2.2 2024.11.12 Notulen Dordtse Dinsdag - Vergaderzaal 1 - concept.pdf

VERSLAG VAN DE OPENBARE VERGADERING VAN DE GEMEENTE DORDRECHT DORDTSE DINSDAG D.D. 12 NOVEMBER 2024 Vergaderzaal 1 1. Agenderingsverzoek College aan Agendacommissie over Consultatiesessie uitvoeringsprogramma’s visie sociaal domein Voorzitter: Mevrouw Kruger Raadsgriffier: De heer Boogaard Verslag: NotuBiz Aanwezig: Mevr. Balorian (VVD) Dhr. De Heer (ChristenUnie/SGP) Mevr. Jager (Beter voor Dordt) Mevr. Koene (Gewoon Dordt) Mevr. Stevens (Partij van de Arbeid) Mevr. Striebeck (VSP) Dhr. Venderbos-Lambinon(Partij voor de Dieren) Overige aanwezigen: mevr. Van Oostrom, dhr. Van de Burgt. Portefeuillehouder: wethouder C. van Benschop De voorzitter: Een hele goedemiddag, eind middag, begin avond. Ik ben ietsje mijn stem aan het verliezen, let daar maar niet op. Welkom dat u allen in zulke groten getale op zijn komen dagen. Het gaat heel goed. Maar welkom raads- en commissieleden, wethouder Benschop en uiteraard alle mensen die de ambtelijke ondersteuning bemensen en iedereen thuis. Voor het verslag vraag ik even aan de aanwezigen kort om zich voor te stellen. Begin ik even aan mijn linkerkant. Mevrouw Van Benschop: Chris van Benschop, wethouder. Mevrouw Van Oostrom: Susan van Oostrom, strateeg sociaal domein. Mevrouw Balorian: Mailys Balorian, Dordtse VVD. Mevrouw Jager: Ineke Jager, Beter voor Dordt. De heer Venderbos-Lambinon: Cees Venderbos-Lambinon, Partij voor de Dieren.

De heer De Heer: Robert de Heer, ChristenUnie/SGP. Mevrouw Stevens: Inge Steven, Partij van de Arbeid Dordrecht. Mevrouw Striebeck: Bernadette Striebeck, VSP.

1

De heer Boogaard: André Boogaard, commissiegriffier. De voorzitter: En ik kan iedereen op de tribune en zo nog doen, maar zo is het goed voor het verslag? En alle ambtenaren en alle belangstellenden. Dag, mijnheer Van de Burgt. De reden van deze vergadering, de gemeenteraad heeft eerder dit jaar de Visie sociaal domein Dordrecht 2030 vastgesteld. Het college is nu bezig met het opstellen van vier uitvoeringsprogramma's en wil de gemeenteraad hier graag over consulteren. De wethouder zal straks starten met een korte presentatie over de visie en de uitvoeringsprogramma's. Waarna we in groepjes uiteengaan om per groep een uitvoeringsprogramma te bespreken. Na zo'n drie kwartier wordt er gewisseld van groep en elk raadslid, commissielid kan het college suggesties meegeven bij twee uitvoeringsprogramma's. Om kwart voor zes komen we weer bij elkaar in deze vergaderzaal voor een korte terugkoppeling en een plenaire afsluiting. En voor de goede orde wijs ik u er nog even op dat een consultatie een vrijblijvend karakter heeft en dat het in die zin gaat om individuele meningen. Dat er geen sprake is van een raads- of commissiebesluit, waaraan het college rechten kan ontlenen. Ik wilde maar even duidelijk zijn. Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Van Benschop. Mevrouw Van Benschop: Dank u wel, voorzitter.

Allereerst wil ik toch even benoemen, voordat dadelijk lijkt alsof de raad hier geen interesse in heeft, volgens mij is er tegelijk een werkbezoek aan het Maasterras. En het is vier uur op dinsdagmiddag. Er is wat geshuffeld, volgens mij, in fracties van, wie gaat waarnaartoe? Ik ben hartstikke blij dat deze raads- en commissieleden hier wel aanwezig zijn. Zoals net al geconstateerd, er zit heel veel ambtelijke ondersteuning in deze zaal. Maar dat heeft ook een goede reden. Dat is namelijk, omdat we werken aan de integrale visie op het sociaal domein. Alle beleidsterreinen zijn hier gewoon vertegenwoordigd. En dat laat ook zien hoeveel waarde we hechten aan om met elkaar samen te werken om tot die doelstellingen uit die visie te komen. Dat nog heel even als aftrap. En dan was er inderdaad een presentatie, die krijg ik hier, die ik echt heel kort wil houden, want het allergrootste deel... Moet dat met dit ding? Ik weet niet hoe dat werkt. Ik weet wel hoe het werkt. Gaat goed. Ik wil het heel graag kort houden, omdat we vooral in gesprek willen met raads- en commissieleden om ook de input bij hen op te halen. Eerder dit jaar, zoals al eerder was uitgelegd, is de integrale visie sociaal domein vastgesteld door de gemeenteraad. En daarin hebben we de aankondiging gedaan dat we aan vier uitvoeringsprogramma's wilden werken.

Daarbij moet ik wel even aan de voorkant opmerken, dat betekent niet dat al die uitvoeringsprogramma's compleet uit de lucht zijn komen vallen en helemaal nieuw zijn. We hebben natuurlijk al heel veel beleid binnen het sociaal domein. En we hebben getracht om dit in een visie onder te brengen. En willen dat aan de hand van de uitvoeringsprogramma's veel meer op elkaar laten aansluiten. Daarnaast hebben we inwoners gesproken en spreken we de Wmo adviesraad. Ik zeg het verkeerd, de adviesraad jeugd en Wmo. Vandaar ook de aanwezigheid van de heer Van de Burgt. Het staat hier verkeerd. De Adviesraad Wmo & Jeugd. En die wordt aankomende donderdag nog gesproken, ook om daar de input op te halen en de feedback op, wat moeten we echt opnemen in die uitvoeringsprogramma's? Vandaag, zoals gezegd, komen we vooral de input halen bij raads- en commissieleden. Zoals in de visie aangekondigd, hebben we vier uitvoeringsprogramma’s gedefinieerd. En dat zijn bestaanszekerheid, elkaar helpen, algemene voorzieningen en specialistische

2

hulp. U heeft het allemaal kunnen lezen. Ik denk ook niet dat het handig is om dit nu allemaal toe te lichten, omdat we zo meteen nog uitvoerig over die uitvoeringsprogramma's gaan spreken. Maar de opbouw is in ieder geval, zoals in het plaatje ook te zien is, die bestaanszekerheid is de basis. De eerste ring is het elkaar helpen. Daarna komen de algemene voorzieningen. En tot slot, als het allemaal niet voldoet, is er ook gewoon nog specialistische hulp nodig. Dit is eigenlijk een overzichtje van wat we precies in deze uitvoeringsprogramma's opnemen of eigenlijk meer wat we daaronder verstaan. Als het gaat over bestaanszekerheid gaat dat over voldoende en zeker inkomen, over participatie, over het meedoen in onze stad, het wonen, de toegang tot zorg en vertrouwen van inwoners in de overheid. Het tweede programma is elkaar helpen. Dat gaat heel erg over sociale cohesie, kijken we eigenlijk wel een beetje naar elkaar om in onze wijk, in onze buurt, in onze gemeenschappen? En het gaat over mantelzorg, wat wel echt iets anders is. Dat gaat veel meer over, als je in een situatie terechtkomt waarbij een naaste of een dierbare ondersteuning nodig heeft. En tot slotte de vrijwillige inzet. En dan hebben we de algemene voorzieningen, waar het heel erg... Dit zijn al hele specifieke punten die in het uitvoeringsprogramma moeten landen.

Maar de algemene voorzieningen zijn eigenlijk, zoals we die in onze stad hebben. Laagdrempelige voorzieningen, waar je zonder indicatie gebruik van kunt maken als je ergens ondersteuning op nodig hebt. En bij de specialistische hulp gaat het dan om echt de zorg waar je een indicatie wel voor nodig hebt. Dat kan gaan over jeugd. Dat kan gaan over Wmo. En er staat ook weer integraler, maar die integraliteit zoeken we in ieder uitvoeringsprogramma en ook tussen de uitvoeringsprogramma's op zich. Dan waren er nog vijf basisuitgangspunten in de integrale visie op het sociaal termijn, waarbij het gaat over preventie en vroegsignalering. Beter voorkomen dan genezen, zullen we maar zeggen. Het normaliseren, waar we bij de behandeling van de integrale visie sociaal domein best wel bijna grappige discussies over hebben gevoerd, wat is dan normaal? De integraliteit. De samenhang tussen al deze onderwerpen binnen het sociaal domein. De samenwerking met partners, want het is natuurlijk niet zo dat de uitvoering allemaal bij de gemeente zelf ligt. Daar hebben wij gewoon partners voor. En differentiatie in de uitvoering. Dat je ook in heel veel gevallen echt maatwerk moet kunnen toepassen. Dan hoe we dit willen vormgeven. Daar wil ik eigenlijk wel even, dat is een beetje gek misschien vanuit mij, maar toch een ordevoorstel doen. Het plan was om in allerlei groepjes uiteen te gaan.

