[2026008366] Bijlage 4 bij raadsvoorstel Bijlage 15 motivering - Historisch vooronderzoek NGE
Tekst van het document
Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven
Made Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
AT-140 19-03-2018
RO- 250054 versie 0.1 10 maart 2025
Riel Explosive Advice & Services Europe B.V. Vijfhuizenbaan 1b, 5133 NH Riel Nederland Postbus 21, 5133 ZG Riel Nederland T +31 (0)13 518 60 76 www.reaseuro.com info@reaseuro.com KvK-nummer 180.501.31 BTW NL80.67.88.136.B01
Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven
Made Prinsenpolderstraat - Haagstraat - Dahliastraat Opdrachtgever
:
De Essentie
Kenmerk
:
75431 / RO-250054
Plaats en datum
:
Riel, 10 maart 2025
REASeuro
Naam & functie
Auteur
Dhr. W.J.P. van Lierop, MA Historicus Dhr. R. Pertijs, GIS-specialist Dhr. T. Akyazi, MA Historicus Domico van der Linden Senior Deskundige NGE Dhr. W.J.P. van Lierop, MA Historicus Dhr. T. Akyazi, MA Historicus Dhr. A.P.A.M. van Riel, Algemeen Directeur
GIS-ondersteuning
Gecontroleerd
Luchtfoto-analyse
Goedgekeurd door
De Essentie
Naam & functie
Akkoord/handtekening voor gezien
Mevr. L. van Dongen
Handtekening
Datum 10 maart 2025 10 maart 2025 11 maart 2025 11 maart 2025 10 maart 2025 10 maart 2025 11 maart 2025
Handtekening
Datum
Informatiebescherming. Op grond van artikel 6:162 BW mag niets uit dit document worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of welke andere wijze, inclusief digitale verwerking, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van REASeuro. De opdrachtgever mag voor intern gebruik duplicaten maken.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 1 van 79
INHOUDSOPGAVE Pagina RESULTAATOVERZICHT ................................................................................................................................. 2 AANLEIDING EN DOEL .............................................................................................................................................................................. 3 ANALYSE ................................................................................................................................................................................................... 3 CONCLUSIES ............................................................................................................................................................................................. 3 ADVIES ...................................................................................................................................................................................................... 4 1
INLEIDING ............................................................................................................................................... 6 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6
AANLEIDING................................................................................................................................................................................ 6 PROJECTLOCATIE EN ONDERZOEKSGEBIED .............................................................................................................................. 7 DOEL............................................................................................................................................................................................ 7 METHODIEK ................................................................................................................................................................................ 7 ONDERZOEKSUITSLUITINGEN .................................................................................................................................................... 8 LEESWIJZER ................................................................................................................................................................................. 9
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ........................................................................................... 10
3
CHRONOLOGISCHE GEBEURTENISSENLIJST ...................................................................................... 12
4
ANALYSE OORLOGSHANDELINGEN .................................................................................................... 14 4.1
BEVRIJDING VAN MADE EN OMGEVING, NOVEMBER 1944 ................................................................................................ 14
5
LEEMTEN IN KENNIS ............................................................................................................................ 24
6
OVERZICHT NGE-VERWACHTINGSGEBIEDEN .................................................................................... 25 6.1
7
CONCLUSIE EN ADVIES ........................................................................................................................ 26 7.1 7.2
8
NGE-VERWACHTINGSGEBIEDEN: HORIZONTALE AFBAKENING .......................................................................................... 25
CONCLUSIE HVO-NGE .......................................................................................................................................................... 26 ADVIES....................................................................................................................................................................................... 26
BIJLAGEN ............................................................................................................................................... 27 BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4 BIJLAGE 5 BIJLAGE 6 BIJLAGE 7 BIJLAGE 8 BIJLAGE 9 BIJLAGE 10 BIJLAGE 11
BEGRIPPENLIJST ............................................................................................................................................................... 28 GERAADPLEEGDE LITERATUUR ....................................................................................................................................... 32 GERAADPLEEGDE INTERNETBRONNEN .......................................................................................................................... 47 ARCHIEFONDERZOEK NEDERLANDSE ARCHIEVEN ....................................................................................................... 49 ARCHIEFONDERZOEK INTERNATIONALE ARCHIEVEN ................................................................................................... 63 EOD EN MMOD: MUNITIERUIMINGEN EN MIJNENVELDEN ...................................................................................... 66 CARTOGRAFISCH MATERIAAL ......................................................................................................................................... 68 OVERZICHT LUCHTFOTO’S..............................................................................................................................................
75 IN HET VERLEDEN UITGEVOERDE ONDERZOEKEN ......................................................................................................... 76 WETTELIJK KADER ....................................................................................................................................................... 77 TEKENINGEN ........................................................................................................................................................ 79
RESULTAATOVERZICHT
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 2 van 79
In dit overzicht zijn de resultaten van dit Historisch Vooronderzoek - Niet Gesprongen Explosieven1 (HVONGE) samengevat. AANLEIDING EN DOEL De Essentie is voornemens werkzaamheden te verrichten voor het project Prinsenpolderstraat - Haagstraat Dahliastraat te Made. Iedere opdrachtgever dient op basis van de Arbowetgeving en de Wet Openbare Orde en Veiligheid alle risico’s, inclusief mogelijke risico’s met betrekking tot NGE, in ogenschouw te nemen voordat de voorgenomen grondroerende werkzaamheden daadwerkelijk starten. ANALYSE Uit het raadplegen van het bronnenmateriaal blijkt dat binnen het onderzoeksgebied tijdens de bevrijdingsgevechten van Made op 4 november 1944 veel artilleriebeschietingen hebben plaatsgevonden. Hierdoor is er sprake van een NGE-verwachtingsgebied binnen het gehele onderzoeksgebied. CONCLUSIES In dit HVO-NGE zijn de volgende onderzoeksvragen beantwoord: • Is er sprake van een NGE-verwachtingsgebied in (gedeelten van) de projectlocatie naar de situatie van 1945 (het einde van de oorlog)? o Ja, binnen het gehele onderzoeksgebied is er sprake van een NGE-verwachtingsgebied. • Welke soort, hoeveelheid en verschijningsvorm van de vermoede NGE kunnen worden verwacht? o Er worden NGE verwacht binnen de projectlocatie, zie paragraaf 6.1.
• Wat is het advies met betrekking tot de (voorbereiding op de) uit te voeren werkzaamheden? o Het advies is opgenomen in paragraaf 7.2. Nr.
§
Hoofdsoort
Kaliber/ type
Subsoorten
Oorlogshandeling
Aantal
1
4.1
Geschutmunitie
2 inch t/m 15 cm
Brisantgran aten
Bevrijdingsgevechten Made 4 november 1944
Een tot enkele
Verschijningsvorm Verschoten
Tabel 1: Overzicht afbakening van NGE-verwachtingsgebieden.
1
In tegenstelling tot het Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten, waarin de term Ontplofbare Oorlogsresten (OO) is opgenomen, hanteert REASeuro de ruimere vakterm Niet Gesprongen Explosieven (NGE).
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 3 van 79
Figuur 1: NGE-Verwachtingsgebieden binnen de voorliggende projectlocatie (Bron ondergrond: ESRI).
