NIET OPENBAAR TOT 22 APRIL 2021 Onderzoeksrapport onderzoek joods vastgoed, april 2021.pdf
Tekst van het document
Later kreeg hij het bericht dat hij de andere dag naar Amsterdam moest vertrekken en dat hem daar een huis toe gewezen zou worden dat hij met zijn gezin kon betrekken. Even nadat hij weg was werd het hele huis al leeggehaald door de gemeente. Nu is het verzegeld. … Maandag 5 april 1943 … Ze hebben gisteren de twee zieke dochters van Cohen uit de Boliestraat 63 opgehaald. Betty lag hier in het Ziekenhuis en Roosje thuis. Alle joden moeten voor de 10e vertrekken naar Vught. Nu hadden ze de hoop dat ze een kansje hadden om hier te blijven omdat de meisjes ziek waren. Wel waren ze alle kleren aan het merken omdat ze op alles voorbereid moeten zijn. Nu hebben ze plotseling de meisjes opgehaald. Ze zouden naar Amsterdam worden gebracht. Het is toch het grootste tuig dat er bestaat, om zelfs zieke mensen op te halen. Hoe het nu allemaal gaat met die huizen en of de familie Nieweg ook weg moet? De verdere leegstaande panden worden allemaal direct in beslag genomen door de Weermacht. Er worden dan werknemers van de Diederich Werke in gestopt. De joden mogen waardevolle spullen meenemen! Die zullen ze hen daar dan wel afnemen. … Dinsdag 6 april 1943 … Mevrouw Jacobs is met Jetty64 plotseling verdwenen. ’t Huis is nu onbewoond. Mevrouw Maalcke denkt dat ze het nu wel vrij zullen geven maar ik geloof er niets van.
De nieuwe Luitenant der Marechaussee kwam er al uitstappen en vanmiddag Lebbink65. Ze vorderen het best op. Meneer Wassenaar had er ook wel idee in. Maar het lukt hem toch niet! Als je meneer Spanjaard66 hoort over de erejoden67 dan lach je je een ongeluk. Jo Spier68 is er ook en nu hebben die hun hele huisraad laten over sturen zodat het nu net een pakhuis is geworden. Ze hadden een kok maar die is weggelopen. Ook is er een bootwerker die iedereen groet met: ‘hou zee’! …
Ondergedoken bij de familie Bulterman op boerderij ’t Mentingslag aan de Kemnaderallee. Corry Bon was de dochter van verzekeringsagent Bon op het Pasplein. Daar was Iet werkzaam. Zijn huis werd in september 1944 gevorderd en bewoond door de uit Roosendaal gevluchte NSB’er Daems die vervolgens burgemeester werd van Doetinchem. 59 Familie Van Gelder van Modehuis Jacobs. 60 Waarschijnlijk J. Bartlema, schoolhoofd. 61 De familie Heilbron van de Keppelseweg was ondergedoken bij de familie Rozeboom aan de Patrijslaan. 62 Het Rijksopvoedingsgesticht Amersfoort. 63 Betty en Roosje Cohen. 64 Jetty Jacobs en haar moeder Betje Jacobs-van de Horst (van modehuis Jacobs) Markt 7. 65 Lebbink was inspecteur van de Doetinchemse gemeentepolitie. 66 Dirk Spanjaard was door de burgemeester aangesteld als beheerder. 67 Een benaming voor de ‘bevoorrechte’ Joden in Villa Bouchina. Lijst Mussert. 68 Jo Spier was een bekende illustrator. Zie: De bevoorrechte Joden van Villa Bouchina, pagina 136. 57 58
26
Vrijdag 9 april 1943 … Vanmorgen zijn alle joden uit Doetinchem vertrokken. In de Boliestraat was het erg naar geweest. De familie Cohen vertrok met het hele gezin. Alle buren moesten afscheid nemen. ’t Is vreselijk geweest. De Mogendorffs ook. Ze hadden rugzakken op. Om 9 uur deed hij de deur dicht en moest hij de sleutels naar het bureau brengen. Daarna gingen ze allen naar de trein. Mevrouw had wel gehuild toen ze weggingen. De familie Nieweg is er tussenuit. Er staat zelfs geen meubel meer in het hele huis. Je snapt haast niet hoe hij het gedurfd heeft. Is zeer zeker een brutaal stukje werk! Betty en Roosje Cohen liggen in ’t Gasthuis in Amsterdam. De zusters Weijs hebben hen deze week opgezocht. De familie Schlösser heeft een maand uitstel in verband met de ziekte van Rosa 69. … Zondag 12 september 1943 … We hoorden vandaag dat mevrouw en meneer Nieweg waren opgepikt en al transport waren gesteld naar Polen. Ze deden wel erg onvoorzichtig. Iemand kwam hen bijvoorbeeld. een paar maanden terug in Utrecht tegen. Al heeft hij een vals persoonsbewijs, je kunt aan hem toch wel duidelijk zien dat hij jood is. …
In 1934 werd een doorbraak tussen IJsselkade en Boliestraat gerealiseerd: de Adelaarsstraat. Bij een van de laatste stadspompen staat de dochter van Sam Cohen van manufacturenzaak De Marktwinkel in de Boliestraat. Het hele gezin werd op 9 april 1943 gedwongen om te vertrekken.
69
Zie politierapport pagina 21.
27
De Niederländische Grundstükverwaltung (NGV) Evenals in eigen land wilden de Duitsers ook Nederland ontdoen van joodse inwoners. Naast een al lange lijst van allerlei maatregelen, werden Joden op 11 augustus 1941 verplicht om hun woning en ander vastgoed voor 15 september 1941 aan te melden bij de Nederlandse Grundstückverwaltung (NGV)70. Die aanmelding was de eerste stap tot onteigening. Niet veel later volgden er razzia’s en deportaties. Een deel van de Joden dook onder. Hun huizen en winkels waren zodoende verlaten: veel vastgoed stond plotseling zomaar leeg. Omdat de panden waren aangemeld bij het NGV vond die organisatie dat ook het beheer bij hen lag. Op haar beurt droeg de NGV het beheer over aan tien zogeheten lasthebbers. Dat betrof meestal makelaars die ook wel Aussenstellen (filialen) werden genoemd. Vervolgens begon de onteigening en de verkoop. Om de panden aan geïnteresseerden te verkopen, stelde de NGV makelaars en administratiekantoren aan. Een van de bekendste was makelaar Dirk Hidde de Vries uit Den Haag. Hij richtte speciaal voor de verkoop het Algemeen Nederlands Beheer van Onroerend Goederen op (ANBO).
Het Algemeen Nederlands Beheer van Onroerende Goederen (ANBO) Het ANBO en ook bijvoorbeeld het administratiekantoor Nobiscum werden geleid door NSB’ers. Zij zorgden voor doorverkoop van de onteigende joodse panden. Dat gebeurde in samenwerking met makelaars en notarissen. De winsten71 werden direct doorgesluisd naar de bank72 Lippmann, Rosentahl & Co73. Daar kwam het terecht op een collectieve rekening. Van het geld op deze zogeheten Sammelkonto werden onder meer de kampen Vught74 en Westerbork75 betaald. Naar schatting werden 20.000 joodse panden geroofd. De totale waarde was ongeveer 150 miljoen gulden. Omgerekend is dat tegenwoordig 750 miljoen euro. Het ANBO onteigende ook panden terwijl de oorspronkelijke eigenaar er nog woonde. Die kon het huis dan huren. De huur moest hij dan per direct op rekening van de ANBO-lasthebber storten. Die mocht dan als provisie 3 procent houden. De hoofdsom kwam in eerste instantie terecht op de rekening van Vermögensverwaltungs- und Rentenanstalt (VVRA) en daarna bij Lippmann, Rosentahl & Co. De joodse eigenaren waren verplicht om een rekening te hebben bij die bank. Indien een lasthebber slaagde om een pand te verkopen, dan mocht hij 2 procent van de koopsom houden.
De Raad van Rechtsherstel Na de bevrijding werd op 9 augustus 1945 de Raad van Rechtsherstel opgericht. De Raad had tot taak het door de Duitse bezetter gepleegde onrecht van het zich toe-eigenen en liquideren van vermogensbestanddelen van personen en instellingen zoveel mogelijk ongedaan te maken en de rechtsverhoudingen zoveel te herstellen. Daar bestonden vier afdelingen voor: Rechtspraak, Effectenregistratie, Beheer (met het Nederlandse Beheersinstituut (NBI) als uitvoerend orgaan) en Onroerende Goederen. De Grundstückverwaltung was een organisatie die onder leiding stond van de Weense architect Walter Munster. 71 De totale winst bedroeg 99.331.400 gulden (260 miljoen euro). 72 Roofbank, ook bekend als Liro. 73 Gevestigd in de Sarphatistraat in Amsterdam. 74 Vught was het enige SS-concentratiekamp buiten nazi-Duitsland en de Duitse geannexeerde gebieden. 75 Westerbork was een doorgangskamp voor 107.000 Joden en 245 Roma naar de concentratiekampen. 70
28
Het Nederlandse Beheersinstituut (NBI) Na de oorlog werd het Nederlandse Beheersinstituut (NBI), onderdeel van de Raad voor het Rechtsherstel, belast met het opsporen, beheren en eventueel liquideren van landverraderlijke vermogens, vijandelijke vermogens en de vermogens van tijdens de oorlog verdwenen personen.
