2.2 2024.11.12 Notulen Dordtse Dinsdag - Vergaderzaal 1 - concept.pdf

19

Sliedrecht en in Papendrecht 13 groepsgesprekken gehad. We hebben ongeveer 85 mensen, een aantal zitten hier ook op de tribune vandaag, gesproken erin, om met hem mee te denken van, wat is noodzakelijk, wat is nuttig om te doen? Mag hij eentje verder. Tegelijkertijd kijken we ook natuurlijk vanuit de wetenschappelijke blik. Wat voor onderzoek wordt er al gedaan? Zodat we niet dingen dubbel doen. Wat voor onderzoek is mogelijk? Wat voor methodieken zijn van meerwaarde om onderzoek te doen? En dat hebben we naast elkaar gelegd. Dan mag hij eentje verder. We hebben ook nog een gesprek gehad met Chemours om te kijken wat voor zorgen leven er onder de werknemers, waarvan zij zicht hebben. En dat is samengekomen in een synthese, zoals we dat noemen. Het is allemaal samengeraapt. En dat is gekomen tot een advies dat we volgende week publiceren. Het advies is gericht aan het ministerie van Infrastructuur & Waterstaat en VWS. En het is ook aan hen om daar opvolging aan te geven. Mag hij eentje verder. In deze omgeving hebben 2601 personen of omwonenden van Chemours de vragenlijst volledig ingevuld. En ze komen uit de verschillende gemeenten rondom Chemours. U ziet aan de grootte van het bolletje de hoeveelheid mensen die het heeft ingevuld. U ziet, vooral Dordrecht is het grootste aantal mensen dat het heeft ingevuld.

We hebben deze mensen ook gevraagd, wat is uw relatie tot Chemours? Hoe ziet u uw eigen relatie tot Chemours? Dan zie je dat mensen dicht bij Chemours zich veel meer omwonende voelen. Mensen in Dordrecht, Papendrecht, Sliedrecht zeggen, ik ben omwonende van Chemours. Mensen de Hoeksche Waard bijvoorbeeld, en soms ook Molenlanden, Gorinchem zeggen wat minder vaak, ik voel me omwonende. Daar zien we een verschil in. We zien ook een aantal mensen die aangeven dat ze bij Chemours werken of gewerkt hebben. Mag hij eentje verder. Dit zal denk ik voor u geen verrassing zijn. We hebben mensen gevraagd, maken mensen zich zorgen over Chemours, over PFAS in relatie tot hun gezondheid? Uit een eerder onderzoek vanuit het AD bleek dit ook al. Maar ook uit onze vragenlijst blijkt dat veel mensen zorgen hebben. Zoals de heer Klapwijk net ook zei, zorgen heeft impact op gezondheid. Zorgen hebben heeft impact op je welzijn. Dat doet iets met mensen. Het is goed om dat te blijven realiseren met elkaar. Mag hij naar de volgende. We hebben ook gevraagd in hoeverre mensen zich zorgen maken over de invloed van Chemours of PFAS op het milieu. En verrassend genoeg, of misschien niet verassend genoeg, is dit aantal misschien nog net een beetje groter. Het scheelt niet veel, maar we zien dat net wat meer mensen zich zorgen maken over het milieu in relatie tot gezondheid.

Maar beide onderwerpen, milieu en gezondheid, zijn echt zaken waar mensen zich zorgen over maken. En de zorgen zijn heel breed en heel divers. Dat gaat van uitstoot tot handhaving tot, wat eet ik, wat krijg ik binnen, wat doet het met mijn kinderen, ben ik er ziek van geworden, word ik er ziek van? We hebben net ook een aantal voorbeelden gehoord van de insprekers. Dat is heel divers. En dat viel ook ons heel erg op in de vragenlijst. We hebben ook open vragen gesteld, waarin mensen zelf konden aangeven wat hun zorgen waren en wat hun ideeën waren voor onderzoek. Die hebben we allemaal los gelezen en doorgesproken met elkaar om te kijken, wat zijn de grote thema's? En dat is heel erg breed. Er speelt heel erg veel. Mag hij eentje verder. Ik kan met u vandaag de voorlopige resultaten delen. En ik denk dat de meeste van deze dingen ook geen verrassing voor jullie zijn. Wat we heel sterk zien, is los van de behoefte aan onderzoek... En laat ik zeggen dat heel veel mensen aangeven meerwaarde te zien in onderzoek, maar tegelijkertijd zeggen, we zien ook meerwaarde in andere zaken. Zoals de oproep tot actie, die horen we heel duidelijk terug van

20

omwonenden. Stoppen met de uitstoot en lozing van PFAS. En ook, ga op zoek naar alternatieven. Zorg dat er alternatieven komen voor de stof PFAS die niet schadelijk zijn. Ook horen we een grote informatiebehoefte. En dat is heel erg breed. Mensen zijn op zoek naar informatie over, wat voor onderzoek loopt er, wat betekent dat voor mij, waar kan ik informatie vinden dat mij helpt een afweging te maken of juiste handelingen te doen? Heel veel mensen vinden dat ze eigenlijk overal kleine plukjes vandaan moeten halen en het soms moeilijk is om te bedenken, wat betekent dit voor mij? We zien een duidelijke behoefte aan informatie op verschillende gebieden rondom PFAS. Een derde signaal wat we heel duidelijk zien uit deze verkenning is dat ze zeggen, overheid, bedrijven, neem je verantwoordelijkheid, zowel wettelijk, juridisch, maar ook moreel. Dat is echt wat mensen ons meegeven. Ze zeggen, we maken ons zorgen over wat hier gebeurt. En we verwachten van de overheid dat er actie op wordt ondernomen. En de vierde, en daar neem ik zo wat verder in mee, is behoefte aan meer inzicht, meer kennis, meer duidelijkheid, waar je onderzoek als instrument voor kan gebruiken om tot nieuwe inzichten te komen. Dan mag hij eentje verder. Daar gaan we nu op in. Zoals ik al zei, de zorgen en de ideeën van onderzoek zijn heel breed.

Het gaat echt vanaf uitstoot tot en met gezondheidseffecten en alles ertussenin. En ik heb vandaag acht thema's op de slide staan die allemaal terugkomen en als belangrijk worden gezien. En mensen zeggen ook, we vinden het allemaal belangrijk. We hebben in de gesprekken gesproken over, hebben dingen prioriteit, zijn er dingen die eerst moeten? En het signaal wat men zegt, het is allemaal belangrijk. Al is gezondheid toch wel het meest genoemde woord in de gesprekken die we hebben gevoerd. Maar ik ga even bij het begin beginnen. Wat we veel zien, is vragen over PFAS in mensen hun leefomgeving. Wat ademen we in? We wonen hier al heel lang in Dordrecht, onder de rook van Chemours. Wat ademen we in, wat zit er in de bodem, krijg ik het binnen in de moestuin, wat zit er in het water, in het zwemwater? En je ziet zowel dat mensen algemene zorgen hebben, of ook ideeën over waar je dat moet meten, bodem, water, lucht, maar ook heel specifiek. Ik woon in deze wijk. Het is een nieuwbouwwijk. Wat gaat hier gebeuren? Ik zwem daar graag. Wat betekent dat? Je ziet dat mensen heel goed in staat zijn om te zeggen, waar kom ik in contact met die leefomgeving? Een hele interessante en belangrijke, en die we ook al eerder vandaag hebben gehoord van de insprekers, is het verwijderen van PFAS uit de leefomgeving. Het zit erin.