ADVIES Uit het HVO-NGE is gebleken dat ter plaatse van de gehele projectlocatie sprake is van de mogelijke aanwezigheid van NGE. Om te bepalen waar een verhoogd risico ontstaat, adviseert REASeuro een Projectgebonden Risicoanalyse Niet Gesprongen Explosieven (PRA-NGE) te laten uitvoeren. Om een PRANGE te kunnen uitvoeren, is een uitgewerkt (concept) ontwerp van de in het gebied geplande projecten noodzakelijk. Daarnaast is het van belang te kunnen beschikken over gegevens met betrekking tot de bodemopbouw, grondmechanische eigenschappen, grondwaterstanden, milieuhygiënische kwaliteit, etc. De PRA-NGE heeft tot doel antwoord te geven op de volgende vragen: • Wat is binnen de grenzen van het onderzoeksgebied de verticale afbakening van het NGEverwachtingsgebied? Aan de hand van diverse parameters (zoals grondsoort en naoorlogse werkzaamheden) wordt een verdacht gebied NGE verticaal afgebakend. Hierbij wordt ook gekeken of de cartografische onnauwkeurigheid en de horizontale verplaatsing van een NGE in de bodem aangepast dienen te worden. • Op welke wijze kunnen de werkzaamheden veilig worden uitgevoerd in een verdacht gebied NGE? In een PRA-NGE worden de werkzaamheden die effect kunnen hebben op de mogelijk aanwezige NGE geïdentificeerd op basis van de plan- en/of ontwerptekeningen. Op basis hiervan kunnen de risico’s worden beschreven.
De volgende onderwerpen worden in een PRA-NGE uitgewerkt: o De kans op aantreffen van NGE tijdens de werkzaamheden. o De kans op het tot uitwerking komen van NGE door de werkzaamheden. o De gevolgen van een uitwerking van NGE voor het project en de omgeving. o Advies op welke wijze de risico’s teruggebracht kunnen worden tot een acceptabel niveau en zo de werkzaamheden van de klant veilig kunnen worden uitgevoerd.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 4 van 79
o Indien van toepassing, een advies op welke wijze opsporing van NGE kan plaatsvinden en met welke locatiespecifieke omstandigheden rekening dient te worden gehouden in het geval van opsporing. Om op een correcte wijze om te kunnen gaan met het protocol spontaan aantreffen NGE en om een inschatting te kunnen maken of men met mogelijke NGE te maken heeft, bestaat de mogelijkheid om werknemers de cursus ‘Basiskennis NGE’ te laten volgen. Voor het toezichthoudend personeel bestaat ook de 2-daagse cursus Inzicht in het NGE-bodemonderzoek. Tevens kan altijd contact worden opgenomen met REASeuro indien aanvullende informatie gewenst is over het protocol. REASeuro geeft De Essentie tevens het dringend advies om het voorliggende rapport te delen met het bevoegd gezag.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 5 van 79
1
INLEIDING
In dit hoofdstuk is beschreven wat de aanleiding is voor het uitvoeren van het Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven (HVO-NGE). Daarnaast zijn de projectlocatie en het onderzoeksgebied, het doel van het onderzoek en de methodiek beschreven. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een leeswijzer. 1.1
AANLEIDING
De Essentie is bezig met de voorbereidingen voor de werkzaamheden van het project Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat te Made. In de voorbereiding van een project waarbij de grond/waterbodem wordt geroerd is de opdrachtgever verplicht een onderzoek met betrekking tot de mogelijke aanwezigheid en risico’s betreffende NGE2 uit te voeren. Dit is vastgelegd in het Arbobesluit (artikelen 2.26 en 4.10 lid 1 t/m 4). Een verklaring van het wettelijke kader is in Bijlage 10 weergegeven. Om inzichtelijk te maken of er een verhoogde kans op aantreffen van NGE is binnen de projectlocatie, heeft De Essentie opdracht gegeven aan REASeuro om een HVO-NGE uit te voeren voor de huidige projectlocatie. Het HVO-NGE heeft tot doel om te beoordelen of er in het onderzoeksgebied sprake is van aanwijzingen van de aanwezigheid van NGE als gevolg van oorlogshandelingen gedurende de conflictperiode (1940-1945), en indien deze aanwijzingen er zijn, om het NGE-Verwachtingsgebied af te bakenen. Het voorliggende HVO-NGE is opgesteld conform de eisen van het CS-VROO-01/-02 (versie 2023-01a, 1 november 2023) met betrekking tot het Historisch Vooronderzoek - Niet Gesprongen Explosieven.3 Per 1 januari 2021 is het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieve (WSCS-OCE) vervallen.
Hierdoor bestaan er geen wettelijke richtlijnen meer voor het uitvoeren van een HVO-NGE. Per 1 januari 2021 is wel het Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten (CS-OOO) van kracht, echter bevat dit certificatieschema geen richtlijnen met betrekking tot het HVO-NGE. In samenwerking tussen de organisatie Samenwerking Infrabeheerders voor het Veilig Omgaan met de Ondergrond in Nederland (SIVOON), Platform Blindgangers, Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) en Vereniging van Waterbouwers is daarom het private Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO-01) ontwikkeld. Deze samenwerking wordt daarbij ondersteund door Stichting VOMES. Stichting VOMES verzorgt een registratiesysteem voor beroepsgroepen die werken met explosieve stoffen en die ontplofbare oorlogsresten opsporen. Tevens is Stichting VOMES schemabeheerder voor certificatieschema’s in het werkveld van NGE. De aanleiding voor de ontwikkeling van het CS-VROO is het besluit van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) om de eisen voor het HVO-NGE uit het WSCS-OCE te schrappen. Het Centraal College van Deskundigen Ontplofbare Oorlogsresten (CCvD-OO) heeft uitgesproken het onverminderd van belang te vinden dat er een certificatienorm beschikbaar blijft met daarin de eisen voor het HVO-NGE en de PRA-NGE.
In het CS-VROO-01 wordt verwezen naar het document “Nadere bepalingen voor het beoordelen van bronnenmateriaal en afbakening verdacht gebied” (CS-VROO-02). Dit document is als ontwerp gepubliceerd, gelijktijdig met de publicatie van het certificatieschema. Bij de uitvoering van dit HVO-NGE worden het CS-VROO-01 en CS-VROO-02 als richtlijn toegepast, waarbij indien noodzakelijk gemotiveerd wordt afgeweken.
2
In tegenstelling tot het Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten, waarin de term Ontplofbare Oorlogsresten (OO) is opgenomen, hanteert REASeuro de ruimere vakterm Niet Gesprongen Explosieven (NGE). 3 Zie voor nader uitleg Bijlage 1.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 6 van 79
1.2
PROJECTLOCATIE EN ONDERZOEKSGEBIED
De projectlocatie betreft een tweetal weilanden in het noordwestelijke deel van Made. Het onderzoeksgebied omvat het gebied binnen een straal van 250 meter rond de projectlocatie. Door gebruik te maken van een onderzoeksgebied wordt een zo compleet mogelijk beeld van de omgeving van de projectlocatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog verkregen.
Figuur 2: Projectlocatie en onderzoeksgebied (Bron ondergrond: ESRI).
1.3
DOEL
Het doel van het HVO-NGE is antwoord te geven op de volgende vragen: • Is er sprake van een of meerdere NGE-Verwachtingsgebieden binnen (delen van) de projectlocatie op basis van de situatie van 1945 (het einde van de oorlog)? • Wat is de soort, hoeveelheid en verschijningsvorm van de NGE die mogelijk zijn achtergebleven? • Wat is het advies met betrekking tot de (voorbereiding op de) uit te voeren werkzaamheden? 1.4
METHODIEK
Aan de hand van een groot aantal bronnen wordt NGE-gerelateerde informatie uit het onderzoeksgebied geïnventariseerd. In de inventarisatie van het bronnenmateriaal wordt gezocht naar gebeurtenissen die hebben geleid tot het in de bodem komen van NGE en gebeurtenissen die hebben geleid tot het verwijderen van NGE uit de bodem.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 7 van 79
Uit de geraadpleegde (historische) bronnen komen oorlogshandelingen naar voren. 4 Per oorlogshandeling is beoordeeld of deze relevant is voor het onderzoeksgebied en of voldoende historische gegevens beschikbaar zijn voor het analyseren van de oorlogshandeling. Deze beoordeling bestaat uit het beantwoorden van de volgende vragen: Vond de oorlogshandeling plaats binnen het onderzoeksgebied? • De oorlogshandeling heeft betrekking op het onderzoeksgebied. De oorlogshandeling wordt opgenomen in de gebeurtenissenlijst. • De oorlogshandeling vond buiten het onderzoeksgebied plaats. De oorlogshandeling is niet relevant en wordt niet vermeld in de gebeurtenissenlijst. Wordt de exacte locatie van de oorlogshandeling binnen het onderzoeksgebied duidelijk uit het bronnenmateriaal? • De locatie van de oorlogshandeling kan nauwkeurig worden herleid aan de hand van het bronnenmateriaal. De oorlogshandeling kan worden geanalyseerd. • De locatie van de oorlogshandeling kan niet met voldoende zekerheid en nauwkeurigheid worden vastgesteld. De oorlogshandeling kan niet nader worden geanalyseerd. Zijn meerdere bronnen beschikbaar, of wordt de oorlogshandeling door één betrouwbare bron vermeld? •
Er is sprake van één betrouwbare bron of meerdere bronnen die de oorlogshandeling bevestigen. De oorlogshandeling kan worden geanalyseerd. Eén onvoldoende betrouwbare bron vermeldt de oorlogshandeling. De oorlogshandeling wordt gemeld in de gebeurtenissenlijst, maar het is niet mogelijk deze te analyseren.