De transacties Transacties in de (huidige) gemeente Doetinchem 1943
1944
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
2
16
1
3
9
2
1
5
4
2
0
3
2
0
2
0
0
0
0
1
1
0
0
0
54
Tussen januari 1943 en september 1944 waren in de huidige gemeente Doetinchem 54 transacties. Het betrof 2 grondstukken, 2 synagogen en 88 woningen cq winkels76. Ze werden gekocht voor gemiddeld 22 procent van de daadwerkelijke waarde. Een groot gedeelte via of door NSB'ers. In Doetinchem waren het 81 woningen cq winkels, in Gaanderen 5 en in Wehl 2. Het totale bedrag dat voor de woningen en de grondstukken werd betaald, bedroeg 323.086 gulden. Omgerekend is dat nu77 2.057.647 miljoen euro. In Doetinchem was het totaalbedrag 308.086 gulden, in Gaanderen 9.600 en in Wehl 5.200.
Sommige panden bestonden uit een winkel met daarboven een woning. Als in dit rapport gesproken wordt over een woning dan betreft dat ook de winkels en de woningen met winkels. 77 Waarde 2018. 76
29
Gelet op het feit dat voor de onteigende panden slechts 22 procent van de daadwerkelijke waarde is betaald, was de totaalwaarde toen, omgerekend 9.352.900 euro. Nu zouden de 88 woningen, 2 synagogen en beide grondstukken een waarde vertegenwoordigen van vele tientallen miljoenen euro’s. Belangrijk kenteringen in het strijdverloop waarbij de Duitsers werden teruggedrongen: 2 februari 1943 Voor Duitsers verloren Slag om Stalingrad 3 september 1943 Geallieerde landing op Italiaans vasteland 6 juni 1944 Geallieerde landing in Normandië Augustus en september 1944 Frankrijk en België grotendeels bevrijd Ongeveer 85 procent van de transacties vond plaats na de door de Duitsers verloren Slag om Stalingrad. Een cruciale slag die ook onmiddellijk in Doetinchem bekend was, al was het maar vanwege de Duitse maatregelen in de stad en de afgekondigde drie dagen rouw. Zelfs in augustus en september 1944 toen de geallieerden aan de zuidgrens stonden, waren er nog transacties.
De landbouwgronden Op 27 mei 1941 werd de verordening 102/1941 uitgevaardigd betreffende de aangifte en gedwongen verkoop van landbouwgronden in joodse handen. Joodse eigenaren werden daardoor gedwongen om hun landbouwgrondbezittingen aan te geven bij de regionale Pachtbureaus (later Grondkamers), onder verantwoording van het Ministerie van Landbouw en Visserij. Door middel van het formulier Aangifte van landbouwgronden in joodsche handen moesten ze aangeven welke percelen ze in hun bezit hadden. Na aangifte moesten de percelen voor 1 september 1941 worden verkocht aan niet-joden en voor 1 januari 1942 worden overgedragen78.
De inboedels Niet alleen panden en grondstukken werden in beslaggenomen. Ook de inboedels. In Doetinchem werden deze bezittingen opgeslagen in de leegstaande katholieke kerk in de Waterstraat79 die eigendom was van Kees Misset80. Diverse Doetinchemmers wisten niet alleen in de verlaten woningen in te breken maar ook in de kerk om er spullen te ontvremen. In het kader van de Möbelaktion verdwenen de resterende stukken richting Duitsland. Daar kwamen ze meestal terecht bij mensen die door geallieerde bombardementen hun huisraad hadden verloren. De levensmiddelen uit de woningen werden ook weggehaald. Die werden opgeslagen in de centrale keuken in de Boliestraat, achter het kantoor van de Winterhulp. Na overleg tussen Sicherheitspolizei en burgemeester Duval Slothouwer werden ze vervolgens overgedragen aan de Nederlandse Volksdienst. Die bezorgde de artikelen bij armlastige inwoners: propaganda met gestolen spullen. Daarnaast werden er kostbare stukken aangeboden bij dubieuze veilinghuizen. Diverse Doetinchemers hebben na de oorlog bij de Bondsrepubliek claims ingediend. Aan veel claims werd evenwel nooit voldaan81.
De hypotheekbank en de hypotheekkantoren Om eventuele problemen voor het verkrijgen van een hypotheek voor een joods pand bij een bestaande bank te omzeilen, richtten de Duitsers in 1943 de Hypotheekbank NV en hypotheekkantoren op.
In het Nationaal Archief bevinden zich de gegevens van deze gedwongen verkopen. In 1934 was de nieuwe Paskerk gebouwd omdat de kerk in de Waterstraat te klein was geworden. 80 Kees Misset kocht de kerk om hem af te breken om op die plek een bejaardentehuis te bouwen. 81 Meer hierover verderop in dit rapport bij de Jokos-dossiers op pagina 121. 78 79
30
De transacties in de huidige gemeente Doetinchem
xadresxxxxx
nr vb
Xdatumx
axeigenaarxxxxxxxx
xxplaatsxxxxx
xxxkoperx xxxxx
xxplaatsxxx
xugxx
xxxprijsx
xxprijsx
xfl
€ 2018
Doetinchem Boliestraat 39
1956 15-5-43 1 M. Cohen-Aalsvel
Amsterdam
1.000x
6.370x
Plantsoenstraat 21
1953 1-5-43
Doetinchem W. S. Stap-Tolk
7.200x
45.864x
IJsselkade 10
1957 15-6-43 1 A. Heilbron& H.Thijssen Doetinchem J. A. H. Stap
Doetinchem
2.200x
14.014x
Sniplaan 14-16
1952 15-4-43 2 L. L. Franken
Amsterdam
Doetinchem
6.500x
41.405x
Wijnbergseweg 12
1954 1-5-43
Doetinchem B. J. Zadelhoff
Doetinchem
5.000x
31.850x
Acacialaan 180-186
1265 15-6-43 4 J. J. Jacobs
Bredevoort
J. H. te Rietstap
Doetinchem
13.250x
84.402x
Huber Noodtstraat 5
6232 15-5-43 1 M. Jacob
Amsterdam
F. W. B. Schel-Wolsink
Doetinchem
4.400x
28.028x
Hamburgerstraat 65
1955
Doetinchem J. Bargeman
Doetinchem
2.800x
17.836x
Doetinchem F. Anneveldt
Doetinchem
4.000x
25.480x
1 S. Themans -Wessel
1 A. Heilbron
1-5-43 1 S. W. Groonheim
Varsseveldseweg 114 1971 1-3-44
1 J. Frank
G.H. Bulten
G. Jansen
Doetinchem
Doetinchem
ug
Waterstraat 15
1969 15-2-44 1 Israëlitische gemeente
Doetinchem
W.S. Stap-Tolk
Doetinchem
4.000x
25.480x
Tenkinkstraat 28-32
1942 15-1-43 3 S. Levy
Terborg
J. B. Kelderman
Doetinchem
18.000x
114.660x
Thorbeckestraat* 27
1944 1-2-43 1 J. Philips
Doetinchem J. Camphuis
Doetinchem
5.500x
35.035x
Walstraat 5-7
1970 1-3-44
2 Israëlitische gemeente
Doetinchem J. W. van Kampen
Doetinchem
1.500x
9.555x
Huber Noodtstraat 2
5805 1-2-43
1 S. Mogendorff-de Jong Amsterdam
5.250x
33.442x
Heuthorststraat 5+7
6589 19-8-43 2
S. Berendsen
Amsterdam
Kapoeniestraat 28/32
1945 1-4-43 3
J. Philips
Tenkinkstraat 16-20
3864 15-1-43 3 S. Levy
F. W.B. Schel-Wolsink
Doetinchem
F.W.B. Schel-Wolsink
Doetinchem
9.000x
57.330x
Doetinchem W. S. Stap-Tolk
Doetinchem
1.050x
6.688x
Terborg
Rotterdam
18.000x
114.660x
31
W. G. D. Contzé
ug
W. S. Stap-Tolk
Doetinchem
F. v. Nistelrooy&zn NV
Zutphen
Doetinchem
G. van Kampen
Doetinchem
Hazenlaan 7
5773 1-2-43 1 E. Weyl
Doetinchem
Kapoeniestraat 14
1943 1-2-43 1 J. Philips
Grutstraat 21
1960 19-8-43 1 J. Frank
5.500x
35.035x
Doetinchem
460
2.930x