Hoe krijgen we het er weer uit? Doe daar goed onderzoek naar, is de oproep. Ook een hele grote is dat mensen zeggen, we willen graag weten, wat is het effect op dieren, op het ecosysteem, op de natuur? En dat zie je zowel vanuit de intrinsieke waarde, vanuit wat mensen vinden van de natuur, ze vinden dat we goed voor de wereld moeten zorgen, dat we goed en zuinig moeten zijn voor de natuur om ons heen, maar ook heel simpel de huisdieren. Wat doet het met de hond die zwemt in het water? Wat doet het met ook dieren in de voedselketen? Je ziet een heel breed scala aan zorgen op dit onderwerp. Mag hij nog eentje verder. Ik ben er bijna doorheen. PFAS en voedsel hebben we het net ook over gehad. Eieren als voorbeeld. Drinkwater hebben we ook gehad. Mensen vragen, waar zit het in, hoeveel zit het in, wat kan ik doen, wat moet ik laten? Wat kunnen mensen zelf doen om minder PFAS binnen te krijgen? Met de kanttekening dat ze wel verwachten dat er ook wat wordt gedaan door de overheid, door bedrijven om die blootstelling te verminderen. Mensen zijn heel erg bereid zelf wat te doen, maar wel dat de overheid ook actie onderneemt. En inzicht in, hoeveel uitstoot is er van Chemours, onder andere en andere bedrijven? En wat is dan het aandeel van hun PFAS in de

21

leefomgeving? Wat is het aandeel van Chemours op de eigen leefomgeving? Hij mag eentje verder. En volgens mij is dat ook de een na laatste slide. Ik ben er bijna doorheen. Dan de twee meest genoemde onderwerpen. En dat is ook niet gek, want veel mensen willen onderzoek naar gezondheid. De twee meest genoemde dingen wat mensen zeggen, daar moet onderzoek naar komen, zijn, wat is de kans op ziekte? Daar heeft denk ik de heer Klapwijk net ook een aantal inzichten in gegeven. In algemene zin, wat zijn de risico's, welke ziektebeelden hebben we het over? Mensen noemen ook ziektebeelden die ze in de omgeving zien waarvan ze vragen, komt dat misschien door PFAS? Maar ook gekoppeld aan specifieke activiteiten. Mensen die veel buiten zwemmen. Wat betekent dat? Mensen met een eigen moestuin. Wat betekent dat? En wat je ook veel ziet, is de zorgen voor de lange termijn en de volgende generaties. Mensen zeggen, ik woon hier al lang, maar mijn kinderen en mijn kleinkinderen zijn hier ook heel lang.

Wat betekent dat? En een hele belangrijke, die hangt een beetje samen ook het RTL-onderzoek wellicht, zien we ook effecten in de gezondheid van bewoners van Dordrecht en omgeving? Zien we daadwerkelijk dat hier meer mensen ziek zijn? Kan dat worden uitgezocht? En kan je zien wat er aan de hand is met de PFAS-waarde in bloed? Zie je een verhoging bijvoorbeeld? Dat zijn eigenlijk de wensen die zijn uitgesproken vanuit omwonenden. Wat we hebben gedaan is, we hebben dit naast de expertise gelegd of de wetenschappelijke kennis, wat is mogelijk, wat kan er, wat is er al bekend? En dat heeft geleid tot een advies wat, wat ik net ook al zei, naar I&W gaat en wat volgende week gepubliceerd wordt. En daarin is terug te lezen wat het advies van het RIVM is aan I&W. Het is ook aan hen om dat op te pakken. En dan mag hij naar mijn laatste slide. En dan sluit ik ook af. Het zit nu in de kennisnotitie. Dat betekent dat het RIVM een korte notitie schrijft met het advies. Het is dan aan het ministerie hoe daar vervolg aan te geven. Daar gaan wij als RIVM niet over. Daar gaat het ministerie over. En we brengen ook een uitgebreide rapportage uit, begin volgend jaar. En daarmee doen we alle verhalen en alle input die we hebben gehad van omwonenden krijgen daarin een plek, omdat we nu eigenlijk snel tot een kennisnotitie wilden komen. En dan de uitgebreide rapportage volgt. En dat was hem.

De voorzitter: Dank u wel. Wij merken dat de presentaties zijn superbelangrijk. Ze duren toch allemaal ietsje langer. Maar ik wil, tenzij jullie dat zeggen, niet gelijk ingrijpen, want volgens mij is deze informatie zeer belangrijk. Mijn voorstel is om dan ook eerst de andere presentaties te doen. En dan kijken we daarna even... Stel ik een plan de campagne met jullie op hoe we qua tijd zitten en hoe we met vragen omgaan. Dan ga ik nu het woord geven aan de DCMR. De heer De Hoop. De heer De Hoop: Bedankt voor het woord. Twee jaar geleden was ik hier ook, maar ik stel me toch gewoon nog eventjes heel kort voor. Bart de Hoop, programmaleider omgevingsvergunningen bij de unit reguleren en voor het dossier Chemours de projectleider binnen DCMR. Er staat nog Chemours, DuPont en Dow. Dat is natuurlijk inmiddels, ik heb dat hier voor mij wel verbeterd, Chemours, Delrin en Dow. Toch even superkort wie wij zijn. Net als OZHZ een omgevingsdienst die dit soort taken uitvoert. Ons gebied is wat je hier ziet. Die gemeenten klopt al niet meer, want dat fuseert bij het leven. We werken inmiddels nog maar voor twaalf gemeenten. Het wordt allemaal minder. En daarnaast voor de grote, zware industrie, de risicovolle bedrijven voor heel

22

Zuid-Holland en ook voor Zeeland. Dat bovenste stukje kan je gewoon even lezen. Dat laat ik even voor wat het is. Bevoegdheidsverdeling, altijd wel relevant. Want we hebben het in Nederland zo georganiseerd dat allerlei overheidsorganen weer voor andere zaken de bevoegdheid hebben. Wat wij bij DCMR uitvoeren, in opdracht van de provincie ZuidHolland, zijn de bouw en milieutaken voor Chemours. Ik beperk het even tot Chemours uiteraard. En staat hier niet bij, maar ook de bodemsaneringen van nieuwe verontreinigingen. En nieuw is na 1987. Dit plaatje heb ik ook een keer laten zien. Ik heb nu alleen toegevoegd overige PFAS. Toen had ik me beperkt tot de twee die het meest in het oog springen. Maar er wordt ook nog een halve kilo van een tiental andere soorten PFAS geloosd. En dat gaat dan op het riool. Wij zijn alleen verantwoordelijk voor de indirecte lozingen. Rijkswaterstaat voor de directe lozingen op de Beneden Merwede. Ik moet op twee knopjes drukken. De emissiereductie over de afgelopen jaren. Jullie hebben de presentatie. Kijk dat gewoon nog eens even rustig door. En wij hadden graag gezien dat de rode getallen, dan heb je 2024 en ’25, de werkelijkheid zou zijn. Zo hebben we het ook in onze vergunningen opgeschreven. Maar jullie allen bekend, dat heeft de rechtbank vernietigd.

En wij zijn daar wel tegen in hoger beroep gegaan bij de Raad van State, maar dat loopt allemaal nog. Die rode getallen gelden helaas niet op dit moment. We moeten het met de zwarte doen. Wel emissiereductie, maar er wordt nog een behoorlijke hoeveelheid uitgestoten, zeker van de overige organische fluorverbindingen. En dat zijn over het algemeen PFAS, maar enkele soorten koelgassen bevatten wel fluor, maar die vallen dan weer niet onder de noemer PFAS. Lopende rechtszaken. Even heel kort. Die enorme reductie zat in de vergunning van 2019. En die is grotendeels vernietigd. En die trok eigenlijk de Sequoia-beschikking en de Fluorinatiebeschikking, die we later hebben afgegeven, met betrekking tot de emissies naar de lucht, ook mee. Waarom? De BBT die wij voorstelden, die McDermott geadviseerd had, vond de rechtbank geen echte BBT. En het pZZS-beleid, voor de potentieel Zeer Zorgwekkende Stoffen, van de provincie, met als onderbouwing het voorzorgsbeginsel, vond de rechtbank ook niet voldoende gemotiveerd. Ze zeiden niet dat het niet mag, maar dat het heel erg zeker moest zijn eigenlijk dat een stof zeer zorgwekkend is. De revisievergunning hebben we in 2022 opgesteld. Daar zit eigenlijk dezelfde emissiereductie in, maar al twee jaar lang ligt die eigenlijk op de plank.

