Bijlage OGV 1.0 NR 2 2020218 Beoordeling op de impact van de fysieke leefomgeving.pdf

De potentie op de bedrijventerreinen van Dordrecht is groot. Om zonnepanelen op daken aan te brengen is het in de meeste gevallen niet eens nodig het bedrijventerrein her in te richten. Ook voor bestaande bedrijfspanden kunnen afspraken over duurzaamheidsmaatregelen genomen worden. Duurzaamheidseisen bij nieuwvestiging van bedrijven werpen aan de andere kant ook een drempel op. Er worden hiermee aanvullende eisen gesteld aan gebouwen en activiteiten. Voor potentiële bedrijven kan dit een extra drempel zijn om zich in Dordrecht te vestigen. De haalbaarheid van de gestelde eisen en de impact op de bedrijfsvoering is een aandachtspunt bij het opleggen van duurzaamheidseisen. Naast het opwekken van duurzame energie op de bedrijfsdaken zijn er ook andere manieren om duurzaamheid te stimuleren. Het realiseren van laadpalen van elektrische vervoersmiddelen of voorzieningen voor (elektrische) fietsen kan bijdragen aan de verduurzaming van de mobiliteit binnen de gemeente Dordrecht. De combinatie van goede fietsvoorzieningen op de bedrijventerreinen en verbindingen met grote OV-locaties (treinstations) is een goed alternatief voor de auto. De verbinding van de bedrijventerreinen naar de stations loopt door enkele woongebieden.

De woningbouwopgave in deze gebieden biedt kansen om de fietsverbindingen te optimaliseren, door herinrichting van openbare ruimte en infrastructuurvoorzieningen. Woningbouwopgave Arbeidsplaatsen

8.4

Optimaliseren van fietsverbinding(en) tussen de bedrijventerreinen en de stations van Dordrecht. Om te voorkomen dat duurzaamheidseisen een (te grote) drempel vormen voor nieuwe bedrijven is.

Conclusie Kansen

Woningbouwopgave

Risico’s Woningbouwopgave Aandachtspunten Arbeidsplaatsen

Ruimte bieden aan huisvesten voor arbeiders bij de nabijgelegen woningbouwontwikkelingen. Ruimte vrij maken voor busverbinding(en) tussen het Leerpark en de bedrijventerreinen aan de westkant van Dordrecht. Optimaliseren van fietsverbinding(en) tussen de bedrijventerreinen en de stations van Dordrecht.

Geluidbelasting of lichthinder bij uitbreiding van de havengebonden maritieme maakindustrie in de nabijheid van (nieuwe) woongebieden.

De focus op maritieme maakindustrie ook vastleggen in het omgevingsplan. Dit moet wel passen binnen de (Europese) regels ten aanzien van vrijheid van vestiging.

Blad 63 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

9

Klimaatbestendige stad Criteria voor de beoordeling Waterveiligheid Aandachtsgebieden voor woningbouwontwikkeling en mogelijke maatregelen ter verbetering van de waterveiligheid en de zelfredzaamheid Groenblauwe Ruimte en mogelijkheden voor groen, structuur / klimaat waterberging, tegengaan wateroverlast en tegengaan hittestress

Relevante opgaven • Woningbouw

• •

Woningbouw arbeidsplaatsen

9.1

Effecten op waterveiligheid

9.1.1

Wat betekent groei van de gemeente voor de klimaatbestendigheid? Het subdoel van de gemeente Dordrecht richt zich op de zelfredzaamheid van inwoners. Zelfredzaamheid is een breed begrip, maar het gaat bij deze doelstelling voornamelijk om dat burgers weten waar zij naartoe moeten en wat zij moeten doen in tijden van overstroming. De rol van de gemeente is om te voorzien in een goede evacuatiestrategie en voldoende vluchtplekken met goede voorzieningen. Daarnaast is een goede communicatie in tijden van (risico op) overstromingen van levensbelang. De woningbouwopgave van de gemeente zorgt voor een forse toename van het aantal inwoners (circa 21.000), ook in gebieden die gevoelig zijn voor overstromingen. Dit legt meer druk op evacuatieplannen. Met meer inwoners in het overstromingsgevoelige gebied zullen ook de vluchtplekken met voorzieningen voldoende capaciteit moeten bieden voor het opvangen van deze inwoners. De waterveiligheid in Dordrecht heeft alles te maken met de waterstanden in de omliggende rivieren. Hoge waterstanden leiden tot overlast door overstromende kades en onderlopende kelders of kruipruimtes. De waterstanden in de rivieren kunnen op twee manieren stijgen. Water vanuit zee kan Dordrecht bereiken als de primaire waterkeringen het begeven. Vanuit Duitsland kan de aanvoer van water toenemen als er veel regenval is, in combinatie met smeltwater uit de bergen.

In deze paragraaf worden deze elementen in beeld gebracht.

Blad 64 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

9.1.2

Huidige situatie In de klimaateffectatlas 3 is voor heel Nederland in beeld gebracht waar risico’s op overstromingen aanwezig zijn en hoe groot deze risico’s zijn. De gebieden met een grote kans op overstroming zijn daar vaak ook voor ingericht. Hoge waterstanden leiden in deze gebieden niet direct tot ernstige overlast. In het buitengebied van Dordrecht en het stedelijk gebied is dit een ander verhaal. Water kan hier overlast veroorzaken door het onderlopen van infrastructuur, kelders of kruipruimtes. De overstromingskans is in de paragraaf voor trends en ontwikkelingen voor 2050 in beeld gebracht. In onderstaand figuur is te zien welke gebieden kunnen overstromen en welke overstromingsdiepte maximaal op kan treden bij een overstroming vanuit de primaire keringen, ofwel het hoofdwatersysteem. In Dordrecht is dit gebied beschermd door dijken. Op de kaart is duidelijk welk gebied binnendijks ligt en daarom een risico loopt als de dijken het water niet meer kunnen tegenhouden. De overstromingsdiepte speelt een rol bij de mogelijkheden voor gevolgbeperkende maatregelen en (verticale) evacuatie.

Figuur 9.1 De gebieden die kunnen overstromen bij een overstroming vanuit de primaire keringen (bron: Klimaateffectatlas)

3

De Klimaateffectatlas is een online viewer waar de effecten van klimaatverandering in beeld worden gebracht op basis van het worst-case scenario van het KNMI. De thema’s overstroming, wateroverlast, droogte en hitte staan centraal. http://www.klimaateffectatlas.nl/nl/

Blad 65 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

9.1.3

Relevante trends en ontwikkelingen Toename extreme regenval Door klimaatverandering neemt de kans op hevige regenval toe. Perioden van extreme regenval worden langer en heftiger. De kans op overstromingen door hoge waterstanden in de rivieren neemt hierdoor toe. Onderstaande kaart laat de plaatsgebonden overstromingskans voor 2050 zien waarbij een minimale waterdiepte van 50 cm optreedt, veroorzaakt door een doorbraak van een primaire of regionale waterkering. Het oostelijk deel van de gemeente maakt onderdeel uit van de Biesbosch en is ingericht met zachte oevers, hierdoor wordt ruimte geboden aan het water uit de Beneden Merwede en Nieuwe Merwede. Op de kaart is ook te zien dat de hier een grote overstromingskans is: een overstroming van dit gebied komt in de toekomst vaker dan 1 keer per 30 jaar voor. In het stedelijk deel van de gemeente is de overstromingskans klein tot zeer klein voor overstromingen van meer dan 50 cm.

