Ruimte voor Dongen omgevingsvisie deel 1 (raamwerk)

In de Brabantse Omgevingsscan (BROS) die periodiek door de GGD opgesteld wordt, is gemeten hoe inwoners van de gemeente Dongen over specifieke aspecten in hun omgeving denken. De scan bevat de meest recente gegevens uit de periodieke GGD gezondheidsonderzoeken. Bevindingen die daarin relevant zijn voor het inrichten van een gezonde leefomgeving:

1 Kwalitatief woningbehoefte onderzoek Hart van Brabant, 2018

18

• • • • • • •

83% van de volwassenen (leeftijd 19-64 jaar) vindt dat er voldoende groen is in zijn/haar buurt. Inwoners van 65 jaar en ouder zijn daar nog tevredener over: 91% vindt dat er voldoende groen is in hun buurt. 80% van de volwassen (19-64 jaar) en 88% van de ouderen (65+) vindt dat hun buurt aantrekkelijk is om in te bewegen. 58% van de volwassenen en 76% van de ouderen (65+) voldoet aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen. 51% van de kinderen (4-11 jaar) gaat altijd zelf lopend of fietsend naar school. 11% van de volwassenen ervaart ernstige geurhinder, dit is met name het gevolg van bedrijven / industrie. Dit percentage komt ongeveer overeen met het gemiddelde in de regio Hart voor Brabant. 15% van de volwassenen ervaart ernstige geluidshinder, met name als gevolg van verkeer (brommers, scooters, autoverkeer >50 km/u, vliegverkeer). Dit percentage is lager dan het gemiddelde in de regio Hart voor Brabant. 19% van de volwassenen is bezorgd over de blootstelling aan fijnstof (ten opzichte van 24% in de regio Hart van Brabant). Slechts 1% ervaart ernstige geurhinder van wegverkeer.

Wat kenmerkt de Dongense leefomgeving? Ondergrond De gemeente ligt op een ondergrond die bestaat uit zand en veen. Dat lijkt niet zo relevant voor een gezonde leefomgeving, maar dat is het wel. In het verleden was men voor het voedselaanbod zeer afhankelijk van bijvoorbeeld de vruchtbaarheid van de grond. Met de komst van kunstmest is die afhankelijkheid verminderd, maar de ondergrond heeft nog steeds invloed. Zo biedt deze in meer of mindere mate draagkracht om op te bouwen en ruimte voor de noodzakelijke ondergrondse infrastructuur (riolering, kabels en leidingen). De ondergrond bepaalt vaak het hoofdgebruik in een gebied ( akkerbouw of veeteelt), vormt de basis voor de groeiomstandigheden van gewassen en is leidend voor de soortenrijkdom in de natuur en bij de inrichting van het openbare groen. Door zoveel mogelijk gebruik te maken van bomen en planten, die hier van nature goed gedijen, leveren we een bijdrage aan het versterken van de biodiversiteit. Voor een gezonde leefomgeving is voldoende groen onmisbaar. Het is bekend dat een groene omgeving het welzijn van mensen bevordert. Inwoners en bezoekers kunnen de aanwezige natuur ervaren in de vele groene gebieden zoals de ecologische verbindingszone en de openbare parken. Een belangrijk aspect van bomen en planten is dat zij CO2 vastleggen, zuurstof produceren, fijnstof afvangen en een aangenaam microklimaat bevorderen.

Voldoende ruimte voor groenvoorzieningen van een goede kwaliteit is dan ook zeer belangrijk. Netwerklaag Met de ‘gezonde Dongense leefomgeving’ bedoelen we een schone en veilige omgeving die uitnodigt tot ontmoeting, bewegen, spelen en sporten. We werken daar al volop aan en maken gebruik van de kansen die de bestaande infrastructuur ons biedt. Zo bevorderen we dat mensen zich zoveel mogelijk actief verplaatsen, zowel recreatief als naar en van school en werk. Dat doen we door fietsroutes in Dongen zo veilig mogelijk te maken en door ze goed aan te sluiten op verbindingen naar de dorpen en steden om ons heen. Een gewenste uitbreiding daarvan is een snelfietsroute langs het Wilhelminakanaal. Een veilige leefomgeving kent zo weinig mogelijk obstakels en geeft een gevoel van sociale veiligheid. We dragen daar aan bij door te zorgen voor goede straatverlichting, voetpaden die goed toegankelijk zijn en goed onderhouden en overzichtelijke parken en plantsoenen. Hoewel de gemeente Dongen geen grote trekpleisters kent, zijn er volop pareltjes die toeristen steeds beter weten te vinden. Dankzij het fietsknoopnetwerk komen veel bezoekers als vanzelf in de verschillende kernen van de gemeente Dongen terecht. Naast het verkeersnetwerk zijn andere netwerken - zoals die voor elektriciteit en dataverkeer - onontbeerlijk voor onze moderne samenleving.

We houden bij het inrichten van de openbare ruimte rekening met de wetenschappelijk bewezen veiligheidsrisico’s die dergelijke netwerken met zich meebrengen. Dat gebeurt nu al en zal in de nabije en verdere toekomst – waar aanpassingen in die netwerken worden voorzien – blijven gebeuren. Bovenlaag Geen netwerk in de gebruikelijke betekenis, maar wel van vitaal belang voor onze inwoners, is het netwerk dat gevormd wordt door scholen/integrale kindcentra, gezondheidszorg en maatschappelijke

19

en welzijnsorganisaties. Samen met de gemeente zorgen ze voor de sociale structuur in de kernen en helpen ze inwoners die dat nodig hebben met voorzieningen en mogelijkheden voor ondersteuning. Het onderwijsaanbod is kwalitatief goed en aanwezig in elke kern. Het gebouwenbestand van het basisonderwijs is echter sterk gedateerd. De gemiddelde leeftijd van de basisschoolgebouwen is nu 47 jaar. De verouderde gebouwstructuur werkt op veel plaatsen (functioneel) belemmerend voor de uitvoering van modern onderwijs. Daarnaast vragen ook de technische aspecten van onderhoud, exploitatie en luchtkwaliteit aandacht. Op dit moment is het Integraal Huisvestingsplan Onderwijs Dongen in uitvoering en wordt er actief gewerkt aan het vernieuwen van het gebouwenbestand, en aan de actieve verbinding van onderwijs met maatschappelijke partners. In Dongen-Vaart is op die wijze in 2019 het IKC Dongen-Vaart geopend. In 2021 zal het Cambreur College haar vernieuwde gebouw in gebruik nemen. Andere locaties zijn in voorbereiding. Het aanbod in de gemeente is ook hoog voor andere voorzieningen en mogelijkheden als sport, cultuur en ontmoetingen. Netwerken van bewonersorganisaties spelen daarbij een grote rol.

Beleidsmatig sturen we samen met de maatschappelijke partners actief op samenwerking en kruisbestuiving van bijvoorbeeld onderwijs, cultuur en sport, zodanig dat deze knooppunten in onze sociale structuur van nog meer betekenis worden, voor nog meer inwoners. Dongen heeft een aantrekkingskracht op nieuwe inwoners en blijkt met name aantrekkelijk voor gezinnen. Op dit moment (2020) telt de gemeente Dongen zo’n 11.300 woningen en komen er door nieuwbouw jaarlijks zo’n 100 woningen bij. Dat is te weinig om de voorziene groei op te vangen. Net zoals in grote delen van het land is het ook hier moeilijk voor starters, nieuwkomers en doorstromers om in de huidige woningmarkt passende en betaalbare woonruimte te vinden. De huidige woningvoorraad is vrij eenzijdig en bestaat voor het overgrote deel uit traditionele, grondgebonden eengezinswoningen. We zien de samenstelling van huishoudens veranderen: huishoudens worden kleiner. Op dit moment bestaat 30% van alle huishoudens uit één persoon, 63% uit gezinnen met kinderen (30% daarvan is een éénouderhuishouden) en 7% uit samenwonenden zonder kinderen. Vooral door de vergrijzing gaat het aantal huishoudens sterk toenemen. Veel ouderen blijven vaak alleen in hun grote woning wonen, tot het echt niet meer anders kan.