Maar er zitten twee, vier, zes, zeven raads- en commissieleden. Wij willen eigenlijk voorstellen om er twee groepjes van te maken en twee programma's per groepje te bespreken, zodat ieder raadslid of commissielid op alle onderwerpen ook de input kan geven. Dat is even een vraag aan de commissie en de voorzitter of dat oké is. De voorzitter: Ik ben nummer acht, maar het lijkt me een goed plan. Mevrouw Van Benschop: U doet ook mee? De voorzitter: Ja, ik doe ook mij natuurlijk. Mevrouw Van Benschop: Heel goed. De voorzitter: Daar hoef ik niet bij te praten. Daar moet ik ook bij praten. Ik doe ook mee. Maar het lijkt me een heel goed plan. En fijn dat u zelf dat voorstel heeft gedaan, want anders had ik het voorgesteld. Komt helemaal goed.

3

Mevrouw Van Benschop: We willen alle input krijgen die we kunnen krijgen. We zoeken naar de beste mogelijkheden. Dit gaat dan even niet meer op. Het is wel zo dat we het dan nog steeds in 2 rondes doen en dat we na 45 minuten wisselen. En dat we daarna nog even een plenaire afsluiting hebben met, wat hebben we eigenlijk opgehaald? Dit is nog even het vervolg. We hebben natuurlijk al een grove schets liggen van die uitvoeringsprogramma's, met name ook op basis van het beleid wat we al hadden. Het gesprek gaat plaatsvinden op 14 november, wat ik net al zei, met de Adviesraad Wmo & Jeugd. Hier staat hij wel goed. Daarna volgt de aanscherping van de programma's, met input van de raad en de adviesraad. En voor het kerstreces willen we u dan een raadsinformatiebrief aanbieden, inclusief de vier programma's. Want wij kunnen er geen rechten aan ontlenen dat we hier een gesprek voeren. Het is geen raadsbesluit. Maar de uitvoeringsprogramma's worden ook door het college vastgesteld. Het is echt een consultatie. Daarnaast wordt er dan ook nog gewerkt aan de integrale verordening voor het sociaal domein. Die hoort natuurlijk gewoon bij die integrale visie. En daarvan verwachten we dat die in Q2 van 2025 naar u toegezonden kan worden. En dit was het mooie voorblad van onze integrale visie op het sociaal domein. De voorzitter: Hartelijk dank, mevrouw Van Benschop.

Ik denk dat het allemaal duidelijk is. Ik heb geen idee wie nu de groepen gaan vormen, begeleiden. Normaal gesproken heb je zoiets van, steek even je handje op en dan kan iemand daarheen. Maar ik weet niet wie waar bij hoort. Mevrouw Van Benschop: Geeft u Susan even het woord. De voorzitter: Helemaal goed. Dank u wel. Mevrouw Van Oostrom: Even creatief. We hebben meerdere zalen, maar dan hebben we, denk ik, maar twee zalen nodig. Mijn voorstel is om dan hier bestaanszekerheid te bespreken en elkaar helpen. En in vergaderkamer 3, dat daar dan de groep naartoe gaat voor algemene voorzieningen en specialistische hulp. Ik zou denken, deze 4 hier, die 4 naar de overkant en dan wisselen we na 3 kwartier. De heer ...: De tijd is schaars. Misschien dat we het kunnen proberen zonder microfoon. Is dat een optie voor jullie? We zijn hier zo gewend om... Zullen we dat proberen? En als het niet gaan, dan kunnen we het... De voorzitter: Is iedereen al terug of nog niet? Ik wil even afronden. Dat is mij opgedragen. Dat ga ik ook doen. Ik ben altijd heel gehoorzaam. Is Chris ook nog ergens? Stuur Chris even naar binnen. En kan iemand even die deur daar dichtdoen? Er zijn mensen heel erg enthousiast geworden van het gesprek, geloof ik. Die hebben stiekem meegeluisterd. Ik ga toch maar gewoon beginnen dan. Komt ze eraan? Ik wilde even afsluiten.

Aan het begin heb ik gezegd dat we zouden afsluiten en een terugkoppeling zouden geven. Ik weet niet of dat mogelijk is. Ik bedoel, Irene heeft net de opdracht gekregen om mee te schrijven. Dat schudt, hoezo? Ik weet ook niet of het echt nu zinvol is. Ikzelf heb het als heel zinvol ervaren om zo met elkaar van gedachten te wisselen. Ik merkte wel dat rijp en groen door elkaar gingen. Maar ik denk dat zeker ook... Als ik alle collega's in de ambtenarij heb gezien, die hebben allemaal meegeschreven. Die zag ik af en toe knikken of af en toe, o ja of o, gos. Ik zag iedereen

4

meeschrijven. Ik denk dat we daar zeker een terugkoppeling van krijgen, maar dan wat meer geordend. Ik zou eigenlijk nu willen vragen of iemand, en ik zie Irene al zeggen, ik wil wel wat zeggen, misschien toch een korte terugkoppeling te geven, we hebben nog even tijd, wat je ervan vond of wat je nog wil meegeven. Irene. Mevrouw Koene: Dank, voorzitter. Ik kreeg inderdaad halverwege de opdracht om het geheel samen te vatten. Ik ga hem gewoon alleen maar even in een aantal woorden samenvatten, waarvan ik denk dat het belangrijk is, want dat had dan te maken met mantelzorg, maar ook met andere dingen. Dat de gemeente altijd duidelijk moet zijn of moet zorgen dat altijd duidelijk is waar mensen terecht kunnen als ze iets nodig hebben. En dat kan zijn vervoer, maar het kan ook zijn bijvoorbeeld vanaf de andere kant. Een van de, ik ben haar kwijt, als ze dan bijvoorbeeld eten over had, dan had ze zoiets van, eigenlijk zou dat voor iemand anders geschikt kunnen zijn. Maar waar laat ik dat dan? Zorg dat de informatie op orde is waar mensen terechtkunnen voor hulp of waar mensen terechtkunnen om hulp te geven, als je het hulp wil noemen. Dat het belangrijk is in welke fase, wel punt dan ook, om elkaar te kennen. Dat kan door middel van een buurtbarbecue, die dan niet om zeep geholpen wordt, door vergunningen, enzovoort.

Maar dat kan ook zijn door een ontmoetingsplek of op een andere manier te zorgen dat mensen elkaar kennen. Dan hoef je niet iedere dag bij elkaar over de vloer te komen, maar dat je weet wie er om je heen woont of waar je eventueel terecht kan als je eens een keer wat nodig hebt. En het blijft moeilijk om daar overigens naar te vragen. Maar het is wel zo dat je het makkelijker doet bij iemand die je kent dan dat je helemaal niemand kent. En dat je dan in een systeem komt waar je elkaar helpt en waar je ook met elkaar kijkt hoe je als overheid vertrouwen kan geven aan mensen. Veel regels en zo zijn gebaseerd op de mensen die misbruik willen maken van iets. En als je dat loslaat, dat je dan vaak tot veel betere dingen komt. Betekent dat je ook gewoon vertrouwen moet geven. En dat kan ook weleens een keer fout gaan. De vraag is alleen of dat opweegt tegen een heel systeem in stand houden waar mensen niet hun weg kunnen vinden. Ik hoop dat het zo een beetje... De voorzitter: Irene, je bent fantastisch. Ik vind het heel knap. Zijn er vanuit de andere groepen ook mensen die iets nog willen toevoegen, aanvullen, samen willen vatten? Want dan laten we het zo. En dan wil ik iedereen bedanken. Zeker ook alle mensen die ervoor gezorgd hebben dat we dit zo op deze manier kunnen bespreken. Ikzelf ben er altijd een voorstander van om min of meer apolitiek... Ik bedoel, ik neem mezelf mee.