•
Op basis van analyse van de relevante oorlogshandelingen wordt vastgesteld of binnen de projectlocatie NGE verwacht wordt. Als dat het geval is, wordt een NGE-Verwachtingsgebied horizontaal en verticaal afgebakend naar de situatie van 1940-1945 en wordt een advies gegeven. Het eindresultaat van deze rapportage betreft een Verwachtingskaart NGE waarop gebieden zijn aangegeven waar sprake is van aantoonbaar verhoogde kans op de aanwezigheid van NGE. Bij het opstellen van het HVO-NGE is gebruikgemaakt van ArcGIS Pro 5 . Binnen dit geografische informatiesysteem zijn kaartmateriaal en luchtfoto’s ingepast op de hedendaagse topografische kaart. Daarnaast is GIS gebruikt voor het aanduiden van locaties waar oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden op basis van de gebeurtenissenlijst (zie hoofdstuk 3) en het intekenen van NGE-Verwachtingsgebied(en), militaire infrastructuur etc. Het onderzoek is uitgevoerd door een projectteam bestaande uit Historici (kundig in o.a. Luchtfoto-analyse), een GIS-specialist en een Senior Deskundige NGE. Op pagina 1 van dit rapport staan de betrokken deskundigen vermeld. 1.5
ONDERZOEKSUITSLUITINGEN
In overeenkomst met de uitgebrachte offerte, is een aantal onderzoeksuitsluitingen vastgesteld. In dit HVO-NGE worden de volgende zaken uitgesloten: • Hoeveelheid achtergebleven NGE. De hoeveelheid achtergebleven NGE is uitsluitend aangegeven indien dit kon worden achterhaald op basis van het geraadpleegde bronnenmateriaal. Indien dit niet mogelijk was, is dit als onbekend genoteerd.
Oorlogshandelingen worden gedefinieerd als ‘gebeurtenissen die kunnen hebben geleid tot de aanwezigheid van NGE’. Voorbeelden van dergelijke gebeurtenissen zijn opgenomen in de begrippenlijst in bijlage 1. 5 In het vervolg aangeduid als GIS.
4
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 8 van 79
•
Contra-indicaties. Ontwikkelingen in de periode 1945 tot heden zijn in dit HVO-NGE niet onderzocht6. Het vaststellen van contra-indicaties op basis van het HVO-NGE wordt door REASeuro als te beperkt beschouwd. Indien sprake is van een NGE-Verwachtingsgebied wordt geadviseerd de contra-indicaties en de gevolgen hiervan in een PRA-NGE op te nemen. Verticale afbakening. Het vaststellen van de verticale afbakening bestaat uit twee onderdelen: het bepalen van de ondergrens en de bovengrens. Binnen het HVO-NGE wordt enkel bepaald wat de ondergrens is van het NGE-Verwachtingsgebied 7 . Dit wordt vastgesteld op basis van de maximale penetratiediepte ten opzichte van het maaiveld gedurende de Tweede Wereldoorlog. Naoorlogse veranderingen van het maaiveld worden niet geanalyseerd, dit wordt in het PRA-NGE in kaart gebracht. In een PRA-NGE wordt tevens de bovengrens van de verticale afbakening vastgesteld. Dit vindt plaats doormiddel van een analyse van contra-indicaties en de gevolgen hiervan binnen een PRA-NGE. Het vaststellen van de bovengrens van de verticale afbakening valt buiten de scope van het voorliggende onderzoek.
•
1.6
LEESWIJZER
In hoofdstuk 2 zijn de geraadpleegde bronnen opgenomen. Op basis van deze bronnen is in hoofdstuk 3 een gebeurtenissenlijst samengesteld. De oorlogshandelingen die als relevant zijn aangemerkt in de gebeurtenissenlijst, worden in hoofdstuk 0 geanalyseerd om vast te stellen of sprake is van een NGEVerwachtingsgebied. In hoofdstuk 5 zijn de leemten in kennis vermeld. In hoofdstuk 6 staat een overzicht van de NGE-verwachtingsgebieden opgenomen. Tot slot is in hoofdstuk 7 het advies opgenomen. Ter verduidelijking is in bijlage 1 een begrippenlijst opgenomen. Uitgebreide opsommingen van de geraadpleegde bronnen met aanvullende toelichting zijn weergegeven in bijlage 2 tot en met 9. In bijlage 10 staat een overzicht van het wettelijk kader en ten slotte zijn de tekeningen opgenomen in bijlage 11.