Samenhang In de gezonde leefomgeving komen vanzelfsprekend ook de andere ambities op het gebied van Dongens DNA, Klimaat en Economie tot uiting: • De leefomgeving faciliteert onze inwoners. Het Dongens DNA is daarmee als vanzelf verweven in de omgeving en moet in alles terug te vinden of af te leiden zijn. Daarnaast is het onze ambitie om het Dongens DNA niet alleen impliciet onderdeel te laten zijn van de leefomgeving, maar proberen we het DNA ook expliciet zichtbaar(der) te maken. • De oplossingen voor klimaatproblematiek (o.a. verduurzaming en energietransitie) en de effecten ervan (o.a. minder hittestress, goede waterafvoer) maken onze leefomgeving gezonder. • In de relatie tussen (gezonde) leefomgeving en economie is het zaak een goede balans te houden tussen economische activiteit en woon-/leefruimte voor inwoners. Economische activiteit is belangrijk voor een goede leefbaarheid en perspectief voor inwoners om te blijven wonen in Dongen. Daarnaast hebben grote bedrijven en industrie ook een uitstraling op de leefomgeving die in sommige gevallen aandacht vraagt, door bijvoorbeeld geur- en / of geluidhinder of effecten op infrastructuur. Met wie doen we dit samen? De gemeente werkt aan een gezonde en veilige leefomgeving, samen met bovenlokaal werkende organisaties, zoals de Veiligheidsregio, de Omgevingsdienst, regio Hart van Brabant, waterschappen en provincie.

Met partners zoals de GGD, (sport)verenigingen en welzijnsorganisaties werken we aan het stimuleren en bevorderen van positieve gezondheid. Steeds vaker werken we vanaf de start van plannen en initiatieven aan een integrale voorbereiding, zowel intern met alle relevante teams en disciplines van de gemeente als extern met lokale en bovenlokaal werkende partners. Voor de woningbouwopgave en de leefbaarheid in de kernen is wooncorporatie Casade een belangrijke partner van de gemeente. Mensen met een klein inkomen zijn veelal aangewezen op een sociale huurwoning.

20

2.

Trends & Ontwikkelingen

De bevolking wijzigt van samenstelling en leef- en denkwijzen van mensen ontwikkelen continu. Hierdoor worden andere eisen aan de leefomgeving gesteld. Onze bevolking groeit en verandert De afgelopen jaren zien we dat de bevolking van onze gemeente toeneemt. Dat komt voornamelijk door vestiging vanuit andere gemeenten in Nederland en door de komst van arbeidsmigranten, vooral uit Midden- en Oost-Europese landen. De verwachting is dat die groei doorzet, zeker tot 2040. Er wonen hier dan zo’n 27.500 mensen, verdeeld over 12.500 huishoudens. Dat betekent een groei met 1200 inwoners en met een zelfde aantal huishoudens. Het percentage eenpersoonshuishoudens vormt in 2040 36% van het totaal. Zoals onderstaande tabel laat zien, verandert de samenstelling van de bevolking. Het percentage kinderen blijft vrijwel gelijk, de beroepsbevolking krimpt, er komen steeds meer ouderen. De vergrijzing en in het bijzonder de toename van het aantal oudere ouderen (75+), brengt aanzienlijke ruimtelijke opgaven met zich mee en leidt tot nieuwe kwaliteitseisen aan de leefomgeving.

Leeftijd 0-14 jaar 15-29 jaar 30-54 jaar 55-64 jaar 65-74 jaar 75+

Jaar

2020 % 14,9 16,9 32,3 14,5 12,3 9,1

2040 % 15,2 14,2 30,7 10,9 12,9 16,1

Aandeel 55+ Aandeel65+

35,9 21,4

39,9 29,0

Gezondheid (algemene ontwikkelingen) In Nederland zien we een toename van het aantal mensen met een chronische ziekte. Dat komt niet alleen door de vergrijzing. Het percentage mensen met overgewicht blijft hoog. Er zijn gezondheidsverschillen zichtbaar tussen sociaal economische klassen. Na luchtverontreiniging geeft geluid de grootste milieubijdrage aan de ziektelast. Uit een landelijk onderzoek door het RIVM en Trimbos instituut is te zien dat het aantal mensen met psychische problemen de laatste tien jaar toe nam. VN-verdrag voor de rechten van mensen met een beperking In 2016 trad het ‘VN-verdrag voor de rechten van mensen met een beperking’ genoemd in werking. Dit verdrag beschrijft de rechten van mensen met een beperking op gelijke behandeling en participatie. Om deze (mensen)rechten te realiseren, is het belangrijk dat de toegankelijkheid van onderwijs, werk, wonen, omgeving, informatie, gebouwen, mobiliteit, passende zorg en ondersteuning, participatie en dienstverlening goed geregeld zijn. Voor gemeenten betekent dit dat zij passende maatregelen moeten nemen zodat personen met een handicap zo zelfstandig en onafhankelijk mogelijk kunnen leven. We zijn mobieler Hierdoor wordt de keuzemogelijkheid voor het bezoeken van accommodaties onder andere op het gebied van onderwijs, sport en vrije tijd sterk vergroot.

Toename van mobiliteit stelt vragen aan infrastructuur en heeft effecten op de natuurlijke omgeving. Technologische ontwikkelingen Technologische ontwikkelingen zijn eerder al genoemd. Ook in de (gezonde) leefomgeving hebben deze invloed. Door digitalisering zijn we minder tijd- en plaatsgebonden, dat heeft directe gevolgen voor het gebruik van voorzieningen en accommodaties, mobiliteit, infrastructuur en het faciliteren van dataverkeer (glasvezel, zendmasten, etc.). Door de corona pandemie hebben we ondervonden hoe belangrijk de digitalisering is voor het thuis kunnen werken, recreëren en het onderhouden van sociale contacten. Enerzijds biedt de technologie nieuwe methoden tot verbinding, anderzijds ontstaat er ook

21

risico op een tweedeling in de maatschappij: zij die goed vaardig zijn in de digitale wereld en zij die hier minder of niet vaardig in zijn.

3.4 Ruimte voor…het klimaat Onze samenleving staat voor een grote opgave op het gebied van klimaat, energie en duurzaamheid. Lange tijd heeft het comfort van de mens centraal gestaan als teken van voorspoed en vooruitgang. In het afgelopen decennium is daar een kentering in gekomen. We beseffen langzamerhand dat wij met onze welvaart en manier van leven een meer dan evenredig beroep doen op onze aarde. De opgave ligt meer en meer op het vinden van een goede balans tussen comfort, belasting van natuur en milieu en de aanpassing aan het veranderende klimaat. De weg hier naartoe is nieuw voor ons allemaal en er is geen blauwdruk van. Wel zijn er inmiddels vanuit het Rijk (onder andere het Klimaatakkoord) duidelijke en verplichte opgaven gesteld voor de toekomst. 1.

Stand van zaken

Wat kenmerkt de Dongense leefomgeving? Ondergrond Dongen ligt op een overgangsgebied van het hoger gelegen dekzand in het zuiden naar de lager gelegen klei-en veengebieden. De grondwaterstand beïnvloedt in sterke mate de bodemvorming, de groeiplaats en leefomgeving voor plant en dier, maar ook de gebruiksmogelijkheden van de grond voor de mens. Dit is de reden dat er van oorsprong meer akkerbouw (hoog en droog) met eikenbeplanting rondom Dongen en meer weidegebied (laag en nat) met elzen en wilgen rondom 's Gravenmoer aanwezig is. Doordat meer water beschikbaar is rondom ’s Gravenmoer als gevolg van de hogere grondwaterstande (kwel en peilbeheer) speelt hier verdroging geen rol en hoeft hittestress geen probleem te zijn. Wel is hier meer kans op overstroming wanneer primaire waterkeringen van de rivierdijken bezwijken of is er kans op onder water lopen van landerijen wanneer watergangen buiten hun oevers treden als gevolg van langdurige regenval. Op de hoger gelegen zandige delen van onze gemeente, liggen de grondwaterstanden lager. Daardoor zal minder vocht beschikbaar zijn. Het regenwater dat hier valt, loopt snel weg in de doorlatende ondergrond. Bij neerslagtekorten zal daar de verdroging harder toeslaan en door het tekort aan water minder verdamping mogelijk zijn.