Is nog niet in werking getreden, omdat Chemours niet alleen beroep, maar ook een voorlopige voorziening heeft gevraagd bij de rechtbank. En zolang die vraag er ligt en de rechtbank nog geen uitspraak gedaan heeft, gaat de hele vergunning niet in werking. Dat is heel erg teleurstellend. Maar het gaat heel langzaam. Het goede bericht is wel dat er een zitting gepland is op 12 december. We hopen dan zes weken later een uitspraak te hebben. Maar omdat het veelal dezelfde voorschriften zijn als in de vergunning uit 2019, verwacht ik dat er heel veel geschorst zal worden. Er waren vanuit de gemeente wat vragen aan ons gesteld om daarop in te gaan. Onder andere de nieuwe aanvragen. TFA is de meest in het oog springende van een jaar geleden, voor de indirecte lozingen op het riool. En in december heeft Chemours daar nog drie stoffen bij aangevraagd, die zij ontdekt hadden naar aanleiding van metingen. In juni is door Chemours geconstateerd dat er ook TFA naar de lucht wordt uitgestoten en hebben ze dat aangevraagd. In de zomer hadden wij eigenlijk gezegd, voeg die vergunningen van november en december samen. Dat hebben ze gedaan. En een paar weken terug is er een nieuwe aanvraag ingediend voor emissies naar de lucht. En daarin wordt, ik heb hem nog niet zelf heel uitgebreid bestudeerd, maar van een tiental soorten PFAS wordt minder emissie

23

aangevraagd. En een aantal soorten PFAS, dat zijn er niet zoveel, die worden nieuw aangevraagd, doordat Chemours metingen heeft uitgevoerd en doordat wij die ook verplicht gesteld hebben, gedeeltelijk. Die aanvragen zijn lang nog niet voldoende. Loop ik achter? Hoe kan dat? Jij loopt voor. Sorry, ik druk op twee plekken en heb blijkbaar even op de verkeerde... Dank je wel. Ik vond jullie al wat onrustig worden. Ik denk, wat is er aan de hand. Die aanvragen zijn duidelijk onvoldoende. En daar hebben we aanvullende gegevens over gevraagd. En ook wel aan Chemours aangegeven, zorg dat je echt met goede informatie komt, want anders kunnen we de aanvraag gewoon buiten behandeling laten. En een vervolgstap kan zijn dat handhavend wordt opgetreden. We toetsen die aanvragen op een aantal aspecten. Op het maximaal toelaatbare risico. Dat gaat over een norm voor de lucht. Als we die niet hebben, dan gaan we naar de buurvrouw. Dan gaan we bij het RIVM aankloppen om die op te stellen. Meestal is dat niet zomaar in een paar weken gedaan. Komt het RIVM meestal met een indicatief maximaal toelaatbaar risico, waar we ook mee uit de voeten kunnen. Voor het afvalwater zijn er vastgestelde systematieken. Emissietoets en dergelijke. En dat doen we in dit geval samen met Rijkswaterstaat, want ook bij Rijkswaterstaat zijn lozingsvergunningen aangevraagd voor gedeeltelijk dezelfde stoffen.

En die moet je ook allemaal bij elkaar optellen. Dat zijn die PFOA-equivalenten. Ik ga niet nu uitgebreid uitleggen hoe dat werkt. Maar elke PFAS-soort die aangevraagd wordt voor lozing naar het water heeft een bepaald risico ten opzichte van PFOA. Dat neem je mee. Dan tel je het op. En dan moet het aan de oppervlaktewaternorm of de drinkwaternorm voldoen, afhankelijk van waaraan je toetst. Beste beschikbare technieken uiteraard. Minimalisatieplicht voor Zeer Zorgwekkende Stoffen. En nog een aantal andere algemenere milieuaspecten. We gaan nu op beide knopjes tegelijk drukken. Hij is al langsgekomen, Anneke had het erover, de stroomuitval. Daar hebben wij uitgebreid onderzoek naar laten doen door Chemours, in eerste instantie. En de onderzoeken van Chemours beoordeeld. En die stroomstoring kan inderdaad vaker optreden. Oorzaak ligt bij Stedin, niet op het bedrijventerrein zelf. En bij chemische fabrieken is het zo, zonder stroom, althans de meesten, kunnen ze gewoon niet verder draaien. Daar is zoveel stroom voor nodig, daar kan je ook geen noodvoorziening voor in het leven houden. Eigenlijk alle chemische fabrieken zorgen dat ze zo veilig mogelijk alles stilleggen. Er is natuurlijk wel noodstroom om het veilig stil te kunnen leggen, om bepaalde apparatuur nog te kunnen gebruiken. Accu's, generatoren worden daarvoor gebruikt.

En alle kleppen gaan ogenblikkelijk naar een veilige stand. Dat is bij de meeste onderdelen bij Chemours ook goed gegaan. Alleen in een aantal installaties is de druk wel opgelopen. En daar zitten dan ook weer veiligheidssystemen op. Kleppen met een veer daarboven. Een breekplaat er soms voor. Dat is een dunne plaat die bij hoge druk kapot gaat. Dan gaat de lucht eruit. En daar zit dan een klep achter met een veer. En die gaat open door de hoge druk. En als de druk weer afneemt in de ketel of wat het voor apparaat ook is, dan gaat die klep weer dicht. En daar zijn emissies bij opgetreden. Die heb ik hier iets groter. En welke het meest in het oog springt en ook het meest in het nieuws geweest is, denk ik, dat is die in het midden zo’n beetje, die waterstofchloride, in de volksmond zoutzuur genoemd. Zo heet het als het in water oplost inderdaad. Dat is een grotere hoeveelheid geweest dan je normaal zou verwachten. En dat zat in het feit, ik ga ook even verder, dat de veer die die klep open moest doen die werkte prima. Die klep ging open. Maar toen de druk afnam, ging de klep niet meer dicht en heeft Chemours een omleiding, die er ook was, moeten aanspreken. Maar dat duurde allemaal langer, waardoor er meer dan

24

je zou verwachten, is vrijgekomen. We hebben Chemours ook opgedragen om naar die klep nog extra onderzoek te doen. Want we hebben wel gezien dat hij altijd gekeurd is, dat hij goed onderhouden is, maar waardoor valt hij dan toch niet dicht? Daarmee is ook duidelijk dat het onderzoek nog niet honderd procent is afgerond. Chemours heeft zelf ook aangegeven dat ze nog een aantal dingen uit willen zoeken. En met name ook om te voorkomen dat bij een volgende stroomstoring weer dergelijke emissies optreden of dat het in ieder geval minder zal gaan worden. We hebben tot nu toe, en ik spreek alleen over vandaag, geen overtredingen geconstateerd. We hebben de emissies ook wel, of die heeft Chemours door een onderzoeksbureau laten checken en geconstateerd dat dat geen risico in de omgeving heeft opgeleverd, volgens een bepaalde systematiek. Wij hebben die getallen gecontroleerd. En dat lijkt te kloppen. Het enige wat ik wel moet zeggen, het zit onder de waarde die dan heet hinder of lichte gezondheidsklachten. Het is niet uitgesloten dat individuele personen toch iets gemerkt hebben. Dan iets over Zeer Zorgwekkende Stoffen. Dat zijn alle PFAS inmiddels. Ik laat het stukje over landelijke regelgeving, gezien de tijd, even zitten. ZZS is gewoon minimaliseren, zover mogelijk richting nul brengen.

Inmiddels heeft de OSPAR, dat is een verdrag die zich inzet voor de zeeën op het noordelijk halfrond, dat die schoon blijven. De OSPAR heeft alle PFAS op een lijst voor prioritaire actie gezet. En in de Nederlandse milieuregelgeving, het Besluit activiteiten leefomgeving, staat dat alles wat op die lijst staat als ZZS geclassificeerd wordt. En het ministerie komt nog met een duiding in een brief, die waarschijnlijk later deze maand komt. Maar ik denk dat we de conclusie wel kunnen trekken, en dat zal die brief ongetwijfeld ook doen, dat alle PFAS gewoon als ZZS behandeld kan worden. Dat is heel prettig voor ons. Bij de vergunningverlening maakt het gewoon eenvoudiger om strengere eisen te stellen. Echter, er blijft wel discussie over of iets BBT is, of het een beste beschikbare techniek is, of de techniek die wordt toegepast nog betaalbaar is? En daar kan je ook weer over discussiëren tot hoeveel miljoenen nog betaalbaar is of niet. We zijn niet van de discussies af hiermee, maar we zijn wel blij dat er nu duidelijkheid is en dat we niet meer de discussie hebben, is het nu een potentiële ZZS en hoe ga je daar dan mee om, zoals we dat nu bij de rechter uitvoeren. Dan de laatste sheet. Dat is ook iets wat ter sprake is gekomen. De monitoring van de emissies naar water en lucht. Naar water monitoren is vele malen makkelijker dan naar de lucht.