6
Afgezien van (naoorlogse) munitieruimingen door de MMOD, EOD of andere instanties. Gebied waar op basis van historisch bronnenmateriaal binnen een HVO-NGE is bepaald dat sprake is van een verhoogde kans op het aantreffen van NGE. 7
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 9 van 79
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL
In dit hoofdstuk is aangegeven welke bronnen zijn geraadpleegd. Per geraadpleegde bron is in de bijlagen een overzicht opgenomen van het verzamelde bronnenmateriaal. De bronnen die voor dit HVO-NGE zijn geraadpleegd, zijn weergegeven in Tabel 2. Wanneer het raadplegen van deze bronnen niets heeft opgeleverd wordt dit aangegeven door middel van een streepje. Bron
Verplicht volgens CS-VROO-01/-02 Literatuur □ Nederlandse archieven (Bijlage 4) Gemeentelijk archief □ Provinciaal archief □ Nederlands Instituut voor Militaire Historie □ (NIMH, Den Haag) NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en □ Genocidestudies (NIOD, Amsterdam) Nationaal Archief (NA, Den Haag) □ Generaal Maczek Museum (GMM, Breda) Documentatie Rijkswaterstaat Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD, Soesterberg) □ • Munitieruimrapporten EOD 2010-heden □ • Mijnenveldkaarten Ministerie van Defensie - Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB, Rijswijk) □ • Munitieruimrapporten EOD 1971-2010 □ • MMOD-archief Luchtfotocollecties (Bijlage 8) Bibliotheek Wageningen Universiteit □ (Wageningen, NL) Topografische Dienst Kadaster (Zwolle, NL) □ Haagse Beeldbank (Den Haag, NL) Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH, Den Haag, NL) Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland (Edinburgh, VK): □ • The National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh, VK) Laurier Military History Archive (LMH, Waterloo, CA) National Archives and Records Administration (NARA, College Park (MD), VS) Luftbilddatenbank (LBDB, Estenfeld, DU) Internationale archieven (Bijlage 5) The National Archives (TNA, Londen, VK) Enkel luchtoorlog Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa, Freiburg, DU) Bundesarchiv Berlin-Lichterfelde (BaBL, Berlijn, DU) National Archives and Records
Administration (NARA, College Park (MD), VS) Library and Archives Canada (LAC, Ottawa, CA)
75431 / RO-250054
Geraadpleegd voor voorliggend rapport ■
Heeft relevante informatie opgeleverd ■
■ ■
■ ■
■
■
■
■
■ ■ ■
■ ■ -
■ ■
■
■ ■
■ ■
■
■
■ ■
■ -
■
-
■
■
■
-
■
-
■
■
□
Lucht- én grondoorlog ■
-
■
■
Aanvullende bron
■
■
-
■
■
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
-
Pagina 10 van 79
Bron
Verplicht volgens CS-VROO-01/-02
Geraadpleegd voor voorliggend rapport
Heeft relevante informatie opgeleverd
Internetbronnen (Bijlage 2) Beeldbank WO2 ■ Krantenberichten (al dan niet via Delpher) □ ■ Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog 1939■ ■ 1945 Vergeltungswaffen: V1 en V2 inslagen in ■ ■ Nederland Kaartmateriaal (Bijlage 7) Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) ■ Topografische Dienst Kadaster – □ ■ ■ Stafkaartencollectie (Zwolle, NL) Topotijdreis.nl ■ ■ Overige bronnen DINOloket ■ ■ Rijkswaterstaat: Tophoogte ■ ■ Door opdrachtgever aangeleverde relevante ■ ■ documentatie Getuigen/locatiedeskundigen (wanneer Aanvullende bron ■ mogelijk) Plaatselijke musea ■ Heemkundekring ■ In het verleden uitgevoerde bodemonderzoeken-NGE (Bijlage 9) • REASeuro-database ■ • VEO Bommenkaart □ ■ ■ • ProRail (mits nabij railinfrastructuur) □ ■ • Bekend bij relevante gemeenten □ ■ Tabel 2: Verplichte bronnen conform het CS-VROO-01/-02 ten opzichte van de geraadpleegde bronnen voor voorliggende rapportage en inventarisatie welke bronnen relevante informatie hebben opgeleverd.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 11 van 79
3
CHRONOLOGISCHE GEBEURTENISSENLIJST
Uit het geraadpleegde bronnenmateriaal zijn diverse oorlogshandelingen in en in de omgeving van het onderzoeksgebied naar voren gekomen. In dit hoofdstuk worden deze oorlogshandelingen gevat in een chronologische gebeurtenissenlijst. Per oorlogshandeling staat beschreven welke bronnen beschikbaar zijn voor elke oorlogshandeling. Daarnaast wordt de eerstvolgende beschikbare en/of relevante luchtfoto vermeld die na de desbetreffende oorlogshandeling is genomen. Ten slotte wordt per oorlogshandeling in de lijst vermeld of deze al dan niet relevant is voor het onderzoeksgebied (zie ook paragraaf 1.4). Aan de hand van de gebeurtenissenlijst wordt bepaald welke oorlogshandelingen in hoofdstuk 0 worden geanalyseerd. De locaties waar de oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden zijn ingetekend in GIS en zijn weergegeven in Tekening 02: Gebeurtenissenkaart. Bronnenmateriaal Datum Omschrijving Mei 1940 Opmarsroute gedurende mei 1940 doorkruist het onderzoeksgebied niet. 10 februari 13 bommen sloegen in 1941 een bosgebied te Made in. 14 maart 1941 Blindganger van het bombardement op 10 februari 1941 werd aangetroffen. November Geallieerde troepen 1944 trokken op naar Den Hout en Made om de Maas zo snel mogelijk te bereiken. 3 november De Mark werd 1944 overgestoken en Made en omgeving kwamen in de vuurlinie te liggen.
3-6 november Gedurende enkele dagen 1944 lag Made en de omgeving onder granaatvuur. Grote schade werd hierbij veroorzaakt. 4 november Poolse troepen trokken op 1944 richting Made. Hierbij werd hevige Duitse weerstand geboden.
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven NIMH: Collectie 492, bijlage kaarten
Internationale archieven
Luchtfoto
NIOD: Toegang 077, Inv. 1328 NIOD: Toegang 077, Inv. 1328
Analyse Relevant? Niet relevant, geen oorlogshandelingen nabij het onderzoeksgebied. Niet relevant, geen exacte locatie bekend. Niet relevant, geen exacte locatie bekend.
Paragraaf -
-
GEN 140
Relevant, oorlogshandelingen vonden hierbij binnen en nabij het onderzoeksgebied plaats.
4.1 4.1
BUI 145150 DOO 70
Relevant, oorlogshandelingen vonden hierbij binnen en nabij het onderzoeksgebied plaats.
4.1
BUI 127
Relevant, oorlogshandelingen vonden hierbij binnen en nabij het onderzoeksgebied plaats.
4.1
Relevant, oorlogshandelingen vonden hierbij binnen en nabij het onderzoeksgebied plaats.
4.1
ALP1 55, 60-65, 106-107 ALP2 81
RAT: Toegang 3109, Inv. 305, 879, 882, 884, 885, 886, 887, 888
NCAP: 4/1333, 29 november 1944
BHIC: Toegang 127, Inv. 34
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat - Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 12 van 79
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving Duitse en Poolse artillerie werd bij de aanval ingezet.
Naoorlogs
Inventarisaties van schade aan panden nabij het onderzoeksgebied.
Literatuur BOL 111, 117 BUI 140, 149, 150151, 217 DID2 195196 DID3 250251 DID4 471, 476, 479480 DOO 70 ZIJ 103 KLE 221 MAC 247 BLA 136, 152 BUI 130, 170-171
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
RAT: Toegang 3109, Inv. 305, 879, 882, 884, 885, 886, 887, 888
Internationale archieven
Luchtfoto
Analyse Relevant?
NCAP: 4/1333, 29 november 1944
Relevant, oorlogshandelingen vonden hierbij binnen en nabij het onderzoeksgebied plaats.
4.1
Relevant, oorlogshandelingen vonden hierbij binnen en nabij het onderzoeksgebied plaats.
4.1
Paragraaf
BHIC: Toegang 127, Inv. 34
1971-1999
EOD ruimde meerdere munitieartikelen binnen en nabij het onderzoeksgebied.
EOD: Diverse MORA’s
Tabel 3: Chronologische oorlogshandelingenlijst.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat - Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 13 van 79
4
ANALYSE OORLOGSHANDELINGEN
Uit de inventarisatie van het bronnenmateriaal is gebleken dat verschillende oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden binnen het onderzoeksgebied. De oorlogshandelingen die in hoofdstuk 3 als relevant zijn aangemerkt, worden in dit hoofdstuk nader geanalyseerd. Op basis van deze analyse wordt vastgesteld of sprake is van een (horizontaal) NGE-Verwachtingsgebied. 4.1
BEVRIJDING VAN MADE EN OMGEVING, NOVEMBER 1944
In september 1944 wisten de geallieerde eenheden een groot deel van België te veroveren. Ook Antwerpen werd op 4 september 1944 door de geallieerde soldaten bevrijd, maar in het Scheldegebied bleven Duitse eenheden hardnekkig weerstand bieden, waardoor de haven van Antwerpen niet als aanvoerhaven kon worden gebruikt. In oktober 1944 werd een geallieerd offensief georganiseerd om de Scheldemonding te veroveren. Ter ondersteuning van de strijd om de Schelde, ging op 20 oktober 1944 operatie Pheasant van start. De missie van deze operatie: de bevrijding van Midden- en West-Brabant. Tegelijk wilde het geallieerde opperbevel de bruggen over de Maas bij Keizersveer en Moerdijk veroveren en het Duitse 15de Leger, dat in Brabant zat, insluiten. Onderstaand staat beschreven welke oorlogshandelingen plaatsvonden gedurende de bevrijding van Made en omgeving.
Figuur 3: Overzichtskaart van de opmarsroutes van het 1e Britse Legerkorps in oktober en november 1944 (bron: KLE 206).
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 14 van 79
Begin november 1944 trokken Poolse troepen over de Mark (ten noorden van Breda) en bewogen zich verder noordwaarts in de richting van het Hollands Diep. De Poolse eenheden wonnen grond op de Duitse troepen en bereikten al snel Made. De opmarsroutes worden in het onderstaande figuur weergegeven.