22

Vooral het bebouwde gebied (kern Dongen) met veel verstening is daardoor extra gevoelig voor hittestress (zie figuur 2). Wanneer er in het lager gelegen veenachtige gebied bij langdurige droogte meer water kan verdampen dan wordt aangevule en daardoor de grondwaterstand wegzakt, dan is het mogelijk dat zuurstof in aanraking komt met de organische ondergrond die daardoor gaat verteren. Hierbij komt CO2 vrij welke en mogelijk een onomkeerbare bodemdaling . Bouwwerken kunnen daardoor verzakken wanneer ze niet goed gefundeerd zijn. Hittestress wordt door iedereen anders ervaren, maar de kans daarop is grote wanneer mensen (en ook dieren) gezondheidsklachten ervaren als gevolg van langdurige warmte. Met name de warme nachten spelen hierbij een belangrijke rol. Deze situatie doet zich niet alleen voor n grote steden. Zowel op kern-, wijk als op straatniveau zijn er grote temperatuursverschillen waarneembaar, ook in de gemeente Dongen. Ondergrond in relatie tot klimaatbestendigheid Op de hoger gelegen zandgronden staat het grondwater verder onder het maaiveld dan in de noordelijke delen. Daardoor is het mogelijk om veel makkelijker hemelwater te infiltreren of te bergen. In de noordelijke gebieden rondom ’s Gravenmoer ligt de grondwaterstand hoger en is er meer ruimte nodig om het hemelwater een plek te geven in extreme neerslagsituaties.

De hogere zandgronden kunnen daarentegen weinig vocht vasthouden en zijn daardoor bij langdurige droogte en warme perioden snel opgewarmd. In combinatie met verstening zal de warmte vastgehouden worden en kan hittestress ontstaan bij mens en dier. Door het geringe vochthoudend vermogen van zandgronden in combinatie met de lage grondwaterstand, is de kans op verdroging van het stedelijk groen, natuur en landbouwgewassen reëel aanwezig. Ondergrond in relatie tot Energie De ondergrond in Dongen wordt momenteel al gebruikt voor Warmte Koude Opslag systemen (WKO). Inmiddels zijn er tientallen systemen aangelegd voor woningbouw en kassenteelt. Open en gesloten, diepe en ondiepe systemen. Doordat op veel plaatsen een afdichtende laag ontbreekt voor het eerste watervoerend pakket, zijn niet alle systemen geschikt. Hoewel de registratie en vergunningverlening bij de provincie ligt, ontbreekt momenteel een visie op bodemenergiesystemen. Bodemthermie wordt in Dongen nog niet toegepast. Momenteel wordt onderzoek gedaan naar geschiktheid en toepasbaarheid van deze systemen in Dongense bodem. Netwerklaag Waterlichamen • Sloten en vaarten De sloten en vaarten maken onderdeel uit van de waterhuishouding. Dat moet zorgen voor een veilige leefomgeving, maar staat vooral in dienst voor een optimaal functionerende landbouw.

Dit betekent veelal dat het systeem gericht is op een goede ontwaterende functie wanneer er veel neerslag valt (veelal in de wintermaanden), maar in tijden van droogte op de hoger gelegen gebieden niet die noodzakelijke irrigerende functie kan hebben. Beregening is dan vaak de enige uitkomst, zolang dat wordt toegestaan of economisch rendabel is. Een evenwichtige waterhuishouding waarbij meer water kan worden vastgehouden en minder hoeft te worden beregend kan bijdragen aan de klimaatopgaven verdroging, wateroverlast en hittestress. • Wilhelminakanaal Het Wilhelminakanaal loopt na de komst van bedrijventerrein Tichelrijt door de kern Dongen. Tichelrijt is door de verharde bedrijfsterreinen en de grote oppervlakken platte daken een hitte eiland. Het Wilhelminakanaal geeft daarentegen enige verkoeling voor de woonwijk ten noorden van het kanaal.

23

• De Donge Het gebied ten noorden van de kern Dongen kan overstromen wanneer de primaire waterkering van de grote rivieren bezwijkt. Dit wordt benoemd als een buitengewone gebeurtenis (1/10.000 jaar). Maatregelen op gemeente niveau hoeven niet te worden genomen. Wel zullen onze inwoners hier zich te allen tijde van bewust moeten zijn. Op lokaal niveau kunnen de belangrijkste watergangen overstromen als gevolg van langdurige regenval en kan met name het landelijk gebied onder water komen te staan. Zo is er kans op water op straat op bedrijventerrein Tichelrijt wanneer de Donge zou overstromen. De Donge heeft, nadat ervoor gekozen is om de ecologische verbindingzone om Dongen aan te leggen, een andere rol gekregen. Hierdoor is langs de loop van het riviertje binnen het stedelijk gebied minder aandacht geweest voor ontwikkelingsmogelijkheden op het gebied van ecologie, biodiversiteit en beleving. De Donge is voor een groot deel in de bebouwde kom gekanaliseerd en heeft in deze verschijningsvorm geen mogelijkheden om water beter vast te houden of een bijdrage te leveren aan duurzame energieopwek of aan de klimaatdoelstellingen verdroging of verminderen van hittestress. • Wegenstructuur Dongen heeft veel asfaltwegen. Als gevolg van langdurige hoge temperaturen vervormen asfaltwegen, waardoor ze sneller degenereren en er eerder wegenonderhoud nodig is.

Nutsvoorzieningen • Drinkwaterleiding Langdurige perioden van warmte kunnen er toe leiden dat vooral in het stedelijk gebied de verharding en de ondergrond flink opwarmen en daarmee ook het drinkwater in de leidingen onder wegen en pleinen. Hiermee kan een veilige drinkwatervoorziening in gevaar komen. Om te voorkomen dat deze ongewenste situatie zich voordoet is het van belang dat bij nieuwe ontwikkelingen en reconstructie van wegen voldoende schaduw in de straten en op het wegdek komt. Dit kan bijvoorbeeld door te zorgen voor de aanwezigheid van bomen. • Stroomvoorziening Op dit moment wordt er in Dongen aan twee zonneparken gewerkt. De zonneparken op Tichelrijt en de Wildert omvatten respectievelijk 11 en 12 hectare zonnepanelen en zullen ieder afzonderlijk zo ongeveer twaalf miljoen kiloWatt uur aan energie gaan opbrengen. Deze zonneparken dragen bij aan de ambitie om in Dongen zelf duurzame energie op te wekken. Niet alleen de grote zonneparken zorgen voor verduurzaming van energie binnen Dongen. Zo heeft de gemeente Dongen zonnepanelen geplaatst op haar gemeentehuis en op de Cammeleur en zien we steeds meer huishoudens en bedrijven zonnepanelen installeren. Dit heeft een positieve invloed op het verduurzamen van energie. Aan de andere kant heeft het ook een ruimtelijke impact.

De energie van de zonnepanelen wordt deels terug geleverd op het energienetwerk van Enexis netbeheer. Dit kan leiden tot uitbreiden van het energienetwerk door aanleg van nieuwe energiekabels of het bouwen van extra compactstations in de straten. • Warmtenet In internationaal en nationaal verband zijn er afspraken gemaakt om de emissie van broeikasgassen te reduceren. Dongen geeft hier invulling aan met haar visie op duurzaamheid door energiedoelstellingen te formuleren voor herstructureringsgebieden en nieuwbouwlocaties. Een analyse van de energienetwerken biedt inzicht in haalbare ambities. Het gaat bijvoorbeeld om aanwezige energie-infrastructuur (elektriciteit, gas en warmte), warmtewinning uit de bodem (warmte/koudeopslag en geothermie) en zongerichte verkaveling. Een van die energienewerken binnen de gemeentegrenzen betreft een gedeelte van het warmtedistrubutienet afkomstig van de Amercentrale. Dit net transporteert warmte naar een aantal kassen binnen onze gemeente en naar woonwijk De Reeshof. Bovenlaag Eén van de manieren om aan de ambities op het gebied van klimaat te voldoen is om de gebouwde omgeving te verduurzamen. De belangrijkste maatregel daarbij is het isoleren van woningen. Op dit moment zijn er individuele woningeigenaren die hun woning verduurzamen. Als gemeente Dongen willen wij iedereen in Dongen stimuleren om hun woning te verduurzamen.