Figuur 9.2 De verwachte overstromingskans in 2050 voor overstromingen van meer dan 50 cm (bron: Klimaateffectatlas)

Evacuatieplan De ambitie ‘Zelfredzaam Eiland’ is gericht op het omgaan met de gevolgen van extreme situaties. De strategie die in Dordrecht gevolgd wordt is die van ‘meerlaagsveiligheid’. Deze strategie legt het accent op het beperken van de gevolgen van overstromingen via drie lagen. De eerste laag bestaat uit preventiemaatregelen. Compartiment 1 (zie onderstaande afbeelding) wordt beschermd door een Deltadijk. De overstromingskans van dit deel van Dordrecht, waar 75% van alle inwoners wonen, is daardoor 1:100.000. Het compartiment vormt daarmee een veilige haven op het eiland van Dordrecht. De tweede laag is de ruimtelijke ordening en inrichting. Dit is gericht op het behouden en normeren overige waterkeringen. Tezamen met de primaire keringen garanderen ze de beschikbaarheid van voldoende veilige en droge plekken bij een eventuele

Blad 66 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

overstroming. De derde laag is de rampenbestrijding. In het geval van een overstroming kan er in veilige compartimenten onderdak gevonden worden in gebouwen zoals scholen en hotels. Daarbij is het ook van belang dat het cluster van vitale infrastructuur blijft functioneren en het veilige compartiment 1 kan blijven voorzien van bijvoorbeeld elektriciteit en drinkwater. De meerlaagse maatregelen zijn weergegeven in onderstaand figuur.

Figuur 9.3 Meerlaagse maatregelen gericht op het beperken van de gevolgen van een eventuele overstroming (bron: proeftuin zelfredzaam eiland van Dordrecht)

Blad 67 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

9.1.4

Effecten van de groei van Dordrecht op waterveiligheid De groei van het aantal woningen vindt voornamelijk plaats in de gebieden waar risico’s op overstromingen aanwezig zijn. Het aantal inwoners binnen deze risicogebieden neemt hierdoor toe. Hierdoor komt er meer druk te liggen op de vluchtroutes en voorzieningen. De opvang van inwoners op de droge plekken moet voldoende capaciteit bieden voor de groei van het aantal inwoners en de vluchtroutes moeten voldoende capaciteit hebben om een grotere stroom mensen aan te kunnen. Grote ontwikkelingen nabij het water zoals Maasterras, Spuiboulevard en Amstelwijck kunnen de druk op de capaciteit van vluchtroutes en voorzieningen vergroten. In de omgevingsvisie dient aandacht te zijn voor het mogelijk uitbreiden van vluchtroutes en voorzieningen gericht op hoogwater kwaliteit, zodat de veiligheid van alle inwoners gewaarborgd wordt.

9.1.5

Aandachtspunten en aanbevelingen Woningbouwlocatie Maasterras Spuiboulevard Amstelwijck

9.2

Aandachtspunt Deze grote ontwikkeling geeft druk op de capaciteit van vluchtroutes en voorzieningen gericht op waterveiligheid Deze grote ontwikkeling geeft druk op de capaciteit van vluchtroutes en voorzieningen gericht op waterveiligheid Deze grote ontwikkeling geeft druk op de capaciteit van vluchtroutes en voorzieningen gericht op waterveiligheid

Effecten op de groenblauwe structuur en klimaat Groenblauwe structuren in een stad dragen bij aan de klimaatbestendigheid. Door klimaatveranderingen worden vaker hevige regenbuien, perioden van droogte en een stijging van de temperatuur verwacht. Groenblauwe structuren in een stad, zoals parken en waterlopen, bieden ruimte voor groen en waterberging en dragen daarmee bij aan het tegengaan van wateroverlast. Daarnaast dragen deze groenblauwe structuren bij aan het tegengaan van hittestress.

Blad 68 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

9.2.1

Wat betekent groei van de gemeente voor de groenblauwe structuur en klimaat De groei van Dordrecht met 10.000 woningen en 4.000 banen heeft twee gevolgen voor de klimaatbestendigheid: 1. Een toename van de verharding en een afname van de hoeveelheid groen 2. Kansen voor klimaatneutrale en klimaatbestendige ontwikkelingen Door de bouw van nieuwe woningen en werklocaties neemt het aandeel verharding in Dordrecht toe. Water afkomstig van piekbuien en langdurige regenval kan door de extra verharding minder goed in de grond trekken en er is minder ruimte om tijdelijk water vast te houden. Hierdoor neemt de kans op wateroverlast toe. Verder neemt de kans op droogtestress ook toe, doordat het water door het verhard oppervlak minder goed kan infiltreren in de bodem dan in gebieden met een groot aandeel groen. Ontwikkelingen kunnen klimaatneutraal worden uitgevoerd. Dit betekent dat een ontwikkeling of proces niet bijdraagt aan klimaatverandering, bijvoorbeeld door hergebruik van materiaal en compensatie van CO2-uitstoot. Klimaatbestendigheid betekent dat een ontwikkeling of proces is voorbereid op de effecten van klimaatverandering. Het toevoegen van meer groen en blauw in de stad draagt bij aan de klimaatbestendigheid omdat (regen)water hierdoor beter kan worden opgevangen.

De groei van Dordrecht biedt kansen om de ontwikkelingen klimaatneutraal uit te voeren en de ontwikkelingen klimaatbestendig aan te leggen.

9.2.2

Huidige situatie Visie Groenblauw Eiland van Dordrecht Een groot deel van het buitengebied in Dordrecht ligt buitendijks en biedt daarmee ruimte voor de Beneden Merwede en de Nieuwe Merwede in tijden van hoog water. Door middel van de Visie Groenblauw Eiland van Dordrecht worden groenblauwe verbindingen in de stad gewaarborgd en versterkt. Met de uitwerking van de visie Groenblauw Eiland van Dordrecht moet de stad klaar zijn voor het veranderend klimaat. In de visie worden vier structuren in Dordrecht onderscheiden: het getijdenpark, de Dijklinten, de Killen en de Dordwijkzone. Onderstaand figuur geeft de huidige groenblauwe structuur in de gemeente Dordrecht weer.

Blad 69 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Getijdenpark

Dordwijkzone

Dijklinten

Killen

Figuur 9.4 Huidige groenblauwe structuur in Dordrecht (bron: Visie Groenblauw Eiland van Dordrecht)

In het getijdenpark ligt de focus op het fysiek vergroten van het getijdenmilieu en de ecologie. Daarnaast moet ook de toegankelijkheid van deze natuur worden vergroot door middel van paden en recreatievoorzieningen (vooral in het Wantijpark). Op enkele plekken, zoals Stadswerven, liggen mogelijkheden voor de uitbereiding van het woningbestand.

Blad 70 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Wat betreft de dijklinten moet de herkenbaarheid en continuïteit worden verbeterd. Zo worden de dijklinten onthard en worden meer bomen toegevoegd. Op deze structuren moeten de fiets voorrang krijgen en is de auto te gast. Er is bescheiden ruimte voor verdichting van het woningenbestand.

Langs de Killen worden fietsroutes toegevoegd die het fietsnetwerk moeten verfijnen. De oevers van de Killen worden verruimd en verruigd en de aanwezige waterlopen worden met elkaar verbonden, waardoor meer ruimte ontstaat voor de natuur. Er is bescheiden ruimte voor verdichting van het woningenbestand en eventuele toekomstige herstructurering wordt benut om meer voorkanten aan het water te organiseren.

De laatste structuur is de Dordwijkzone, wat getransformeerd moet worden van bufferzone naar centraal gelegen park. De toegankelijkheid en doorwaadbaarheid voor voetgangers van de zone moet worden vergroot en het fietsnetwerk wordt verder verfijnd door OV-hubs. Het park moet een continue groengebied worden met royale waterlopen en ruige oevers, waardoor het park ook als klimaatbuffer fungeert. Het park moet bijdragen aan de leefbaarheid in Dordrecht door een barrière langs de N3 te vormen en meerdere vormen van ruimtegebruik te bieden, zoals het uitbreiden van de sportfunctie en het integreren van een landbouwfunctie. Er is ruimte voor substantiële verdichting en uitbereiding van het woningenbestand.