Ik vind ergens iets van. Maar toch om niet naar buiten toe al zo dat ze hoeven presenteren. Dat je gewoon jezelf kan zijn en overwegingen kan maken. Dank dat jullie dit zo georganiseerd hebben. Heidens karwei, volgens mij. Maar het echte karwei gaat nu pas beginnen. Succes. 2. Vragenhalfuur 3. Agenderingsverzoek GroenLinks over Voortgang en actualiteit op het Chemours-dossier (kennisbijeenkomst en rondetafelgesprek en insprekers) Voorzitter: Mevrouw Boom-Vos Raadsgriffier: Mevrouw Vermeulen Verslag: NotuBiz

5

Aanwezig: Dhr. Aarden (Partij voor de Dieren) Dhr. Ayverdi (DENK) Dhr. Van Dam Timmers (CDA) Dhr. Droog (ChristenUnie/SGP) Dhr. Gündogdu (Op Ons Eiland) Dhr. Den Hartog (GroenLinks) Mevr. Jager (Beter voor Dordt) Mevr. Kamphuis (SP) Mevr. Kruger (GroenLinks) Dhr. Kuhlmann (VVD) Mevr. Lammens-Oostdijk (VVD) Dhr. Van Leeuwen (Fractie van Leeuwen) Mevr. Pichel (Forum voor Democratie) Dhr. Schalken-den Hartog (Beter Voor Dordt) Mevr. Striebeck (VSP) Portefeuillehouders: Overige aanwezigen: dhr. De Keizer, mevr. Van Veen, dhr. Klapwijk, mevr. Elberse, mevr. Bulder, dhr. Hakkeling, dhr. De Hoop, mevr. Van der Ham, mevr. Kamst De voorzitter: Goedenavond, hallo. Ik moet hierin spreken van de griffie. Het is even behelpen. Welkom allemaal, ik ga gewoon hard praten. Doe ik van nature niet zo, maar met zoveel mensen hier word ik vanzelf een beetje zenuwachtig. Nee hoor. Welkom allemaal. Welkom raadsleden, commissieleden, kijkers thuis, gasten van de vergadering. Ik zie nog geen wethouder. Die komt er vanzelf aan. En ik wens ook de insprekers welkom, de heer De Keizer en mevrouw Van Veen. U krijgt beiden zo vijf minuten om te spreken. Mijnheer De Keizer spreekt over drinkwater en mevrouw Van Veen spreekt in over emissie die via de lucht gaat en over metingen. Daarna hebben wij meerdere professionals. Die heet ik vandaag allemaal welkom. Vanuit de GGD is het de heer Klapwijk.

Vanuit het RIVM is mevrouw Elberse. En mevrouw Bulder is via Teams aanwezig. Zij is programmamanager PFAS van ons onderzoeksprogramma. Vanuit de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid is de heer Hakkeling met een collega aanwezig. En vanuit de DCMR de heer De Hoop. Voor het verslag ga ik eerst even de raads- en commissieleden vragen om zich kort voor te stellen. Ik begin hier aan mijn linkerkant. Mevrouw Vermeulen: Laurette Vermeulen, commissiegriffier. Mevrouw Kamphuis: Meta Kamphuis, SP Dordrecht. De heer Ayverdi: Emin Ayverdi, DENK Dordrecht. De heer Gündogdu: Aydin Gündogdu, Op Ons Eiland. De heer Aarden: Tristan Aarden, Partij voor de Dieren. Mevrouw Pichel: Ruby Pichel, Forum voor Democratie.

6

De heer Kuhlmann: Alexander Kuhlmann, Dordtse VVD. Mevrouw Lammens-Oostdijk: Jeanine Lammens, Dordtse VVD. De heer Van Dam Timmers: Jan van Dam Timmers, CDA Dordrecht. De heer Van Leeuwen: Van Leeuwen, Fractie van Leeuwen. De heer Den Hartog: Paul den Hartog, GroenLinks Dordrecht. Mevrouw Kruger: Kitty Kruger, GroenLinks Dordrecht. De heer Droog: André Droog, ChristenUnie/SGP. Mevrouw Jager: Ineke Jager, Beter voor Dordt. De heer Schalken-den Hartog: David Schalken, Beter voor Dordt. Mevrouw Schnabel: Marije Schnabel, Partij van de Arbeid. Mevrouw Striebeck: Bernadette Striebeck, VSP. De voorzitter: En op het scherm zien wij nog mevrouw Van der Ham. Die is inspreker bij de volgende sessie, die wij om kwart over negen hebben. Maar ook haar heet ik alvast welkom. Vandaag krijgt deze commissie inzicht in de laatste en lopende onderzoeken naar PFAS. Gezondheid en zorgen door de GGD en RIVM. Hierna is er een presentatie met actualiteiten bij de milieudiensten, bij Chemours en rondom PFAS. Dit is allemaal georganiseerd op initiatief van GroenLinks, met steun van veel partijen. We hebben veel van deze partijen vanavond al vaker mogen verwelkomen, maar dit dossier is voortdurend in ontwikkeling. Dank dat u uw kennis weer wil delen. En dank dat er veel Dordtenaren aanwezig zijn, met interesse. Maar als eerste geef ik het woord aan de insprekers.

Ik stel voor, als de commissie en insprekers het goed vinden, dat we de verdiepende vragen op het einde doen. Maar ook zou ik willen voorstellen om dat tot een beperkt te doen, omdat we weinig tijd hebben. Als de insprekers het goed vinden en we hebben nog meer vragen, dan is er bij een andere commissie, die we later nog gaan organiseren met de Natuur- en Milieufederatie, ook nog tijd om nog meer vragen, als de insprekers het daarmee eens zijn, dan te stellen. Ik ga eerst het woord geven aan de heer De Keizer. De heer Den Hartog: Voorzitter. De voorzitter: De heer Den Hartog, ik hoorde uw stem, maar ik zeg u niet. De heer Den Hartog: Ik zat hier. Even voor alle duidelijkheid. U zegt, vragen graag aan het eind. Bedoelt u daarmee dat als ik een vraag heb voor de insprekers, dat ik dan ook eerst alle experts afwacht en dat het dan pas kan? De voorzitter: Nee, dat lijkt mij niet handig. Gewoon aan het einde van deze twee inspreekmomenten.

7

De heer Den Hartog: Uitstekend. Dank u. De voorzitter: De heer De Keizer, mag ik u vijf minuten geven. De heer De Keizer: Dag. Fijn dat ik hier mijn verhaal mag houden. Ik ben vanavond vooral even bezig met drinkwater PFAS vrij, met de nadruk op nu. Mijn vraag is om samen met mij een motie op te stellen om Evides te vragen onderzoek te doen welke techniek in hun zuiveringsproces kan zorgen voor PFAS-vrij drinkwater, nu en in de toekomst. Ik zal zo meteen vertellen dat ze al het een en ander doen. Ik ben een bezorgde en zeer boze burger. Bezorgd voor de volgende generaties en boos op mezelf en u. De fracties die onze gezondheid op één zouden moeten hebben staan. En ik wil dat we samen alles uit de kast moeten halen om zo snel mogelijk te stoppen met de uitstoot van PFAS. De nadruk ligt op nu en op nul. Het PFAS-dossier is complex. PFAS bereikt ons via lucht, water en bodem. En wij willen dat de uitstoot nu stopt. Het opruimen van alle moestuintjes en het leegpompen van een zwemplas zijn maatregelen die de lekkende kraan niet stoppen. Dit heet dweilen met de kraan open. Dus moeten we opschakelen. We moeten naar nul. En wel zo snel mogelijk. De moestuintjes en zwemplas zijn klein bier. Waar hebben we elke dag allemaal mee te maken? Dat is drinkwater. Qua voeding zijn koffie en thee de belangrijkste onderdelen voor het binnenkrijgen van PFAS.

Dagelijks gebruiken we per persoon 2,6 liter drinkwater voor consumptie, eten, drinken en vooral thee en koffie. Ik beperk me in dit verhaal tot Evides, omdat Evides nou eenmaal de watervoorziening doet hier op het eiland van Dordrecht. En we moeten meters maken. Ik kom daar zo meteen nog op terug. In dat drinkwater van Evides zit wel PFAS. Volgens het RIVM geen probleem. Maar ik wil een stap verder gaan. Ik wil naar nul. En waarom? Omdat PFAS zich stapelt in ons lichaam en we los van de portie die we in de loop van de jaren hebben binnengekregen dagelijks via ons kopje thee en koffie en via onze huid we nog extra worden geladen. Dat krijgen we als burger iedere dag binnen. We weten dat daardoor het immuunsysteem afneemt en de kans op kanker en allerlei ziektes toeneemt. Moeders die hun baby's moedermelk geven, zouden we moeten waarschuwen. Bij iedere moeder die in Dordrecht een kind baart, zouden we naast een felicitatie ook een waarschuwing moeten sturen over PFAS, het voorzorgprincipe, totdat het stopt. De watersector, zoals waterschappen, drinkwaterbedrijven, de Unie van Waterschappen en de Vewin steunen het totaalverbod op PFAS. Ik weet zeker dat Evides in staat is om de techniek te ontwikkelen die zorgt dat we PFAS-vrij kraanwater geleverd kunnen krijgen. Nu zijn wij aan zet. Ik herhaal, waar kunnen we wel meters maken? Bij drinkwater.