Chemours moet wekelijks monsters nemen en analyseren en dat ook rapporteren aan ons. En wij nemen zelf ongeveer twee keer per maand onverwacht monsters van het afvalwater van Chemours en analyseren dat op de vergunde PFAS, maar ook op een aantal onvergunde PFAS. Dat doen Rijkswaterstaat en Waterschap Hollandse Delta ook. En die gegevens wisselen we ook uit met elkaar en vergelijken we. En zoals ik al zei, Rijkswaterstaat controleert natuurlijk ook nog de emissies die direct op de Beneden Merwede komen. Naar de lucht is veel complexer. Je kan niet even een meting uitvoeren, even een analyse. Daar is apparatuur voor nodig. Die stoffen komen in kleine concentraties vrij. Dat analyseren is heel moeilijk. En eigenlijk gebruiken we hier de systematiek die overal in de chemische industrie gebruikt wordt, dat een bedrijf gewoon een heel goed meetprotocol, een controleplan moet overleggen en dat ze aangeven, zo vaak meten we, daarop meten we en dat wordt gerapporteerd. En wij checken dat. Wij zijn ook met toch wel regelmaat aanwezig als een extern bureau die metingen uitvoert. En dan maakt het eigenlijk volgens mij niet eens zoveel uit of dat bureau dat in opdracht van Chemours doet of van ons. Want zeker als wij erbij staan, dan zien we hoe het uitgevoerd wordt. Dan zien we welke fabriek aan het

25

draaien is. Of er eventueel gesjoemeld wordt. En dan komen we ook wel onverwacht langs. En die meetinstituten werken volgens vaste protocollen. Er wordt ook van emissierelevante parameters gebruik gemaakt. Gebeurt heel veel in de industrie. Ik heb hier een simpel voorbeeld neergezet. Als het rookgas een bepaalde temperatuur heeft, dan weet je dat er zoveel van die stof geëmitteerd wordt. Is het iets warmer, komt er meer uit. Is het iets kouder, komt er minder uit. Hoe weet je dat? Doordat je dat gemeten hebt en een aantal keren die emissies op dat moment ook gemeten hebt. Want anders is het een slag in de lucht. En het moet ook regelmatig gevalideerd worden door het bedrijf. Staat ook in de vergunningen. Dat is de manier waarop wij dit doen. En ik ga inderdaad afronden. We zijn op het moment ook aan het kijken, kunnen we zelf een keer een uitgebreide meting uitvoeren? Ik ga daar niet over uitweiden, maar dat is al supercomplex om dat voor elkaar te krijgen. Daar zijn we mee bezig. En we verkennen de mogelijkheid om emissiemetingen, dat is metingen in de buitenlucht wat verder van de fabriek, bij omwonenden bijvoorbeeld, ook te kunnen meten. En daar stemmen we ook over af met RIVM en het ministerie. Dat was het wat mij betreft. De voorzitter: dank u wel. Dan ga ik toch gelijk door... Nee, ik ga niet gelijk door. De griffie en ik hebben heel even overlegd.

We hebben nu nog een presentatie van de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid. Daar wilden we ook tijd voor nemen. Dan hopen we dadelijk rond negen uur met de presentaties klaar te zijn. Dan hebben we nog een kwartier. Een kwartier is heel weinig om dertien fracties alle vragen te laten stellen die ze willen stellen. Onze tussenoplossing is, en dan kijk ik vooral even de mensen die de presentaties geven ook heel lief aan, ons voorstel is laten wij alle vragen die we nog hebben straks na kwart over negen op schrift stellen naar de griffie, zodat die schriftelijk beantwoord kunnen worden, als u het daarmee eens bent. En dan willen wij het laatste kwartier even gebruik maken van een informeel samenzijn op de gang, zodat jullie de vragen informeel kunnen stellen die jullie hebben aan de mensen die vandaag inspreken. Kunnen we ook even wat afkoelen, wat water pakken en dan om kwart over negen weer fris aan de technische sessie over de intentieverklaring te beginnen. Mevrouw Kamphuis: Voorzitter, ik heb een ordevoorstel. De voorzitter: Gaat uw gang. Mevrouw Kamphuis: Dank u wel. Misschien is het mogelijk om nog zo’n sessie een andere keer te volgen. Dat we dan vragen kunnen stellen. Want ik denk niet dat we aan de bewoners schriftelijke vragen... Ik gun hun antwoorden nu en vervolgantwoorden en vervolgvragen.

Mijn vraag is, kunnen we een andere beeldvormende sessie alsnog volgen? De voorzitter: Ik kijk even rond, want de vragen kunnen nu niet allemaal gesteld worden en goed beantwoord worden voor de bewoners. Die nemen wel heel erg mee. Ik kijk even rond. Want de vragen die gesteld gaan geworden, komen natuurlijk altijd openbaar, want dit is een openbare sessie. Zijn er andere fracties die hierin mee willen gaan? De heer Den Hartog: Voorzitter.

26

De voorzitter: Ik ga heel erg even naar de indiener van dit voorstel. De heer Den Hartog: Voorzitter, dank u. Ik zou dat ook wel willen. Ik denk, ik heb zelf ook een heleboel vragen. Straks op de gang kan ik natuurlijk sommigen even spreken. Maar het is ook heel fijn als iedereen dat kan horen. De voorzitter: U stelt voor om een vervolgsessie te doen? De heer Den Hartog: Zeker. De voorzitter: Zijn daar nog meer mensen... Laat maar gewoon... Ik zie allerlei handen op komen. De heer Van Leeuwen: Voorzitter. De voorzitter: En ik hoor nog ergens een voorzitter, maar ik zie hem... De heer Van Leeuwen: Dat was ik. De voorzitter: Mijnheer Van Leeuwen. De heer Van Leeuwen: Maar ik wilde alleen zeggen dat ik het voorstel ondersteun van de SP. De voorzitter: Volgens mij wordt hij hier unaniem ondersteund. Dan ga ik wel heel even de mensen die de presentatie hebben... Kunnen jullie daarmee instemmen? Ja. Alleen voor de vragen. En dan stel ik wel voor om die van tevoren schriftelijk te stellen, zoveel mogelijk. Dat we voorbereid zijn. Dan doen we nu nog de presentatie van de Omgevingsdienst. En dan doen we het even zo. Mijnheer Hakkeling, gaan we u toch nog alle tijd... Niet alle tijd. De heer Hakkeling: Hoeveel tijd heb ik? De voorzitter: Tien minuten. De heer Hakkeling: Dank je wel. Is goed. Ik heb geen spiekbriefje bij me. Ik doe het ook... Ik heb hetzelfde. Ik zie hetzelfde als u.

Vandaar dat ik ga staan. Bovendien kan ik u dan wat makkelijker aankijken. Mijn naam is Ruud Hakkeling. Voor sommigen van u ben ik inmiddels een bekend gezicht. En ik denk dat het de vierde keer is dat ik hier iets over PFAS kom vertellen. Anderen nog niet. Ik ben senior bodemadviseur bij de Omgevingsdienst en al vanaf het prille begin bij het PFAS-dossier betrokken, net als Bart en Henk overigens. Ik ga het hebben over het regionaal beleid voor hergebruik van PFAS-houdende grond. Dat is gevraagd. Daar zijn we al een tijdje mee bezig. Zo'n beleid heeft een hele ontstaansgeschiedenis. Een jaar geleden ongeveer hadden we grofweg wat er nu staat al klaar. Dat is vervolgens getoetst met interne collega's, met de gemeentelijke milieuambtenaren. We hebben het over regionaal beleid van heel ZuidHolland Zuid. We hebben een kleine marktpeiling gedaan. Vervolgens bij alle wethouders milieu zijn we langs geweest met dit verhaal. En u bent eigenlijk de eerste

27

gemeenteraad die hierover bijgepraat wordt. Ik laat geen cijfers zien, want cijfers op zichzelf zeggen niet zoveel. Ik laat vooral de uitgangspunten zien, waarom doen we het? En ik hoop dat u bediend wordt. Hij doet het niet, Clyde. Hij doet het. Ook goed. Eerste vraag is misschien wel de belangrijkste. Toen ik in mei, hoe heet het, tijdens de voorlichtings- of een informatieavond zei dat we hiermee bezig waren, toen zei mevrouw Kamphuis meteen, maar ik wil helemaal niet dat we licht verontreinigde grond met PFAS hergebruiken. Begrijpelijke reactie. Daarom ben ik begonnen met deze dia. Mevrouw Kamphuis, u wordt niet meteen op uw wenken bediend. Zit een half jaartje tussen. Maar het antwoord is, omdat we wel moeten. Er is niet zo heel veel echt schone grond in Nederland. In de loop van de eeuwen is heel veel grond in Nederland gewoon licht verontreinigd geraakt. Dan hebben we het niet over sterk verontreinigd, licht verontreinigd geraakt. Daar moeten we zuinig op zijn. En er komt op heel veel plekken licht verontreinigde grond vrij. En dan zou je zeggen, dan breng je die naar een reiniger. Maar licht verontreinigde grond reinigen, dat lukt eigenlijk niet. Je kunt wel sterk verontreinigde grond licht verontreinigd maken, maar licht verontreinigde grond helemaal schoonmaken, dat lukt eigenlijk niet.