Dit wordt gedaan door het verstrekken van informatie middels een digitaal en fysiek energieloket. In Dongen is er voor gekozen

24

om een fysiek energieloket te plaatsen in De Cammeleur. Daarmee creëren we een plek waar met hun vragen terecht kunnen en overbruggen we een mogelijke digitale barrière zodat de informatie bereikbaar is voor alle inwoners. Casade bezit het merendeel van de huurwoningen in de gemeente. Deze sociale huisvester is gestart met het verduurzamen van haar woningvoorraad. Als gemeente Dongen staan we net zoals elke gemeente in Nederland voor de enorme uitdaging om in 2050 aardgasloos te zijn. Om dit op een goede manier te doen voor onze inwoners, ondernemers en stakeholders zijn wij bezig met het opstellen van een Transitie Visie Warmte (TVW). Deze zal eind 2021 gereed zijn. In de TVW geven wij aan wat voor ons in Dongen belangrijk is in de transitie naar duurzame warmtebronnen. Ook geven wij aan of er wijken zijn die in 2030 al van het aardgas af kunnen en zo ja, welke warmtebron er hiervoor beschikbaar is. Als laatste zal er een tijdlijn geschetst worden voor de overige wijken tot en met 2050. Het opstellen van de TVW kunnen wij als gemeente niet alleen, hiervoor hebben wij iedereen nodig, onder andere onze inwoners, ondernemers, de energiecoöperatie, woningcorporatie en de netbeheerder.

Samenhang Met de energietransitie wordt een hele nieuwe markt aangeboord. Dit varieert van zonnepanelen, isolatie en warmtepompen tot aan meer groenvoorziening. Hierdoor kan het een boost geven aan nieuwe werkgelegenheid. Door samen te werken met lokale ondernemers en regionale ondernemers . geven we een boost aan de economie in Hart van Brabant. Dit draagt bij aan de ambities binnen ‘Ruimte voor… de economie van morgen’. Tegelijkertijd zorgt de verandering van het klimaat in de vorm van langdurige droogte, slagregens of hagel zorgen er mogelijk voor dat de gewasopbrengst van agrarische bedrijven in het buitengebied afneemt en minder melk en vlees wordt geproduceerd. Er bestaat ook een link met ‘Ruimte voor… de gezonde leefomgeving’. Het verduurzamen van je woning gaat vaak gepaard met meer comfort of een gezonder klimaat in je huis minder vocht en tocht. Mensen met een zwakke gezondheid en ouderen ondervinden bovendien gezondheidsproblemen door langdurige warme periode. Heftige regenbuien kunnen ervoor zorgen dat wegen onbegaanbaar worden (ook voor hulpdiensten), winkels onbereikbaar of huizen (tijdelijk)onbewoonbaar. Het verminderen van hittestress of wateroverlast hebben daarmee invloed op de beleving van veiligheid van de inwoners van Dongen. Klimaatverandering heeft effect op ons welzijn en op onze woonomgeving, die vooral veilig en leefbaar moet zijn.

Bij werkzaamheden in de openbare ruimte denken en handelen we gericht aan een klimaatbestendig Dongen, maar dat is niet voldoende. De gemeente kan deze opgave niet in de openbare ruimte oplossen, wetende dat het grootste deel van de bebouwde kom in bezit of gebruik is van particulieren. Hetzelfde geldt voor het (buiten)gebied rond de woonkernen: ook dat is van invloed op de klimaatbestendigheid van Dongen. Ruimte voor… klimaat’ is daarom een ambitie die we absoluut niet alleen kunnen waarmaken. Voor het behalen van deze ambitie is ook het Dongense DNA belangrijk. We hebben alles en iedereen nodig. Initiatiefrijke en vindingrijke inwoners en ondernemers die de transitie vanuit een ander perspectief bekijken. Die stappen durven te nemen en die andere inwoners mee kunnen nemen. Een goed voorbeeld doet immers volgen. We moeten dit dus samen doen in Dongen. Met wie doen we dit samen? De gemeente staat niet alleen aan de lat. Sterker nog: met enkel een inspanning van de overheid, worden de doelstellingen nooit gehaald. Het realiseren van de doelstellingen is een gezamenlijke opgave van gemeente, woningcoörperaties, inwoners, verenigingen en ondernemers. Voor de klimaatopgave werken wij nauw samen met omliggende gemeenten, samenwerkingsorganisaties en het waterschap. Zoals eerder vermeld zal onze inwoner de grootste partner zijn bij het realiseren van onze klimaatopgave.

De gemeente heeft daarbij een voorbeeldrol. Dat komt tot uitdrukking in inrichting, beheer en onderhoud van de openbare ruimte. Denk aan waterberging, hittestress, biodiversiteit. Daarnaast vervult de gemeente de rol van aanjager en verbinder tussen landelijke, regionale en lokale projecten, maar ook tussen nieuwe toepasbare technologieën en samenleving. Door nieuwe slimme samenwerkingen tussen gemeente en sleutelspelers te realiseren, maakt de gemeente snelle en grote stappen. De gemeente denkt niet alleen duurzaam, maar handelt ook zo.

25

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord handelende ondernemers, verenigingen, stichtingen en instellingen zijn onze 'preferred partners'. Door de Regionale Energie en Klimaat Strategie is er een sterke samenwerking ontstaan tussen de gemeenten in Regio Hart van Brabant. Op het gebied van de klimaatopgaves, het duurzaam opwekken van energie en het inventariseren van duurzame warmtebronnen wordt er samen opgetrokken. Dit zorgt voor een brede aanpak en wordt er gewerkt aan een gezamenlijke opgave. 2.

Trends & Ontwikkelingen

Ons klimaat verandert Door de versnelde klimaatverandering moeten we in Dongen zorgen dat we voorbereid zijn op extreme neerslag en perioden van droogte. Goede manieren om water een plek te geven - zonder dat het elders overlast veroorzaakt of vervuild raakt en daardoor niet meer gebruikt kan worden voor het tegen gaan van droogte of hittestress - zijn essentieel om Dongen klimaatbestendig te maken. Als gevolg van het veranderende klimaat zien we een verandering in de natuur optreden. De diversiteit aan planten en diersoorten neemt af en bepaalde diersoorten nemen de overhand en vormen een plaag, zoals de Eikenprocessierups of de Letterzetter, die naaldbossen aantast. Een ander gebruik van energie is nodig Nederland heeft het doel om in 2050 aardgasloos te zijn, hierdoor neemt de vraag naar duurzame warmtebronnen toe. De energietransitie vraagt innovaties en zal gelijktijdig een grote impact hebben op de ruimtelijke dimensie. Het ondersteunen van alternatieve energiebronnen zal leiden tot een verandering in het netwerk, de opslag van elektriciteit en de huidige samenwerkingsverbanden. De gemeente werkt in het kader van de Circulaire Economie aan een Grondstoffenbeleidskader waarbij de transitie van afval naar grondstoffen het uitgangspunt is. Dit beleid levert een belangrijke bijdrage aan de reductie van de CO2-uitstoot.

We doen dat niet alleen: We werken steeds meer samen in de regio We zien een bestuurlijke schaalvergroting: gemeentelijke herindelingen naar grotere eenheden, meer samenwerkingsverbanden tussen gemeenten die wel hun eigen bestuur houden maar voor complexe thema’s intensief met buurgemeenten en / of de regio samenwerken (zoals Dongen)en mogelijk zelfs het ontstaan van een regionale uitvoeringsorganisatie.

.

26

4. De opgaves waar we aan gaan bouwen De ambities, de huidige staat van de fysieke leefomgeving en de trends & ontwikkelingen die we onderscheiden leiden tot de opgaves waar we samen aan willen gaan bouwen. Deze opgaves gelden voor onze gehele gemeente en worden in de uiteindelijke omgevingsvisie per gebied vertaald naar een aantal specifieke principes die de ontwikkelingen per gebied moeten sturen.