Figuur 4: Opmarsroute in november 1944: de 1e Poolse Pantserdivisie en de 104e Amerikaanse Infanterie Divisie trokken op richting de Moerdijkbruggen. Het onderzoeksgebied werd op 4 november 1944 net niet doorkruist (Bron literatuur: DID4 471).
Op 4 november 1944 werd via Den Hout opgetrokken naar Made, waarbij de eerste Poolse eenheden via de oostzijde het voorliggende onderzoeksgebied bereikten. Een ander onderdeel van de Poolse divisie, ondersteund door tanks, liep ten zuiden van het onderzoeksgebied vast op een Duitse verdedigingslinie (aangelegd op een oude vestingwal). Een deel van de Poolse infanteristen trok derhalve door het duingebied (zie Figuur 5) richting Stuivezand. In dit duingebied lagen Duitse troepen ingegraven te wachten op een geallieerde opmars. Uit het bronmateriaal is gebleken dat zowel aan Duitse als Poolse zijde slachtoffers zijn gevallen bij de plaatsgevonden gevechten.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 15 van 79
Figuur 5: Duitse verdedigingslinies binnen het duingebied en aan de oude vestingwal, waargenomen op een luchtfoto d.d. 29 november 1944 (Bron luchtfoto: NCAP).
Hoewel in het geraadpleegde bronmateriaal geen specifieke meldingen van plaatsgevonden gevechten binnen het onderzoeksgebied zijn aangetroffen, zijn binnen de projectlocatie en het onderzoeksgebied op de luchtfoto’s inslaglocaties van artillerie waarneembaar. In het onderstaande figuur zijn alle kraters binnen en nabij het onderzoekgebied weergegeven. In de tabel zijn verschillende uitsneden van dit gebied getoond en nader toegelicht.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 16 van 79
Figuur 6: Kraters en verstoringen door het inslaan van geschutmunitie binnen het onderzoeksgebied, waargenomen op een luchtfoto d.d. 28 december 1944 (Bron luchtfoto: Kadaster).
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 17 van 79
Nr
Uitsnede en toelichting Uitsnede van een luchtfoto van 1944 waarop kraters (rood) waarneembaar zijn die verband houden met artilleriebeschietingen.
Uitsnede van een luchtfoto van 1944 waarop kraters waarneembaar zijn die verband houden met artilleriebeschietingen.
Uitsnede van een luchtfoto van 1944 waarop kraters waarneembaar zijn die verband houden met artilleriebeschietingen.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 18 van 79
Nr
Uitsnede en toelichting
Uitsnede van een luchtfoto van 1944 waarop verstoringen (rood) waarneembaar zijn die verband houden met artilleriebeschietingen. De kraters zijn hoogstwaarschijnlijk gedempt of land is bewerkt in de tussentijd.
Uitsnede van een luchtfoto van 1944 waarop verstoringen (rood) waarneembaar zijn die verband kunnen houden met artilleriebeschietingen. De kraters zijn hoogstwaarschijnlijk gedempt of land is bewerkt in de tussentijd.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 19 van 79
Nr
Uitsnede en toelichting
Ook zijn in het bronmateriaal oorlogsschademeldingen aangetroffen van gebouwen aan de randen van het onderzoeksgebied. Binnen het onderzoeksgebied zijn op luchtfoto’s schade aan verschillende panden in en rond het onderzoeksgebied zichtbaar. Dit bevestigt het plaatsvinden van beschietingen nabij en in het onderzoeksgebied.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 20 van 79
Figuur 7: Oorlogsschade zichtbaar op een luchtfoto van 28 december 1944 binnen en nabij het onderzoeksgebied (Bron: Kadaster).
Allerlaatst zijn de munitieruimrapporten van de EOD geraadpleegd. Uit deze meldingen kan worden afgeleid dat nabij het onderzoeksgebied meermaals geschutmunitie is geruimd. Binnen het onderzoeksgebied werd onder andere een brisantgranaat van 75 mm (munitie van een Sherman-tank, gebruikt door de 1e Poolse Pantserdivisie) geruimd.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 21 van 79
Figuur 8: Locaties waar door de EOD naoorlogs munitie is geruimd (Bron ondergrond: ESRI). Munitieruiming 20031137
Geruimde NGE Mortiergranaat 8/10cm
Locatie Nieuwelaan, Made
Relevantie Relevant, mortiergranaat
1996240
Ongevaarlijk voorwerp
Witteweg 12, Made
Niet relevant
19893130
1 granaat 75 mm
Prinsenpolder 140, Made
Relevant, geschutmunitie
19870804
1 granaat, diameter 10 cm
Stationsstraat 24, Made
Relevant, geschutmunitie
19870887
Ongevaarlijk voorwerp
Brandestraat 8, Made
Niet relevant
Tabel 4: Overzicht munitieruimingen (Bron: EOD).
Er kan niet worden uitgesloten dat naar aanleiding van de oorlogshandelingen binnen en nabij het onderzoeksgebied NGE van geschutmunitie is achtergebleven binnen de projectlocatie. Derhalve wordt een NGE-verwachtingsgebied ter plaatse van de gehele projectlocatie afgebakend. Binnen dit NGEverwachtingsgebied kan mogelijk NGE van geschutmunitie worden aangetroffen. Omdat geen specifieke informatie betreffende grondgevechten binnen de projectlocatie is aangetroffen in het bronnenmateriaal, kan naar aanleiding van grondgevechten geen NGE-verwachtingsgebied worden afgebakend. In de onderstaande figuur is het NGE-verwachtingsgebied naar aanleiding van de artilleriebeschietingen weergegeven. Binnen dit NGE-verwachtingsgebied kunnen NGE van geschutmunitie (brisantgranaten) van de kalibers 2 inch t/m 15 cm worden aangetroffen. De boven- en ondergrens van de kalibers munitie binnen dit NGE-verwachtingsgebied zijn bepaald op basis van de typen geschut waarover de Duitse en geallieerde eenheden die nabij het onderzoeksgebied opereerden organiek gezien beschikten. Omdat er in de bronnen niet naar voren komt is of er rookgranaten zijn gebruikt, worden deze buiten de afbakening gehouden.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 22 van 79
Figuur 9: NGE-verwachtingsgebied ter plaatse van de projectlocatie (Bron ondergrond: ESRI).
Conclusie Naar aanleiding van de artilleriebeschietingen binnen en nabij het onderzoeksgebied wordt ter plaatse van de projectlocatie een NGE-verwachtingsgebied afgebakend waarbinnen mogelijk NGE van geschutmunitie (brisantgranaten) van de kalibers 2 inch t/m 15 cm kunnen worden aangetroffen. Naar aanleiding van mogelijk plaatsgevonden grondgevechten kan binnen de projectlocatie geen NGE-verwachtingsgebied worden afgebakend. Hiervoor zijn te weinig specifieke aanwijzingen aangetroffen.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 23 van 79
5
LEEMTEN IN KENNIS
Uit dit HVO-NGE is gebleken dat er een aantal leemten in kennis is, namelijk: • Omdat de Duitse archieven grotendeels zijn vernietigd, zijn slechts weinig primaire gegevens beschikbaar over de Duitse zijde van de Tweede Wereldoorlog. • Het is onvoldoende bekend of er gedurende de periode mei 1945 tot en met 1970 NGE zijn aangetroffen, dan wel verwijderd binnen het onderzoeksgebied. • Bij de munitieruimrapporten van de EOD is de locatie van de vindplaats vaak niet nauwkeurig weergegeven. Daarnaast is gebleken dat de kalibers niet altijd correct zijn aangegeven. • MORA’s die geregistreerd zijn op het politiebureau zijn niet geraadpleegd. De originele locaties van de geruimde explosieven zijn niet weergegeven in de ruimingsrapporten. • Boven Nederlands grondgebied waren gedurende de oorlogsjaren op dagelijkse basis (jacht)bommenwerpers actief. Luchtafweergeschut werd ingezet om vijandelijke vliegtuigen uit te schakelen. Wanneer een luchtdoelgranaat het beoogde doel miste en/of de ontsteker van de granaat niet naar behoren functioneerde, kwam de granaat terecht op het maaiveld. Hier kon de granaat alsnog tot detonatie komen, of als blindganger in de bodem indringen. Het is niet in te schatten waar granaten van luchtafweergeschut zijn neergekomen, omdat het luchtafweergeschut meebeweegt met de overvliegende vliegtuigen.
