebied en die anders enigszins binnen de grenzen van het onderzoeksgebied vallen. Deze onderzoeken zijn opgesteld conform het BRL-OCE en het WSCS-OCE, de voorlopers van de huidige richtlijnen. Vandaag de dag wordt gebruik gemaakt van het CS-OOO/CS-VROO voor het afbakenen van NGE-Verwachtingsgebieden. De onderzoeken die zijn opgesteld conform het BRL-OCE en het WSCS-OCE voldoen mogelijk niet aan de huidige richtlijnen voor het opstellen van een NGEVerwachtingskaart. Om deze reden worden de conclusies uit deze rapporten niet zonder meer overgenomen in de voorliggende NGE-Verwachtingskaart. Waar de rapporten geen aanvulling bieden op het voorliggend rapport, zullen de conclusies niet nader benoemd worden.

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 76 van 79

BIJLAGE 10 WETTELIJK KADER In deze bijlage is de belangrijkste vigerende wet- en regelgeving beschreven die betrekking heeft op NGE. Hierbij wordt opgemerkt dat de wet- en regelgeving aan verandering onderhevig is. De belangrijkste (specifieke) regelgeving rondom (het opsporen van) NGE volgt uit de het Arbobesluit, de Regeling Rijksfinanciering en het CS-OOO. Voor een volledige beschrijving van de vigerende inhoud van de genoemde wet- en regelgeving wordt verwezen naar www.wetten.nl. Arbowet In de Arbowet (arbeidsomstandighedenwet) is de arbeidsveiligheid vastgelegd en de verantwoordelijkheid van opdrachtgevers en opdrachtnemers. Het is een kaderwet, waarin algemene bepalingen staan die gelden voor alle plekken waar arbeid wordt verricht. Concrete regelgeving is verder uitgewerkt in het Arbobesluit en de Arboregeling. De arbeidsinspectie is het bevoegd gezag om toe te zien op de naleving van het Arbobesluit en -regeling. Hieronder worden de artikelen vermeld die direct verband houden met NGE. Arbobesluit In het Arbobesluit staat de belangrijkste specifieke regelgeving vermeld voor bedrijven die actief zijn met het opsporen van NGE of hiermee te maken hebben in verband met grondroerende werkzaamheden. Artikel 4.10 - Ontplofbare oorlogsresten (laatste wijziging: Staatsblad 2020, nummer 440, in werking getreden per 01-012021).

In alle gevallen waarin gevaar voor de veiligheid of gezondheid van werknemers kan bestaan door de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, wordt, alvorens werkzaamheden worden aangevangen, hiernaar een oriënterend onderzoek ingesteld. Indien nodig wordt tevens nader onderzoek uitgevoerd. Wanneer opsporing van ontplofbare oorlogsresten nodig is, dient dit uitgevoerd te worden door bedrijven die in het bezit zijn van een certificaat opsporen ontplofbare oorlogsresten en door de daarvoor gekwalificeerde personen. Arboregeling In de Arboregeling zijn concrete voorschriften opgenomen om de veiligheid en gezondheid van en rondom het opsporingsproces te waarborgen. De volgende artikelen zijn hiervoor van toepassing. Artikel 4.16 - Registratie of herregistratie van personen die werken met explosieve stoffen. Personen die werken met of nabij NGE, dienen gecertificeerd te zijn. Artikel 4.17f - Afgifte certificaat opsporen van ontplofbare oorlogsresten (wijziging per 1-1-2021). Een certificaat voor het opsporen van ontplofbare oorlogsresten als bedoeld in artikel 4.10, vijfde lid, van het besluit, wordt door de certificerende instelling afgegeven indien de aanvrager voldoet aan de eisen zoals vastgelegd in het certificatieschema voor het opsporen van ontplofbare oorlogsresten (CS-OOO).

Certificatieschema Opsporing Ontplofbare Oorlogsresten (CS-OOO) Hierin zijn onder andere richtlijnen, proceseisen en deskundigheidseisen opgenomen op gebied van opsporing naar ontplofbare oorlogsresten. Het CS-OOO is sinds 1 januari 2021 de opvolger van de Werkveldspecifiek certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE) en is wettelijk verankerd in de Arbowet. Om het maatschappelijk belang – veiligheid en gezondheid van en rondom de arbeid – te waarborgen, is door de overheid gekozen voor een wettelijk verplichte certificatieregeling voor de borging van de kwaliteit/veiligheid van het opsporen van conventionele explosieven. Rijksfinanciering Met ingang van 1 januari 2021 is de zogenaamde “Bommenregeling” aangepast. Vanaf 2021 kunnen alle gemeenten in geval van vooronderzoek, opsporing en ruiming van explosieven een bijdrage van 68% in de kosten ontvangen door het indienen van een raadsbesluit. Vanaf 2021 is de mogelijkheid voor het ontvangen van een suppletie-uitkering beperkt tot de werkelijk gemaakte kosten. Verzoeken om een bijdrage dienen voor 1 april 2024 te worden ingediend.