4.1

Bouwen aan…Dongens DNA

Gemeente Dongen vindt het belangrijk om haar identiteit en karakter te behouden en te versterken. Onze gemeenschap moet een warme deken blijven waar we elkaar kennen, nog tijd hebben voor elkaar en waar we naar elkaar omkijken. Ook in de toekomst willen we ruimte blijven bieden aan onze ongekend initiatiefrijke inwoners in ’s Gravenmoer, Klein-Dongen-Vaart en Dongen. Vanuit onze eigen identiteit verbinden we ons met partners en werken we samen met collega-gemeenten en andere partijen in onze omgeving. Identiteit Dongens DNA staat voor lokaal maatwerk. In een tijd van schaalvergroting en 24 uur per dag verbinding met de hele wereld wordt het nog belangrijker om ook duidelijk te maken wat ons anders maakt dan onze omliggende gemeenten. Lokaal maatwerk betekent voor ons echter niet dat we streven naar één gemeentelijke identiteit die in alle dorpskernen hetzelfde is. We willen juist de verschillende karakters van ’s Gravenmoer, Klein-Dongen-Vaart en Dongen koesteren en versterken. Daar ligt meteen ook de grootste opgave waar we de komende jaren aan moeten gaan bouwen. Koppelkansen en dwarsverbanden zoeken én ruimte bieden aan lokaal maatwerk. Samen met onze inwoners in kaart brengen wat de kwaliteiten en basiswaarden van een gebied zijn om vervolgens aan de gewenste ontwikkelingen te kunnen gaan bouwen.

Fysiek Dongens DNA Dongens DNA vind je niet alleen terug in onze cultuur, ook in het landschap zijn er fysieke kenmerken terug te vinden die verwijzen naar hoe we geworden zijn wie we nu zijn. Denk aan de historische gebouwen en locaties die ontstaan zijn als gevolg van de leerindustrie. Of aan de Vaart en de Donge die zo bepalend zijn geweest voor onze ontstaansgeschiedenis. Als echte ‘cultuurdragers’ verdienen zij de komende jaren aandacht. In lijn met de wens die gemeente Dongen al jaren heeft gaven onze inwoners tijdens het participatie traject aan dat zij het belangrijk vinden om de Vaart en de Donge zichtbaarder en meer beleefbaar te maken. Ook vinden onze inwoners het belangrijk om historische gebouwen en locaties te beschermen en prominenter in beeld te brengen. Een mooi voorbeeld van waar dat al gebeurt, is de voormalige schoenfabriek van de firma Smits die inmiddels een woonbestemming heeft gekregen. Maar ook de herbestemming van de voormalige dorpsschool in ’s Gravenmoer is een goed voorbeeld van hoe karakteristieke dorpsgezichten een nieuwe invulling krijgen in lijn met ons DNA. Warm en goed voor elkaar Dongen is een warme gemeente waar je elkaar ontmoet. We denken bij de inrichting van de openbare ruimte daarom goed na over het mogelijk maken van die ontmoeting.

Ontmoeten kan in verenigingsverband, tijdens evenementen, met je leeftijdsgenoten of juist in een mix van leeftijdsgroepen en doelgroepen. Ontmoeten kan dus in grote groepen, maar ook voor ontmoeten in kleiner gezelschap moet ruimte zijn. Die ontmoetingen zijn ook de basis om het goed met elkaar en goed voor elkaar te hebben. Ook in Dongen merken we dat de rol van de gemeente verandert. We zien de groeiende individuele keuzevrijheid en de ruimte voor het individu ook in onze gemeente terug. Tegelijkertijd is er nog steeds sprake van duidelijke collectieve opvattingen en collectief gedrag, bijvoorbeeld in het eerder genoemde verenigingsleven. De grootste opgave met betrekking tot elkaar ontmoeten ligt de komende jaren daarom in het afstemmen van de mogelijkheden om elkaar te ontmoeten op de veranderende wensen van de individuen die de samenleving vormen. Ruimte blijven bieden aan verenigingen en evenementen én aandacht hebben voor het faciliteren van individuele ontmoetingen.

27

Vindingrijk en initiatiefrijk Inwoners van onze gemeente zijn van oudsher vindingrijk en initiatiefrijk. We weten met beperkte middelen ontzettend veel te bereiken. Daarnaast blijven onze inwoners, opgeleid in ons rijke verenigingsleven, altijd nieuwe dingen bedenken. Door de veranderende verschuivingen in de verhouding tussen overheid en samenleving zal de gemeente steeds meer richting de inwoner bewegen. Als gemeente moeten we ruimte geven aan de vindingrijk ideeën en initiatieven van onze inwoners. In Dongen wordt gezegd dat als er een weekend niets te doen is dat er dan wel een evenement wordt verzonnen, want een weekend thuis op de bank zitten komt niet voor in het woordenboek van onze inwoners. Gemeente Dongen zal in de toekomst haar rol moeten invullen als verbinder van de mensen die hier wonen, werken en leven en ruimte bieden aan de initiatieven die onze inwoners aandragen.

4.2

Bouwen aan…de economie van morgen

De nadruk van de economische activiteiten in de gemeente Dongen liggen vooral in de kernen, het centrum en op de bedrijventerreinen maar ook in ons buitengebied hebben we een duidelijke opgave waar we aan moeten gaan bouwen de komende jaren. Parallel aan de uitwerking van deel 2 van de omgevingsvisie is het belangrijk dat we een duidelijk economisch profiel kiezen als gemeente en het uitwerken van een beleid dat hier aan bijdraagt. Bedrijventerrein Bedrijven vormen het kloppende hart van de economie. Voor de economie van morgen zet de gemeente in op het stimuleren van de kleine ondernemers en lokale bedrijven. De bestaande bedrijventerreinen zijn gerevitaliseerd. Bij een economie van morgen hoort inzetten op op kwaliteitsverbetering en efficiënt en duurzaam ruimtegebruik van de huidige bedrijventerreinen met aandacht voor gezondheid. Denk daarbij aan zaken als hittestress, geur- en geluidhinder. Zonder goed personeel zijn er geen bedrijven en zonder bedrijven is er geen economie. De gemeente Dongen zet daarom in op een samenwerking tussen onderwijsinstelling en bedrijfsleven om maatwerk te leveren in het opleiden, bijscholen en omscholen van (toekomstige) werknemers. Dongen heeft geen grote kantorenmarkt maar de aanwezige kantoren kunnen beïnvloed worden door de nieuwe trend van thuiswerken.

Wanneer minder m 2 kantoren nodig zijn, is het zinvol na te denken over tranformatiemogelijkheden. Centrum Onderdeel bij de ruimte voor de economie van morgen is een centrumgebied met voorzieningen (winkels, horeca, maatschappelijk) afgestemd op de wensen van bewoners en ondernemers. Een aantrekkelijke openbare ruimte in combinatie met woningbouw hoort daarbij. Het centrum is levendig, het is prettig wonen, winkelen en ontmoeten. Er is een goed vestigingsklimaat, een aantrekkelijk gebied (herinrichting van de openbare ruimte), goede bereikbaarheid, voldoende parkeermogelijkheden en gratis parkeren. Op het gebied van projecten, initiatieven, evenementen en samenwerking is veel mogelijk. Het motto is “ja, mits”. We streven ernaar om het winkelaanbod zoveel mogelijk te concentreren in het kernwinkelgebied. Vestiging van (grootschalige) detailhandel buiten het centrum is niet per definitie uitgesloten, zeker niet als er binnen het centrumgebied geen goede mogelijkheden zijn. Versterking van de horeca in het centrum draagt bij aan de beleving en het verblijven in het centrum. We bevorderen dat ondernemers in het centrum collectief georganiseerd zijn en stimuleren/faciliteren centrummanagement als verbindende schakel tussen ondernemers, overheid, weekmarkt, evenementenorganisatoren en vastgoedeigenaren.

Behoud en waar mogelijk versterken van het detailhandelsvoorzieningenniveau in het centrum van Dongen en ’s Gravenmoer maken deel uit van een prettige leefomgeving. Concrete vragen vanuit de markt en initiatieven op de daarvoor bestemde plekken zal de gemeente waar mogelijk faciliteren. Door marktwerking kan niet in alle wijken en buurten de detailhandel op een hoog niveau aanwezig zijn. Buitengebied en recreatie De ruimtelijke kwaliteiten van het buitengebied zijn van groot belang voor een aantrekkelijke leefomgeving en voor onze gezondheid, maar vormen ook een belangrijke economische factor. We willen die kwaliteiten daar waar mogelijk behouden en versterken.