Granaten kunnen tot vele kilometers van het afweergeschut neerkomen. Om deze reden is het niet mogelijk een NGE-Verwachtingsgebied af te bakenen ten gevolge van neergekomen luchtafweergranaten, tenzij een concrete inslaglocatie bekend is of het luchtdoelgeschut tegen gronddoelen is ingezet. • Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog is munitie gedumpt in diverse wateren. Veelal is dit niet (goed) gedocumenteerd, waardoor onopgemerkt NGE achtergebleven kan zijn. Derhalve kan REASeuro deze NGE niet in volledigheid meenemen in voorliggend onderzoek.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 24 van 79
6
OVERZICHT NGE-VERWACHTINGSGEBIEDEN
6.1
NGE-VERWACHTINGSGEBIEDEN: HORIZONTALE AFBAKENING
Op basis van de beoordeling en analyse van het bronnenmateriaal is een (horizontaal) NGEverwachtingsgebied afgebakend. In onderstaande tabel zijn verschillende NGE-verwachtingsgebieden in tabelvorm uitgewerkt, waarbij de hoofdsoort, kaliber/type, oorlogshandeling, verwachte aantal aan te treffen NGE en verschijningsvorm zijn weergegeven. Nr.
§
Hoofdsoort
Kaliber/ type
Subsoorten
Oorlogshandeling
Aantal
1
4.1
Geschutmunitie
2 inch t/m 15 cm
Brisantgran aten
Bevrijdingsgevechten Made 4 november 1944
Een tot enkele
Verschijningsvorm Verschoten
Tabel 5: Overzicht horizontale afbakening van NGE-verwachtingsgebieden.
De horizontaal afgebakende NGE-verwachtingsgebieden zijn weergegeven in Tekening 03.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 25 van 79
7
CONCLUSIE EN ADVIES
In dit hoofdstuk zijn de conclusie en het advies opgenomen die uit dit HVO-NGE voortkomen. 7.1
CONCLUSIE HVO-NGE
Aan de hand van gevonden informatie en opvolgende analyse is gebleken dat er sprake is van een NGEverwachtingsgebied in het onderzoeksgebied naar de situatie van 1945. Het NGE-verwachtingsgebied betreft tevens de gehele projectlocatie. Binnen de NGE-verwachtingsgebieden wordt NGE verwacht. De soort, hoeveelheid en verschijningsvorm van de vermoedelijke NGE zijn opgenomen in paragraaf 6.1. Het advies met betrekking tot de (voorbereiding op de) uit te voeren werkzaamheden is opgenomen in paragraaf 7.2. 7.2
ADVIES
Uit het HVO-NGE is gebleken dat ter plaatse van de gehele projectlocatie sprake is van de mogelijke aanwezigheid van NGE. Om te bepalen waar een verhoogd risico ontstaat, adviseert REASeuro een Projectgebonden Risicoanalyse Niet Gesprongen Explosieven (PRA-NGE) te laten uitvoeren. Om een PRANGE te kunnen uitvoeren, is een uitgewerkt (concept) ontwerp van de in het gebied geplande projecten noodzakelijk. Daarnaast is het van belang te kunnen beschikken over gegevens met betrekking tot de bodemopbouw, grondmechanische eigenschappen, grondwaterstanden, milieu hygiënische kwaliteit, etc. De PRA-NGE heeft tot doel antwoord te geven op de volgende vragen: • Wat is de verticale afbakening van het NGE-Verwachtingsgebied binnen het onderzoeksgebied? Aan de hand van diverse parameters (zoals grondsoort en naoorlogse werkzaamheden) wordt de verticale afbakening van het Verdachte gebied NGE bepaald. Hierbij wordt ook gekeken of de cartografische onnauwkeurigheid en de horizontale verplaatsing van een NGE in de bodem aangepast dienen te worden. • Op welke wijze kunnen de werkzaamheden veilig worden uitgevoerd in een verdacht gebied NGE? In een PRA-NGE worden de werkzaamheden die effect kunnen hebben op de mogelijk aanwezige NGE geïdentificeerd op basis van de plan- en/of ontwerptekeningen. Op basis hiervan kunnen de risico’s worden beschreven.
De volgende onderwerpen worden in een PRA-NGE uitgewerkt: o De kans op aantreffen van NGE tijdens de werkzaamheden. o De kans op het tot uitwerking komen van NGE door de werkzaamheden. o De gevolgen van een uitwerking van NGE voor het project en de omgeving. o Advies op welke wijze de risico’s teruggebracht kunnen worden tot een acceptabel niveau en zo de werkzaamheden van de klant veilig uitgevoerd kunnen worden. o Indien van toepassing, een advies op welke wijze opsporing van NGE kan plaatsvinden en met welke locatiespecifieke omstandigheden rekening dient te worden gehouden in het geval van opsporing. Om op een correcte wijze om te kunnen gaan met het protocol spontaan aantreffen NGE en om een inschatting te kunnen maken of men met mogelijke NGE te maken heeft, bestaat de mogelijkheid om werknemers de cursus ‘Basiskennis NGE’ te laten volgen. Voor het toezichthoudend personeel bestaat ook de 2-daagse cursus Inzicht in het NGE-bodemonderzoek. Tevens kan altijd contact worden opgenomen met REASeuro indien aanvullende informatie gewenst is over het protocol. REASeuro geeft De Essentie tevens het dringend advies om het voorliggende rapport te delen met het bevoegd gezag.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 26 van 79
8
BIJLAGEN BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4 BIJLAGE 5 BIJLAGE 6 BIJLAGE 7 BIJLAGE 8 BIJLAGE 9 BIJLAGE 10 BIJLAGE 11
BEGRIPPENLIJST ............................................................................................................................................................... 28 GERAADPLEEGDE LITERATUUR ....................................................................................................................................... 32 GERAADPLEEGDE INTERNETBRONNEN .......................................................................................................................... 47 ARCHIEFONDERZOEK NEDERLANDSE ARCHIEVEN ....................................................................................................... 49 ARCHIEFONDERZOEK INTERNATIONALE ARCHIEVEN ................................................................................................... 63 EOD EN MMOD: MUNITIERUIMINGEN EN MIJNENVELDEN ...................................................................................... 66 CARTOGRAFISCH MATERIAAL......................................................................................................................................... 68 OVERZICHT LUCHTFOTO’S..............................................................................................................................................
75 IN HET VERLEDEN UITGEVOERDE ONDERZOEKEN ......................................................................................................... 76 WETTELIJK KADER ....................................................................................................................................................... 77 TEKENINGEN ........................................................................................................................................................ 79
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 27 van 79
BIJLAGE 1
BEGRIPPENLIJST
Begrip Bijdragebesluit / Gemeentefonds Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten
Afkorting -
Definitie Regeling voor Rijksfinanciering van (een deel van) de kosten voor het Bodemonderzoek-Niet Gesprongen Explosieven. Het CS-OOO is het Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten. Hierin zijn onder andere richtlijnen, proceseisen en deskundigheidseisen opgenomen op gebied van opsporing naar Ontplofbare Oorlogsresten. Het CS-OOO is sinds 1 januari 2021 de opvolger van de Werkveldspecifiek certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE) en is wettelijk verankerd in de Arbowet.