Daarnaast, die grond die dan uit de reiniger komt, die wil je helemaal niet terug in je tuin of op je weiland of waar dan ook. Dat is eigenlijk spul wat je alleen nog maar in de wegenbouw gebruikt. Met andere woorden, heel veel van die licht verontreinigde grond, waar dat kan, wil je eigenlijk gewoon, zoals het is, hergebruiken. Dat doen we al sinds de Romeinen. Alleen wisten we toen niet dat die grond verontreinigd was. Maar vanaf ergens eind jaren 80 weten we dat en is daar ook... Voor allerlei andere stoffen vinden we dat heel normaal. Licht verontreinigde grond wordt overal in Nederland hergebruikt. Daar komt dan nu PFAS bij. Je wil het ook niet storten, want als je dit allemaal gaat storten, heb je overal in Nederland storthoopjes en dan heb je nog steeds heel veel schone grond tekort. Je zult moeten. In de praktijk wordt alleen niet herbruikbare grond, waarvan je zegt, daar kan je niks mee, gereinigd. En uiteindelijk komt die in de wegenbouw terecht. Volgende Clyde, als je wil. Algemene uitgangspunten. En dan heb ik het over de andere stoffen dan PFAS. Mogen geen gezondheidsrisico zijn bij je toekomstig gebruik. Dat betekent, als je dit in de infrastructuur gaat gebruiken voor een bedrijventerrein, dan liggen de normen wat soepeler dan als je het voor woningbouw gaat gebruiken. Acceptabele risico's voor de natuur, helemaal nul. Hoeft niet.

Hebben we met zijn allen bedacht, of de beleidsmakers. En de grond die gebruikt wordt, moet vergelijkbaar zijn of schoner dan de bodem waarop die geplaatst wordt. Dat noemen we standstill-beginsel. Er zijn diverse communicatiemedewerkers die hebben gezegd, wat een afschuwelijk woord. Heb je daar niks beters voor? En dan zeg ik, kom maar op. En uiteindelijk komen ze er niet mee. We blijven het maar gewoon zo noemen. Betekent, het moet niet erger worden. En de strengste van die 3 is bepalend. Maar wat heel belangrijk is voor reguliere stoffen, dat doe je niet per microgram, maar dat doe je in klassen. En daardoor kan het zijn, stel dat een klasse loopt van 100 tot 200, dat grond van 190 mag je dan leggen op grond van 110. Het kan binnen die klassen ook wel een beetje vuiler worden. Niet heel veel, maar het mag wat vuiler worden. Dat hebben we in Nederland in het beleid opgenomen. Dat is belangrijk, omdat we het voor PFAS veel strenger willen gaan doen. Waarom hebben we beleid nodig in Zuid-Holland Zuid? Helaas, doe even door naar de volgende dia als je wilt, Clyde, onze regio heeft veel akeliger kleurtjes dan de rest van Zuid-Holland. En als

28

je het op Nederland schaal zou zien, zou je dat ook zien. PFOA zit bij ons in de grond. Deze dia heb ik eerder laten zien. Voor sommigen van u is dit een bekend plaatje. Mag weer terug naar de vorige, Clyde. Wij zijn vuiler dan de rest van Nederland, voor PFOA. Veel grond die vrijkomt, voldoet niet aan het landelijk beleid. We hebben al een paar jaar landelijk beleid. Het landelijk beleid is strenger. Als we naar de vorige dia keken net, die drie factoren, zeg je, als je dat op de keper beschouwt voor PFOA, dan zit daar wel ruimte in. Kun je wel wat meer doen. En dat zit hem dan met name in het feit dat landelijk zit er in de regel relatief weinig PFOA in de grond. En dan mag je er ook maar weinig naartoe brengen. Bij ons in de regio is de ontvangende bodem vaak vuiler dan overigens in Nederland. En dan kan je zeggen, op sommige plekken, vaak het gebruik daartoe laat, zou je dan hogere gehaltes aan PFOA in de grond accepteren dan dat landelijk gezegd wordt. Het landelijk hergebruik gaat ook uit van toepassen van PFAS-houdende grond op grond waar nu nog geen PFAS in zit. Wij weten in onze regio, het zit er helaas in. Het is hartstikke vervelend. We krijgen het er voorlopig niet uit. Dat betekent dat we op sommige plekken wat soepeler kunnen zijn. Want je wilt zo weinig mogelijk reinigen en storten. Storten is hartstikke duur. En dit is ook niet duurzaam.

Dat was die vorige dia, dat je zegt van, je probeert zoveel mogelijk her te gebruiken, omdat je zuinig wilt zijn met schone grond, omdat je geen dood spul terug wilt wat uit een reiniger komt. Landelijk hergebruikbeleid staat lokale of regionale versoepeling toe. En het doel van het hergebruikbeleid is zo efficiënt zuinig mogelijk omgaan met grondstoffen en met energie. Hergebruiken wat kan. Dat past ook helemaal in het cyclische denken wat we steeds meer ontwikkelen, zoveel mogelijk hergebruiken. Volgende Clyde. Die hebben we gehad. Volgende. Hoe ziet dat eruit? Toe te passen grond moet altijd voldoen aan de RIVM advieswaarden. RIVM heeft voor allerlei gebruikstypes advieswaarden opgesteld voor PFOA. Daar gaan we niet boven zitten. Sterker nog, we gaan er meestal onder zitten. Voor siertuinen, speelplaatsen, groen rond scholen waar RIVM zegt, daar mag je naar de dertig, zeggen wij nee, dat doen we niet, we houden gewoon landelijk beleid aan, zeven. Want wij vinden het niet te verkopen dat je in tuinen, siertuinen rond scholen hoger gaat dan het landelijk beleid. Daar zijn we al strenger in als waar het RIVM zegt, qua gezondheid moet dat wel kunnen. En dat zijn dan mensen van RIVM. Mevrouw Elberse, dat zijn Arjen Wintersen met name en zijn mensen. U kent ze. Ik bedenk ineens, we hebben RIVM aan tafel zitten hier.

Voor moestuinen, in het landelijk beleid worden die niet zodanig genoemd, hebben wij extra strenge normen gemaakt. Ook op basis van een studie van RIVM overigens. Landbouw, natuur, parken, sportcomplexen, bedrijfsterreinen, infrastructuur, daar, zeggen we, kunnen we wat soepeler zijn dan het landelijk beleid. Dat is ook omdat voor landbouw, natuur het landelijk beleid eigenlijk zegt nul. En wij zeggen, dat is ook wel heel streng. En we denken dat dat acceptabel is. Het allerbelangrijkste is, het mag alleen als de ontvangende bodem echt goed is onderzocht en de toe te passen grond schoner of precies gelijk is aan de grond die wil toepassen. In de praktijk betekent dat altijd schoner. Als het 100,01 is, de ontvangende bodem, dan vind je nooit grond die ook 100,01 is. Het zal altijd schoner worden ervan. Een veel strengere standstill-invulling dan voor reguliere stoffen. En dat vinden we heel belangrijk. Dat het nooit erger wordt dan het nu is. Ook belangrijk is dat onderste, we hebben het alleen over grond uit de regio. Wij worden geen afvalputje voor de rest van Nederland hierdoor. Dit geldt niet voor grond die uit Rotterdam komt of uit Brabant of weet ik veel

29

waar vandaan. Alleen maar regiogrond. U kijkt een beetje moeilijk. Ik dacht dat u heel snel... We gaan geen vragen tussendoor stellen. Wij zeggen, alleen maar grond uit de regio, dat betekent, dit geldt alleen maar voor grond die bij ons vrijkomt. Er komt geen grond uit Rotterdam die in Rotterdam niet mag worden toegepast en hier wel. Gaat niet door. Alleen maar eigen grond. Iemand zei, wie controleert dat? Voorzitter, mag ik daar antwoord op geven in een halve minuut? De voorzitter: Liever eigenlijk niet. De heer Hakkeling: Liever niet. Prima, ga ik door. De voorzitter: Het is nooit bedoeling om vanuit het publiek... De heer Hakkeling: Dan komt hij wel langs, die vraag. En dan geef ik er antwoord op. De voorzitter: Als u dadelijk die mijnheer op wil zoeken, zouden wij dat waarderen. De heer Hakkeling: Als die mijnheer mij even op wil zoeken, dat is makkelijker dan, denk ik. De voorzitter: Gaat u verder. De heer Hakkeling: Hoe gaat de vaststelling? Dit is de laatste dia. Wat is de rol van de gemeenteraden? Vaststelling zit in een totaalpakket met nieuwe bodemregels voor het omgevingsplan. De gemeenteraden stellen die vast. Vanaf dat moment worden ze toegepast. In elke gemeente loopt momenteel het vaststellingstraject. Elke gemeente vult dat anders in, het participatietraject met name.