In het geval van Dordrecht bij Evides. Gezien onze belasting hebben we recht op PFASvrij drinkwater. Evides zit aan de goede kant van de tafel en is al 150 jaar, sinds oktober, op zoek om het beste drinkwater te maken. En de gemeente is aandeelhouder. Over dat drinkwater dat bij mij uit de kraan komt, wil ik alles weten. Daarom ben ik trekker van een onderzoek naar water en PFAS. Ik licht daar nu een deelonderzoek drinkwater uit. En een belangrijke hoofdvraag is, wat is de techniek van de toekomst om drinkwater PFASvrij bij de consument te krijgen? Met de boven bedoelde motie stappen we op een rijdende trein. Evides heeft op de Baanhoekweg al een pilot plant, waarbij nieuwe technieken al worden uitgeprobeerd. En ook daarbij gaat het om, wat is de drinkwatervoorziening van de toekomst? Maar ze gaan niet uit, volgens mij, van het feit dat dat PFAS-vrije toekomst moet zijn. We moeten niet op zoek gaan naar de best

8

beschikbare techniek, maar we moeten op zoek naar de techniek die zorgt dat ons drinkwater PFAS-vrij is en blijft. Ik ga in gesprek met Evides en maak samen een opdracht om de techniek te ontwikkelen die zorgt voor PFAS-vrij drinkwater in Dordrecht voor nu en in de toekomst. Afsluitend, ons onderzoek naar de relatie PFAS en drinkwater is complex. Er zijn veel stakeholders. We zijn op zoek naar organisaties die ons kunnen helpen en aan onze kant staan. De gemeente is hierbij behulpzaam. Maar jullie als fractieleden hebben misschien informatie, suggesties, ingangen die het onderzoek kunnen versnellen. Ook brains en handjes zijn welkom. Ik ben benieuwd naar de fracties die mij echt gaan helpen met de nadruk op nul en nu. En nogmaals, ik vraag de fracties om samen met mij een motie op te stellen. En te vragen onderzoek te doen welke techniek in het zuiveringsproces kan zorgen voor PFAS-vrij drinkwater, nu en in de toekomst. Dank jullie wel. De voorzitter: Dank u wel, de heer De Keizer. Zoals ik zei, graag even de vragen opsparen. En dan geef ik nu het woord aan mevrouw Van Veen. Mevrouw Van Veen: Dank u wel. Goed om te kunnen spreken op uw beeldbepalend overleg. Ik schets graag ons plaatje van Chemours en doe aan het eind een aantal voorstellen.

Recent onderzoek, uitgevoerd in opdracht van het AD, geeft aan dat 9 van de 10 Nederlanders vindt dat er maatregelen nodig zijn om vervuiling door PFAS tegen te gaan. 8 op de 10 inwoners vreest voor effecten op de gezondheid. Dat PFAS het risico op sommige soorten kanker kan verhogen, is bij ruim 8 op de 10 bekend. En 1 op de 5 inwoners drinkt geen water meer uit de kraan. En 10 procent overweegt verhuizing of is verhuisd. Ik mag ook het een en ander bij het Dordrechts Museum doen. Mensen uit buiten de stad die zeggen, het Dordrechts Museum ken ik niet. Van Dordrecht ken ik wel Chemours. Dat is vervelend. Er komt ook steeds meer nieuwe kennis vrij over verspreiding van PFAS via bestrijdingsmiddelen. Steeds meer kennis over giftigheid en verspreiding van de korte keten PFAS, genaamd TFA. Verspreiding van PFAS via de lucht. Beter maar niet zwemmen in zee. De drinkwaterbeschikbaarheid en -veiligheid staat onder druk. Drinkwaterproducenten slaan alarm. Daarnaast onfrisse zaken als onderzoek Wereldgezondheidsorganisatie, gecorrumpeerd door aan de industrie gelinkte wetenschappers. Dan waren er 2 noodstoppen van de fabriek deze zomer, vanwege stroomstoringen. Chemours gaf aan dat men kon kiezen tussen ontploffen of extra uitstoot. Dit is te gek voor woorden. De zaken zijn kennelijk qua veiligheid niet op orde. Vraag eens een bouwvergunning aan.

Wat voor regels zijn er dan vanuit veiligheid? De fabriek heeft om ons te plezieren gekozen voor extra emissies. En dan meest recent het drama over de percelen van een boer in de Alblasserwaard, op maar 4 kilometer afstand van Chemours, waar de grond ongeschikt is voor wonen, industrie en landbouw, vanwege PFAS-vervuiling. Wat zegt dit over wonen in Dordrecht? En het gaat maar door. Het Chemours dossier is een te groot dossier. Grote angst is dat we toe dobberen naar een situatie à la Groninger gaswinning en de toeslagenaffaire. Wat erg. Maar we doen nog even niets concreets, ondanks alle uitspraken van het RIVM, die al heeft gezegd dat alle Nederlanders te veel PFAS binnenkrijgen, los van u en ik. Het ILT die dit onderstreept, wetenschappers, onderzoeksgroepen, DCMR, maar ook van u, van de raad en het college. We zien een overheid die stevig inzet op dit dossier. Keihard werkt aan rapportages, verkenningen, onderzoeken. Ik noem er een paar. Het rapport van de Commissie van Aartsen over vergunningverlening en handhaving. De Onderzoeksraad

9

voor de Veiligheid van vorig jaar, die keihard stelt dat omwonenden onvoldoende worden beschermd. Gevolgd door een Actieagenda van 27 actiepunten, met vele werkgroepen, klankbordgroepen, et cetera, waar wij nu ook in dreigen meegezogen te worden. Maar wat is er nu in feite afgelopen jaar daadwerkelijk gebeurd? Niets. Behalve een intentieverklaring, een brief naar moestuineigenaren en een pomp in een zwemplas waarmee de PFAS narigheid fluks de rivier in kon worden gepompt. Bloedonderzoek en biomonitoring is ook niet gestart. En waar is het beloofde expertteam, die gezondheid onder de aandacht gaat brengen? En via drinkwater krijgen we onze extra dagelijkse portie binnen. Het aantal onderzoeken neemt toe, verlies aan vertrouwen in de overheid neemt toe en vooral de hoeveelheid Zeer Zorgwekkende Stoffen neemt toe in ons lijf en in onze leefomgeving. De risico's van een claim worden zwaarder geacht dan onze gezondheidsrisico's en de chronische vervuiling van bodem, lucht en drinkwater. Ik garandeer dat daar binnenkort anders over gedacht wordt. Wat we verwachten van de gemeente? De vuist op tafel blijven slaan, vanwege gezondheidsrisico's van de omwonenden en de aantasting van onze leefomgeving. De gemeente moet het Rijk erop aan blijven spreken de burgers te beschermen, zoals staat in de Grondwet en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Op korte termijn nul uit de pijp voor lozingen in lucht en in water. We verwachten dat de gemeente keihard werkt aan het Europese restrictievoorstel, onder andere door inzet van VNG, IPO of wie dan ook. Politici vanuit alle overheidslagen. Wij benaderen ze nu ook allemaal. En dring aan op de start van de gezondheidsonderzoeken. 2 actiepunten richting DCMR en de provincie. We willen dat de gemeente DCMR opdraagt om voor de zomer 2025, voor komende zomer een onafhankelijk meetteam operationeel te hebben. Met technische expertise van chemische processen, bedrijfsvoering, chemie, eerste termijn cetera. 24 uur per dag onafhankelijk inzetbaar. Het kan toch niet zo zijn dat een bedrijf à la Chemours zelf emissiegegevens aanreikt? We weten allemaal dat het dynamische processen zijn. Het kan gewoon niet zo zijn. Tweede punt. We moeten erop voorsorteren dat er steeds meer stroomstoringen komen. Een verzoek of een DCMR en/of provincie, ik weet niet precies wie daarvoor aan de lat staat, om stroomstoring scenario's mee te nemen in de vergunningaanvraag. De fabriek moet op zo kort mogelijk termijn voldoende voorzieningen treffen, waarmee noodstoppen kunnen worden voorkomen, of de provincie moet in haar vergunning rekening gaan houden met extra emissies. Graag ook actie op dit dossier voor uw en mijn veiligheid.

Ik wens ons allen dat u voor mij, voor uzelf, uw kinderen, mensen elders, mensen van morgen en Moeder Aarde daadkracht toont. Nul uit de pijp. En dan de rotzooi opruimen. Het is niet anders. Het moet gewoon, morgen. En als het overmorgen moet, dan morgen starten met het oprichten van een onafhankelijk meetteam, voor metingen van emissies in lucht en water en de inzet op het voorkomen van extreme veiligheidsrisico's, zoals bijvoorbeeld bij de stroomstoringen. Zorgen voor PFAS-vrij drinkwater. Pas dan worden eerste echte stappen gezet. En we denken graag mee over de daarna volgende. Dank voor uw aandacht. De voorzitter: Dank u wel, mevrouw Van Veen. Ik kijk heel even rond wie er allemaal vragen hebben. Vier. Als we er vier hebben, ga ik wel vragen om het kort houden. Mevrouw Kamphuis.