CS-OOO
Certificatieschema voor Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten
CS-VROO
Contra-indicatie
Contra-indicatie
Explosieven Opruimingsdienst Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven
EOD HVO-NGE
Indicatie Niet Gesprongen Explosieven
NGE
Om het maatschappelijk belang – veiligheid en gezondheid van en rondom de arbeid – te waarborgen, is door de overheid gekozen voor een wettelijk verplichte certificatieregeling voor de borging van de kwaliteit/veiligheid van het opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten. Een vrijwillig certificatieschema opgezet door de Stichting VOMES (Veilig Omgaan Met Explosieve Stoffen) waarin eisen zijn opgenomen waaraan een organisatie en diens rapportages (HVONGE’s en PRA-NGE’s) dienen te voldoen. Dit om de kwaliteit van vooronderzoeken en risicoanalyses naar ontplofbare oorlogsresten te waarborgen. Gebeurtenis / informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van Niet Gesprongen Explosieven in het onderzoeksgebied. Instelling van de Nederlandse defensie die tot taak heeft explosieven onschadelijk te maken en op te ruimen. Bureaustudie waarin de mogelijke aanwezigheid van NGE wordt geanalyseerd. Conform het CS-VROO-01/-02 bestaat het HVONGE uit de onderdelen Vooronderzoek Conflictperiode en Vooronderzoek Na-Conflictperiode. Het HVO-NGE uitgevoerd door REASeuro behelst het Vooronderzoek Conflictperiode zoals vermeld in het CS-VROO-01/02. REASeuro voert het Vooronderzoek Na-Conflictperiode in het PRA-NGE uit. Doel is van het HVO-NGE is om vast te stellen of in het onderzoeksgebied sprake is van een NGE-Verwachtingsgebied in relatie tot de projectlocatie. Het HVO-NGE bestaat uit: Rapportage.
Positief of negatief advies. In het geval van een positief advies: Horizontale en verticale afbakening Verdacht(e) gebied(en) NGE Bodembelastingkaart NGE Gebeurtenis / informatie over het mogelijk aanwezig zijn van Niet Gesprongen Explosieven in het onderzoeksgebied. Niet-gesprongen munitie en achtergelaten ontplofbare munitie zoals bedoeld in artikel 4.10, eerste lid, onderdeel c respectievelijk b, van het Arbeidsomstandighedenbesluit. Onderdeel c: niet-gesprongen munitie: in een gewapend conflict gebruikte ontplofbare munitie die ontstekingsgereed is, van een ontsteking is
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 28 van 79
Begrip
Afkorting
Definitie voorzien, op scherp is gezet of anderszins voor gebruik is voorbereid, en die niet tot ontploffing is gekomen; Onderdeel b: achtergelaten ontplofbare munitie: ontplofbare munitie die tijdens een gewapend conflict niet is gebruikt, die is achtergelaten of gedumpt door een partij bij een gewapend conflict en al dan niet voor ontsteking zijn geprepareerd, van een ontsteking zijn voorzien, op scherp zijn gezet of anderszins voor gebruik zijn voorbereid;
Niet Gesprongen Explosieven Bodembelastingkaart Niet Gesprongen Explosieven Bodemonderzoek
NGE-Bodembelastingkaart NGEBodemonderzoek
Niet Gesprongen Explosieven Verdacht gebied
Niet Gesprongen Explosieven Verwachtingsgebied
-
Niet Gesprongen Explosieven Verwachtingskaart Onderzoeksgebied
-
Onverdacht gebied Niet Gesprongen Explosieven Oorlogshandeling
Onverdacht gebied NGE -
75431 / RO-250054
-
Conform het CS-OOO betreffen Ontplofbare Oorlogsresten (OO) achtergelaten ontplofbare munitie en niet-gesprongen munitie. Een overzichtskaart waarop het Verdacht gebied NGE is aangegeven, gebaseerd op de uitkomsten van het Vooronderzoek Na-Conflictperiode. Werkwijze van REASeuro waaronder wordt verstaan: de integrale totaalaanpak voor de NGE-problematiek bestaande uit vijf afzonderlijke fasen. Hierdoor kan de opdrachtgever per fase een weloverwogen besluit nemen en zijn vervolgacties plannen met als doel dat de opdrachtgever de regie over het project in handen houdt. De vijf fasen zijn: 1. HVO-NGE (Historisch Vooronderzoek NGE). 2. PRA-NGE (Projectgeboden Risicoanalyse NGE). 3. Projectplan-NGE. 4. Uitvoering-NGE. 5. PvvO-NGE (Proces-verbaal van Oplevering NGE). Het deel van het onderzoeksgebied waarbinnen door de organisatie die het Vooronderzoek Na-Conflictperiode, conform het CS-VROO heeft uitgevoerd, wordt geconcludeerd dat er sprake is van de mogelijke aanwezigheid van Niet Gesprongen Explosieven. Gebied waar op basis van historisch bronnenmateriaal een verhoogde kans op het aantreffen van NGE bestaat naar de situatie van 1940-1945 (inclusief naoorlogse munitieruimingen en opsporingsactiviteiten). Het NGE-Verwachtingsgebied is horizontaal en verticaal afgebakend, waarin zijn opgenomen: Eventuele onzekerheden en onnauwkeurigheden uit het bronnenmateriaal (o.a.
cartografische onnauwkeurigheden). De maximale horizontale en verticale verplaatsing van NGE in de bodem. Het deel van het onderzoeksgebied waarbinnen het Vooronderzoek Conflictperiode wordt geconcludeerd dat er sprake is van de verwachting dat NGE zijn achtergebleven Gebied waarop het HVO-NGE of onderdelen daarvan zich richt. Het onderzoeksgebied is ruimer dan de projectlocatie om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de situatie in oorlogstijd. Het deel van het onderzoeksgebied dat niet (langer) als verdacht gebied wordt aangemerkt. Gebeurtenissen die kunnen hebben geleid tot de aanwezigheid van NGE. Voorbeelden van oorlogshandelingen zijn:
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 29 van 79
Begrip
Afkorting
Oorlogshandelingenkaart
Oorlogshandelingen-lijst
Primaire en secundaire bronnen
Projectlocatie
-
Projectgebonden Risicoanalyse Niet Gesprongen Explosieven
PRA-NGE
Reguliere werkzaamheden
-
Vooronderzoek Conflictperiode-Niet Gesprongen Explosieven
VC-NGE
Definitie Bombardementen Artilleriebeschietingen Munitiedump Munitieongevallen Vliegtuigcrashes Aanwezigheid van verdedigingswerken Cartografische weergave van indicaties of contra-indicaties van oorlogshandelingen binnen of nabij het onderzoeksgebied. Deze term wijkt af van het CS-VROO, waar “gebeurtenissenkaart” wordt gehanteerd. Chronologische weergave van indicaties of contra-indicaties van oorlogshandelingen binnen of nabij het onderzoeksgebied. Deze term wijkt af van het CS-VROO, waar “gebeurtenissenlijst” wordt gehanteerd. Een primaire bron met informatie die direct afkomstig is van personen die te maken hebben met een bepaalde gebeurtenis. De informatie zelf komt uit de periode waarover wordt gesproken en is niet later samengesteld uit meerdere primaire bronnen of uit tweede hand vernomen. Een secundaire bron met informatie die niet direct afkomstig is van personen die te maken hebben met een bepaalde gebeurtenis. De informatie is later samengesteld uit meerdere primaire bronnen of uit tweede hand vernomen. Het door de opdrachtgever aangegeven gebied waarbinnen reguliere werkzaamheden (niet NGE-gerelateerd) uitgevoerd gaan worden of waar een functieverandering wordt doorgevoerd. Deze term is afkomstig uit het CS-OOO en wijkt af van de terminologie zoals vermeld in het CS-VROO-01, waar “projectgebied” wordt gehanteerd.