Percentage groen per buurt Ook op buurtniveau zijn deze groenblauwe structuren in Dordrecht te zien (zie onderstaand figuur). In de buurten waar de Killen en de Dordwijkzone liggen, is minstens 30% van het oppervlak ingericht met groen. In het centrum en op industrieterreinen zoals Industrieterrein Dordt West en de Staart ligt dit percentage lager. Voldoende groen en water in stedelijk gebied is van belang om wateroverlast en hittestress te voorkomen.

Blad 71 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Figuur 9.5 Percentage groen per buurt (bron: CBS)

Wateroverlast Als gevolg van klimaatverandering komen hevige regenbuien steeds vaker voor. De perioden met hevige regenval worden langer en er valt meer regen in korte tijd. Veel stedelijke gebieden kunnen zoveel regenval niet goed verwerken, doordat de hoeveelheid verharding voorkomt dat water rechtstreeks de bodem in kan trekken. Het water stroomt niet snel genoeg naar de riolen en de capaciteit van de riolen is vaak onvoldoende om deze hoeveelheid water naar sloten en rivieren af te voeren. Het gevolg is dat regenwater op straat blijft staan, waar het overlast kan veroorzaken. Over het algemeen geldt dat gebieden met veel verharding en weinig openbaar groen of water de meeste wateroverlast veroorzaken. Onderstaand figuur geeft een indicatie van de maximale waterdiepte die op een plek kan optreden als gevolg van kortdurende intense neerslag. Voor de modellering is een bui gebruikt van 70 mm in 2 uur. Onder het huidige klimaat komt deze bui circa 1 keer in de 100 jaar voor. Er is te zien dat in het centrum en op industrieterreinen de maximale waterdiepte door intense neerslag hoger is dan in buurten waar meer groen te vinden is, zoals de Dordwijkzone.

Blad 72 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Figuur 9.6 Maximale waterdiepte bij kortdurende intense neerslag (bron: klimaateffectatlas.nl)

Hittestress Door klimaatverandering stijgt ook de gemiddelde temperatuur en het aantal tropische dagen in Nederland. Tropische dagen gaan vaak samen met een hoge luchtvochtigheid. Die combinatie stelt hoge eisen aan het lichaam en kan leiden tot gezondheidsklachten. Dit staat bekend als hittestress. Hitte zorgt vooral bij kwetsbare groepen voor gezondheidsklachten, maar iedereen kan last krijgen van benauwdheid of slapeloosheid. Ook gezonde mensen lopen een reële kans op hittestress bij een temperatuur van 35 °C of hoger en een luchtvochtigheid van meer dan 50 %. Hittestress speelt voornamelijk in stedelijke gebieden een rol. In gebieden met hoge dichtheden (veel bebouwing en veel mensen) wordt warmte meer vastgehouden en is er minder verkoelend effect van wind, water of groen. De temperatuur ligt in deze gebieden dan ook hoger dan in buitengebieden. Dit wordt ook wel het hitte-eilandeffect genoemd. Onderstaand figuur toont het hitte-eilandeffect in de gemeente Dordrecht. Hierop is te zien dat het hitte-eilandeffect voornamelijk optreed in gebieden met relatief veel verharding. Zo zijn de temperaturen in het centrum en Industriegebied West aanzienlijk hoger dan in bijvoorbeeld de Dordwijkzone en het Wantijpark.

Blad 73 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Figuur 9.7 Hitte-eiland effect in de gemeente Dordecht (bron: klimaateffectatlas.nl)

9.2.3

Relevante trends en ontwikkelingen Klimaatverandering Als gevolg van klimaatverandering wordt verwacht dat Nederland vaker te maken krijgt met hevige regenval, hogere piekafvoeren in rivieren en langere periodes van hitte en droogte. Om bestand te zijn tegen de effecten van klimaatverandering dient de fysieke leefomgeving klimaatbestendig te zijn en kunnen wateroverlast en gezondheidsklachten als gevolg van hitte, worden beperkt. Toename aantal tropische dagen en warme nachten Door klimaatverandering neemt het aantal tropische dagen per jaar toe. Tropische dagen zijn dagen met een maximumtemperatuur van 30 °C of hoger. Ook het aantal tropische nachten per jaar neemt toe als gevolg van klimaatverandering. Tijdens tropische nachten daalt de temperatuur niet onder de 20 °C. Warme nachten zijn een belangrijke factor bij hittestress omdat dit kan leiden tot slapeloosheid. Onderstaand figuur geeft voor 2050 het verwachte aantal warme nachten per jaar weer.

Blad 74 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Figuur 9.8 Het verwachte aantal warme nachten (>20 °C) in 2050 (bron: klimaatteffectatlas.nl)

9.2.4

Effecten van de groei van Dordrecht op wateroverlast en hittestress De groei van Dordrecht met 10.000 woningen en 4.000 banen leidt tot verdichting en uitbreiding van de huidige bebouwing. De verharding in Dordrecht zal toenemen en het aandeel groen zal afnemen. Dit heeft gevolgen voor de klimaatbestendigheid van Dordrecht. Door een toename van verharding kan regenwater minder goed infiltreren in de bodem. Het water moet dan door het riool worden opgenomen, die een beperkte capaciteit heeft. Als gevolg van klimaatverandering ontstaan vaker hevige regenbuien. Wateroverlast kan worden voorkomen als dit regenwater wordt opgevangen door de bodem of waterlopen in de stad. Groen en water zijn daarmee van belang voor het voorkomen van wateroverlast. De groei van Dordrecht leidt echter tot een afname van groen en een toename van verharding, wat de stad minder klimaatbestendig maakt. Bij de uitwerking van de bouwplannen in Dordrecht dient aandacht te zijn voor de opvang van regenwater. Groen en water zijn ook van belang voor het voorkomen van gezondheidsklachten door hitte. Als gevolg van klimaatverandering stijgt de temperatuur en ontstaan vaker lange warme periodes. In stedelijke gebieden met veel verharding en weinig groen en water, wordt meer warmte vast gehouden. Deze warmte kan voor gezondheidsklachten zorgen zoals slapeloosheid en benauwdheid.

Groen en water hebben een verkoelend effect waardoor deze gebieden van belang zijn voor het voorkomen van gezondheidsklachten door hitte. Bij de uitwerking van de bouwplannen dient daarom voldoende groen en water gerealiseerd te worden.

Blad 75 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

De woningbouwontwikkeling Amstelwijck is gepland in een gebied waar veel groen en water voorkomt. In het plangebied ligt de Oostkil, een aantal sportvelden en verschillende bosschages. Met de ontwikkeling van Amstelwijck neemt de verharding toe en neemt het aandeel groen af. Bij de planvorming van deze wijk is rekening gehouden met het belang van groen en water en wordt het uitgangspunt gehanteerd dat minimaal 40 procent van het plangebied ingericht moet zijn met groen en water. Zo blijft bijvoorbeeld de Oostkil behouden. Dit draagt bij aan het voorkomen van wateroverlast en hittestress. Een andere woningbouwontwikkeling die gepland is op een plek waar veel groen te vinden is, is de ontwikkeling De Hoop. In tegenstelling tot Amstelwijck is het plan voor De Hoop nog niet zodanig uitgewerkt dat uitgangspunten voor groen en water zijn opgesteld. Dit is dan ook een aandachtspunt bij de verdere uitwerking, om wateroverlast en hittestress te voorkomen.

9.2.5

Aandachtspunten en aanbevelingen De groei van Dordrecht met 10.000 woningen en 4.000 banen leidt tot verdichting en uitbreiding van de huidige bebouwing. Hierdoor neemt de verharding in Dordrecht toe en het aandeel groen af. De toename van verharding, in combinatie met klimaatverandering, brengt risico’s met betrekking tot wateroverlast en hittestress met zich mee. Groen en water in de stad hebben een waterbergend en verkoelend effect, wat bijdraagt aan het voorkomen van wateroverlast en hittestress. Woningbouwlocatie Amstelwijck

De Hoop

9.3

Aandachtspunt Bij de ontwikkeling van Amstelwijck wordt het uitgangspunt gehanteerd dat 40 procent van het plangebied wordt ingericht met groen en water. Desondanks neemt het aandeel groen af en de verharding toe ten opzichte van de huidige situatie. Bij de planuitwerking van De Hoop dient aandacht te zijn voor klimaatbestendigheid omdat de plaats waar de ontwikkeling is gepland in de huidige situatie een hoog aandeel groen kent.