10

Mevrouw Kamphuis: Dank u wel, voorzitter. Ik begrijp het probleem over drinkwater. Iedereen weet hoe ik erover denk. Ik wil mijnheer De Keiser vragen, via de voorzitter, hoe denkt mijnheer over wie dat gaat betalen dat er een onderzoek komt voor schoon drinkwater? De voorzitter: Mijnheer De Keizer, kunt u daar een niet-politiek... En volgende keer graag meningen over hoe iedereen erover denkt, doen we niet tijdens een beeldvormende sessie. Ik weet niet of dat u antwoord toch kan geven op deze vraag? De heer De Keizer: Ik heb de vraag opgeknipt in twee stukjes. Dat is één techniek. Dat is volgens mij veruit het makkelijkste. Om de simpele reden dat technisch er heel veel mogelijk is en er drinkwaterleidingbedrijven zijn die PFAS-vrij water leveren. Dan is stapje één. Stapje twee is natuurlijk, wie gaat dat betalen? Zoals ik het nu zie, gaan wij dat betalen. Want dan gaat die drinkwaterprijs mee omhoog. Als we het anders willen, moeten we een andere route bedenken. Maar volgens mij moeten we daar later over nadenken. Want ik ben geïnteresseerd in PFAS nu op nul. En dat is het makkelijkste via het bedrijf Evides. De voorzitter: Dank u wel, de heer De Keizer. Mijnheer Aarden. De heer Aarden: Ik had ook een vraag voor de heer De Keizer. U zegt dat de best beschikbare methode niet voldoende is. Dat er op zoek moet worden gegaan naar een nieuwe methode.

Kunt u iets meer vertellen over waarom de huidige methodes die beschikbaar zijn niet voldoende zijn? De heer De Keizer: Wat er nu gebeurt, is dat er in de vergunningverlening iedere keer gepraat wordt over best beschikbare techniek. Maar dat is de industrie die aangeeft wat de best beschikbare techniek is. Kijken ze naar TFA, de discussie die we daarover hebben gehad, het bedrijf roept van, wij kunnen niks doen, we moeten de fabriek stilleggen als we TFA eruit moeten hebben. De rechter houdt zijn poot stijf. En heel grappig, na een paar weken blijken er alweer oplossingen te zijn. Er moest een productielijn even stil. En toen gingen we weer verder. Die technieken zijn er wel. Die zijn zelfs beschikbaar. Maar als het bedrijf het niet meldt, hebben we daar niks aan. De voorzitter: Dank u wel. De heer Kuhlmann. De heer Kuhlmann: Dank u zeer, voorzitter. Ik heb een vraag voor mevrouw Van Veen. Mevrouw Van Veen sprak over een onafhankelijk meetteam om de emissies van Chemours goed te controleren. Op het moment worden die emissies gecontroleerd door de Omgevingsdienst, DCMR.

En ik ben even benieuwd, bedoelt mevrouw Van Veen dat een ander team dan DCMR dat zou moeten doen of moet het huidige team op een andere manier worden samengesteld? Kunt u daar iets over zeggen? Mevrouw Van Veen: Wat ik heb begrepen is dat nu de metingen door Chemours zelf worden gedaan, maar aangeleverd worden aan DCMR. Ik heb er punt één alle vertrouwen in DCMR. Iets wat DCMR moet controleren, daar zou ik niet aan beginnen. Dat zou echt veronachtzaming zijn van de kwaliteit van de mensen. Alleen ik denk en ik weet en ik hoor dat zij te weinig geld, mensen en middelen hebben om dat goed uit te voeren. En als ik bijvoorbeeld in een artikeltje lees van die boer in de Alblasserwaard die

11

dan zegt, ik rook toevallig iedere zaterdagochtend en zondagochtend een vreemd luchtje, dan denk ik, weet je, er wordt gewoon gesjoemeld met zaken. Ik bedoel, het is vervelend. Er zullen vast mensen van Chemours hier aanwezig zijn of luisteren, maar het idee van vertrouwen hebben in het bedrijf is wat mij betreft weg. Het moment dat je zegt, we gaan... Er is nu een meetplan. Dat wordt samen met DCMR gedaan. En dat voeren ze uit. Maar dat kunnen ze helemaal... Ze kunnen heel hun bedrijfsprocessen manipuleren, zodat het zo laag mogelijk is. En ik heb begrepen dat tot een aantal jaar geleden waren dat een soort ambulante teams ook, die mobiel en flexibel waren. Maar dat is er allemaal uit bezuinigd. En ik denk dat stap één toch echt is om dat gewoon recht te trekken. Dat je gewoon zelf een ploeg mensen hebt die gewoon adequaat binnen DCMR structuur en kennis en kunde... Of er moet helemaal los landelijk, want dit is een landelijk probleem ook, iets opgetuigd worden. Maar dat is mij te ver. Ik zou het liefst gewoon, wat ik ook zei, gewoon op korte termijn... Want het gaat eigenlijk ook over dat je aan de bewoners gewoon weer aan vertrouwen gaat bouwen. En dat soort dingen geeft mij het gevoel dat er geluisterd wordt naar ons en dat er niet zomaar wordt uitgegaan van vertrouwen van het bedrijf, maar wel vertrouwen van eigen meting en eigen inzicht. En dat vind ik heel erg relevant.

De voorzitter: Dank u wel. En ik denk dat DCMR dadelijk ook een kleine toelichting hierop zal geven. Ik kijk heel even. U hoeft alleen maar ja of nee te knikken of dat u een toelichting gaat geven. De heer De Hoop: Tijdens de presentatie ga ik daarop in. De voorzitter: Heel fijn. Dank u wel. Dan ga ik nu door naar de heer Den Hartog. En daarna mevrouw Jager. De heer Den Hartog: Dank u, voorzitter. Ik heb een vraag aan de heer De Keizer. Die roept ons op om een motie in te dienen. Nou is het natuurlijk altijd gebruikelijk dat we moties indienen voor het ambtelijk werk van voorstellen en dergelijke. Misschien dat de heer De Keizer iets meer duidelijkheid kan geven daarover, wat wij precies kunnen doen? En als tweede vraag, als dat mogelijk is, wat ik hoop natuurlijk, want we willen allemaal het liefst PFAS-vrij drinkwater, dan is dat PFAS eruit gehaald. Maar wat gebeurt er dan met dat PFAS? De heer De Keizer: De eerste vraag is even van, ik heb wel een idee hoe zo'n motie eruit zou kunnen zien. Maar het helpt om dat met een... We zitten hier met heel veel fracties, die allemaal zich druk maken over PFAS. Ik zou willen zorgen dat we die motie zodanig opstellen met elkaar dat dan ook bijna alle fracties het daarmee eens zijn. Dat is veel handiger als dat ik iets indien en een fractielid neemt het mee en we moeten dan op zoek naar meerderheden. Dat is één.

En de tweede ging over? De heer Den Hartog: Als je PFAS eruit haalt, uit het drinkwater, wat doe je dan met dat PFAS? De heer De Keizer: Maar even voor alle duidelijkheid, dat gebeurt vandaag ook. En ik wil in dat onderzoek heel goed kijken, wat gebeurt ermee? Wij kennen mensen die gewoon vanuit Chemours hebben gekeken, welke bedrijven zijn bezig met afval op te halen bij

12

Chemours? Dat gebeurt vandaag de dag ook. Weten wij waar dat blijft? We lezen er wat over in de ‘...’. En daar wordt het verbrand. Maar er zijn ook hele andere plekken waar het gebeurt en andere waterleidingbedrijven. We hebben te maken met actieve kool hier in Dordrecht. Actieve kool wordt nu vaker vervangen om PFAS weg te halen. De voorzitter: Mag ik u vragen, vanwege de tijd, om het heel kort te houden. Dit is niet echt het onderwerp. De heer De Keizer: Sorry. De voorzitter: Maakt u uw zin af. En dan gaan we door naar mevrouw Jager. De heer De Keizer: Maar actieve kool wordt ook vandaag de dag afgevoerd. En ik weet niet wat. Vandaar zo'n onderzoek. De voorzitter: Dank u wel, de heer De Keizer. U bent heel erg enthousiast, niet enthousiast... De heer De Keizer: Bezorgd. De voorzitter: Maar bezorgd. Ik wil u ook niet afkappen. Maar we willen ook tijd voor de andere sprekers hebben. Mevrouw Jager. Mevrouw Jager: Hij doet het al. De heer De Keizer: Sorry. Mevrouw Jager: Een klein vraagje aan mevrouw Van Veen. Ik heb aandachtig zitten luisteren. Maar er is iets wat ik niet helemaal goed verstaan heb of niet helemaal goed begrepen. U had het op een gegeven moment over vergunningen, over extra uitstoot en over in vergunningen opnemen, de hoeveelheid. En ik weet niet meer wie dat van u moest doen. Mevrouw Van Veen: Iedereen natuurlijk. Mevrouw Jager: Dat snap ik.