28

De agrarische sector is in het buitengebied nog steeds de grootste grondgebruiker en vervuld daarmee een belangrijke rol in het behoud van de landschappelijke waarden zoals wij die graag zien, maar het aantal niet-agrarische activiteiten neemt toe. Deze trend is niet uit luxe ontstaan, maar het gevolg van minder rendabele ondernemingen en bedrijfsbeëndiging. Het buitengebied zal daardoor in de toekomst nog meer gaan veranderen. Het is van belang om de landschappelijke waarden die tot op heden door agrariërs verzorgd werden ook met nieuwe ontwikkelingen in stand te houden. Daarom is het belangrijk dat agrariërs mogelijkheden krijgen om extra inkomsten te genereren. Bij niet-agrarische activiteiten kan gedacht worden aan zaken als beperkte detailhandel van verkoop van producten die door de ondernemer worden gemaakt maar ook recreatie. De ondernemers in ons buitengebied worden waar mogelijk geholpen om een goede balans tussen agrarische ontwikkelingen, landbouwfuncties, landschappelijke waarden en andere, nieuwe ontwikkelingen te creëren. Recreatie kan daar een belangrijke rol in spelen. Dongen heeft nog (onbenutte) overnachtingsmogelijkheden wat betreft hotelkamers. Het realiseren van deze mogelijkheden vergroot het (verblijfs)aanbod in Dongen. De verblijfsaccommodaties bedienen niet alleen de toeristische, maar ook de zakelijke markt.

Binnen RBT De Langstraat zetten gemeenten in op de gemeenschappelijke kernkwaliteiten van De Langstraat en het onderscheidende karakter van de regio ten opzichte van de omgeving. Het eigen, specifieke DNA van elke Langstraatgemeente wordt onder de aandacht gebracht. De infrastructuur die de langstraatgemeenten speelt daar een belangrijke rol in. De recreatieve fietsroutes in de richting van de omliggende gemeenten worden versterkt en daarmee verbeteren we de faciliteiten voor extensieve recreatie in onze gemeente.

Regio Dongen ligt redelijk centraal in de regio Hart van Brabant en grenst direct aan de noordwestzijde van Tilburg; de grootste gemeente van de regio. Hart van Brabant ontwikkelt zich tot het middelpunt van de regio’s Breda (Make & Move), Eindhoven (Hightech Industrie) en Den Bosch (Dataficatie) en steeds meer tot een kenniseconomie. Onderzoekers, opleiders, studenten, bedrijven en maatschappelijke instellingen ontmoeten elkaar in onze regio en werken met elkaar samen. De speerpunten van onze regio zijn Smart Industry, Smart Logistics en Smart Leisure. Onze gemeente spitst zich daarbij vooral toe op de maakindustrie en leasure.

29

Mobiliteit De belangrijkste infrastructuur voor de economie van morgen die de gemeente moet ondersteunen is de digitale infrastructuur, zoals glasvezel en 5G. Daarnaast bevorderen we de mobiliteit door aan te sluiten op het regionale netwerk van snelfietsroutes dat inwoners, forenzen en bezoekers kiezen voor vervoer per fiets. Voor het toenemend aanbod van elektrische auto’s zal in de openbaar gebied de gemeente voorzien in elektrische laadpalen. De gemeente zet in op het minimaal handhaven van het huidige openbaar vervoer voorzieningen en wil graag bedrijventerrein Tichelrijt en de kleine kernen beter ontsloten hebben.

4.3

Bouwen aan…een gezonde leefomgeving

Opgaven in de leefomgeving benaderen we vanuit een brede kijk op gezondheid, conform het concept ‘positieve gezondheid’. In deze omgevingsvisie bouwen we dan ook over de hele breedte aan een gezonde leefomgeving. We geloven dat verbinding leidt tot versterking. Daarom bouwen we niet alleen als gemeente, maar roepen we iedereen op om dit samen met ons te doen. Bouwen aan wonen voor onze veranderende bevolking We zorgen voor een goede woningvoorraad, die overigens ook duurzaam in techniek is. Woningen en wijken passen bij de demografische opbouw in onze gemeente, en bij de specifieke behoeften die daaruit voortvloeien. Onze bevolkingssamenstelling verandert de komende decennia: inwoners worden ouder (het aantal 75-plussers verdubbelt, naar circa 16% van onze bevolking) en er vestigen zich nieuwe inwoners. Dat heeft gevolgen voor de woonbehoeften en de leefbaarheid. Er is sprake van een stijging van de eenpersoonshuishoudens. Die stijging vindt vrijwel geheel plaats in de leeftijdsgroep 75+. Met het krimpen van de beroepsbevolking neemt het potentieel aan mantelzorgers af. Om de groeiende groep ouderen in staat te stellen zo lang mogelijk zelfstandig te blijven wonen, is het zowel nodig andere woonconcepten te realiseren als slimme oplossingen voor zorg en ondersteuning. Er is ook in algemene zin een groeiende vraag naar andere woonconcepten.

We luisteren goed naar de behoeften en werken mee aan het realiseren van een divers woningbouwprogramma. Vooral in de periode tot 2030 moeten er veel extra woningen toegevoegd worden. Die toevoeging moet ergens landen. We willen op een gezonde manier groeien. Dat betekent dat we keuzes moeten maken over waar die groei kan en moet gaan plaatsvinden. Verder verdichten en verstenen wegen we af tegenover de noodzakelijke aanwezigheid van groene omgevingselementen. Groene gebieden bevorderen de biodiversiteit, dragen bij aan een gezonde en duurzame leefomgeving, aan klimaatbestendigheid en de aantrekkingskracht van de gemeente. Leefbare en sociale wijken en kernen We investeren in leefbare en sociale wijken en kernen, passend bij lokaal karakter en Dongens DNA. We bouwen door aan ons voorzieningenniveau waarbij we actief sturen op het combineren van functies, zodat levendige plekken ontstaan, waar als vanzelf inwoners van diverse doelgroepen en leeftijdgroepen elkaar ontmoeten. Denk aan de bouw van integrale kindcentra, waar scholen, samen met partners in kinderopvang, cultuur, sport en buurtpartijen een plek krijgen. Fysieke drempels nemen we weg waar dat kan en ook op het vlak van communicatie en participatie hebben we oog voor ieders verschillende mogelijkheden. We werken aan een inclusieve samenleving, waarin iedereen mee kan doen, mee kan praten en mee kan denken.

Het is veilig in onze gemeente: fysiek en sociaal. Vanuit de gedachte “voorkomen is beter dan genezen” zetten we in op preventie en ontmoediging en uiteraard is er als achtervang altijd een goede structuur van openbare orde om extra voorzieningen te treffen of in te grijpen waar dat nodig is.

30

Digitalisering en de vooruitgang in technologische ontwikkeling biedt ons nieuwe manieren om contact en verbinding met elkaar te hebben. De keerzijde is dat er een risico ontstaat sociale ongelijkheid op dit vlak: een verschil in mogelijkheden tussen de mensen die goed vaardig zijn in de digitale wereld en zij die hier minder of niet vaardig in zijn. Bij het inrichten van fysieke voorzieningen en structuren is het belangrijk een goed vangnet te blijven bieden en aandacht te hebben voor aansluiting, verbinding en toegankelijkheid voor álle inwoners. Groene gemeente De gezonde leefomgeving is vanzelfsprekend groen, met volop mogelijkheden om deze te gebruiken en beleven in sport, spel, ontmoeting en ontspanning. Bomen vormen een belangrijke ruggengraat van de groenstructuur. Er is aandacht voor behoud van waardevolle bomen door ze de ruimte te geven en ze bij ontwikkelingen zoveel mogelijk in te passen. Daarnaast is voldoende nieuwe aanplant voor de toekomst het uitgangspunt.

4.4

Bouwen aan…het klimaat

Wij vinden het belangrijk dat we terug gaan naar een goede balans tussen comfort, belasting voor natuur en milieu en de aanpassing aan de verandering van het klimaat. Ook voor de volgende generaties willen we namelijk een aangenaam leefklimaat. Ook in de toekomst moeten we ruimte blijven bieden aan het klimaat. Warmtetransitie De gaskraan in Groningen wordt dichtgedraaid en dit zorgt er uiteindelijk ook in Dongen voor dat aardgas niet meer de toekomstige warmtebron is voor de gebouwde omgeving. Welke duurzame warmtebron de huishoudens in Dongen dan gaat verwarmen, is een opgave waar we de komende jaren mee aan de slag gaan. Zo zullen we diverse onderzoeken gaan uitvoeren naar potentiële duurzame warmtebronnen, zoals groen geproduceerd waterstof, thermische energie uit het Wilhelminakanaal, het verduurzamen van de Amercentrale en daarbij het uitbreiden van het Amernetwerk naar Dongen, benutten van warmte die vrijkomt bij productieprocessen, geothermie en eventuele andere technieken die komende jaren op de markt komen. Energietransitie Om een goede balans terug te vinden, moet er niet alleen een verandering plaatsvinden van aardgas naar een duurzame warmtebron. Ook het opwekken van elektriciteit zal verduurzaamd moeten worden. We gaan dat op grote schaal doen door twee zonneparken in de gemeente te realiseren.