W. S. Stap-Tolk
Doetinchem
8.500
54.145x
12.500
79.625x
Rekhemseweg 156a-e 5771 1-2-43
5 S. Mogendorff-de Jong Amsterdam
J. A. H. Stap
Doetinchem
Hazenlaan 12,14, 16
1268 1-9-43
3 B. Gosschalk
Bredevoort
B. Grijzen
Doetinchem
20.000
127.400x
Varsseveldsew 136b-e
26
13-3-44 4 S. van Spiegel
Deventer
H. Vossers
Aalten
9.000
57.330x
Huber Noodtstraat 4
5772
1-2-43 1 S. Mogendorff-de Jong Rijswijk
H. G. Worms
Doetinchem
5.250
33.442x
Koningstraat 14-16
1961 19-8-43 2 J. Mogendorff
Doetinchem
F. W. B. Schel-Wolsink Doetinchem
3.400
21.658x
Kruisbergseweg 24
1959
Terborg
G. W. Kappert
Doetinchem
4.000
25.480x
Sniplaan 13 + 15
2713 15-7-43 2
L. L. Franken
Amsterdam
G. Hesselink
Hengelo
6.500
41.405x
Acacialaan 85-89
5812
1-2-43 3
S. Weyl
Deventer
W. B. Schel
Doetinchem
9.500
60.515x
Thorbeckestr* 56/58
6301
1-5-43 2
A. Heilbron
Denekamp
G. van Kampen
Doetinchem
3.200
20.384x
Hamburgerstraat 6
1951
1-5-43 1
J. Philips
Doetinchem
W. S. Stap-Tolk
Doetinchem
15.000
95.550x
Willemstraat 13
1949 15-4-43 1
J. Philips
Doetinchem
L. J. Wentink
Doetinchem
5.200
33.124x
Tenkinkstraat 22-26
2224 15-2-43 3
S. Levy
Doetinchem
A. Huhn
Gelsenkirchen
18.000
114.660x
Thorbeckestraat* 19
6302 1-5-43
1
I. J. Jacobs
Appingedam
W. E. A. Ebert
Doetinchem
4.200
26.754x
Keppelseweg 21
1950
1-5-43 1
A. Heilbron
Doetinchem
G. J .J. Degenaar
Doetinchem
5.800
36.946x
Markt 7**
1975
1-8-44 1 J. Frank
Doetinchem
J. A. Stap
Doetinchem
ug
5.500
35.035x
Boliestraat 5
^
1-8-44 1 J. Frank
Doetinchem
J. A. Stap
Doetinchem
ug
^^^
^^^^
Hazenlaan 4
1938
1-2-43 1 B. Gosschalk
Deventer
W. S. Stap-Tolk
Doetinchem
5.000
31.850x
Hendriklaan 5
3567
1-9-44 1 J. van Buuren
Doetinchem
J. Maters
Nijmegen
5.000
31.850x
1-9-43 1 S. Berendsen
32
ug
ug
Varssevldsw136-136a 1967 1-10-43 2 S. van Spiegel
Deventer
C. van Kampen
Doetinchem
9.000
57.330x
Kehrerstr-De Grootstr
1964 1-9-43 1 A. Heilbron
Doetinchem
J. A. H. Stap
Doetinchem
300
1.911x
Heezen-Simonspln2+4 1962 19-8-43 2 J. Schlösser
Doetinchem
W. S. Stap-Tolk
Doetinchem
10.000
63.700x
Rijksstrtwg-Zuid 1a, 1b 2215 1-2-43 2 J. Philips
Doetinchem
J. Huiting T. J. Huiting H. J. Huiting
Gaanderen Duitsland Duitsland
6.350
40.449x
Nieuwstad 19 + 21
6681 21-9-43 2 M. Meyers
Amsterdam
G. van Kampen
Doetinchem
2.600
16.552x
Willemstraat 25
1966
1-12-43 1 S.vn Geldere-Schielaar Den Haag
G. T. Tenback
Doetinchem
11.400
72.618x
Holterweg 102
^
1-12-43 1 S vn Geldere-Schielaar Den Haag
G. T. Ten Back
Doetinchem
^^^
^^^^^
Acacialaan ongenr
1963 26-8-43 1 J. Meyer & M.vd Ham Doetinchem
J. A. H. Stap
Doetinchem
1.700
10.829x
Kommesteeg 1r
1937
1-2-43 1 A. Schlösser
Doetinchem
J.A. H. Stap
Doetinchem
426
2.707x
Varsseveldseweg 3-5
1941
1-2-43 2 A. Schlösser
Doetinchem
W. Bulten
Doetinchem
6.350
40.449x
^
1-2-43 3 A. Schlösser
Doetinchem
W. Bulten
Doetinchem
a**
Badhuisstraat 4-8
ug
Gaanderen Rijksstraatweg ongnr
5774 1-2-43 1 S. Levy
Amsterdam
J. A. H. Stap
Doetinchem
1.000x
6.370 x
Bergweg Z 175-176
1940 1-2-43 2 A. Schlösser
Doetinchem
J. A. H. Stap
Doetinchem
1.500x
9.555 x
Hoofdstraat A 37-38
x
13-12-43 2 B. Strauss
Gaanderen
Frans Loer
x
4.300
27.000 x
Hoofdstraat 16
x
x
Gaanderen
Frans Loer
x
2.800
17.836 x
1 J. Wolf
Toenmalige gemeente Wehl
Raadhuisstraat ongnr
6800 2-1-44 1 L. Slösser
Amsterdam
J. W. Jansen Doetinchem nv Stoffenhandel (vh De Wereld A. van Dam) Amsterdam
1.000x
6.370 x
Raadhuisstraat 20
1968 2-1-44 1 L. Schlösser
Wehl
J. W. Jansen
4.200x
26.754 x
Doetinchem
- Waterstraat 9 en 11, eigendom van Van Perlstein (Van Gendt) gekocht door Misset. Transactie ontbreekt Vb82. - A. Heilbron kan zowel veehandelaar Adolf Heilbron (wonende Wijnbergseweg) als makelaar Alex Heilbron (Keppelseweg) betekenen. 82
Zie bijlage: aanslag rioolbelasting.
33
Toelichting op de transactielijst - Het feit dat bepaalde panden waarin joodse winkels waren gevestigd niet op de transactielijst voorkomen, kan betekenen dat de winkelruimten geen eigendom waren, maar werden gehuurd van niet-Joden. Het winkelpand van Wed. Jacobs en Juda Frank, Markt 3-5, bijvoorbeeld staat niet op de lijst terwijl hun woonhuis, nummer 7, daar wel op staat. Het kan echter ook betekenen dat de panden niet te koop zijn aangeboden, de transactie alsnog ergens opduikt of vermeld staat in het verdwenen Verkaufsbuch nummer 1. - Een transactie betreft in diverse gevallen meerdere panden. Soms wel 3 of 5. En sommige panden bestonden uit meerder woningen/adressen. Er waren 54 transacties in de huidige gemeente Doetinchem en die betroffen 2 synagogen, 88 woningen cq winkels en twee grondstukken. - Het getal achter het adres is het volgnummer van het overzicht Verkaufsbücher van het Nationaal Archief. Het betreft totaal 7109 volgnummers van 7108 transacties. (volgnummer 1 vervalt) - In de laatste kolom van de transactielijst staat het bedrag dat is betaald, omgerekend naar een huidig bedrag (2018) in euro's. - ^ Pand dat gelijktijdig met het bovenstaande pand op de lijst is aangekocht dmv van 1 transactie. - Ug betekent Uitgezette Gelden, dwz een belegging. - * De op last van de Duitsers omgedoopte Thorbeckestraat is de Wilhelminastraat.
- ** De Markt is het huidige Simonsplein. - *** De Kommesteeg liep van Terborgseweg naar de Oude IJssel, achterkant huidig Erfgoedcentrum. - a* Badhuisstraat, 1 transactie met Varsseveldseweg 3-5, volgnummer 1941. - Het stuk grond aan de Burgemeester Kehrerstraat. Die straat bevond zich toentertijd op een andere plek dan tegenwoordig, namelijk tussen Wilhelminastraat en Zuivelweg. In de Verkaufsbücher staat de straat in combinatie met de Burgemeester De Grootstraat. Die straat is opgeheven. Sinds 1953 heet deze straat Donker Curtiuslaan. (zie plattegrond op pagina 46) - W(ilhelmina) S(ophia) Stap-Tolk was de echtgenote van J(ohannes) A(dolf) H(endrik) Stap (sr). Makelaar en lid van de NSB. - J(ohannes) B(ernardus) Kelderman was landelijk leider propaganda van de NSB (PK, Propaganda Kompanie). - S(ally) Levy was veehandelaar uit Terborg (Mauthausen, 1941). - S(ara) Themans-Wessel was de echtgenote van de in 1939 overleden journalist Isodore Themans. - A. Heilbron. Daarmee kan zowel Adolf als Alex Heilbron worden bedoeld. - S(aartje) Mogendorff-de Jong (overleden Bergen-Belsen, 12-1-'45) was de echtgenote van de (door een natuurlijke dood) in 1941 overleden Maurits Mogendorff, vader van J(ustus) Mogendorff, Henry en Maurits. Zij en talloze familieleden werden op 11-6-1943 vergast in Sobibor. - J(uda) Frank was eigenaar van kledingwinkel fa. wed.