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 77 van 79

Om in aanmerking te komen voor een bijdrage voor 2023 dient de gemeente een raadsbesluit in waarin de gemaakte kosten voor het opsporen en ruimen van explosieven zijn opgenomen. Er hoeft geen verdere onderbouwing overlegd te worden. Projectplannen of studies naar risico’s e.d. worden niet in behandeling genomen. BTW komt, net als onder het voormalige Bijdragebesluit, niet voor compensatie in aanmerking. In de opgave van de gemaakte kosten dient daarom duidelijk te worden opgenomen dat de bedragen exclusief BTW zijn. Het ministerie ontvangt raadsbesluiten bij voorkeur per e-mail via regelingen@minbzk.nl. Per post aanvragen is ook mogelijk. De stukken dienen in dit geval te worden verzonden aan: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties t.a.v. FEZ/FAR/Regelingen Postbus 20011 2500 EA Den Haag Overige relevante regelgeving Naast bovengenoemde wet- en regelgeving kunnen op verschillende deelaspecten andere regelingen van toepassing zijn. Onderstaand worden de belangrijkste benoemd: • Wet Wapens en Munitie: het is ingevolge de Wet wapens en munitie verboden wapens en munitie voorhanden te hebben, te dragen en te vervoeren. Opsporingsbedrijven die gecertificeerd zijn voor deelgebied A dienen te beschikken over een ontheffing krachtens artikel 4 van deze wet. • Wet veiligheidsregio's en de Aanpassingswet veiligheidsregio's. • Wet milieubeheer.

• Wet op de archeologische Monumentenzorg. • Wet vervoer gevaarlijke stoffen. • Circulaire Opslag ontplofbare stoffen • Omgevingswet 2024 Voor de omgang met stoffelijke resten gelden de volgende wettelijke kaders: • Verdragen van Geneve, artikel 4 van 1929 en artikel 17 van 1949: het bergen van stoffelijke resten uit de oorlog is een taak van de Bergings- en Identificatie Dienst van de Koninklijke Landmacht (BIDKL: vaak aangeduid als de 'Gravendienst') • Wet op de Lijkbezorging, artikel 21: de burgemeester is verantwoordelijk voor lijkbezorging van onbekende personen. De burgemeester/politie roept assistentie van de BIDKL in. • Burgerlijk Wetboek, boek 5, artikel 5, lid 1: bij het stuiten op een veldgraf, is het verplicht om met bekwame spoed aangifte te doen van de vondst bij de plaatselijke overheid (politie/gemeente) en eveneens de zaak in bewaring te geven aan de politie/gemeente die dit vordert. De politie/gemeente roept de BIDKL ter plaatse. • Wet Wapens en munitie artikel 2 en 3: in verband met eventueel aanwezige vuurwapens, of munitie, of onderdelen, of hulpstukken daarvan kan ook de Wet wapens en munitie van toepassing zijn op de vondst van een veldgraf. • Circulaire Vliegtuigberging: Staatscourant 2016 Nr.

54987 (Tot 2013 was dit de Ministeriële publicatie 40-45): bij vliegtuigbergingen geldt: 'Om de zorgvuldigheid van een berging te waarborgen en invulling te geven aan de Verdragen van Genève, en relevante overeenkomsten met de Verenigde Staten, het Gemenebest en Duitsland inzake de overdracht van stoffelijke resten, is de berging en identificatie van stoffelijke resten uit WO II bij uitsluiting voorbehouden aan de BIDKL'.

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 78 van 79

VERWBIJLAGE 11 TEKENINGEN Tekening

01:

Inpassing luchtfoto’s d.d. 1944

Tekening

02:

Gebeurtenissenkaart

Tekening

03:

Verwachtingskaart NGE

75431 / RO-250054

CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat

Pagina 79 van 79

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=drimmelen&id=f8384a4d-980a-4535-b735-f6951f95f8e5