Daarnaast zijn we met de Regionale Energie en Klimaat Strategie (REKS) bezig zijn met grootschalige duurzame opwek in de regio Hart van Brabant. Niet alleen duurzame energie opwekken gaat uiteindelijk bijdragen aan de ambitie: minder energiegebruik is daarbij ook een belangrijke opgave. Als gemeente willen wij in de komende jaren meer samenwerken met de Energiecoöperatie Dongen en met de woningbouwcorporatie Casade om ervoor te zorgen dat de inwoners van Dongen hun huizen gaan verduurzamen, Dit gaan we doen door gezamenlijk op te trekken en campagnes te gaan opzetten om inwoners hiervoor te enthousiasmeren. De vraag naar stroom neemt toe doordat we steeds meer gebruik maken van warmtepompen, inductie koken, airco’s en elektrische voertuigen. Er wordt ook steeds meer energie zelf opgewekt met zonnepanelen. Deze ontwikkelingen kan ons huidige elektriciteitsnet niet meer aan. Dat betekent op den duur een verzwaring en uitbreiding van het elektriciteitsnetwerk. Hiervoor is het zaak dat wij daar nu al rekening mee houden bij nieuwbouwplannen, of de verzwaring combineren met aanleg- of vervangingswerkzaamheden van ander kabels en leidingen zoals de aanleg van glasvezel of warmtenetten en de reconstructie van de openbare ruimte. Ook is het belangrijk om nu al rekening te houden met de ruimte die nieuwe distributiestations gaan innemen.

Om welke aantallen of capaciteit het precies gaat, wordt momenteel berekend en krijgt een plek in de Regionale Energie en Klimaat Strategie. Bewustwording Een grote opgave ligt bij de inwoner zelf, om te verduurzamen, om te vergroenen, te isoleren of beter het afval te scheiden. We moeten goed uit kunnen leggen waarom we dit van onze inwoners vragen. Daarvoor is inzicht nodig in de huidige stand van zaken rondom het klimaat en wat dit betekent voor

31

de toekomst. Oftewel, men moet zich bewust zijn van zijn of haar eigen impact op de wereld. Die wereld begint voor het scheiden van afval in de keuken en voor een klimaatbestendige woonomgeving op het dak of bij de regenpijp. Bewustwording is tijdens het participatietraject dan ook naar voren gekomen als één van de belangrijkste ambities voor de komende tijd. Hier zal in de toekomst dan ook de nadruk op liggen. Dit gaan we doen door het voeren van campagnes en door diverse participatie middelen te gebruiken. Om er uiteindelijk voor te zorgen dat iedere inwoner begrijpt wat er gaande is omtrent het klimaat en wat hij of zij daaraan kan doen. Circulariteit We gaan meer circulair denken introduceren. Hergebruik van grondstoffen of spullen levert minder restafval op en bespaart grondstoffen en daarmee de aarde. Door onze inwoners bewuster te maken van hun consumptiegedrag en de noodzaak om goed grondstoffen in te zamelen (afval scheiden) streven we ernaar om ons restafval uiteindelijk terug te brengen naar 30 kg per persoon per jaar in 2025. Lokale producten leveren een bijdrage aan een duurzaam Dongen en de lokale economie. Het streven is dat bij aanbesteding van werken, leveranties en diensten voor gemeentelijke taken zoveel mogelijk gebruik wordt gemaakt van recyclebare producten of van producten die al gerecycled zijn.

Verkoeling en biodiversiteit We zorgen ervoor dat de woonkernen bij langdurige warme perioden kunnen afkoelen doordat er voldoende verdamping plaats kan vinden door vegetatie en voldoende water beschikbaar is. Er is niet meer verharding dan strikt noodzakelijk is en er zijn voldoende schaduwplekken, vooral in het centrumgebied en plaatsen waar het warmer wordt dan gemiddeld in de kernen. We zorgen ervoor dat zo veel mogelijk regenwater kan doordringen naar de bodem en zo min mogelijk water wordt afgevoerd, zonder dat er wateroverlast optreedt. Hiermee gaan wij tevens verdroging tegen. In het buitengebied wordt er gewerkt aan een evenwichtige waterhuishouding door duurzamere vormen van landbouw, gebieden die water vast kunnen houden, een constantere wateraanvoer en ruimte voor natuur en landschap. De verkoelende werking van het Wilhelminakanaal kan beter benut worden door in de omgeving meer groen aan te planten en het voor inwoners geschikt te maken voor verblijf op warme dagen. Een koelere woonomgeving voorkomt ook schade aan onze wegen. Als gevolg van langdurige hoge temperaturen vervormen asfaltwegen, waardoor ze sneller degenereren en er eerder wegenonderhoud nodig is. We kunnen dat voorkomen door minder asfaltverharding, meer klinkerbestrating of andere soorten (half)verhardingen en meer straatbomen die schaduw geven op de rijbaan.

Randen van bestaande en nieuwe wijken kunnen dienen als hitteschild wanneer ze ingericht zijn met robuust groen. Door wijken uit te rusten met groene buffers wordt voorkomen dat er een nadelige invloed is op hun eigen omgeving en dat van aangrenzende wijken. De kans op overstroming als gevolg van het doorbreken van (primaire) waterkeringen is uiterst klein, Toch is het belangrijk om de inwoners die in dit gebied wonen op die kans te blijven attenderen. We gaan de Donge inzetten voor meer natuurontwikkeling en waterberging, ook aan de zuidzijde van het Wilhelminakanaal, dit leidt meer biodiversiteit en verkoeling op het bedrijventerrein. Ook binnen de kern Dongen kan de Donge meer ruimte krijgen voor natuurontwikkeling en biodiversiteit. Het stroomprofiel van de Donge kan worden aangepast ,waardoor meer water beschikbaar komt voor de omgeving. We voorkomen dat we binnen de gemeente nog openbaar groen aanplanten dat veel behoefte heeft aan water. De voorkeur gaat uit naar inheemse soorten, zodat ze ook een voedselbron kunnen zijn voor onze inheemse dieren. Deze boodschap zullen we ook aan onze inwoners uitdragen om zo waardevol drinkwater in droge perioden te sparen. Innovaties Onze gemeente staat open voor proeftuinen en experimenten. De gemeente sluit aan bij projecten in de regio en speelt daar ook een actieve rol in.

De gemeente staat open voor nieuwe ontwikkelingen en technologieën die een bijdrage leveren aan de te bereiken mijlpalen. De inspanningen en investeringen binnen de opgave klimaat, energie en duurzaamheid blijven binnen de kaders van de gemeentelijke begroting. Soms zullen extra financiële inspanningen nodig zijn. In andere gevallen zijn

32

er terugverdieneffecten, bijvoorbeeld door reductie van energie en het hergebruiken van afvalstromen als grondstof.

4.5

Samenhang van opgaven

Samenhang van ambities Onze ambities en maatschappelijke opgaven komen op een klein grondgebied bij elkaar. Dit betekent dat we slim en zorgvuldig moeten omgaan met de fysieke (leef)ruimte om voldoende ruimte te creëren voor initiatiefnemers én om onze ambities te behalen. Opgaven mogen niet ten kosten van elkaar gaan. Bij nieuwe initiatieven kijken we zowel naar de bovengrond als ondergrond en wegen we de daar afspelende opgaven en belangen integraal af. We geven prioriteit aan initiatieven die bijdragen aan meerdere opgaven tegelijkertijd. Samenhang met hogere schaalniveaus Dongen maakt onderdeel uit van het grotere geheel van de regio Midden-Brabant / Hart van Brabant, de provincie Brabant, Nederland, en groter. Daarmee hebben we in Dongen ook uitvoering te geven aan de omgevingsambities die daar gesteld worden. De Dongense omgevingsvisie kan nooit strijdig zijn met die grotere eenheden. De wijze waarop we invulling geven is lokale gekleurd; passend bij onze situatie, onze mogelijkheden en ons DNA. Relatie met Duurzame Ontwikkelingsdoelen Speciale aandacht willen we in deze visie geven aan de relatie met de Duurzame Ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties (de Sustainable Global Goals of SDG’s). Gemeente Dongen is Global Goals gemeente en heeft daarmee de intentie om actief bij te dragen aan de duurzame ontwikkelingsdoelen die de VN in 2015 gesteld heeft.