Jacobs, Markt 3-5 (huidig Simonsplein) en de woningen op Markt 7 en Grutstraat 21. Hij werd vergast in Auschwitz op 27 november 1942. - De twee panden van de Israëlitische gemeente betreffen de eerste, oude (Walstraat) en de nieuwe (Waterstraat) synagoge. De synagoge in de Walstraat is een muurhuisje. - In een aantal gevallen staat er achter de naam van een joodse eigenaar die aanvankelijk in Doetinchem woonde, een andere woonplaats. Op het moment van de transactie hadden zij -al dan niet gedwongen- Doetinchem verlaten. - In Verkaufsbücher (volgnummer 1975, eigenaar Juda Frank) van Boliestraat 5 en Markt 7 (pand links naast winkel Jacobs) staat als koper J. A. Stap vermeld. J. A. (adres Badhuisstraat 5) was de vader van J. A. H. Stap. Toch staat bij de transactie het adres van J. A. H. Stap Wijnbergseweg 19 vermeld als adres van de koper. [mogelijk typefout, nader onderzoek] - Acacialaan ongenummerd is, gelet op de omschrijving en de prijs, mogelijk een grondstuk. - Rijksstraatweg ongenummerd, eigendom van Sally Levy, betrof een grondstuk. - Daar waar achter een straatnaam de aanduiding ongenummerd staat, zou sprake kunnen zijn van een grondstuk in plaats van een pand. .
34
Niet verhandelde panden Niet alle door joodse bewoners verlaten woningen werden ‘gekocht’ en/of doorverkocht. Sommige leegstaande en vaak in allerijl verlaten woningen werden ook simpelweg betrokken door nieuwe bewoners. Dat betrof vaak NSB’ers of (Duitse) personen die op de een of andere manier te maken hadden met Duitse instanties of activiteiten. Ook gebeurde het dat de Duitsers iemand een dergelijke woning toewezen. Nieuwe verhuurder Veel onteigende en ‘verkochte’ panden werden niet verlaten omdat ze bewoond werden door nietJoden die de woning huurden van een joodse eigenaar. Voor hen veranderde er vrijwel niets. Het enige verschil was dat zij na de transactie de huur aan de nieuwe ‘eigenaar’ dienden te betalen. Dat gebeurde veelal niet rechtstreeks. De Duitser Alouis Huhn bijvoorbeeld, die Tenkinkstraat 22, 24 en 26 had gekocht, liet de huur overmaken via makelaar en NSB-lid Van Bommel in Wehl. Noodgedwongen koop Of in Doetinchem ook huurders zich al dan niet gedwongen zagen hun woning via het ANBO te kopen van de joodse eigenaar, zou nader onderzoek uit moeten wijzen. Een dergelijke koop was soms aan de orde omdat anders wellicht huisuitzetting voor de bewoners dreigde en het huis alsnog te koop zou worden aangeboden.
De lege, bekladde kledingwinkel van Philips in de Hamburgerstraat. ‘Gekocht’ op 4 mei 1943 van eigenaar Jacob Philips. Die was echter al twee maanden eerder in Auschwitz vergast. (Jan Massink, Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers)
35
De eigenaren De 28 eigenaren bezaten samen 88 woningen cq winkels, 2 synagogen en 2 grondstukken. In veel gevallen waren het persoonlijke of zakelijke beleggingen en/of eigendom van hun zaak of bedrijf. Zij woonden er dan ook niet zelf. Soms woonde er familie of werd het pand aan andere joodse of nietjoodse Doetinchemmers verhuurd. Onderstaand overzicht laat zien dat er totaal 27 eigenaren waren. Achter hun naam staat respectievelijk het aantal transacties en het aantal woningen vermeld. Vervolgens [bij een aantal, nog niet volledig] het kamp waar ze zijn vermoord.
J. Philips 6 9 A. Heilbron 6* 6* A. Heilbron ^ ^ S. Levy (Terborg) 4 10 S. Mogendorff-de Jong 3 7 A. Schlösser 6 8 L. L. Franken 2 J. J. Jacobs ` 2 Israëlitische gemeente. 2 S. Berendsen 2 S. Weyl 2 J. Frank 3 4 B. Gosschalk 2 S. van Spiegel` 2 L. Schlösser 2 J. Schlösser 1 H. Thijssen ` 1 M. Jacob 1 S. W. Groonheim 1 J. Mogendorff 1 J. van Buuren 1 M. Meyers 1 S. van Geldere-Schielaar1 J. Meyer-van de Ham 1 B. Grauss 1 J. Wolf 1
Jacob Philips Alex Heilbron Adolf Heilbron Sally Levy Saartje Mogendorff-de Jong
9-1-1879 * 15-12-1942 overleefd overleefd * 18-10-1941 8-11-1871 * 12-1-1945
Juda Frank
9-12-1875 * 27-11-1942 Auschwitz
Samuel Wolff Groonheim Justus Mogendorff
13-8-1861 * 14-5-1943 23-1-1897 * 11-6-1943
Zowel de naam Schlösser als Slösser komt in archiefstukken voor. Het betreft een en dezelfde familie/personen. De ch werd oa door Jaap Schlösser op een bepaald moment weggelaten omdat hij dat te Duits vond. .
36
Auschwitz
Mauthausen Bergen-Belsen
Sobibor Sobibor
De kopers Er waren totaal 34 kopers betrokken bij totaal 54 transacties in de huidige gemeente Doetinchem. Twee van hen kochten daarnaast nog 3 woningen buiten de huidige gemeente Doetinchem. De kopers waren:
aantal transacties:
Doetinchem J. A. H. Stap W. S. Stap-Tolk F. van Nistelrooy & zn nv W. B. Schel F. W. B. Schel-Wolsink J. B. Kelderman G. H. Bulten W. Bulten J. W. van Kampen G. van Kampen C. van Kampen G. Jansen B. J. Zadelhoff J. H. te Rietstap J. Bargeman F. Anneveldt J. Camphuis W. G. D. Contzé B. Grijzen H. Vossers H. G. Worms G. W. Kappert G. Hesselink l. J. Wentink A. Huhn W. E. A. Ebert G. J. J. Degenaar J. Maters J. en T. J. en H. J. Huiting G. T. ten Back
8 8 1 1 4 1 1 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
Gaanderen J. A. H. Stap Frans Loer
2 2
totaal 4 transacties
Wehl J. W. Jansen (Doetinchem J. W. Jansen (Amsterdam)
1 1
totaal 2 transacties
[mogelijk ook J.A. Stap, zie pagina 34]
(en ook een pand in Doesburg nr 1958, Bergstraat 57) (en ook een pand in Hengelo (Gld), Kerkstraat 5 en een pand in Doesburg, Bresstraat 16 nr 1948)
totaal 48 transacties
Totaal in huidige gemeente Doetinchem 54 transacties
37
Er waren 48 transacties in Doetinchem, 4 in Gaanderen en 2 in Wehl. Totaal waren er dus 52 transacties in de voormalige gemeente Doetinchem en 54 in de huidige. Daarbij waren 34 kopers betrokken. 90 Procent van hen was woonachtig in Doetinchem. In enkele gevallen kochten meerdere mensen uit één gezin of familie meerdere panden: Stap: - J. A. Stap ? [Vader van J. A. H. Stap. Nader onderzoek. Mogelijk is sprake van een schrijffout en ontbreekt H.] - J. A. H. Stap (Wijnbergseweg, 19) 6 transacties in Doetinchem en 2 in Gaanderen - W. S. Stap-Tolk (echtgenote van J. A. H) 8 transacties. totaal 16 transacties, totaal 24 panden en een stukje grond Schel: - W. B. Schel (B. W? slager, Grutstraat 38) 1 transactie, totaal 3 panden - F. W. B. Schel-Wolsink [echtgenote?, nader onderzoek] 4 transacties. 6 panden totaal 5 transacties, totaal 9 panden Bulten: - G. H. Bulten Vossenstraat 23 (op dit adres woonde -1937- wed. D. J. R. Bulten. Geb. Marks) - W. Bulten Vossenstraat 32 (moet waarschijnlijk 23 zijn. Huisnummer 32 bestond niet) totaal 2 transacties, totaal 3 panden Van Kampen: (! Niet te verwarren met de familie Van Kampen, bakker in de Hofstraat) - G. van Kampen Mauritsstraat 2, bakker (kruidenier) van Kampen - J. W. van Kampen, Mauritsstraat 2 - C.