Maar wie gaat daar over, volgens u? Mevrouw Van Veen: Het gaat erover dat op het moment dat er een stroomstoring is, dan zegt Chemours dat ze in een dwangpositie komen. Dan kunnen ze kiezen de boel laten ontploffen. Als je kijkt naar dat gebeuren, dan denk ik, dat is geen alternatief. En het tweede is extra uitstoot. In feite hebben zij... Dat is nu twee keer gebeurd. We horen overal dat gewoon het aantal stroomstoringen toe zal nemen. Wij moeten ervoor zorgen dat of Chemours doet iets in hun eigen complex om te zorgen dat die stroomstoringen niet tot een noodstop leiden of er moet een vergunning komen waarbij rekening gehouden wordt met die extra uitstoot die dan plaatsvindt. En dat moet de provincie doen. De voorzitter: Dank u wel. Dan de laatste vraag, van mevrouw Schnabel.

13

Mevrouw Schnabel: Dank u wel. Ik heb eigenlijk een vraag aan beiden. Aan de heer De Keizer en mevrouw Van Veen. Halverwege oktober zijn er vijf moties aangenomen in de Tweede Kamer. En een van die moties ging ook over een analyse van maatregelen voor waterveiligheid. Hoe kijken jullie, of eigenlijk de heer De Keizer... Hoe kijkt de heer De Keizer tegen die motie aan, die dan ook is aangenomen? En tegen een motie die we hier in de gemeente zouden kunnen indienen? De heer De Keizer: Ik begrijp de vraag, maar ik zou even door willen geven aan mijn buurvrouw, om de simpele reden dat ik toen heel lang op vakantie was. Ik heb de motie niet gezien. Mevrouw Van Veen: En ik moet zeggen dat er heel veel moties zijn in Den Haag. We hebben ook heel goed contact met Tweede Kamerleden. Maar deze motie ken ik niet. Dat moeten we eens even bekijken. De voorzitter: Misschien is het handig, hoor ik van de griffie, om die vraag even schriftelijk te beantwoorden, samen met de griffie. Zegt u het maar, mevrouw Van Veen. Mevrouw Van Veen: Ik zou ook nog een dwingend verzoek, een dringend verzoek willen doen aan u als politieke dieren, om ook met uw collega's binnen de provincie, de Tweede Kamer of bij Europa echt elkaar op te zoeken. Er is een enorme lobby natuurlijk gaande om het restrictieverbod te versoepelen. Wij schrijven iedereen aan. Men vindt het heel erg...

Wij krijgen heel veel reacties daarop, ook vanuit de Europarlementariërs. Maar het zou zo goed zijn als jullie ook gewoon zelf... Dat je ook gewoon van elkaar weet wat er op een dossier speelt. En daar kunnen wij natuurlijk een rol in nemen, als jullie dat prettig vinden. Maar dat is mijn verzoek. De voorzitter: Dank u wel voor de oproep. Volgens mij veel partijen geven daar al gehoor aan, maar een extra oproep is nooit weg. Dan gaan we door naar de presentaties van GGD en de RIVM. De heer Klapwijk van de GGD, u gaat beginnen, begrijp ik? Mag ik u het woord geven, als dat kan? De heer Klapwijk: Ja, prima. Goedenavond, mijn naam is Henk Klapwijk. Ik ben arts maatschappij en gezondheid en arts medische milieukunde bij de GGD Zuid-Holland Zuid. Ik ben hier samen met mijn collega Nathalie Kamst, ook arts medische milieukunde bij de GGD. We hebben samen afgesproken dat ik vanavond het woord doe. Dit zal mijn laatste optreden zijn, want na deze maand ben ik niet meer in dienst bij de GGD. Als jullie een volgende keer een arts van de GGD willen uitnodigen, dan zou dat zomaar Natalie kunnen zijn. Ik ga wat vertellen over wat de GGD doet, wat PFAS zijn en hoe krijg je ze binnen? Dat kan allemaal heel snel, want dat weet u natuurlijk in grote lijnen al.

Ik heb een nieuwe dia gemaakt over het gezondheidsrisico en een bekende dia over de kans op ziekte en ik heb een dia over PFAS bloedonderzoek en een dia over het eierenonderzoek en een dia over het RTL-onderzoek naar zorgkosten. En dan sluit ik af met een conclusie en een dia, wat kunt u zelf doen? Best veel. Ik denk dat het iets meer dan 10 minuten kost, maar ik doe mijn best. Wat doet de GGD? De GGD is er voor het beschermen, bewaken en bevorderen van de publieke gezondheid. Wij geven voorlichting, signaleren ongewenste situaties. Wij geven advies over gevaarlijke stoffen en we doen onderzoek. En wij hebben eigenlijk 3 klantengroepen. Wij beantwoorden gezondheidsvragen in relatie tot het milieu van alle inwoners in onze regio, instellingen

14

zoals scholen, kinderdagverblijven, verzorgingshuizen en de gemeente, het gemeentebestuur vooral. Volgende dia. De GGD heeft veel inzet, jarenlang al, maar zeker het laatste jaar, op het dossier Chemours PFAS. We hebben onze inzet ook versterkt. Het onderwerp leeft, heel vanzelfsprekend, sterk onder inwoners. We lobbyen ook in Den Haag voor meer aandacht voor publieke gezondheid in relatie tot de industrie in deze regio. We doen zelf ook onderzoek. Onder andere hebben wij, zoals elke regio, een vierjaarlijkse Gezondheidsmonitor. En daar hebben we 3 extra vragen aan toegevoegd over PFAS. En we sluiten ook aan bij onderzoek van ketenpartners, waarbij wij voor een regionale gezondheidskundige duiding kunnen zorgen. We nemen deel aan relevante gesprekstafels. Sorry hoor, ik sla over, we helpen mee om goede informatievoorziening voor inwoners en professionals te verzorgen. Samen met gemeenten en de netwerkpartners zoals u weet, is dat de pfasinfo.nl website. En die informatieverstrekking doen we ook in publieksinformatieavonden of in raadskennissessies, zoals nu. Wij nemen deel aan gesprekstafels en we hebben ook een landelijke samenwerking, onder andere met alle GGD'en in Nederland. En tegenwoordig heeft bijna elke GGD met PFAS te maken. We hebben ook een landelijke projectgroep van de GGD op het thema PFAS. Volgende dia.

Dit is voor u natuurlijk allemaal bekend, maar ik heb er toch nog een dia even voorgezet. Wat zijn PFAS? PFAS is een groep chemische stoffen die overal in zit, consumentenproducten, onze leefomgeving, onze voedselomgeving, het drinkwater en in onszelf. Ze breken slecht af. Het zijn eeuwige chemicaliën. Ze zijn persistent. Het zijn zorgwekkende of Zeer Zorgwekkende Stoffen, schadelijk, toxisch voor mens en milieu en ze leveren gezondheidsrisico's. Of je daadwerkelijk ziek wordt, hangt af van hoeveel PFAS je in de loop van jaren binnenkrijgt. Plus van een aantal andere, vaak persoonlijke, factoren, zoals andere ziektes die je hebt, erfelijke aanleg, leefstijl. Volgende dia. De blootstelling aan PFAS. Hoe krijg je ze binnen? De hoofdroutes zijn voor alle Nederlanders ons voedsel en drinkwater. Voor inwoners in onze hoog belaste regio rond Chemours is er extra blootstelling vanuit de vervuiling in de leefomgeving hier. Vervuilde bodem, PFAS in moestuingewassen, eieren van hobbykippen, PFAS in het oppervlaktewater. En dat kun je binnenkrijgen door zelf gevangen vis te eten of door PFAS water in te slikken bij zwemmen, bijvoorbeeld, in oppervlaktewater. Bijkomende routes zijn onder andere ons binnenmilieu. Huisstof heb ik op de dia gezet. PFAS en huisstof is een beetje een vergeten factor, of in ieder geval niet vaak genoemde factor.