De gemeenteraad van Dongen heeft speerpunten gemaakt van de volgende doelen: 1: Geen armoede 11: Duurzame steden en gemeenschappen 13: Klimaatactie De omgevingsvisie is bij uitstek de plek om ook deze ambities integraal te verweven, voor zover dat nog niet in bestaand beleid gebeurd was. Het werken aan de (gezonde) leefomgeving raakt met name aan het doel van ‘Duurzame steden en gemeenschappen’. Het doel Duurzame steden en gemeenschappen is door de VN gedefinieerd als: “Maak steden en menselijke nederzettingen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam. In Dongen kunnen we hier actief aan bijdragen met de invulling van het thema ‘Gezonde Leefomgeving’: - We werken aan adequate, veilige en betaalbare huisvesting en basisdiensten. - We zorgen voor universele toegang tot veilige, inclusieve en toegankelijke, groene en openbare ruimtes, in het bijzonder voor kinderen, ouderen en personen met een handicap. - We nemen deel in economische, sociale en ecologische verbanden en werken daarbij mee aan nationale en regionale ontwikkelingsplanning die de verbindingen tussen stedelijk en landelijk gebied versterken. - We beschermen cultureel en natuurlijk erfgoed en stellen dit veilig voor de toekomst. - We werken aan duurzame infrastructuur, een goede verkeersveiligheid, toegankelijk openbaar vervoer.

En hebben daarbij specifiek aandacht voor de behoeften van mensen in kwetsbare situaties, kinderen, personen met een handicap en ouderen. Het doel ‘Klimaatactie’ houdt uiteraard verbinding met onze ambitie in Klimaat. Klimaatactie is door de VN gedefinieerd als “Neem dringend actie om klimaatverandering en haar impact te bestrijden”. In Dongen gaan we hier actief aan bijdragen met de invulling van het thema Ruimte voor Klimaat. De verschillende activiteiten die wij als gemeente ondernemen, dragen bij aan onderstaande duurzame ontwikkelingsdoelen. - De veerkracht en het aanpassingsvermogen versterken van onze (natuurlijke) leefomgeving. - Maatregelen inzake klimaatverandering integreren in beleid, strategieën en planning. - De opvoeding, bewustwording en de menselijke en institutionele capaciteit verbeteren met betrekking tot mitigatie, adaptatie, impactvermindering en vroegtijdige waarschuwing inzake klimaatverandering.

33

Dat gemeente Dongen voor het doel ‘Geen armoede’ als speerpunt heeft gekozen ligt onder andere in onze ‘traditie’ en DNA. Er is in onze gemeente niet zozeer meer armoede dan in onze omgeving, maar de armoede uit ons verleden heeft wel een duidelijke invloed gehad op onze huidige identiteit. Die identiteit werd mede gevormd door onze wortels in de maakindustrie en de arme grond waarop de kernen gebouwd zijn. Het doel ‘Geen armoede’ is een doelstelling die grotendeels vanuit sociaal en maatschappelijk beleid vorm gegeven wordt. De samenhang met onze omgevingsvisie zit in het voorkomen van segregatie in onze samenleving, onder andere door goed aandacht te hebben voor de opbouw, samenstelling en vormgeving van woonwijken en de openbare ruimte. De inrichting van de fysieke leefomgeving kan ondersteunend zijn aan sociaal beleid en handvatten geven om inwoners met minder middelen gelijkwaardig te laten deelnemen in onze gemeente en gezondheidsverschillen tussen verschillende economische klassen terug te dringen.

34

Bijlages Bijlage I: De instrumenten van de Omgevingswet

35

Bijlage II: Hoe de structuurvisie en de omgevingsvisie 1.0 zich tot elkaar verhouden 1. In het onderstaande wordt weergegeven hoe de Structuurvisie Dongen 2020 (vastgesteld in 2009) en de omgevingsvisie Ruimte voor Dongen deel 1 zich tot elkaar verhouden. Zolang de omgevingsvisie deel 2 immers niet is vastgesteld, worden bestaand beleid en visies niet ingetrokken. Waar in het onderstaande wordt gesproken over het Structuurvisie Dongen 2020 worden eveneens andere visies bedoeld. Nieuwe ontwikkelingen die niet passen in vigerende bestemmingsplannen dienen eerst te worden bezien in het licht van de Omgevingsvisie Ruimte voor Dongen deel 1: • Is een ontwikkeling strijdig met de in omgevingsvisie Ruimte voor Dongen deel 1 omschreven hoofdlijnen, dan is raadpleging van de Structuurvisie Dongen 2020 niet meer nodig. Er zal niet worden meegewerkt aan de nieuwe ontwikkeling; ook niet als deze wel passend zou zijn geweest in het Structuurvisie Dongen 2020. • Indien de nieuwe ontwikkeling echter niet strijdig is met de in omgevingsvisie deel 1 omschreven hoofdlijnen, zal deze vervolgens worden getoetst aan de Structuurvisie Dongen 2020. Als de nieuwe ontwikkeling wel in strijd is met de Structuurvisie Dongen 2020, kan in beginsel niet worden meegewerkt aan de ontwikkeling.

Op termijn zal dit wellicht wel kunnen, omdat het initiatief immers niet in strijd is met de hoofdlijnen uit Omgevingsvisie Ruimte voor Dongen deel 1, maar nader onderzoek en verdere detaillering is nodig in omgevingsvisie deel 2, alvorens tot een integrale afweging te kunnen komen. Zolang omgevingsvisie deel 2 niet voorhanden is, ontbreekt die mogelijkheid. Een uitzondering op afwijzing is evenwel mogelijk, als voldoende onderzoek is uitgevoerd en als, mede daardoor, voldoende kan worden gemotiveerd waarom het initiatief passend zal zijn in de omgevingsvisie deel 2. • Indien de nieuwe ontwikkeling past binnen de omschreven hoofdlijnen uit Omgevingsvisie Ruimte voor Dongen deel 1 en tevens passend is in het Structuurvisie Dongen 2020, dan kan het initiatief verder in behandeling worden genomen. 2. Onder een nieuwe ontwikkeling wordt die ontwikkeling verstaan, die wordt ingediend op een moment nadat deel 1 van de omgevingsvisie is vastgesteld. Onder indienen wordt elke vorm van schriftelijke inbreng verstaan, die leidt tot het in behandeling nemen van het initiatief. Dat hoeft dus nog geen officiële aanvraag omgevingsvergunning of wijziging bestemmingsplan te zijn. 3.

Ontwikkelingen die al in behandeling zijn, op enig moment gelegen vóór de vaststelling van de Omgevingsvisie Ruimte voor Dongen deel 1, zullen worden afgehandeld volgens het regime dat voor dit initiatief het meest gunstig is. Dat een ontwikkeling in behandeling is, moet blijken uit een schriftelijke vorm van correspondentie of verslaglegging. Aan deze regeling ligt ten grondslag dat hangende de behandeling van een initiatief de spelregels niet veranderd moeten worden, tenzij deze gunstiger uitpakken. Er wordt dan ook getoetst aan het Structuurvisie Dongen 2020, met welke toetsing al een aanvang was genomen, na de intake van het initiatief. Past het initiatief daarin niet, dan kan alsnog worden getoetst aan de Omgevingsvisie Ruimte voor Dongen deel 1. Indien het daarin wel past, dan zal de strijdigheid met de Structuurvisie Dongen 2020 niet worden tegengeworpen, maar zal het initiatief verder in behandeling worden genomen. Past het initiatief niet in Omgevingsvisie Ruimte voor Dongen deel 1, maar wel in het Structuurvisie Dongen 2020, dan kan hem dit niet worden tegengeworpen en zal het initiatief verder in behandeling worden genomen.