En we verwachten dat het over een half jaar ongeveer, daarvoor ergens waarschijnlijk, maart, april zal het hier formeel terechtkomen. En dit is de eerste keer dat we dit laten zien. Dat was hem, dacht ik, Clyde? Vragen, heb ik net van de voorzitter gehoord, komen ofwel straks op de gang en anders schriftelijk. De voorzitter: Dank u wel, de heer Hakkeling. Wij hebben heel veel gehoord vandaag. Het effect op het water. Oproep voor PFAS eruit. Wat we moeten doen om zoveel mogelijk te voorkomen dat we als Dordtenaren PFAS binnenkrijgen. Dat we ons niet alleen zorgen maken om onze gezondheid, maar ook zeker om het milieu. Uitleg over de toetsing op de aanvragen van Chemours gehad. En het onderzoek bij de stroomuitval en de bijbehorende maatregelen. We hebben een heleboel gehoord. We hebben de gevolgen voor de bodem en het hergebruik van het beleid van gereinigde grond gehoord. En daar zijn wij, althans ik als voorzitter, samen met de griffie, de mensen die de presentatie hebben gemaakt zeer dankbaar voor. Ook voor de uitleg. Maar de toezegging om onze behoefte voor een verdiepende sessie en onze vragen die wij hierdoor vanavond nog allemaal hebben te willen beantwoorden. Dank daarvoor. Dan gaan we een volgende sessie plannen, zodat we de juiste vragen, die iedereen heeft kunnen stellen, beantwoord worden. Ik dank alle Dordtenaren op de tribune voor de interesse.

Het geef toch iedereen in de raad, ook al hebben ze allemaal een heel groot

30

gevoel hoe belangrijk dit is, een extra impuls om verder te strijden. Dan wil ik het eigenlijk hierbij laten, iedereen even wat koelte toebrengen. We pakken tot kwart over negen, zoals de bedoeling was, de tijd om even wat verkoeling te halen, naar de wc te gaan en dan beginnen we. En dan wil ik nog een praktische opmerking maken. Er zijn sleutels gevonden. Als iemand een sleutelbos met een leren vogel heeft, kan hij die ophalen bij de balie. Tot straks. 4. Agenderingsverzoek raadsfractie GroenLinks aan Agendacommissie over Voortgang en actualiteit op het Chemours-dossier (technische sessie over intentieverklaring en insprekers) Voorzitter: Mevrouw Boom-Vos Raadsgriffier: Mevrouw Vermeulen Verslag: NotuBiz Aanwezig: Dhr. Aarden (Partij voor de Dieren) Dhr. Ayverdi (DENK) Dhr. Van Dam Timmers (CDA) Dhr. Droog (ChristenUnie/SGP) Dhr. Gündogdu (Op Ons Eiland) Dhr. Den Hartog (GroenLinks) Mevr. Jager (Beter voor Dordt) Mevr. Kamphuis (SP) Mevr. Kruger (GroenLinks) Dhr. Kuhlmann (VVD) Mevr. Pichel (Forum voor Democratie) Dhr. Schalken-den Hartog (Beter Voor Dordt) Mevr. Schnabel (Partij van de Arbeid) Mevr. Striebeck (VSP) Portefeuillehouders: wethouder T. de Jonge Overige aanwezigen: dhr. Brans, mevr. Van Ameijde, mevr. Van der Ham, mevr. Blauw De voorzitter: Wij gaan beginnen. Ik ga toch beginnen. Iedereen die op tijd is, gaan we niet straffen.

Welkom raadsleden en commissieleden, wethouder De Jonge, namens het college, en welkom aan onze gasten. Mevrouw Van Ameijde, coördinator Chemours, en de heer Brans, advocaat van de gemeente in dit dossier. Waarbij ik gelijk even de heer Brans een felicitatie wil geven voor zijn prestatie, ik ga niet zeggen of dat hij goed of slecht is, want daar zullen wat meningen hierover verdeeld zijn, in de Shell-zaak vandaag. Maar een knappe prestatie die het landelijk nieuws heeft gehaald. Daarnaast verwelkom ik onze insprekers. Ik zie mevrouw Van der Ham nog niet. Hallo, ik heb u al welkom geheten in de vorige sessie, begreep ik. En mevrouw Blauw. Die is wel live aanwezig. Ze krijgen van ons ook weer vijf minuten om te spreken over de juridische en morele consequenties van het onderwerp van vandaag, de intentieverklaring van Chemours. Maar eerst wil ik voor het verslag beginnen om de raads- en commissieleden te vragen zich kort voor te stellen. En dan begin ik bij mevrouw Schnabel.

31

Mevrouw Schnabel: Marije Schnabel, Partij van de Arbeid. De heer Schalken-den Hartog: David Schalken, Beter voor Dordt. Mevrouw Jager: Ineke Jager, Beter voor Dordt. De heer Droog: André Droog, ChristenUnie/SGP. Mevrouw Kruger: Kitty Kruger, GroenLinks Dordrecht. En naast mij komt zo Paul. Die is er al. Daar komt hij. Je kan nog net even zelf je naam zeggen. De heer Den Hartog: Paul den Hartog, GroenLinks Dordrecht. Mevrouw Striebeck: Bernadette Striebeck, VSP. De heer Van Dam Timmers: Jan van Dam Timmers, CDA Dordrecht. De heer Kuhlmann: Alexander Kuhlmann, Dordtse VVD. Mevrouw Pichel: Ruby Pichel, Forum voor Democratie. De heer Aarden: Tristan Aarden, Partij voor de Dieren. De heer Gündogdu: Aydin Gündogdu, Op Ons Eiland. De heer Ayverdi: Emin Ayverdi, DENK Dordrecht. Mevrouw Kamphuis: Meta Kamphuis, SP Dordrecht. Mevrouw Van Ameijde: Nanette van Ameijde, ambtelijk coördinator op het dossier Chemours PFAS. De heer Brans: Edward Brans, Pels Rijcken, advocaat van de gemeente in dit dossier. Mevrouw De Jonge: Tanja de Jonge, wethouder. De voorzitter: En ik ben Karin Boom, de voorzitter van vandaag. Wij spreken dadelijk over de intentieverklaring met Chemours. Dit is een korte vergadering. Ik ga toch snel van start. Ook deze commissie kwam tot stand op basis van het agenderingsverzoek van GroenLinks.

Mijn doel is om er even goed op te letten dat wij geen geheime zaken en openbare zaken vandaag verwarren. Hierna, om tien uur, hebben we nog het besloten gedeelte. Daar ga ik gewoon even op letten. Ik vraag aan u ook of dat u dat wil doen. Als eerste wil ik de insprekers het woord geven. En dat is mevrouw Van der Ham. Heb ik dat goed begrepen? Bent u als eerste? Gaat uw gang. Mevrouw Van der Ham: Dat klopt. Dank je wel. Kunnen jullie mij goed verstaan? Ik ben levensgroot in beeld. Dat is natuurlijk een beetje gênant. Maar ik zal mijn best doen daar niet me van bewust te zijn. Beste leden van de commissie die ziet op het dossier Chemours, allereerst dank dat ik op deze manier mag inspreken.

32

Ik ben geveld door een hernia, anders had ik graag bij u in de zaal gezeten. Heel fijn dat dit zo kon worden opgelost. Ik ben hier vanavond om me uit te spreken over de wending die de rechtszaak van de gemeente tegen Chemours heeft genomen. Voor de zomer ontvingen we het nieuws dat er een intentieverklaring is getekend om, en ik zeg het even simpel, er samen uit te komen. Maar wat betekent dat voor de gemeente, voor de inwoners en ook voor de andere lopende en komende rechtszaken tegen Chemours? Samen met vier anderen, waaronder mijn vriendin Nienke, die hierna zal inspreken, zijn wij de strafrechtelijke aangifte gestart, in samenwerking met Bénédicte Ficq. De consequenties voor die zaak wil ik hier naar voren brengen. Er samen uitkomen, betekent dat er geen einduitspraak komt van de rechter. Alleen het stuk dat in het tussenvonnis staat, blijft staan. Daarvan kan gebruik worden gemaakt door iedereen die in de toekomst nog een zaak tegen Chemours of tegen een andere vervuiler wil aanspannen. Wat er tussen de gemeente en Chemours verder wordt afgesproken, krijgt die status niet en kunnen wij ook niet gebruiken. Wil je later een vervuiling van na 1998 voorleggen, zal de bewijsvoering deels opnieuw moeten worden gedaan. Je kunt je voorstellen dat dat voor burgers een stuk moeilijker te organiseren is dan voor de gemeente.