van Kampen Mauritsstraat 2 totaal 5 transacties, totaal 8 panden Daarnaast waren er 3 (vermoedelijke) familieleden die gezamenlijk 1 pand kochten: - J. Huiting - T. J. Huiting - H. J. Huiting 1 transactie, 1 pand NSB-kopers Van de 54 transacties zijn (voor zover op dit moment onderzocht) er minstens 22 van kopers waarvan vaststaat of vermoed wordt dat zij lid waren van de NSB. Dat betreft in ieder geval: - J. A. H. Stap: 6 in Doetinchem en 2 in Gaanderen en zijn echtgenote W. S. Stap-Tolk 8 transacties. Beiden totaal 16 transacties, totaal 24 panden en een stukje grond. - J. B. Kelderman: 1 transactie, totaal 3 panden. - en nog 4 transacties, totaal 9 panden. Uit Duitsland afkomstig A. Huhn, een schilder uit Gelsenkirchen. [Nader onderzoek] Hij kocht ook een woning in Borculo, Bloemersstraat Ca 17a, Vb 2225. T. J. Huiting en H. J. Huiting uit Duitsland. [familie van T. Huiting uit Gaanderen? Nader onderzoek] Wie waren? W. G. D. Contzé, Hoofdlaan Rotterdam. Frans Loer uit Gaanderen. Hij kocht ook woningen in Terborg (Vb 203 en 204) en Eibergen (Vb 208 en 209)
38
Hypotheek opeisbaar Vanwege nog geldende wetgeving lukte het de NGV –ondanks hun bevoegdheid- vaak niet om te beschikken over lopende hypothecaire leningen. Daarom werd op 19 april 1943 de Verordening 37/1943 uitgevaardigd betreffende de opeischbaarheid van hypotheken. Op die manier werden ze binnen drie maanden opeisbaar. Vervolgens kwam er een nieuwe hypotheek voor in de plaats. Totaal werden ongeveer 20.000 percelen bij de Landelijke Hypotheekbank NV aangemeld. De geschatte waarde bedroeg 150 miljoen gulden. De waarde van de 5.600 aangemelde hypotheken was 22 miljoen gulden
De lasthebbers en de makelaars Het ANBO kende in het hele land ongeveer tien makelaars die voor de verkoop zorgden. Ze werden ook wel Aussenstellen genoemd. In Gelderland liep de verkoop voor een groot deel via Claase uit Nijmegen en via het ANBO in Arnhem. Vervolgens waren er talrijke makelaars die zorgden voor de daadwerkelijke verkoop aan een koper. In onze regio waren dat onder meer: Claase Van Spaenstraat Nijmegen Aangesloten bij ANBO Jan Maters Procuratiehouder en lasthebber van Dirk Hidde de Vries (ANBO) Zwollekerspel
Johan Stap Wijnbergseweg 19, Doetinchem Van Bommel Wehl Gerrit Jan Slijkhuis Meipoortstraat 19 Doesburg Makelaar Lasthebber van Dirk Hidde de Vries (ANBO)
39
De NSB De Duitse NSDAP had in talloze andere landen een equivalent. In Nederland was dat de NSB, de Nationaal-Socialistische Beweging. De partij werd in 1931 in Utrecht opgericht door onder meer waterbouwkundig ingenieur Anton Mussert. Het was een antidemocratische partij die een antwoord wilde geven op de politiek van dat moment die geen oplossing had voor de economische crisis. Veel Nederlanders werden dan ook lid in de hoop dat de partij verbetering kon brengen in hun situatie. In tegenstelling tot de Duitse NSDAP maakte de rassenleer geen onderdeel uit van het NSB-programma, zodat ook Joden lid mochten zijn. In 1933 verbood de Nederlandse regering legerofficieren en onderofficieren het NSB-lidmaatschap. Korte tijd later volgde er eveneens een verbod voor ambtenaren. Ook de katholieke en gereformeerde kerken vaardigden een dergelijk verbod uit voor hun gelovigen. In de beginperiode maakte de beweging een snelle groei door. Eind dertiger jaren liep echter de steun terug hetgeen vooral te wijten was aan het feit dat de partij zich steeds openlijker op Duitsland richtte. De aanhang in Doetinchem was niet groot. Een deel van de leden bestond uit, wat werd genoemd, brood-NSB’ers: leden die vanwege hun mindere sociale en economische omstandigheden hoopten dat de NSB verbetering in hun situatie zou brengen.
Het NSB-kringhuis aan de Wijnbergseweg (Jan Massink, Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers)
40
De Nationale Jeugdstorm (NJS) betrof een door de NSB opgerichte jeugdbeweging, vergelijkbaar met de Hitlerjugend en de Bund Deutscher Mädel in Duitsland. Het waren veelal kinderen van NSB-ouders. Evenals de jongens (meeuwen en stormers) oefenden de meisjes op het veemarktterein en marcheerden zij op gezette tijden door de stad. De bovenste foto laat de meisjes (meeuwkes (10-13 jaar) en stormsters (14-17 jaar) in de Huber Noodtstraat zien. De foto onder betreft de jongens voor Scala.
41
De rol van de NSB Bij de Provinciale Statenverkiezingen in 193583 stemden 777 Doetinchemmers op de NSB. Dat betekende 11,4 procent van de stemmen. Landelijk was dat 8 procent. Bij de Tweede Kamerverkiezingen in 1937 was dat percentage in Doetinchem teruggelopen naar 6,3 (478 stemmen). Landelijk was dat 4,2 procent. In de Doetinchemse gemeenteraad waren en bleven de confessionele partijen en de SDAP de grootste partijen. De NSB was nooit vertegenwoordigd. De partij deed ook geen enkele keer mee aan de gemeenteraadsverkiezingen. De NSB had Nederland ingedeeld in 16 districten. De provincie Gelderland was district 5. De districten waren vervolgens ingedeeld in 72 kringen. De Achterhoek was Kring 24, De Graafschap (Zutphen en omgeving) was kring 20. Districtsleider voor de Achterhoek was August Borggreven die in zijn woonplaats Terborg een opleidingsschool voor de WA oprichtte. Elke kring had een kringhuis. Het kringhuis van de Achterhoek stond in Doetinchem. De Kringleider was Nijdeken. Hij woonde met zijn gezin in de Wilhelminastraat. Het was Anton Mussert, de Leider, die op 14 juni 1941 de opening verrichtte van het kringhuis op de hoek van de Wijnbergseweg en de Dichterseweg. Daarna hield hij een rede op het bordes van het gemeentehuis op de Markt. Voor de opening en de inrichting van het nieuwe kringhuis doneerden 14 bekende Doetinchemmers 100 gulden.
Eén inwoner volstond met een donatie van 50 gulden 84. Het waren met name NSB-leden. Ook Kees Misset schonk 100 gulden. Er waren meerdere bedrijven in de stad waarvan een van de directieleden lid was van de NSB. Veelal betrof het familiebedrijven waarbij vaak ook zakelijke motieven een rol bij het lidmaatschap speelden. De al in 1922 benoemde CHU-burgemeester Duval Slothouwer bleef aanvankelijk als burgemeester van Doetinchem op zijn post. En dat terwijl vanaf begin 1941 geleidelijk diverse burgemeesters werden vervangen door burgemeesters met nazisympathieën of NSB’ers. Duval Slothouwer hield er pas in september 1944 mee op en dook vervolgens onder. Hij werd toen vervangen door NSB’er Daems die het Brabantse Roosendaal voor de naderende geallieerden was ontvlucht. Daems vorderde de woning op de hoek van het Pasplein en de Tenkinkstraat van de familie Bon die gedwongen werd te verhuizen. In de Tenkinkstraat woonde ook landelijk propagandaleider Johan Kelderman85. Daarnaast bestond de top van de Doetinchemse politie uit NSB’ers: Lebbink en Annink. Ook enkele agenten waren NSB-lid. Een deel van de NSB’ers was gewapend en vormde de ge-uniformeerde Landwacht. Zij maakten volop jacht op verzetsmensen, Joden, onderduikers en zwarthandelaren. Ze waren geregeld betrokken bij invallen en arrestaties.
Hoe groot was de rol van de NSB in Doetinchem bij de transacties? Kochten NSB’ers de joodse woningen omdat andere inwoners die niet wilden kopen? Of stonden zij vooraan als er een woning beschikbaar was? Of, sterker, waren soms woningen al bij voorbaat in NSBkring verdeeld? Het was vooral NSB-makelaar Johan Stap die een aanzienlijk deel van de joodse panden kocht en vervolgens doorverkocht. Daarnaast waren er enkele NSB’ers die weliswaar geen makelaar waren, maar wel woningen kochten uit zakelijke overweging. Om door te verkopen of te verhuren. Het lijkt er dan ook op alsof men via het NSB-netwerk elkaar op die manier de bal toespeelde 86.