In ons huisstof kan binnengelopen vervuild bodemstof terechtgekomen zijn. Consumentenproducten, zoals geïmpregneerde tapijten, meubelstof, onze eigen mooie kampeerspullen en regenjas en kleding die soms geïmpregneerd is met PFAS, verkruimelt en komt op een gegeven moment ook in ons huisstof terecht. En bijkomend is ook nog blootstelling mogelijk via de huid door consumentenproducten of verzorgingsproducten. Dit zijn voorbeelden. Volgende dia. Mijn assistent voelt precies aan wanneer de volgende dia komt. Dit is een nieuwe dia. Tenminste, voor mij een nieuwe dia. Hier ziet u een tabel waarin onderscheid is gemaakt in de mate van bewijs dat er is voor verschillende gezondheidseffecten. Het is best een volle tabel, maar ik neem hem met u door. Als eerste, ik heb in blauwe tekst... De meeste vakken zijn in blauwe tekst. En er is een vak in oranje tekst. Ik behandel eerst de blauwe tekst. Ik heb het een beetje anders vormgegeven, maar dit is een tabel uit het PFAS restrictiedossier, dat het RIVM of Nederlands... Maar het RIVM heeft daar een Nederlands rapport van gemaakt, afgelopen jaar. Nederland heeft samen met Duitsland en drie Scandinavische landen dat restrictiedossier, vorig voorjaar. En deze tabel is

15

gebaseerd, tenminste de blauwe tekst, op basis van de kennis van begin 2023. En daar hebben zij, op basis van het overzicht van de wetenschappelijke literatuur op dat moment, het samengevat dat er voldoende bewijs is, de groene kolom, voor een nadelig effect op het immuunsysteem. En dat betekent vooral een afname van de vaccinatierespons bij kinderen. Een toename van het leverenzym ALT. Dat is een aanwijzing voor leverschade, levertoxiciteit. Dan ga ik naar de middelste tabel. Er is beperkt bewijs voor een toename van ziekten, die mogelijk zouden kunnen komen door een verminderde afweer, namelijk longinfecties en een kans op huiduitslag of eczeem. Ook een toename van cholesterol. En met name het slechte cholesterol. Ook een beperkt bewijs voor een toename van de kans op nierkanker. Beperkt bewijs voor een afname van het geboortegewicht. Dat is een nadelig effect op de ontwikkeling van de foetus. En dan de meest rechtse kolom in geel, nog wat minder bewijs. Ik heb het mogelijk bewijs genoemd. In het restrictiedossier staat er suggestive evidence. Suggestief bewijs is er voor astma en alle allergie-achtige aandoeningen. Een toegenomen kans op hart- en vaatziekte? Invloed op de vruchtbaarheid. Invloed op de geslachtshormonen. Vroegtijdige bevalling, miskramen en zwangerschapsvergiftiging.

En de laatste regel, ook beperkt bewijs voor een invloed op schildklierziektes en invloed op schildklierhormonen. Nog even terug. Nog even dezelfde dia. Dit is de informatie van begin 2023. Dan eind 2023 zijn er 2 rapporten verschenen van de IARC, de IARC, de International Agency for Research on Cancer. Het wereldonderzoeksinstituut voor kanker van de Wereldgezondheidsorganisatie. En die hebben 2 monographs, 2 rapporten uitgebracht, weer een update van eerdere rapporten over de mate van bewijs voor kankerverwekkendheid van PFOA en PFOS. 2 van de meest, in onze westerse milieu, veelvoorkomende PFAS-varianten. En zij hebben eind vorig jaar geconcludeerd dat voor PFOA het voldoende bewijs is, zij noemen dat, bewezen kankerverwekkend voor nierkanker en teelbalkanker. Voor PFOS blijft het in de categorie mogelijk kankerverwekkend. Nu mag de volgende dia. Onderaan de dia stonden de literatuurverwijzingen. Sorry. Kans op ziekte. Excuus. Nederlanders krijgen meer PFAS binnen dan de voor de gezondheid veilige grenswaarde. In dat geval zijn de nadelige gezondheidseffecten niet uit te sluiten. Maar veel van de effecten die ik net noemde, nadelig effecten op het immuunsysteem, verhoogde leverwaarden, verhoogd cholesterol, lager geboortegewicht, dat zijn allemaal risicofactoren. Dat is nog geen ziekte.

Wat betreft de verhoogde kans op kanker en andere ziekten, de precieze invloed van PFAS is onzeker. Hoe het zou werken en of het... Daar is nog veel onzekerheid over. En nogmaals, ik herhaal het, of je daadwerkelijk ziek wordt, hangt af van hoeveel PFAS je in de loop van jaren binnenkrijgt, plus van diverse andere, vaak persoonlijke invloeden op de gezondheid. Belangrijke toevoeging ten opzichte van in het verleden. Wij hebben nu meer oog voor dat ook de vervuiling van PFAS in onze leefomgeving invloed heeft op de mentale gezondheid. Langdurige zorgen en stress zijn ook ziekmakend. Het RIVM gaat straks in op onderzoek naar de zorgen van omwonenden. Volgende dia. Omwille van de tijd wil ik deze dia overslaan. Als daar vragen over zijn, kan ik nog iets vertellen over bloedonderzoek vergelijking met waarom in België wel en waarom hier niet? Gaan we naar de volgende dia. Onderzoek van eieren en hobbykippen. U heeft het al meegekregen. Ik vat het nog even samen. Op 31 locaties in onze regio en in Altena zijn eieren van particulieren van hobbykippen geraapt en onderzocht. 22 van de 31 locaties bleek het gehalte van PFAS zodanig dat met het eten van 1 ei per week je al boven de gezondheidskundige grenswaarde uitkomt. Op 7 locaties zelfs al met 1 ei per maand. Het

16

advies is dan ook, eet geen eieren van hobbykippen. En eieren uit de supermarkt zijn de veilige keuze. Daar zit soms 100 tot 1.000 keer zo weinig in. Die worden gecontroleerd. Ook het Voedingscentrum heeft zich aangesloten bij dit advies. In de eieren zat vooral PFOS. En dat is, voor zover bekend, niet afkomstig van Chemours. Er is aanvullend onderzoek gedaan, hoe komt die PFAS in die eieren? Er is geen duidelijk verband gevonden met PFAS in de bodem, met PFAS in de bodembedekking, in het voer, in het drinkwater, in de medicijnen die de kippen kregen. Nog weer nieuw onderzoek. Er is iets opmerkelijks gevonden. Er is een duidelijk verband met PFAS in regenwormen in de bodem. Er is ophoping van PFAS in wormen. En dat is ook een beetje dezelfde mix van PFAS in je wormen als in de kip, als in de eieren. Intrigerend verband. Volgende dia. RTL heeft in juni dit jaar bekendgemaakt dat ze hebben onderzoek gedaan, met als conclusie hogere zorgkosten bij omwonenden van zware industrie. Ze hebben 13 gebieden waar veel zorgen zijn over industrie gekozen. Daar hebben ze een driecijferig postcodegebied rondom dat gebied gekozen. Voor Chemours was dat de postcode 331. Dat is de hele gemeente Dordrecht. Daar hebben ze de zorgkosten aan alle kosten van ziekenhuis, huisarts, apotheek, ziekenvervoer bij elkaar becijferd en omgerekend naar wat de landelijk gemiddelde zorgkosten zijn.

Ze hebben wel dat gecorrigeerd voor leeftijd en geslacht. Oudere mensen maken meer zorgkosten. Daar hebben ze voor gecorrigeerd. En dan blijkt dat in de postcode 331, in de gemeente Dordrecht, 3 procent meer zorgkosten gemaakt wordt dan je mag verwachten. Het onderzoek besloeg 10 jaar, van 2012 tot 2022. Ter vergelijking, in alle 13 gebieden samen was het 7,4 procent hogere zorgkosten en in Velsen-Noord, bij Tata Steel, was het 12 procent hogere zorgkosten. Hier was het 3 procent hoger zorgkosten. RTL heeft het omgerekend, 53 euro per persoon per jaar in Dordrecht. RTL zegt zelf, er is een verkennende analyse. Geen oorzakelijk verband kun je hieruit trekken tussen hogere zorgkosten en activiteit van de bedrijven. En wij sluiten als GGD ons daarbij aan. Factoren zoals leefstijl, sociaaleconomische status, arm-rijk verschillen, dat is allemaal niet meegenomen. Meer onderzoek nodig om conclusies te trekken. Volgende dia. Kom ik bij de conclusie. PFAS zijn zorgwekkende stoffen, wijdverspreid in de leefomgeving. Dat is onwenselijk. Nederlanders krijgen meer PFAS binnen dan de gezondheidskundige grenswaarde. Nadelige gezondheidseffecten zijn dan niet uit te sluiten. Er zijn ook nadelige effecten op de mentale gezondheid van omwonenden van industrie. Er is nog veel wetenschappelijke onzekerheid. Goed dat het onderzoek doorgaat.