Conclusie Subdoel Effecten op waterveiligheid Effecten op de groenblauwe structuur / klimaat

Aandachtspunten en randvoorwaarden • Nieuwbouw en herontwikkeling op plaatsen met een risico op overstroming. • Toename van het aantal inwoners geeft druk op de capaciteit van vluchtroutes en voorzieningen gericht op hoogwaterveiligheid. • De groei van Dordrecht leidt tot een toename van verharding en een afname van groen. De kans op warmteoverlast en hittestress neemt hierdoor, in combinatie met klimaatverandering, toe. • De groei van Dordrecht biedt kansen om de stad klimaatbestendig te maken een voor te breiden op de effecten van klimaatverandering.

Blad 76 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

10

Energieneutrale stad Criteria voor de beoordeling Energie

Energiebesparing, doorontwikkeling warmtenet, en het opwekken van duurzame energie

Relevante opgave • Woningbouw • Arbeidsplaatsen

10.1

Effecten op energie

10.1.1

Wat betekent de groei van Dordrecht voor de energievoorziening? De groei van Dordrecht met 10.000 woningen en 4.000 banen heeft twee gevolgen voor de energiebalans: 1. Met de komst van nieuwe woningen en werklocaties stijgt de vraag naar energie. 2. De nieuwe ontwikkelingen in Dordrecht leiden tot een stijging van het aandeel hernieuwbare energie. 1) De toename van het aantal woningen en werklocaties leidt tot een stijging van de energievraag. De nieuwbouw van woningen wordt gasloos gerealiseerd zoals de Wet Voortgang Energietransitie voorschrijft. Aandachtspunt is om deze stijging duurzaam in te vullen met lokale warmtebronnen en toename van de vraag naar elektriciteit te beperken. In Dordrecht wordt dit duurzaam ingevulddoor nieuwbouwwoningen, utiliteitsbouw etc. zoveel mogelijk aan te sluiten op het warmtenet. 2) Het aandeel hernieuwbare energie stijgt bij toepassing van zonnepanelen op daken en aansluiting van gebouwen op het warmtenet (waardoor lokale warmtebronnen worden ontsloten). Een groot deel van de nieuwbouw zal uitgerust zijn met zonnepanelen op daken. Daarnaast zal de nieuwbouw goed geïsoleerd worden om te besparen op het energieverbruik. Het aandeel hernieuwbare energie dat wordt opgewekt in Dordrecht zal daarmee stijgen.

10.1.2

Huidige situatie In de gemeente Dordrecht zijn de gebouwde omgeving en het verkeer en vervoer de grootste verbruikers van energie (zie onderstaand figuur). Volgens de Klimaatmonitor had de energievraag van de gemeente Dordrecht in 2017 een omvang van 9.804 TJ. Circa 11% van deze energievraag is ingevuld met hernieuwbare energie (1.078 TJ). In onderstaand figuur is te zien dat het aandeel hernieuwbare warmte de afgelopen jaren sterk is gestegen en dat deze stijging niet te zien is in het aandeel hernieuwbare elektriciteit.

Blad 77 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Figuur 10.1 Energiegebruik per hoofdsector in de gemeente Dordrecht (bron: Klimaatmonitor)

Figuur 10.2 Hernieuwbare energie in Dordrecht (bron: Klimaatmonitor)

Blad 78 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

In de startnotitie Duurzame Stad heeft de gemeente vijf prestatielijnen benoemd voor de periode 2019-2022. Deze lijnen zetten in op een stevige voortgang van de energietransitie in Dordrecht met als doel een significante bijdrage te leveren aan de route richting het einddoel in 2050. De prestatielijnen zijn: 1. Energiebesparing, spijtvrij richting aardgasvrij 2. Warmte verzekerd 3. Zonnige vooruitzichten 4. Stad in beweging 5. Eigen huis op orde Potentie voor het opwekken van duurzame energie Om stappen te zetten op in het opwekken van duurzame energie wordt in Dordrecht gericht op het uitbreiden van het areaal zonne-energie. Uit onderzoek in het kader van de Zonatlas blijkt bijvoorbeeld dat, gelet op de bezonning van de daken, 46% van het dakoppervlak in Dordrecht zeer geschikt tot geschikt is voor het opwekken van zonne-energie. In potentie kan hiermee circa 0,50 PJ aan energie worden opgewekt. Hiermee zou de gehele elektriciteitsbehoefte van de particuliere huishoudens in Dordrecht kunnen worden gedekt. In Dordrecht wordt dan ook voornamelijk ingezet op het realiseren van zonnepanelen op daken. Ook op andere plekken in de stad liggen kansen voor de opwek van duurzame energie, bijvoorbeeld door dubbel grondgebruik, bijvoorbeeld bij stortplaatsen, geluidschermen en parkeerterreinen.

Op basis van een eerste inschatting is er in Dordrecht circa 15 ha aan zogenaamde restruimten beschikbaar. Tot slot blijkt uit de Transitievisie Warmte dat er in Dordrecht een grote potentie voor restwarmte bestaat. In de visie wordt richting gegeven aan hoe de aardgasvrije gebouwde omgeving eruit gaat zien, worden kaders voor kansen en ontwikkelingen opgesteld en wordt de basis gelegd voor een handelingsperspectief qua toekomstige warmteopties en verdere uitwerking. Warmtenet In Dordrecht is een warmtenet aanwezig waarop op 1 mei 2020 5.825 woningequivalenten waren aangesloten. Dit moet doorgroeien tot minimaal 9.000 woningequivalenten in 2022. Dit zal stapsgewijs en per wijk gebeuren. De eerste wijk Crabbehof is het meest kansrijk om als eerste de overgang naar een duurzame warmtevoorziening te realiseren. Het warmtenet ligt er al en verschillende stakeholders zijn bereid om samen met de inwoners toe te werken naar een aardgasvrije wijk door middel van een wijkaanpak. In onderstaand figuur is de ligging van het warmtenet weergegeven.

Blad 79 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Figuur 10.3 De ligging van het warmtenet in Dordrecht (bron: gemeente Dordrecht)

Blad 80 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

10.1.3

Relevante trends en ontwikkelingen Energiedoelstellingen De energievoorziening zal de komende decennia ingrijpend veranderen. Op nationale en internationale schaal zijn afspraken gemaakt over de energievoorziening. Zo is de nationale doelstelling opgesteld om in 2050 een duurzame energievoorziening te hebben. Op regionale schaal is het Energieakkoord Drechtsteden afgesloten. Dit een samenwerking tussen onder andere de zeven Drechtsteden gemeentes, netbeheerder Stedin, woningcorporaties, bedrijven en bewonersorganisaties. Het doel is om energie te besparen in woningen en andere gebouwen en deze ook aardgasvrij te maken. Daarnaast wordt ingezet op het opwekken van nieuwe (duurzame) energie en stimuleren van duurzaam vervoer, zoals elektrisch rijden en het gebruik van de fiets en het openbaar vervoer. Gemeente Dordrecht ontwikkeld samen met de andere decentrale overheden de Regionale Energiestrategie (RES). Alle RES'sen samen moeten zorgen voor 35 TWH opwekking van elektriciteit grootschalig en 1,5 miljoen aardgasloze woningen in 2030. Mobiliteitsbeleid In het Actieplan Duurzame Mobiliteit heeft de gemeente Dordrecht drie ambities geformuleerd ten aanzien van het verduurzamen van de mobiliteit 1. Op de plekken waar binnenstedelijke verdichting plaatsvindt staat niet de auto maar het openbaar vervoer en de fiets centraal. 2.