Tot 1970 gold een opkomstplicht. De lijst is in het bezit van Stichting Doetinchem Herdenkt. 85 Zie Kelderman, pagina 116. 86 Het gaat daarbij om kopers waarvan het NSB-lidmaatschap algemeen bekend is. Bij veel andere kopers is niet bekend of ze al dan niet lid waren van de NSB. Dat zou nader onderzoek uit moeten wijzen. 83 84
42
Makelaar Stap Johannes Adolf Hendrik Stap was architect. Daarnaast deed hij in verzekeringen. Eigenlijk heette hij Johan maar hij werd meestal Jan genoemd. Hij woonde aan de Wijnbergseweg 19, een straat die in de volksmond de naam Hitlerallee had vanwege het grote aantal bewoners dat lid was van de NSB. Johan Stap was ook lid van de NSB, evenals zijn broer Gerrit87. Gerrit werkte eerst op het architectenbureau van Johan, maar vanwege een gebrek aan opdrachten werd hij ontslagen. Daarop kwam Gerrit bij de douane en politie terecht. Daar maakte hij fanatiek jacht op verzetsmensen, Joden en onderduikers. Johan Stap was getrouwd met Wilhelmina Sophia Stap-Tolk. Uit de Verkaufsbücher blijkt dat Johan en Wilhelmina Stap samen 24 panden en een stuk grond kochten. Dat gebeurde veelal via ANBO-man Claase uit Nijmegen of via het ANBO in Arnhem. Het echtpaar Stap deed de aan- en verkopen als makelaar en hield de panden niet zelf. Een aanzienlijk aantal werd -vaak diezelfde dag- verkocht aan Kees en Henk Misset88. De koopaktes van hun transacties werden door notaris Van Gorkom opgemaakt. De panden die het echtpaar Stap kocht, zijn: transactie adres 1953 1957 1964 1969 1938 5773 1960 1975 ^ 1951 1945 ^ ^ 1962 ^ 1937 1940 ^ 1963 5771 ^ ^ ^ ^ 5774
eigenaar
koopdatum
prijs
Plantsoenstraat 21 Sara Themans-Wessel 4-5-1943 7.200 IJsselkade 10 A. Heilbron & Thijssen 15-6-1943 2.200 Kehrerstraat A. Heilbron 1-9-1943 300 Waterstr 15, synagoge Israëlitische gem. 15-2-1944 4.000 Hazenlaan 4 B. Gosschalk 1-2-1943 5.000 Hazenlaan 7 E. Weyl 1-2-1943 5.500 Grutstraat 21 Juda Frank 19-8-1943 8.500 Markt 7 Juda Frank 1-8-1944 5.500 Boliestraat 5 Juda Frank 1-8-1944 ^ Hamburgerstraat 6 Jacob Philips 1-5-1943 15.000 Kapoeniestraat 28 Jacob Philips 1-4-1943 1.050 Kapoeniestraat 30 Jacob Philips 1-4-1943 ^ Kapoeniestraat 32 Jacob Philips 1-4-1943 ^ Simonsplein 2 J. Schlösser 19-8-1943 10.000 Simonsplein-4 J. Schlösser 19-8-1943 ^ Kommesteeg 1 A. Schlösser 1-2-1943 426 Bergweg Z 175 (G) A. Schlösser 1-2-1943 1.500 Bergweg Z 176 (G) A. Schlösser 1-2-1943 ^ Acacialaan ong J. Meyer/vd Ham 26-8-1943 1.700 Rekhemseweg 156a Mogendorff-de Jong 1-2-1943 12.500 Rekhemseweg 156b Mogendorff-de Jong 1-2-1943 ^ Rekhemseweg 156c Mogendorff-de Jong 1-2-1943 ^ Rekhemseweg 156d Mogendorff-de Jong 1-2-1943 ^ Rekhemseweg 156e Mogendorff-de Jong 1-2-1943 ^ Rijksstraatweg ong (G) Sally Levy (grondstuk) 1-2-1943 1.000
Totaal 23 woningen, een synagoge en een grondstuk
door
doorverkocht
Stap-Tolk Stap Stap Stap-Tolk Stap-Tolk Stap-Tolk Stap-Tolk Stap Stap Stap-Tolk Stap-Kolk Stap Kolk Stap-Tolk Stap-Tolk Stap-Tolk Stap Stap Stap Stap Stap Stap Stap Stap Stap Stap
ja, 4-5-1943 ? ? ja, 15-2-1943 ja, ja, ja, ? ? ? ja, ja, ja, ? ? ? ? ? ? ja, ja, ja, ja, ja, ja,
81.376
Zie Gerrit Stap, pagina 93. De met ja vermelde gevallen van doorverkoop zijn onderzocht en ook vastgesteld. De overige transacties dienen nog te worden onderzocht. 87 88
43
Wat waren dat voor panden en wie woonden er? In veel gevallen woonde de joodse eigenaar er niet. Soms betrof het andere joodse bewoners, maar de huizen kenden ook vaak niet-joodse huurders.
Aan- en verkopen Stap en Stap-Tolk89 adres Plantsoenstraat 21 IJsselkade 10 Kehrerstraat Waterstraat 15 Hazenlaan 4 Hazenlaan 7 Rekhemseweg 156a Rekhemseweg 156b Rekhemseweg 156c Rekhemseweg 156d Rekhemseweg 156e Grutstraat 21 Markt 7 Hamburgerstraat 6 Kaponiestraat 28 Kapoeniestraat 30 Kapoeniestraat 32 Simonsplein 2 Simonsplein 4 Kommesteeg 1 Bergweg Z 175 Bergweg Z 176 Acacialaan ong Rijksstraatweg ong, grond Boliestraat 5
eigenaar S. Themans-Wessel A. Heilbron & Thijssen A.Heilbron Israëlitische gemeente B. Gosschalk E. Weyl Mogendorff-de Jong Mogendorff-de Jong Mogendorff-de Jong Mogendorff-de Jong Mogendorff-de Jong Juda Frank Juda Frank Jacob Philips Jacob Philips Jacob Philips Jacob Philips J. Schlösser J. Schlösser A. Schlösser A. Schlösser A. Schlösser J. Meyer/vd Ham Sally Levy Juda Frank
joods ja
bewoner Reichenberger
joods ja
ja
grondstuk synagoge
ja
Kreuze? woning winkel/woning nee winkel/woning winkel/woning
ja
grondstuk
gekocht Stap-Tolk Stap Stap Stap-Tolk Stap-Tolk Stap-Tolk Stap Stap Stap Stap Stap Stap-Tolk Stap Stap-Tolk Stap-Tolk Stap-Tolk Stap-Tolk Stap-Tolk Stap-Tolk Stap Stap Stap Stap Stap Stap
doorverkocht aan Misset Misset Misset besproken Misset besproken Misset Misset Misset Misset Misset Misset Misset Misset Misset
Misset
Totaal betaalde het echtpaar Stap ruim 80.000 gulden, omgerekend naar een huidig bedrag is dat ongeveer een half miljoen euro. Ervan uitgaande dat ook hier gemiddeld slechts 22 procent van de daawerkelijke waarde is betaald, zou het in feite een bedrag van ruim 2.5 miljoen euro betreffen.
Hoe kwamen ze aan dat geld? Kochten ze in eerste instantie voor de verkoop of kochten ze in opdracht? Welke panden waren dat en wie woonden er? En wat is er met deze panden gebeurd? En wat gebeurde er met de gelden en de winsten? Zijn er met de gelden andere, niet-joodse huizen gekocht? Waarom kocht de ene keer Johan Stap een pand en een andere keer zijn echtgenote Wilhelmina StapTolk? Was dat een bewuste keuze omdat ze niet in gemeenschap van goederen waren getrouwd? Talloze woningen, een synagoge en een grondstuk verkochten ze onmiddellijk door aan Uitgeversmaatschappij C. Misset. Aan wie hebben zij de overige huizen verkocht? En wat is daar vervolgens mee gebeurd? Om antwoorden te krijgen op deze vragen is nader onderzoek nodig.
89
Nog nader in te vullen.
44
Markt 7, Boliestraat 5 en Grutstraat 21 Juda Frank en Sara Frank-Rosenberg. Johan Stap kocht op 1 augustus 1944, onder meer voor 5.500 gulden het pand Markt 7 (1): de woning (op de foto met de vlag) naast de kledingwinkel van Firma weduwe Jacobs (3-5) en het huis Boliestraat 5. De eigenaar was Juda Frank. Hij was getrouwd met Sara Rosenberg die in een eerste huwelijk gehuwd was met Simons Jacobs die al in 1899 was overleden. Juda Frank werd vergast in Auschwitz op 27 november 1942. Op naam van de echtgenote van Johan Stap werd (op 19 augustus 1944) ook de woning, Grutstraat 21 (2) van Juda Frank gekocht voor 8.500 gulden.
1
Hamburgerstraat 6 Jacob Philips en Zelma Philips-Stoppelman. Stap-Tolk kocht Hamburgerstraat 6 (3), het grote winkelpand van Philips: op 1 mei 1943 voor 15.000 gulden. Eigenaar Jacob Philips was een half jaar eerder tijdens de november-razzia van 1942 opgepakt. Nog geen maand later, op 15 december, werd hij in Auschwitz vermoord. Een lot dat ook vele familieleden trof. Zijn vrouw Zelma wist echter aan een arrestatie te ontkomen90. Aanvankelijk bestond er belangstelling bij Misset, want op 13 februari 1943 deelde Kees Misset tijdens de vergadering van de Groene Tafel mee dat er nog over dat pand onderhandeld werd. Twaalf dagen later, op 25 februari, deelde hij de vergadering vervolgens mee dat hij had besloten om het pand niet te kopen. De woning van Philips in de Wilhelminastraat/Thorbeckestaat 27 werd niet door Stap maar door J. Camphuis 91 gekocht.