Bureaustudie waarin de risico’s van de voorgenomen werkzaamheden in relatie tot de mogelijk aan te treffen NGE worden vastgesteld. De PRA-NGE bestaat o.a. uit: Indien nodig het opvullen van leemten in kennis van het HVONGE. Het vaststellen van het risicogebied. Het definiëren van beheersmaatregelen. De mogelijkheid tot een proefdetectie. De bepaling van de doorlooptijd en kosten van de geadviseerde maatregelen. Alle door de opdrachtgever voorgenomen niet NGE-gerelateerde werkzaamheden. Enkele voorbeelden zijn civieltechnische, milieutechnische en archeologische werkzaamheden. Binnen het CS-VROO-01/02 wordt gesteld dat het Vooronderzoek Conflictperiode een onderdeel is van het HVO-NGE. Het doel van het VC-NGE is beoordelen of er in het onderzoeksgebied sprake is van aanwijzingen van de aanwezigheid van Niet Gesprongen Explosieven naar aanleiding van oorlogshandelingen gedurende de conflictperiode (1940-1945), en indien deze aanwijzingen er zijn, om het NGE-Verwachtingsgebied af te bakenen. REASeuro hanteert de term HVO-NGE voor het VC-NGE zoals gesteld in het CS-VROO-01/02.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 30 van 79
Begrip Vooronderzoek NaConflictperiode-Niet Gesprongen Explosieven
Afkorting VNC-NGE
Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven
WSCS-OCE
Definitie Het Vooronderzoek Na-Conflictperiode richt zich op het inventariseren en beoordelen van bronnenmateriaal over bodemingrepen in de Na-Conflictperiode, waardoor mogelijk aanwezige Niet Gesprongen Explosieven geheel of gedeeltelijk kan worden uitgesloten en/of de verticale ligging van het maaiveld en verschillende grondlagen dusdanig zijn gewijzigd dat dit van belang is voor de verticale afbakening van een verdacht gebied. REASeuro neemt het VNC-NGE op in de PRA-NGE. Het WSCS-OCE is het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het opsporen van Conventionele Explosieven. Hierin waren onder andere richtlijnen, proceseisen en deskundigheidseisen opgenomen. Het WSCS-OCE was sinds 1 juli 2012 de opvolger van de Beoordelingsrichtlijn Opsporen Conventionele Explosieven (BRLOCE) en was wettelijk verankerd in de Arbowet. Het WSCS-OCE is per 1 januari 2021 opgevolgd door CS-OOO.
Tabel 6: Begrippenlijst.
75431 / RO-250054
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 31 van 79
BIJLAGE 2
GERAADPLEEGDE LITERATUUR
Voor dit HVO-NGE is de volgende literatuur geraadpleegd: Auteur Amersfoort, H. en P.H. Kamphuis, Alphen, van, J.,
Blankenstein, E., van, Bol, S. en C. Kops, Brongers, E.H., Buitkamp, J.,
Diddens, J. en Swarts, M.
Doorn, J., van, en J.S. Bos, Gent, T., van, en H. Sakkers, Hoek, P., van den, Huurman, C., Jong, J.J.C., Joosen, J.J. en C. Joossen,
Klep, C. en B. Schoenmaker, Maczek, S.W., Merwe-Wouters, van de, G., Oudheusden, J., van, Studiegroep Luchtoorlog 19391945, Zijlmans, B.,
75431 / RO-250054
Titel Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied (Den Haag 2012).
Relevant Nee
Afkorting -
Oorlog en bevrijding in woord en Beeld. 3 november 1944., De Slag om het Markkanaal (Breda 1983). Oorlog en bevrijding in woord en Beeld. Oosterhout 1944-1945 (Breda 1985). Defensie- en oorlogsschade in kaart gebracht (1939-1945) (2006).
Ja
ALP
Ja
ALP2
Ja
BLA
Oosterhout in de Tweede Wereldoorlog (Oosterhout 2012). De Nederlandse Cavalerie in de Meidagen van 1940 (Nieuwengein 1998). Moerdijk, van bezetting tot bevrijding (Moerdijk 1979). Oorlog en bevrijding in woord en beeld. Van de Mark naar de Moerdijk (Moerdijk 1983). Verzet in West-Brabant. De Biesbosch en het land van Heusden en Altena. Deel 2 (Den Haag 1985). Made en Drimmelen in oorlogstijd (Baarle Nassau 1994). Strijd tussen Maas en Duinen. Een fotoverslag van de gebeurtenissen in de Langstraat van September 1944 tot Mei 1945 (Waalwijk 1979). Einddoel Maas. De strijd in zuidelijk Nederland tussen september en december 1944 (Weesp 1984). Brabant bevrijd (Hulst 1993). Autumn Gale / Herbststurm. Kampfgruppe Chill: the German recovery autumn 1944 (Boxtel 2013). Operatie ‘Rebound’, bevrijding van de Westhoek, oktober/ november 1944 (Willemstad 1994). Slag om de schelde, de beslissing in de strijd om West-Europa (Bergschenhoek 2019). Bieschbosch Crossing 1944-1945 (1993). Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-’45 (Eindhoven 2001). Mijn oorlogsjaren 1940-45 in Oosterhout (Delft 2004). Vliegtuigcrashes in de Tweede Wereldoorlog in de gemeente Oosterhout. De geschiedenis van de neergestorte geallieerde en Duitse vliegtuigen op het grondgebied van de gemeente Oosterhout in de periode 1940 -1945 (Den Hout 2019). De bevrijding van Nederland 1944-1945.
Oorlog op de flank (Den Haag 1995). Van paardenwagen tot tank. Oorlogsmemoires van generaal Maczek (2009). De Oorlog leeft voort. Streekgenoten over de tijd voor en na de bevrijding (Raamsdonksveer 1999). Noord-Brabant 40-45 (Zwolle 2014).
Ja Nee
BOL -
Nee Nee
-
Nee
-
Ja Nee
BUI -
Ja
DID2
Ja Ja
DID3 DID4
Ja
DOO
Ja
GEN
Nee Nee Nee Nee
-
Ja
KLE
Ja
MAC
Nee
-
Nee
-
http://www.studiegroepluchtoorlog.nl/
Nee
-
Het geheim van de Biesbosch in de Tweede Wereldoorlog. Van Onderduiker tot partizaan (Turnhout 2002).
Ja
ZIJ
CR HVO-NGE Made, Prinsenpolderstraat Haagstraat - Dahliastraat
Pagina 32 van 79
Zwanenburg, G.J.,
En Nooit was het Stil. Kroniek van een Luchtoorlog (2 dln. & supplement; Oldemarkt). Tabel 7: Verwijzing literatuur.
Ja
ZWA 1&2
In de onderstaande tabellen worden per periode de gebeurtenissen die betrekking hebben op het onderzoeksgebied weergegeven. Mobilisatie en inval, augustus 1939 - mei 1940 Toen in augustus 1939 duidelijk werd dat oorlog in Europa onvermijdelijk zou worden, begon in Nederland de mobilisatie. Tienduizenden soldaten werden opgeroepen, en Nederland bereidde zich voor op een Duitse aanval. In de ochtend van 10 mei 1940 viel het Duitse leger Nederland binnen na een serie bombardementen op vliegvelden en legerbases. Duitse parachutisten landden in de omgeving van Den Haag om het regeringscentrum uit te schakelen, terwijl een invasiemacht via de grens Nederland binnendrong. Op kleinschalige gevechten in Oost-Nederland na kon het Duitse leger hier eenvoudig oprukken, om vervolgens bij de Grebbelinie, voor de Afsluitdijk en langs de Moerdijk verwikkeld te raken in felle gevechten. Op 14 mei 1940 werd Rotterdam gebombardeerd, waarna Nederland met uitzondering van de provincie Zeeland capituleerde. In Zeeland zou de strijd, mede door de aanwezigheid van Franse en Belgische troepen, nog tot 27 mei 1940 duren. Voor dit project is de geen relevante informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode. De bezetting van 1940 tot juni 1944 (D-Day) Na de capitulatie werd Nederland bezet.