Er wordt ingezet op het stimuleren van elektrisch vervoer door het plaatsen van laadinfrastructuur voor particulieren. Het stadsvervoer in Dordrecht rijdt sinds 2019 al met alleen elektrische bussen. Daarnaast wordt gekeken naar de mogelijkheden van schonere stadsdistributie, waarbij kleine, schone voertuigen de distributie naar de stad verzorgen vanaf een locatie aan de rand van de stad. 3. Autobezit wordt ontmoedigd door een hoogwaardig en divers aanbod van mobiliteit nabij knooppunten. Dit moet bijdragen aan een transitie van ‘bezit’ naar ‘gebruik’ van mobiliteit. Naast het beleid van de gemeente dragen innovatieve bedrijven in de scheepvaart hun steentje bij. Zo zetten enkele bedrijven in op elektrisch varen, waarbij in de nabije toekomst personen en goederen op kleine schaal vervoerd kunnen worden in de regio.

10.1.4

Effecten van de groei van Dordrecht De gemeente Dordrecht heeft als doel (conform het Klimaatakkoord) om in 2050 energieneutraal te zijn. De groei van Dordrecht met 10.000 woningen en 4.000 banen leidt tot een stijging van de energievraag maar draagt ook bij aan het opwekken van hernieuwbare energie en ontsluiten van warmtebronnen door het plaatsen van zonnepanelen en aansluiten op het warmtenet. Daarnaast leidt de groei van Dordrecht tot een verkeerstoename waardoor energiebesparende maatregelen voor mobiliteit relevant zijn om de doelstelling te kunnen halen. In de mobiliteitssector kan door middel van schoner openbaar vervoer energie bespaart worden. Hierbij valt te denken aan elektrisch vervoer binnen Dordrecht en voor langere afstanden kunnen

Blad 81 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

schonere brandstoffen worden gebruik zoals waterstof. Daarnaast moeten maatregelen worden getroffen om het autoverkeer te verduurzamen. Hierbij kan worden gedacht aan het gebruik van elektriciteit of waterstof als brandstof, maar ook aan maatregelen met betrekking op slimme logistiek en thuiswerken. Voor de bestaande bebouwing is het relevant om energiebesparende maatregelen te treffen. Hierbij valt te denken aan isolatiemaatregelen maar ook het gebruik van (industriële) restwarmte. Daarnaast zullen nieuwe bronnen van duurzame energieopwekking gezocht moeten worden om voldoende hernieuwbare energie op te wekken. Naast de energieopwekking van woningen kan gekeken worden naar de mogelijkheden voor zonneparken, windmolens en zonnepanelen op grote daken. De potentie voor zonnepanelen op grote dagen (daken waar minstens 180 panelen op passen) is weergegeven in onderstaand figuur. Hieruit blijkt dat er bijvoorbeeld op daken in de Dordtse Kil en op de sportboulevard in Gezondheidspark potentie bestaat.

Figuur 10.4 Potentiële energieopwekking door zonnepanelen op grote daken (bron: Zonnewijzer Provincie Zuid-Holland)

Momenteel worden vooral nieuwbouwlocaties, corporatiewoningen, grootverbruikers en VVE's op het warmtenet aangesloten. Volgens de Transitievisie Warmte is voor een groot aantal wijken in Dordrecht een warmtenet de meest kosteneffectieve aardgasvrije optie. Voor particuliere woningen heeft de wijk Crabbehof prioriteit omdat de voorzieningen aanwezig zijn en er al initiatieven lopen. In enkele wijken, zoals Amstelwijck, De Hoven en een deel van Dubbeldam is aansluiting op het warmtenet mogelijk niet kosteneffectief en zal mogelijk ingezet moeten worden op all-electric concepten, zoals warmtepompen. In de historische binnenstad zijn zowel warmtenetten als all-electric oplossingen met de huidige stand van de techniek niet mogelijk. Voor deze gebieden zullen innovatieve oplossingen bedacht moeten worden. Voor bedrijventerreinen is nog geen onderzoeksbeeld beschikbaar.

Blad 82 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Niet in alle wijken kunnen tegelijkertijd aardgasvrije warmtevoorzieningen gerealiseerd worden. Er is een gefaseerde aanpak nodig. In eerste instantie wordt gericht op de wijken waar de warmteopties het meest kosteneffectief zijn. Waar mogelijk worden de lopende en geplande werkzaamheden en investeringen gecombineerd met de realisatie van aardgasvrije warmtevoorzieningen. Hierbij valt te denken aan werkzaamheden zoals het vervangen van verouderde gasnetten, rioolvervanging en werkzaamheden in de openbare ruimte. Tot slot wordt ook aangehaakt bij bestaande en nieuwe initiatieven van gebouweigenaren en bewoners.

10.1.5

Aandachtspunten en aanbevelingen De huidige bebouwing moet aangepast worden. Bij nieuwbouwontwikkelingen moet rekening gehouden worden met de energietransitie. Nieuwe gebouwen worden waar mogelijk aangesloten op het warmtenet. Realiseren van laadpunten voor elektrisch rijden, al dan niet in combinatie met het realiseren van smart grids. Voor een aantal woningbouwlocaties zijn specifieke aandachtspunten te benoemen. Woningbouwlocatie Amstelwijck Gezondheidspark

10.2

Aandachtspunt Inzetten op aansluiting op het warmtenet en opwekken van elektriciteit met zonnepanelen Aansluiten op wartenet en potentie voor zonnepanelen op de Sportboulevard en de daken

Conclusie Subdoel Effecten op energie

Aandachtspunten en randvoorwaarden • Energiebesparende maatregelen zoals isolatie • Potentie voor zonnepanelen op daken. Met name grote daken zoals op industrie- en bedrijventerreinen. • Nieuwbouw en bestaande bouw aansluiten op warmtenet. Benutten van lokale warmtebronnen. • Zero emissie vervoer en gebruik van duurzame brandstoffen zoals elektriciteit en waterstof • Maatregelen die het gebruik van motorvoertuigen beperken, zoals het versterken bereikbaarheid met het OV en de fiets, slimme logistiek en thuiswerken.

Blad 83 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

11

Biodiverse stad Criteria voor de beoordeling Natuur

De ruimte en potenties voor natuur in Dordrecht

Relevante opgave • Woningbouw • Arbeidsplaatsen

Beschermde natuurgebieden in Nederland zijn Natura 2000-gebieden en het Natuurnetwerk Nederland (NNN). Natura 2000-gebieden vormen een Europees netwerk van beschermde natuurgebieden, waarbij het Rijk verantwoordelijk is voor de aanwijzing en de begrenzing van de Natura 2000-gebieden. Voor deze gebieden gelden gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen voor habitattypen, soorten, broedvogels en niet-broedvogels. Daarnaast bevinden zich in het overgrote deel van de Nederlandse Natura 2000-gebieden stikstofgevoelige habitattypen. Het effect van de omgevingsvisie van Dordrecht op deze stikstofgevoelige habitattypen wordt beschreven in paragraaf 12.2. Het Natuurnetwerk Nederland (NNN, voorheen Ecologische Hoofdstructuur) is een samenhangend netwerk van bestaande en toekomstige natuurgebieden en verbindingszones binnen Nederland. Binnen de NNN kan de uitwisseling van soorten plaatsvinden en wordt de instandhouding van de biodiversiteit ondersteund.