2
3
Waterstraat 15 De synagoge van de Israëlitische gemeente. Op 15 februari 1944 kocht mevrouw Stap-Tolk de synagoge bij notaris Van Gorkom voor 4.000 gulden van het ANBO, dat vertegenwoordigd was door lasthebber Jan Maters. Ook dit pand, dat geen hypothecaire verplichtingen meer had, werd
4
90 91
Zie De ontsnapping van Oma Doet, pagina 146. Zie pagina 78, 25 februari 1943.
45
Hazenlaan 4
Hazenlaan 7
Heezenstraat/Simonsplein 2-4
Kapoeniestraat 28, 30,32
vervolgens door Kees en Henk Misset op dezelfde dag voor hetzelfde bedrag gekocht voor hun uitgeversmaatschappij. De synagoge grensde aan de woning van Kees en aan de gronden van zijn uitgeverij. Evenals het pand van Van Perlstein zou de synagoge daarom wellicht in aanmerking zijn gekomen voor uitbreiding van zijn woning of bedrijf. Pas op 20 december 1954 werd er een akte opgemaakt waarin de overeenstemming van de teruggave was geregeld. De oude synagoge -in feite een woning- in de Walstraat werd niet door Stap gekocht, maar door J. W. van Kampen, een kruidenierbakker in de Mauritsstraat. Hazenlaan 4 en 7 Mevrouw Stap-Tolk kocht op 1 februari 1943 ook twee woningen in de Hazenlaan. Nummer 4 was eigendom van B. Gosschalk. Stap-Tolk betaalde er 5.000 gulden voor. Voor het huis nummer 7, eigendom van E. Weyl, betaalde ze 5.500 gulden. De aankoop van beide panden door Misset is besproken bij de Groene Tafel. Hoek Heezenstraat/Simonsplein 2- 4 Eigenaar was J. Schlösser. Gekocht voor 10.000 gulden. Kapoeniestraat 28, 30, 32
De woningen 28, 30 en 32 werden doorverkocht aan Misset. IJsselkade 10 IJsselkade 10
Pand van A. Heilbron en A. Thijssen. Gekocht voor 2.200 gulden. Rekhemseweg 156a-e
Rekhemseweg 156a, 156b, 156c, 156d. 156e Het betrof een pand bestaande uit 5 aaneengesloten arbeiderswoningen. Het pand was van het bedrijf Mogendorff’ en stond op naam van Saartje Mogendorff-de Jong. Ze werden op 15 februari 1943 van lasthebber Slijkhuis van het ANBO door Johan Stap voor 12.500 gulden gekocht. Dezelfde dag kochten Kees en Henk Misset de 5 woningen voor hetzelde bedrag van Stap.
Kehrerstraat-De Grootstraat
Rijksstraatweg ong Gaanderen
Kehrerstraat-De Grootstraat De plattegrond hiernaast laat de situatie zien van de Burgemeester Kehrerstraat en de Burgemeester De Grootstraat tijdens de oorlog. De straat linksonder is de WilhelminastraatThorbeckestraat. Het betrof een grondstuk van A. Heilbron. Rijksstraatweg ongenummerd, Gaanderen Het betrof een grondstuk van Sally Levy Bergweg Z 175-176 Eigenaar was J. Schlösser
Bergweg Z 175-176
46
Na de bevrijding Johan Stap werd na de bevrijding gearresteerd en opgesloten in het Internerings- en Verblijfskamp De Kruisberg. Hij werd veroordeeld en gedetineerd in Vught. Hij werd evenals zijn echtgenote Wilhelmina Stap-Tolk failliet verklaard.
Talloze verhandelde joodse panden in de binnenstad werden tijdens de luchtbombardemente van 21 en 23 maart 1945 en de bevrijding op 1 en 2 april volledig verwoest of zwaar tot licht beschadigd. Zoals onder meer op de Markt en het Simonsplein en in de Boliestraat (foto hieronder) en de Grutstraat.
47
De notarissen In het systeem van onteigening en doorverkoop van de panden vormden de notarissen de laatste schakel. Zij verzorgden de overdracht en maakten de akten op. Een handeling waarmee de roof officieel werd vastgesteld en door de notariële geheimhouding in de mist verdween. Toch was en is het een van de grootst mogelijke notariële vergrijpen om mee te werken aan transacties waarvan aangenomen mag worden dat ze onrechtmatig zijn. De vraag is echter of het door de notarissen als vergrijp werd beschouwd. Er was immers in de Aanwijzingen niets over vastgesteld. Vrijwel elke notaris maakte daarom met dat argument de koopaktes op. Slechts enkelen weigerden. Opvallend daarbij is dat er ingeval van weigering geen represailles volgden. Een verklaring daarvoor is dat het slechts een dusdanige minderheid was dat zij geen probleem vormden. Er waren immers ruimschoots voldoende notarissen die wel mee wilden werken. Het was voor de notaris een lucratieve aangelegenheid. Hij deelde immers mee in de transactie. En als het pand meteen werd doorverkocht was dat twee keer het geval. Een aantal van hen had zich dan ook gespecialiseerd in joodse panden. Na de bevrijding Anders dan bij de rol van de burgemeesters, was er na de bevrijding amper onderzoek naar de notarissen. Dat gebeurde slechts in enkele gevallen.
Slechts tien notarissen kregen geen naheffing wegens het passeren van verkoopakten van joodse panden. Met de Broederschap werden afspraken gemaakt: twee derde van de winsten van de joodse transacties uit de oorlog zou worden geschonken aan Stichting ’40-’45 en een derde aan joods maatschappelijk werk. Toch was er de nodige discussie over bepaalde bedragen. En niet iedereen kon zich vinden in het voorstel. Roscam Abbing uit Arnhem bijvoorbeeld weigerde volledig om zijn winsten op die manier af te staan.
48
Notaris Van Gorkom Johannes Jacobus van Gorkom werd op 31 januari 1875 in Olst geboren als zoon van J. C. van Gorkom die in Doetinchem dominee was. Na het stedelijk gymnasium in 1894 studeerde hij rechten in Amsterdam. Drie jaar later kwam hij terug naar Doetinchem en vestigde zich als advocaat en procureur. In 1898 promoveerde hij in Amsterdam als doctor in de rechtswetenschappen. Van Gorkom woonde in villa Malo aan de Keppelseweg92. Op 27-jarige leeftijd werd hij in 1902 gemeenteraadslid van Stad Doetinchem93. Zes jaar later werd hij gemeentesecretaris94. In 1909 nam hij echter ontslag. Hij vond dat hij het te druk had als kandidaat-notaris op het kantoor van de langdurig zieke notaris A. Moll in de Plantsoenstraat95. Op 1 januari 1911 werd hij notaris. In 1911 werd hij opnieuw raadslid en in 1915 volgde hij Cornelis Misset96 op als wethouder. Een functie die hij tot 1 januari 1920 vervulde toen Stad en Ambt werden samengevoegd. Van Gorkom was van 1909 tot 1923 tevens de eerste voorzitter van de Vereniging tot verbetering der Volkshuisvesting. Daarna werd hij van 1923 tot 1930 lid van het College van curatoren van het Stedelijk Gymnasium. Tijdens de bezetting verzorgde Van Gorkom tussen januari 1943 en augustus 1944 ten minste 30 eerste en diverse tweede97 doorverkooptransacties van joods vastgoed.
Dat betrof naast panden in Doetinchem ook enkele woningen in omliggende plaatsen. In alle gevallen betrof het panden die door het ANBO werden beheerd. Bij 18 van die 29 transacties was Claase uit Nijmegen de ANBO-lasthebber. Daarnaast maakte Van Gorkom akten op voor kopers en panden buiten Doetinchem98. In het geval van Plantsoenstraat 21 werd het pand van het ANBO gekocht en dezelfde dag doorverkocht. Zodoende maakte Van Gorkom twee keer een koopakte op. Eerst voor de transactie tussen NSBlasthebber Slijkhuis namens het ANBO en mevrouw Stap-Tolk, echtgenote van makelaar en NSB-lid Johan Stap. Daarna volgde de transactie tussen mevrouw Stap-Tolk en de uiteindelijke kopers Kees en Henk Misset99 namens uitgeversmaatschappij Misset. Deze constructie werd door Van Gorkom ook bij andere panden die het echtpaar Stap kocht toegepast100. Dat gold zeker voor de panden die door Kees en Henk Misset zijn gekocht 101. Evenals de overige notarissen in het land was Van Gorkom op de hoogte van de onrechtmatige manier waarop de panden waren verkregen en het lot van de eigenaren. Desalniettemin heeft hij op grote schaal meegewerkt aan het onteigeningsproces en vormde hij een cruciale en officiële laatste schakel. Na de bevrijding werd er een onderzoek ingesteld naar zijn handelen tijdens de bezetting. Gedurende dat onderzoek werd hij geschorst.