Zeker gezien het feit dat een groot deel van de Dordtenaren rondom Chemours de middelen niet heeft om een procedure te financieren of onderzoeken in gang te zetten. Dat de bewijsvoering ook voor de gemeente moeizaam is, begrijpen we. Het is hoe dan ook pionieren tegen een partij die de kennis en expertise al decennialang in huis heeft en er tot op de dag van vandaag voor kiest deze binnenskamers te houden. Als het niet tot een eindvonnis komt, zal zowel in de strafzaak als in een individuele of gezamenlijke claim van burgers om de eigen grond en leefomgeving schoon te krijgen meer onderzoek moeten worden gedaan om de bewijsvoering rond te krijgen. Het gaat om zoveel meer dan het type verontreiniging in de specifieke periode, zoals dat nu in het tussenvonnis staat. Het raakt ons allemaal, elke dag. Dan is er nog het element finale kwijting. Geen enkele partij zal er samen uit willen komen als daar niet tegenover staat dat een dossier wordt afgesloten. Deze finale kwijting is in meerdere opzichten problematisch. Met een door de gemeente ingezette juridische expertise zal het niet op een kwijting op alle vlakken komen. Daar kunnen we gelukkig vanuit gaan. Maar u voelt hem al aankomen, het gaat om een vervuiling waarvan we de totale omvang en de impact nog helemaal niet kennen. Die nog steeds dagelijks in onze leefomgeving vrijkomt en toeneemt.

Alles waar wat wordt afgesproken, wordt definitief afgesloten. Ter illustratie, als we met Chemours kunnen afspreken dat de zwemplas wordt doorgespoeld, wat gebeurt er dan daarna? En wat heeft dat dan voor zin als al het water eromheen en het grondwater nog steeds dagelijks vervuild wordt? Het voelt als een doekje voor het bloeden. En natuurlijk is iets beter dan niets. Dat begrijp ik ook wel. Maar wat moeten wij doen als we luchtverontreiniging willen aanpakken, drinkwaterverontreiniging of zoals we vandaag ieder hebben gehoord ons huis PFAS-vrij willen kunnen stoffen, de gezondheidsschade beëindigen? Is Chemours dan nog thuis of is er een juridisch haakje gecreëerd waardoor de deur dicht zit? Zou de gemeente de zaak wel afmaken bij de rechter, dan komt er in ieder geval ook een vonnis over die periode 1998 tot 2012. En dat kunnen we ook verliezen. Maar dan hebben we als stad in ieder geval altijd met één mond gesproken dat deze verontreiniging moet stoppen en dat de schade door de vervuiler moet worden opgeruimd. En er bestaat de mogelijkheid tot een hoger beroep.

33

Wat dat betreft zie ik liever een gemeente die voor haar inwoners gaat en blijft staan, zonder daarvoor een deal te sluiten met één van de grootste vervuilers van deze eeuw. Dank je wel. De voorzitter: Dank u wel. U krijgt applaus. Dan wil ik aan mevrouw Blauw vragen of dat u ook uw toespraak wil houden. Mevrouw Blauw: Beste voorzitter, wethouder en andere aanwezigen, gemeenteraadsleden, bij de commissievergadering over Chemours. Allereerst ook vanuit mij hartelijk dank dat ik de gelegenheid krijg om hier in te spreken. In tweede instantie wil ik vooraf even aangeven dat wij doorgaans, of ik in ieder geval, maar ik denk dat ik niet alleen voor mezelf spreek, blij zijn met de opstelling van de gemeente. Die we als bezorgde burgers in de strijd tegen PFAS veelal aan onze zijde vinden. Ik denk dat het belangrijk is om dat eerst gezegd te hebben, want ik ga hierna toch nog iets kritisch zeggen, maar ik vind het wel belangrijk dat ik dat eerst genoemd heb. Ik maak me wel op dit moment zorgen over de intentieverklaring. Arine is net al ingegaan op de juridische aspecten en ik wil het in mijn bijdrage meer hebben over de morele kant van het verhaal.

Nog even kort, Arine zei het net al, doel van de intentieverklaring is de intentie uitspreken om te komen tot een vaststellingsovereenkomst als voortvloeisel uit het tussenvonnis in de rechtszaak tussen de gemeente en Chemours, om zo in principe buiten rechte een minnelijke schikking te treffen. Zolang de afspraken uit de intentieverklaring lopen, ligt de voornoemde rechtszaken tussen Dordrecht, Molenlanden, Papendrecht, Sliedrecht enerzijds en Chemours anderzijds in principe stil. Dan even in herinnering, wat was die uitspraak van vorig jaar? Op 27 september 2023 sprak de rechter uit dat Chemours in de periode tussen 1984 en 1998 een onrechtmatige daad heeft gepleegd, door de gevaren van de PFAS-soort PFOA, die bij het bedrijf in die periode zeer goed bekend waren, niet te delen met het bevoegd gezag, waardoor het bedrijf op de verkeerde gronden een vergunning heeft gekregen om deze gevaarlijke stof in grote hoeveelheden te lozen en uit te stoten. Hierdoor is eigendom van de gemeente ernstig vervuild, met de gevolgen waar we vandaag de dag nog steeds mee te maken hebben. Hoewel het in deze privaatrechtelijke zaak gaat om schade aan eigendom van de gemeente, gaan de implicaties van deze uitspraak natuurlijk veel verder.

In normale mensen woorden heeft Chemours niet verteld dat ze onze leefomgeving aan het vergiftigen was en heeft ze zowel het zwijgen als het vergiftigen willens en wetens decennialang volgehouden. Wat verwacht je normaliter als reactie van een leugenaar wanneer zijn leugen en de zeer ernstige consequenties daarvan naar buiten te komen? Juist ja, dat deze met het schaamrood op de kaken zijn excuses aanbiedt en dat hij er alles aan doet om de aangedane schade te herstellen dan wel te compenseren en dat hij geen nieuwe schade aanricht. Maar is dat wat er gebeurd is? Nee. Excuses heb ik het bedrijf nooit horen maken. En tot op de dag van vandaag doet Chemours alle ronkende greenwashing campagnes ten spijt het absoluut minimale dat door de vergunningen vereist wordt en steekt het een heel veelvoud daarvan aan geld en energie in rechtszaken en lobby om echte verandering tegen te houden. Sterker nog, ze doet zelfs nieuwe vergunningaanvragen, onder andere voor de PFAS-soort TFA, om gewoon nog even door te kunnen gaan met vervuilen. Het plan van aanpak voor de moestuinen en de zwemplas is een begin van schadeherstel, maar de schaal staat in geen enkele verhouding tot de aangerichte

34

schade. En de uitvoering tot nu toe wekt weinig vertrouwen. En wat verwacht je normaliter van degene die voorgelogen is en schade ondervonden heeft, vooral wanneer diegene weet dat hij niet de enige is die schade ondervonden heeft? Juist ja, dat deze de leugenaar ter roept om alles te doen wat hij kan om het goed te maken, zonder voorwaarden. Maar is dat wat er gebeurd is? Nee. De gemeente zal bij het bespreken van het plan van aanpak wat Chemours heeft laten zien ongetwijfeld op de verantwoordelijkheid van het bedrijf gewezen. Maar in plaats van te vragen om een publiekelijk sorry, we zullen het niet meer doen en we zullen alle schade herstellen of compenseren, krijgen de inwoners het bericht dat de gemeente en het bedrijf, de overheid die tot taak heeft hen te beschermen en het leugenachtige bedrijf dat door haar leugens die taak heeft ondermijnd en hun leefomgeving heeft aangetast, overeengekomen zijn dat ze er minnelijk en buiten rechte uit gaan komen. Met in elk geval als voorwaarde dat zolang er gewerkt wordt aan het saneren van moestuinen en het schoonmaken van de zwemplas, er geen einduitspraak komt over of Chemours in de periode van 1998 tot 2012 ook een onrechtmatige daad heeft gepleegd of niet. Het signaal wat hiervan uitgaat naar de inwoners is niet positief.