11.1

Effecten op natuur

11.1.1

Wat betekent de groei van Dordrecht voor de natuur? De groei van Dordrecht met 10.000 woningen en 4.000 banen heeft op meerdere manieren effect op natuur: 1. Toename van bebouwing leidt mogelijk tot aantasting van natuurwaarden (gebieden en soorten) en daarmee tot een afname van de biodiversiteit. 2. Woningbouwontwikkelingen bieden kansen voor de aanleg van nieuwe natuur, groenzones met ecologische potenties en ecologische verbindingen tussen natuurgebieden 1) De groei van Dordrecht met 10.000 woningen en 4.000 banen vraagt om ruimte. Woningbouwontwikkelingen zorgen voor een toename van de bebouwing in de gemeente, ook op locaties met natuurwaarden en/of natuurpotentie. De toename van bebouwing kan leiden tot een afname van het leefgebied van planten- en diersoorten ter plaatse en/of verstoring van nabijgelegen natuurgebieden, waardoor de biodiversiteit negatief wordt beïnvloedt. 2) Echter, de groei van Dordrecht biedt ook kansen voor de aanleg van nieuwe natuur, groenzones met ecologische potenties en ecologische verbindingen. Het behoud van waterstructuren, groene bermen en het realiseren van groene daken zijn voorbeelden van ontwikkelingen die kunnen bijdragen robuustheid van het Natuurnetwerk Nederland.

Blad 84 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

11.1.2

Huidige situatie Natuurgebieden Een deel van de gemeente Dordrecht maakt onderdeel uit van het Natura 2000-gebied Biesbosch. Zoals te zien op onderstaand figuur betreft dit het zuidelijk en oostelijk deel van de gemeente. Daarnaast zijn enkele NNN-gebieden in de stad te vinden. Dit betreft onder andere Landgoed Dordwijk, het Wantijpark, het gebied rond Landgoed Gravenstein en de rivieren die de gemeente omsluiten.

Figuur 11.1 Ligging van Natura 2000-gebieden en het Natuurnetwerk Nederland in de gemeente Dordrecht

Biodiversiteit Biodiversiteit gaat over de verscheidenheid aan planten en diersoorten. Een grote biodiversiteit getuigt van een rijke natuur. Ook de stedelijke omgeving speelt een rol in de biodiversiteit. De verschillende soorten bodembedekking, gebouwen en gebruik bieden een diversiteit aan (micro)klimaten en andere omgevingsfactoren waar dieren een geschikte leefomgeving in kunnen vinden. De blauw-groene structuur in de stad vervult hiervoor een belangrijke functie, maar ook gebouwgebonden elementen kunnen hier een rol vervullen. Wegbermen, muurvegetatie of groene daken kunnen wezenlijk leefgebied voor flora en fauna vormen.

Blad 85 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Verstorende factoren Voor alle Natura 2000-gebieden gelden instandhoudingsdoelstellingen voor onder andere habitattypen. Door ontwikkelingen kunnen verschillende verstorende factoren optreden die in strijd kunnen zijn met de instandhoudingsdoelstellingen in Natura 2000-gebieden. Conform de Effectenindicator van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit - op basis van de activiteit woningbouw - worden de storende factoren als volgt geclassificeerd: oppervlakteverlies, versnippering, verzuring en vermesting door stikstofdepositie uit de lucht, verontreiniging, verdroging, verstoring door geluid, verstoring door licht, verstoring door trillingen, optische verstoring en verstoring door mechanische effecten. De ontwikkelingen in Dordrecht vinden niet plaats binnen, of in de directe nabijheid van, Natura 2000-gebieden. Hierdoor is de invloed van verstorende factoren beperkt. De effecten van stikstofdepositie (verzuring en vermesting) kunnen echter op grotere afstand van Natura 2000gebieden hun oorzaak hebben. In het nabijgelegen Natura 2000-gebied zijn stikstofgevoelige habitattypen gelegen die overbelast zijn. Dit betekent dat er een groot verschil is tussen het huidige depositieniveau en het ecologisch gewenste depositieniveau.

De groei van Dordrecht leidt tot een grotere emissie van stikstofoxiden en veroorzaakt mogelijk nadelige gevolgen voor de aanwezige stikstofgevoelige natuur. In onderstaand figuur is de ligging van stikstofgevoelige habitattypen in de Biesbosch weergegeven.

Figuur 11.2 De afstanden tot stikstofgevoelige habitattypen in de Biesbosch (bron: Handelingsperspectief Stikstof Dordrecht)

Blad 86 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Op de figuur is te zien dat bijvoorbeeld de woningbouwlocatie Amstelwijck relatief dichtbij stikstofgevoelige habitattypen is gelegen. De ontwikkelingen Maasterras en Stadswerven ligt juist op relatief grote afstand van stikstofgevoelige habitattypen. Over het algemeen kunnen er op grotere afstand van deze stikstofgevoelige habitattypen grotere ontwikkelingen plaatsvinden dan dichter bij de betreffende gebieden. Dit staat los van mitigerende maatregelen of mogelijkheden voor salderen, waardoor de effecten van stikstofdepositie kunnen worden beperkt. De volgende figuur geeft een indicatie hoeveel woningen er gerealiseerd kunnen worden in de huidige situatie.

Figuur 11.3 Indicatieve stikstofcontourenkaart met woningaantallen die jaarlijks te realiseren zijn (bouwfase) in Dordrecht (bron: Handelingsperspectief Stikstof Dordrecht)

11.1.3

Relevante trends en ontwikkelingen Aandacht voor natuur en biodiversiteit De natuur in Nederland, en daarmee ook in Dordrecht, staat onder druk. Deze druk zal blijven bestaan door de toenemende ruimte vraag van woon- en werkfuncties, infrastructuur en landbouw (schaalvergroting en intensivering). Enerzijds veroorzaken deze functies een hoge milieudruk op de natuur, bijvoorbeeld door een toename van geluid, licht en verontreinigende stoffen. Anderzijds vragen de functies ruimte, waardoor minder ruimte beschikbaar blijft voor natuurfuncties.

Blad 87 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

In steeds meer sectoren ontstaat echter meer aandacht voor natuur en biodiversiteit, zoals natuurinclusief bouwen en natuurinclusieve landbouw. In de bouwsector kunnen met eenvoudige voorzieningen aan gebouwen, het aanpassen van een werkwijze of de te gebruiken materialen veel bereikt worden voor de biodiversiteit en de leefbaarheid van de stad. Hierbij valt te denken aan inbouwkasten voor broedende vogels of voor vleermuizen, speciale dakpannen voor gierzwaluwen of de realisatie van groene daken en muren. In het buitengebied is natuurinclusieve landbouw in opkomst. Natuurinclusieve landbouw produceert voedsel binnen de grenzen van natuur, milieu en leefomgeving. Het idee is dat de voedselproductie zowel bijdraagt aan als gebruik maakt van een veerkrachtig voedsel- en ecosysteem. Dit houdt in dat de landbouw daarmee ook bijdraagt aan de biodiversiteit. In Dordrecht is deze aandacht voor natuur en biodiversiteit is uitgewerkt in de visie Groenblauw Eiland van Dordrecht. De visie Groenblauw Eiland van Dordrecht Door middel van de Visie Groenblauw Eiland van Dordrecht worden groenblauwe verbindingen in Dordrecht gewaarborgd en versterkt. Dit heeft een positief effect op de biodiversiteit in de stad. De beschrijving van de visie is te vinden in paragraaf 9.2.2. Stikstof De emissie van stikstof is een van de verstorende factoren voor Natura 2000-gebieden.

De effecten van stikstofdepositie (verzuring en vermesting) kunnen echter op grotere afstand van Natura 2000-gebieden hun oorzaak hebben. Op 29 mei 2019 heeft de Raad van State beoordeeld dat het PAS (Programma Aanpak Stikstof) niet als basis voor toestemming voor plannen of projecten mag worden gebruikt. Concreet betekent dit dat een plan of project alleen toestemming krijgt wanneer met zekerheid gesteld kan worden dat de natuurlijke kenmerken van een Natura 2000-gebied niet worden aangetast door de depositie van stikstof. Dit geldt zowel voor de bouwfase als de gebruiksfase van het plan of project.