Er loopt een onderzoeksprogramma van het RIVM, wat volgend kalenderjaar ook nog doorgaat. En als GGD doen wij zelf ook onderzoek. Laatste dia. Handelingsperspectief. Wat kunt u zelf doen? Spreekt natuurlijk voor zich. Beperk uw blootstelling aan PFAS. Erg lastig. Ik vat het toch samen als, blijf gevarieerd eten. Variatie is het beste advies ten aanzien van voeding en gezondheid. Drink voldoende water. En wat ons betreft, blijf gewoon ons kraanwater vertrouwen. Je krijgt een klein beetje PFAS naar binnen, maar water is essentieel voor het leven. Let op chemische stoffen in producten. Er is een website van onder andere van de overheid, waarzitwatin.nl. Volg lokale adviezen op. Moestuingewassen, zelf gevangen vis, zwemwater, hobbykippen. We hebben een gezamenlijke website pfasinfo.nl. En tot slot, acties van overheden en omwonenden. We zijn op weg naar een Europees PFAS verbod. Er wordt terughoudend vergund van lozingen. Nul uit de pijp. Gemeenten hebben zich daarbij aangesloten. Als GGD, wij zijn voor de publieke gezondheid. Ook voor een schoon leefmilieu. Ook wij kunnen ons

17

aansluiten bij een streven naar nul uit de pijp. De laatste dia. Ik beantwoord straks graag vragen. U kunt ons ook bereiken via de mail of via de telefoon. De voorzitter: Dank u wel, de heer Hakkeling. De heer Hakkeling: Wij zijn van plaats gewisseld. Sorry. De voorzitter: Ik denk al vooruit. De heer Klapwijk, dank u wel. Ik wilde eigenlijk even vragen om de vragen te bewaren. Als jullie pen en papier hebben, dan heeft de griffie, die dat nodig hebben, ze al even neergelegd. Ik wil eerst even tijd maken voor alle presentaties. En dat we daarna dan even de partijen langsgaan voor vragen. Ik zie daar instemmende knikjes. Dan gaan we nu wel naar de heer Hakkeling. Mevrouw Elberse, gaat uw gang. Mevrouw Elberse: Dank u wel. Ik denk dat mijn presentatie wordt opgestart. Ik zal in de tussentijd de tijd gebruik maken om me even voor te stellen, zodat we ook door kunnen. Ik ben Janneke Elberse. Ik werk als onderzoeker en adviseur bij het RIVM. Ik doe veel onderzoek naar gezonde leefomgeving. En online is mijn collega Astrid Bulder. Zij werkt op het PFAS-onderzoeksprogramma van het RIVM. De voorzitter: Mag ik nog even een technische ding zeggen? Dank u wel voor het presteren. Wij hebben het signaal doorgekregen dat de kijkers thuis een zwart beeld krijgen. Daar wordt aan gewerkt. Zo snel mogelijk. We hopen dat te verhelpen. Mevrouw Elberse: Hier in de zaal hebben we wel een scherm.

Zal ik wachten op... De voorzitter: Nee, gaat u maar door. Mevrouw Elberse: Ik ga door. Helemaal goed. Zoals ik al zei, ik werk bij het RIVM. Mijn collega is online aanwezig. RIVM kent u denk ik allemaal. Ik zal de tijd besparen om daar een toelichting op te geven. We doen heel veel bij het RIVM op het gebied van PFAS. En vanavond wil ik u vooral meenemen in de verkenning die we aan het afronden zijn. De verkenning rondom Chemours en de Westerschelde. En ik heb een slide toegevoegd over het PFAS-onderzoeksprogramma van het RIVM. Dank u wel. Hij voelt wel goed aan welke slide nodig is. Het PFAS-onderzoeksprogramma van het RIVM is een landelijk programma. En dat focust zich of dat doet onderzoek naar hoe de blootstelling van Nederlanders, nationaal gezien, verminderd kan worden. En dat doen we door te kijken naar, wat zijn bronnen voor PFAS? Hoeveel PFAS krijgen mensen binnen en op welke manier? We kijken vooral op nationale schaal. En daar doen we ook vooral onderzoek naar. Het is wel zo, waar mogelijk zoomen we in op bepaalde regio's. Daar kijken we elke keer naar van, wat is mogelijk om met de kennis die we hebben op nationaal niveau in te zoomen op specifieke regio's? De eerste fase van het programma is afgerond en dat is beschreven in, wat we noemen, een scopingsrapport of een voortgangsrapportage. Die is gepubliceerd op de website.

Daarin staat beschreven wat gedaan is, maar ook heel belangrijk, wat er nog gaat komen, de komende 2 jaar. Daar kunt u terugzien welk onderzoek nog gaat plaatsvinden. Ook de website is geüpdatet. Alle informatie over de lopende onderzoeken, de onderzoeken die zijn afgerond en de kennis die daaruit voortkomt, zijn daarop vindbaar. En onze planning is, we hebben gelukkig een jaar langer dan de heer Klapwijk aangaf, aar eind 2026, medio 2026 ronden wij alle

18

onderzoeken af en wordt erover gerapporteerd. We vinden het ondertussen ook belangrijk om de connecties te houden met de belanghebbenden. En dat zijn er heel veel in Nederland. Net al gezegd. Elke Nederlander krijgt te veel PFAS binnen. We hebben eind februari, begin maart een belanghebbenden bijeenkomst op het RIVM over PFAS. Mochten er vragen zijn over het programma, Astrid is aanwezig, we kunnen ze een aantal vragen beantwoorden. En anders kunt u ook altijd mailen met het PFASonderzoeksprogramma op het RIVM. Dan nu naar de verkenning. Vorig jaar heeft het RIVM een onderzoek gepubliceerd over gezondheidseffecten rondom Tata Steel. En we merkten dat in de Tweede Kamer heel snel enkele moties werden aangenomen met de vraag, kan dat ook bij Chemours? Die oproep kwam heel snel. En die oproep vanuit de moties werd snel uitgebreid naar, kan er ook gekeken worden naar de werknemers van Chemours en kan er ook gekeken worden naar de Westerschelde? We hebben toen als RIVM aangegeven dat de situatie rondom Chemours en de situatie rondom Tata Steel niet zomaar te vergelijken zijn. Dat je eigenlijk niet zomaar het onderzoek van daar kan kopiëren naar Dordrecht of deze omgeving.

Wij zijn een verkenning begonnen, een verkenning gestart in opdracht van het ministerie van Infrastructuur & Waterstaat, om te komen tot een advies, wat is nuttig en waardevol onderzoek om te doen op gebied van gezondheid en PFAS? En daarom vinden we de input of de inbreng van omwonenden van Chemours, maar ook de omwonenden van de Westerschelde essentieel. Zij weten wat er speelt, ze weten wat er leeft en ze weten wat er nodig is om hier stappen in te maken. We hadden 3 doelen voor deze verkenning. Ten eerste, we wilden heel graag duidelijkheid krijgen over de zorgen die er leven, de vragen die er zijn en welke behoeften er zijn aan onderzoek bij omwonenden. En we hebben een aantal al gehoord bij de insprekers. Daar kom ik zo op een aantal punten ook terug. Op het RIVM hebben we gekeken met experts, wat is dan van meerwaarde om te onderzoeken? Want er is heel veel te onderzoeken, maar niet alles is van meerwaarde. Het moet technisch kunnen, het moet nieuwe inzichten leveren, die we nog niet hebben, en het moet voort kunnen borduren op eerdere dingen die we al weten. We willen ook weten van, wat kan je doen? Maar ook, is het nuttig om te doen? En momenteel hebben we een advies afgerond. En die is aangeboden aan I&W of die wordt aangeboden aan I&W. Die wordt volgende week gepubliceerd.

Waarin we een advies geven over, wat zijn de goede mogelijkheden om onderzoek te doen op gebied van PFAS rondom Chemours en rondom de Westerschelde. Wacht even. U mag hem even doorklikken, want dat is denk ik sneller. De verkenning heeft plaatsgevonden in een aantal stappen. We zijn begonnen met, waar hebben we het precies over? Maar ook, wat is er al bekend? Want er is al heel veel bekend over, wat speelt er in deze omgeving? Wat speelt er rondom PFAS? En we wilden niet het wiel opnieuw uitvinden. Daarna hebben we 2 stappen gemaakt. We hebben bewoners gesproken. We hebben een vragenlijst uitgesteld, via ook het bewonerspanel van GGD Zuid-Holland Zuid en via lokale media, sociale media, om een eerste beeld te krijgen van, wat zijn die zorgen die er leven? We weten dat er zorgen zijn, maar wat zijn die zorgen en wat speelt er dan? En zien mensen ook meerwaarde in onderzoek of zijn er andere behoeftes rondom omwonenden? En we hebben mensen ook gevraagd naar hun ideeën, suggesties, behoefte voor onderzoek. Daar hebben een goede respons op gehad. Daar ga ik zo even op verder. Maar dat hebben we ook opgevolgd met groepsgesprekken. We hebben hier in Dordrecht, in