Hoezo heeft Chemours de macht om voorwaarden te stellen? Het bedrijf heeft vervuild en moet opruimen en daarvoor betalen, zonder dat daarvoor een rechtszaak stil hoeft te liggen. Sowieso gaat dit hele verhaal ook niet alleen om geld of saneren van grond. De immateriële schade die het bedrijf heeft aangericht, dat is vandaag al eerder genoemd, angst, stress, derving van woongenot, is enorm en de gezondheidsschade ook. En het bedrijf richt ook nog steeds schade aan. We zitten wat dat betreft in een moreel conflict dat niet met wat saneren, sowieso dweilen met de kraan open, zolang er nog uitgestoten wordt, en een zak geld niet kan worden afgekocht. Begrijp me niet verkeerd, met zo'n zak geld is op zich niks mis. Maar aan dat krijgen ervan, anders dan dat het geld gebruikt wordt voor de aanpak van PFAS-schade, moeten geen randvoorwaarden zitten. De gemeente staat in haar recht en hoeft daar helemaal geen minnelijkheid tegenover te stellen. In plaats daarvan zou de gemeente, ter aanvulling op wat nu ter tafel ligt, publiekelijk excuses moeten eisen en daarnaast verder moeten procederen. Opdat de gemeente zelf maximaal haar recht haalt en dat omwonenden daarop voort kunnen bouwen in een massaclaim. De intentieverklaring biedt daar in de op een na laatste zin van de laatste alinea gelegenheid toe.

Bij deze wil ik jullie als gemeenteraadsleden dan ook vragen de gemeente hiertoe op te roepen en coûte que coûte in ieder geval niet akkoord te gaan met een vaststellingsovereenkomst waar finale kwijting onderdeel van uitmaakt. Ik dank u voor uw aandacht. De voorzitter: Dank u wel, mevrouw Blauw. Ik kijk even rond. De heer Kuhlmann, u wilt een vraag stellen? De heer Kuhlmann: Ja, graag. Dank u wel, voorzitter. De juridische kanten zijn met name op zo'n civiele claim, een schadeclaim van inwoners. En ik herken veel van de punten die de insprekers hebben gezegd. En ik denk ook dat het zo is dat de schade die de gemeente heeft, dat dat natuurlijk vergelijkbaar is met, althans niet in omvang, maar wel in het type schade, zoals inwoners die ook hebben. Het maakt niet uit wie de eigenaar is van een stuk grond wat vervuild is door Chemours, of je nu de gemeente bent of een inwoner. En dan zie ik ook wel dat het zinnig is, dat het nut kan hebben om door te procederen, dat inwoners daar voordeel bij hebben.

35

Tegelijkertijd denk ik ook, en daar komt mijn vraag, het is natuurlijk zo dat dat nog heel wat jaren kan kosten, met een onzekere uitkomst. En ik ben benieuwd of de insprekers daar iets over kunnen zeggen. Wat weegt voor u zwaarder, om nu op wat kortere termijn een zekerheid te hebben dat er middelen zijn voor de mogelijke schikking, moet ik erbij zeggen, voor het opruimen van die zwemplas of moestuinen, of dat dat op lange baan komt. En dat je erop door gaat procederen, maar dan ook wel alles eruit hebt gehaald. Kunt u daar iets over zeggen? De voorzitter: Mevrouw van der Ham, er wordt naar u gekeken. Klopt dat? Mevrouw Van der Ham: Dat klopt. Je hebt gelijk dat je daarmee riskeert dat het langer duurt voor er eens ergens een schop in de grond gaat, voordat er iets concreets gebeurt. En tegelijkertijd is ook eigenlijk van zowel Nienke als bij mij de strekking, het gaat om zoveel meer dan alleen het opruimen van die grond. Het is eigenlijk een schaakbord waarop zoveel vlakken nu geschaakt moet worden. De provincie is bezig met procederen. De vergunningverlenende instantie is met van alles en nog bezig. Het RIVM onderzoekt het. GGD doet van alles. We zijn bezig met een lobby richting Brussel, om daar het op de juiste lijst voor gevaarlijke stoffen te krijgen. En op al die fronten wordt gezegd, maar het is de lange termijn. Er kan nu niks.

Maar je moet door blijven vechten voor die lange termijn dat het een gevaarlijke stof wordt, dat er nul uit de pijp komt. En dat er in die zin een morele houding ontstaat hier, heel concreet in Dordrecht, waar het aan de hand is, dat wij dit als omwonenden niet pikken. Dat wij Chemours hier verantwoordelijk voor willen houden. En het signaal wat je daarmee afgeeft, is één om die zaak niet af te maken, maakt het voor iedereen die na 1998 in Dordrecht is komen wonen of daarna een huis heeft gekocht veel moeilijker. Die heeft eigenlijk niet zoveel aan deze zaak. Dat is een hele concrete consequentie van deze keuze. Dat je daarmee voorkomt dat er misschien nu niet even een zwemplas wordt doorgespoeld die toch binnen no time weer vies is, sorry dat ik het zeg, dat is dan een consequentie. Dat is de keuze die je maakt. En die keuze ligt bij jullie voor. En daarom laten wij dan ook vanavond ons geluid horen, zodat jullie dat mee kunnen nemen. De voorzitter: Heel kort. De heer Kuhlmann: Ik wil graag zeggen, hartelijk dank voor uw heldere antwoord. De voorzitter: Dan neemt u de woorden uit mijn mond. De heer Van Dam Timmers, u heeft ook een vraag. De heer Van Dam Timmers: Dank, voorzitter. Ook dank aan de insprekers, met name ook de insteek die ze daar ook in pakken.

Kunnen jullie nog iets, één van de twee, toelichten over die morele aspecten die jullie als heel leidend in dit dossier zien? Ik ben benieuwd hoe jullie daar tegenaan kijken. De voorzitter: Mevrouw Blauw. Mevrouw Blauw: Misschien dat je de vraag iets kan verhelderen, want namelijk in mijn verhaal ben ik op de morele aspecten ingegaan. Ik kan het hele verhaal nog een keer doen, maar volgens mij is dat niet de bedoeling. Kan je het iets concreter maken voor me?

36

De heer Van Dam Timmers: Het lastige met, dank, voorzitter, morele aspecten, is natuurlijk dat dat best een breed onderwerp zou zijn. Ik ben benieuwd vanuit jullie persoonlijk, waar dan de kern daarin zit? Wat is het belangrijkste morele principe waar dat voor jullie, voor mevrouw Van der Ham of voor u, in zit? Mevrouw Blauw: Ik denk dat de kern is, de gemeenten hebben, vind ik, heel goed een rechtszaak aangespannen. Die is nog niet afgerond. Er liggen nog vraagstukken voor waarvan ik vind dat het belangrijk is dat daar nog een antwoord op komt. Ik vind eigenlijk, maar ik weet dat dat juridisch niet helemaal zo werkt, dat je het één zou moeten kunnen doen en het ander niet laten. Waarom zou je niet inderdaad die moestuin al kunnen opruimen en ondertussen doorgaan met de rechtszaak? Maar waar het mij om gaat, en volgens mij heeft Arine iets vergelijkbaars gezegd, de gemeenten waren het zat, om het maar even zo te zeggen, om een vervuilende industrie te hebben die schade heeft aangericht. Maak het dan ook af. Want wij zijn als bewoners heel blij dat dat gebeurd is. En ik denk dat het gewoon goed is als het afgerond wordt. Dat er ook nog een uitspraak komt over die periode van ‘98 tot en met 2012. De voorzitter: Dank u wel. Dan wil ik even...

Mevrouw Van der Ham: Sorry, mag er ook nog even iets op zeggen? Voor mij zit het morele aspect vooral in het feit dat je er samen uitkomt, in plaats van dat je heel duidelijk een standpunt inneemt. Jij was fout. Jij hebt mij dit aangedaan. En daar moet je voor boeten. Er zit een heel andere benadering achter. En richting je omwonenden kun je als gemeente wel vijftien keer netjes een persbericht sturen met dat je het netjes toets met een intentieovereenkomst, dat je alle belangen afweegt, dat kun je met de beste wil van de wereld doen, maar er blijft een zweem omheen hangen dat je er samen uit gaat komen en het wel gaat regelen met elkaar. En dat is volgens mij niet de zweem die je wilt hebben op dit dossier. De voorzitter: Dank u wel. Die is duidelijk. Ik wil even de laatste vraag, voordat we naar de advocaat van de gemeente, meester Brans gaan, aan de heer Den Hartog geven. De heer Den Hartog: Dank u, voorzitter. Het is al een paar keer genoemd natuurlijk, dat je eigenlijk een soort een beetje in een dilemma zit, omdat je de toekomst immers niet weet. Aan beide keuzes die je kunt maken, namelijk in gesprek gaan er proberen samen uit te komen, als dat niet doen, kleven risico's die je nu nog niet weet. Laat het bij de rechter. En dan is er ook een kans dat je verliest. Ook een kans dat je wint. Om het even simpel te zeggen. Ga er wel samen uitkomen.