11.1.4

Effecten van de groei van Dordrecht In Dordrecht zijn geen ontwikkelingen gepland in beschermde natuurgebieden (Natura 2000gebieden en het NNN). Wel kan de groei van Dordrecht leiden tot verstoring en aantasting van soorten en verstoring van gebieden. Natura 2000-gebieden De Natura 2000-gebieden liggen op voldoende afstand van de geplande woningbouwontwikkelingen in Dordrecht. Er is hierdoor geen verstoring door geluid, licht en verdroging in deze gebieden te verwachten als gevolg van de woningbouwontwikkelingen in Dordrecht. Wel kan er verzuring/vermesting optreden met de groei van Dordrecht als oorzaak. Eventuele verzuring/vermesting ontstaat als gevolg van stikstofemissie die neerdaalt in stikstofgevoelige habitattypen in Natura 2000-gebieden (oftewel stikstofdepositie). De groei van Dordrecht gaat gepaard met een toename van de stikstofemissie doordat emissie vrijkomt bij de inzet van (mobiele) werktuigen in de bouw en het verkeer dat gegenereerd wordt. De natuurlijke kenmerken in nabijgelegen Natura 2000-gebieden kunnen door deze toename van stikstofemissie in Dordrecht worden aangetast.

Blad 88 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Door de ligging van stikstofgevoelige habitattypen in de Biesbosch en het huidige beleid rondom stikstof vanuit de Rijksoverheid mogen de ontwikkelingen in Dordrecht niet tot een toename van de stikstofdepositie leiden. In het Handelingsperspectief Stikstof 4 wordt geconcludeerd dat in zowel de bouwfase als de gebruiksfase voornamelijk de woningbouwontwikkelingen die nabij de N3 of de A16 geprojecteerd zijn, een aandachtspunt zijn. Hier leidt de verkeersgeneratie, naast de inzet van (mobiele) werktuigen, tot een mogelijke toename van de stikstofdepositie. Daarnaast wordt de mogelijke bijdrage van de stikstofdepositie bepaald door de grootte van de ontwikkeling en de afstand tot stikstofgevoelige habitattypen. Het handelingsperspectief noemt daarom de ontwikkelingen Amstelwijck en Gezondheidspark, Hastingsweg en wellicht ook De Hoop als aandachtspunt. De ontwikkelingen nabij het centrum, welke dus op grotere afstand van de stikstofgevoelige habitattypen liggen, worden in de gebruiksfase geen problemen verwacht. De woningen worden gasloos gerealiseerd en de enige bron van stikstofemissie is het verkeer. Dit geldt voor de woningbouwontwikkelingen Maasterras en Stadswerven, welke op relatief grote afstand van de Biesbosch liggen. Wel hebben de ontwikkelingen een zodanige omvang dat in de bouwfase stikstofdepositie kan plaatsvinden.

Het Handelingsperspectief Stikstof is alleen gericht op de woningbouwontwikkelingen. De groei van Dordrecht met 4.000 banen leidt echter tot een toename van verkeer. Dit heeft effect op de stikstofdepositie in de stikstofgevoelige habitattypen. Natuurnetwerk Nederland De woningbouwontwikkelingen in Dordrecht vinden in de nabijheid van enkele NNN-gebieden in Dordrecht plaatst. In deze NNN-gebieden kan als gevolg van de groei van Dordrecht onder meer verstoring door geluid, licht, verdroging en betreding optreden. De woningbouwontwikkeling Amstelwijck is gepland nabij het NNN-gebied rondom Landgoed Gravenstein en de ontwikkelingen Gezondheidspark en Leerpark vinden plaats nabij Landgoed Dordwijk. In de huidige situatie vindt er echter al verstoring van deze NNN-gebieden plaats. Desondanks dient er bij de uitwerking van deze woningbouwontwikkelingen aandacht te zijn voor het (verder) beperken van verstorende factoren op deze NNN-gebieden. Tegelijkertijd bieden de woningbouwontwikkelingen nabij NNN-gebieden ook kansen om bij te dragen aan de versterking van het NNN. De woningbouwontwikkelingen Gezondheidspark en Leerpark zijn gelegen nabij Landgoed Dordwijk en maken onderdeel uit van de Dordwijkzone. De woningbouwontwikkelingen kunnen daarmee bijdragen aan een versterking van het NNN.

Aan de westzijde van Leerpark is het park Essenhof gelegen, wat geen deel uit van de Dordwijkzone. De ontwikkeling van Leerpark biedt echter kansen om door middel van groenstructuren het Essenhof te verbinden met de Dordwijkzone. In de Zuidelijke hoek van Dordrecht zijn de Killen gelegen, waar de woningbouwontwikkeling Amstelwijck gepland staat. Bij de ontwikkeling van Amstelwijck, wordt nadrukkelijk ingezet op het verbinden van het gebied met de omliggende natuur zoals Landgoed Gravenstein, het 4

Handelingsperspectief stikstof Dordrecht, Antea Group.

Blad 89 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Wielwijkpark en de groenstructuren van de wijk Sterrenburg. De Killen dragen bij aan het realiseren van ecologische verbindingen maar ook aan de bereikbaarheid van natuur voor de bewoners van het gebied. De woningbouwontwikkelingen Maasterras ligt niet in de nabijheid van NNN-gebieden, maar de ontwikkeling legt vanwege de hoogbouw weinig ruimtebeslag op de groenblauwe structuren van de stad. De visie Groenblauw Eiland van Dordrecht richt zich op het ontwikkelen van nieuwe groenblauwe structuren in Dordrecht en het toegankelijker maken van deze structuren. Dit draagt bij aan een aantrekkelijke, leefbare en gezonde stad, waar alle (nieuwe) inwoners van Dordrecht van kunnen profiteren. Soorten De groei van Dordrecht kan leiden tot een afname van verblijfplaatsen, standplaatsen of foerageergebied van (beschermde) soorten, zoals vleermuizen, huismussen en gierzwaluwen e.d.. Wanneer nieuwbouw of herontwikkeling leidt tot aantasting van soorten is het wettelijk verplicht maatregelen te treffen. Ook wanneer er geen sprake is van aantasting van soorten moeten bij woningbouw of herontwikkeling maatregelen getroffen worden om het leefgebied geschikt in te richten. De visie Groenblauw Eiland van Dordrecht richt zich op het waarborgen en versterken van groenblauwe verbindingen in de stad, wat onder andere moet bijdragen aan de biodiversiteit.

Bij elke ontwikkeling in het stedelijk gebied wil de gemeente dan ook maatregelen opnemen om de biodiversiteit te vergroten. Biodiversiteit kan relatief eenvoudig gemeten worden, door monitoring aan de hand van bijvoorbeeld tellingen. De ambitie van de gemeente om een meer biodiverse stad te zijn kan zo gemeten worden. De soortgroepen waarbij inventarisatie in de stad goed is op te zetten, zijn: • Flora: in grasland, langs oevers, muurplanten • Bijen en zweefvliegen • Libellen • Dagvlinders en nachtvlinders • Sprinkhanen • Land- en zoetwatermollusken • Amfibieën • Vogels • Vleermuizen • Grondgebonden zoogdieren

Blad 90 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Tabel 11.1 Mogelijke vormen van het inwinnen van natuurdata. Per soortgroep verschilt de werkwijze en toepassingen (bron: Bureau Stadsnatuur, december 2019)

In een programma kunnen de maatregelen geborgd worden. Monitoring brengt niet alleen de biodiversiteit goed in beeld, maar helpt ook om de effectiviteit van maatregelen te meten.

11.1.5

Aandachtspunten en aanbevelingen De Biesbosch is een Natura 2000-gebied dat deels in de gemeente Dordrecht ligt. Door de afstand tussen de woningbouwontwikkelingen in de stad en de Biesbosch zijn verstoring van licht, geluid, en verdroging niet te verwachten. Wel kan er vermesting/verzuring optreden in de stikstofgevoelige habitattypen in de Biesbosch als gevolg van de stikstofdepositie die kan ontstaan als gevolg van de groei van Dordrecht. De aandachtspunten met betrekking tot stikstof zijn de woningbouwontwikkelingen met een aanzienlijke omvang, nabij de stikstofgevoelige habitattypen en/of nabij de N3 of A16, zoals Amstelwijck. In Dordrecht zijn enkele NNN-gebieden in de stad gelegen. De nieuwbouw en herontwikkeling mag niet leiden tot (verdere) verstoring van deze gebieden, bijvoorbeeld door licht, geluid, verdroging of betreding. In de omgevingsvisie dient hiervoor aandacht te zijn. De groei van Dordrecht heeft mogelijk ook effect op de biodiversiteit. Bij aantasting van soorten is het wettelijk verplicht om maatregelen te treffen. Daarnaast bieden de woningbouwontwikkelingen ook kansen voor het versterken van de biodiversiteit en groenblauwe structuren in de stad.

Blad 91 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

Woningbouwlocatie Amstelwijck

Leerpark Gezondheidspark

Maasterras

Hastingsweg De Hoop

11.2

Aandachtspunt • Door middel van de Killen kunnen ecologische verbinding tussen Landgoed Gravenstein, het Wielwijkpark en de water- en groenstructuren van Sterrenburg gerealiseerd. • Vanwege de omvang van de ontwikkeling, ligging nabij de N3 en A16 en de relatief kleine afstand tot stikstofgevoelige habitattypen is Amstelwijck een aandachtspunt wat betreft stikstof. • Gelegen nabij Landgoed Dordwijk en gelegen in de Dordwijkzone. De ontwikkeling biedt kansen om het NNN te versterken en het Essenhof aan de Dordwijkzone te verbinden. • Gelegen nabij de Landgoed Dordwijk en gelegen in de Dordwijkzone. Hierdoor biedt de ontwikkeling kansen voor versterking van het NNN. • Vanwege de omvang van de ontwikkeling en de nabijheid van de N3 is Gezondheidspark een aandachtspunt wat betreft stikstof. • Vanwege de hoogbouw legt de ontwikkeling weinig ruimtebeslag op de groenblauwe structuren in Dordrecht • Ondanks de relatief grote afstand tot stikstofgevoelige habitattypen is Maasterras vanwege de omvang van de ontwikkeling een aandachtspunt voor stikstof. • Vanwege de omvang van de ontwikkeling en de relatief kleine afstand tot stikstofgevoelige habitattypen is de ontwikkeling aan de Hastingsweg een aandachtspunt wat betreft stikstof. • Vanwege de relatief kleine afstand tot stikstofgevoelige habitattypen is de ontwikkeling De Hoop een aandachtspunt wat betreft stikstof.

Conclusie Subdoel Effecten op natuur

Aandachtspunten en randvoorwaarden • Effecten op Natura 2000-gebieden door stikstofemissie afkomstig van de bouw van woningen en een toename van het verkeer. • Mogelijke verstoring van NNN-gebieden • Kansen voor versterken groenblauwe structuur

Blad 92 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

12

Conclusie In deze impactbeoordeling is onderzocht wat de impact van de hoofdopgave in de Omgevingsvisie Dordrecht, groei met 10.000 woningen en 4.000 banen, is op de fysieke leefomgeving. Vanuit en voor de zeven doelen in de Omgevingsvisie zijn aandachtspunten benoemd voor de groeiambities. Dit voor de stad Dordrecht algemeen en daar waar relevant specifiek voor ontwikkellocaties. Deze aandachtspunten worden “teruggegeven” aan de Omgevingsvisie: het zijn aandachtspunten waar in de omgevingsvisie rekening mee gehouden kan of dient te worden en waarover in de omgevingsvisie afwegingen kunnen of moeten worden gemaakt. De aandachtspunten zijn erop gericht om te zorgen dat het milieu- en fysieke omgevingsbelang gewaarborgd wordt in de omgevingsvisie of de uitwerking daarvan, bijvoorbeeld in programma’s of omgevingsplan(nen). Naast groei van inwoners en werkgelegenheid staat de gemeente voor andere transformatieopgaven. Voorbeelden hiervan zijn de energietransitie, de klimaatadaptatie en transformatie van het buitengebied. Deze opgaven zijn deels in deze beoordeling meegenomen bij de toetsing van de groeiopgave aan de andere doelen in de Omgevingsvisie, maar zijn niet apart beoordeeld. Centrale doelstelling van de Omgevingsvisie is groei, centrale vraag vanuit de omgevingsvisie aan de beoordeling is in beeld brengen van de impact van de groeiopgave op de leefomgeving.

De beoordeling is gedaan op het abstractieniveau van de Omgevingsvisie. Opgaven en doelen zijn veelal (nog) abstract geformuleerd. De impactbeoordeling heeft op hoofdlijnen plaatsgevonden op basis van al beschikbare informatie en interviews met specialisten. Er zijn geen aanvullende onderzoeken zoals verkeers- of geluidmodelberekeningen uitgevoerd. Daar waar de beschikbare informatie onvoldoende is voor een beoordeling, wordt nader onderzoek als aanbeveling gegeven.

12.1

Aandachtspunten door Dordrecht algemeen Dordrecht is een stad met ambities: het heeft zichzelf een ambitieuze doelstelling gesteld met 10.000 extra woningen en 4.000 extra banen. De opgave is verspreid over de stad en verspreid over nieuw te ontwikkelen locaties en inbreiding in bestaande woon- en werkomgevingen. De ambitie wordt voortvarend opgepakt: tal van ontwikkelingen zijn al in voorbereiding en in diverse stadia van plan- en besluitvorming. Dordrecht heeft al veel uitgewerkt beleid over de fysieke leefomgeving. De Omgevingsvisie is niet voor niets voor een groot deel voortzetting van bestaand en, naar gebleken, goed functionerend ruimtelijk en milieubeleid uit de Structuurvisie. Stadsbreed bekeken geeft een groei met 10.000 woningen en 4.000 banen wel een aantal belangrijke aandachtspunten. De belangrijkste uit deze beoordeling zijn hieronder benoemd. Voorzieningen Dordrecht is rijk aan voorzieningen. Voorzieningen op het gebied van onderwijs en zorg, voorzieningen op het gebied van detaihandel en retail en voorzieningen op gebied van cultuur en recreatie/toerisme. Een groei met 10.000 woningen (en 4.000 banen) vraagt wel mogelijk om extra voorzieningen, met name basisvoorzieningen zoals scholen, huisartsenposten en winkels. Op locaties waar de dekkingsgraad van basisvoorzieningen nog niet optimaal is.

Tegelijk moet worden voorkomen, dat nieuwe basisvoorzieningen ten koste gaan van het draagvalk van bestaande. Dit

Blad 93 van 98

Omgevingsvisie Dordrecht Beoordeling van de impact op de fysieke leefomgeving projectnummer 0459107.100 25 augustus 2020 Gemeente Dordrecht

vraagt om een duidelijk inzicht in de huidige staat en kwaliteit van basisvoorzieningen en een duidelijke keuze waar op en welke manier op ontwikkellocaties nieuwe basisvoorzieningen worden gerealiseerd. De in het kader van de Omgevingsvisie en deze beoordeling en eerste analyse biedt een basis voor visievorming en keuzes. Verkeer en mobiliteit 10.000 extra woningen en 4.000 extra banen zorgt voor een forse toename van (auto)verkeersbewegingen. Zeker als nog uitgegaan wordt van de nu nog “traditionele” voornamelijk op de auto gerichte vervoerswijzekeuze. De hoofdwegen in de stad en de aansluitingen op het hoofdwegennet staan al onder druk. Dit zal met de groei van 10.000 en 4.000 banen verder toenemen. Zonder maatregelen zal de stad dichtslibben. Dit vraagt om een visie en een aanpak om dit te voorkomen. Niet alleen vanwege de bereikbaarheid van de stad, maar ook vanuit de leefbaarheid (geluid, luchtkwaliteit, veiligheid). Vraag is hoe hiermee om te gaan: traditioneel verder faciliteren van de groei van autoverkeer door aanleg van extra asfalt, verruimen van kruisingen en rotondes e.d. of maximaal inzetten op aanpassing van de vervoerswijzekeuze.