[in onderzoek] Op [in onderzoek] keerde hij terug in zijn oude functie. Later vervulde hij een landelijke erefunctie binnen het Broederschap.
Op de plek waar nu restaurant Gasseling is. Voor de partij Liberale Burgerkiesvereniging. 94 Als opvolger van S. Horsting. 95 Het kantoor bevond zich achter Villa Villetta (Doktershuis). Op die plek staat nu het appartementencomplex. 96 Wethouder van 1911 tot 1915. 97 Met tweede transactie wordt bedoeld de doorverkoop van het pand van de eerste transactie. 98 Verkaufsbücher: nummer 10 en 2227. 99 Zie Plantsoenstraat 21, reconstructie van een transactie, pagina’s 93 en 94. 100 Zie overzichten aankopen Stap en Stap-Tolk, pagina’s 43, 44, 45 en 46. 101 Zie overzicht aankopen Misset, pagina 69. 92 93
49
Villa Malo aan de Keppelseweg waar notaris Van Gorkom was gevestigd
Nader onderzoek moet uitwijzen of Van Gorkom de winsten van zijn joodse transacties na de bevrijding heeft afgestaan aan joodse instellingen en Stichting ’40-’45. Van Gorkom bleef tot 1 januari 1955 in functie als notaris. In 1957 vertrok hij uit Doetinchem en vestigde zich in Bilthoven. Daar overleed hij in 1959. De Van Gorkomhof De Van Gorkomhof in de wijk de Kruisberg is naar hem vernoemd. De van Gorkomhof bevindt zich in de buurt van een aantal andere naar wethouders vernoemde straten. Notaris Kemink Van Gorkom werd opgevolgd door Bertus Kemink. Kemink was als kandidaat-notaris aanwezig bij de joodse transacties. Gelden werden toen overgemaakt op de bankrekening van de notaris. Pas later kwam er een derdenrekening.
50
Transacties van Doetinchemse panden en van Doetinchemse inwoners buiten Doetinchem in relatie met het ANBO en de betrokken notarissen
VB
adres
26 1265 1268 1937 1938 1939 1940 1941
Varsseveldseweg 136b, c, d, e Anbo Ar. Acacialaan 180, 182, 184, 186 Claase Hazenlaan 12, 14, 16 Anbo Ar Kommesteeg 1 Claase Hazelaan 4 Claase Nieuwstraat 43, Arnhem Claase Bergweg 175z, 176 (G) Claase Varsseveldsew 3,5 en Badhuistr 4,6,8 Claase Tenkinkstraat 28, 30, 32 Claase Kapoeniestraat 14 Claase Thorbeckestraat 27 Claase Kapoeniestraat 28, 30, 32 Claase Bronkhorsterw 73a, Steenderen Claase Dorpsstraat B28, Laag-Keppel Claase Bresstraat 16, Doesburg Claase Willemstraat 13 Claase Keppelscheweg 21 Claase Hamburgestraat 6 Claase Sniplaan 14, 16 Claase Plantsoenstraat 21 Claase Wijnbergseweg 12 Claase Hamburgerstraat 65 Claase Boliestraat 39 Claase IJsselkade 10 Claase Bergstraat 57, Doesburg Claase Kruisbergscheweg 24 Anbo Ar. Grutstraat 21 Anbo Ar. Koningstraat 14, 16 Anbo Ar. Simonsplein 2, 4 Anbo Ar. Acacialaan ongenummerd Anbo A. Kehrerstraat, De Grootstraat Anbo As Kerkstraat 5, Hengelo (Gld) Anbo Arn. Willemstraat 25, Holterweg 102 Anbo A. Varsseveldseweg 136, 136a Anbo H. Raadhuisstraat 20, Wehl Anbo H. Waterstraat 15 Anbo Ar. Walstraat 5, 7 Anbo Ar Varsseveldscheweg 114 Anbo Ar
1942 1943 1944 1945 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 1960 1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970 1971
beheerder
notaris
51
koper
Van Gorkom Hesselink Hesselink Van Gorkom Van Gorkom` Roscam Abbing P Noack Willemstr 8 D’chem Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Horst Van Gorkom Horst Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Horst Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Donk Van Gorkom Ramspek Van Gorkom Van Gorkom
J. W. Jansen D61 Doetinchem J. W. Jansen D61 Doetinchem G. van Kampen Doetinchem
2x
J. W. vn Kampen Doetinchem G. W. Kappert (woonde er al)
G. van Kampen, Doetinchem
2x
1972 1973 1974 1975 5772 5805 2215 2224 2713 3567 3864 5771 5772 5273 5774 5805 5812 6232 6301 6302 6589 6681 6800
Muraltplein A163, Borculo Anbo Ar Voorstad C104, Borculo Anbo Ar. Ackerland, Bronkhorst Anbo Ar Markt 7, Boliestraat 5 Anbo Ar. Huber Noodstraat 2 Claase Huber Noodtstraat 4 Claase Rijksstraatweg 1a en 1b Claase Tenkinkstraat 22, 24, 26 Claase Sniplaan 13 en 15 Anbo Ar. Hendriklaan 5 Anbo Ar. Tenkinkstraat 16, 18, 20 Claase Rekhemseweg 156a, b, c, d,-e Claase Huber Noodtstraat 4 Claase Hazenlaan 7 Claase Rijksstraatweg ong. Gaanderen Claase Huber Noodtstraat 2 Claase Acacialaan 85, 87, 89 Claase Huber Noodtstraat 5 Claase Thorbeckestrat 56, 58 Claase Thorbeckestraat 19 Claase Heuthorststraat 5, 7 Anbo Ar. Nieuwstad 19, 21 Anbo As. Raadhuisstraat ong Wehl Anbo H.
Verweij Verweij Ramspek Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Terhorst Hesselink Van Gorkom Trijssenaar Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Van Gorkom Ramspek
G. Jansen Langerak L50d Dtc G. Jansen Langerak l50d Dtc J. W. Jansen, D16 Doetinchem
Van Gorkom maakte tevens koopakten op voor oa volgnummer 10 in ‘s-Heerenberg en 2227 in Gendringen. Van Gorkom, Doetinchem Hesselink, Winterswijk Horst Verweij, Ramspek Roscam Abbing, Arnhem Terhorst Trijssenaar Van Donk
45 eerste akten en meerdere tweede akten vanwege doorverkoop. 3 3 2 3 1 1 1 1
52
53
Uitgevers-maatschappij C. Misset NV en de familie Misset
Makelaar Stap verkocht talloze panden en een grondstuk door aan Kees en Henk Misset. Waarom kochten deze beide directeuren van een van de grootste drukkerijen/uitgeverijen van Nederland deze panden met geld van hun bedrijf. Een bedrijf waarvan ze elk vijftig procent van de aandelen bezaten. Om dat enigszins te kunnen begrijpen is het goed om de positie van met name Kees Misset en zijn bedrijf Uitgevers-maatschappij C. Misset NV te beschrijven. Want Kees Misset was niet zomaar iemand. Hij hield zich immers niet alleen bezig met de door zijn vader opgerichte uitgeverij en drukkerij, maar zat vol ideeën en plannen voor Doetinchem en de Achterhoek. Hij werd gezien als de onderkoning van de stad en werd niet voor niets een visionair genoemd en door velen als weldoener beschouwd. Tot op de dag van vandaag blijft hij de gemoederen bezighouden. Want hij werd niet alleen geprezen voor zijn sociale bewogenheid en verdiensten voor het bedrijf en de stad, maar ook verguisd voor zijn rol tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daarentegen waren er ook vele personeelsleden die hem tot in lengte van jaren dankbaar bleven voor het feit dat hij ze voor de Arbeitseinsatz in Duitsland behoedde. Onmiddellijk na de bevrijding werd Kees Misset door Doetinchemse verzetsmensen opgepakt, op een bakfiets door de stad gereden en afgeleverd op het politiebureau.
Op een politiebureau dat in een pand was gevestigd dat hij zelf had gekocht. Vervolgens werd hij opgesloten op de Kruisberg. Ook zijn vrouw Dinie en dochter Pineke werden daar gevangengezet. Na te zijn veroordeeld mocht hij zeven jaar lang zijn beroep niet uitoefenen en had hij huisarrest. Wat was er allemaal gebeurd? Wie was hij? En waarom werd hij zo gestraft? En in hoeverre speelden daarbij de aankopen van de joodse huizen een rol? Om daar antwoorden op te vinden, gaan we drieënhalve eeuw terug.
54
Het geslacht Misset Evenals bij de Joden begint het verhaal van Misset ook bij vervolgingen om religieuze redenen. Want hoewel het Edict van Nantes in 1598 een einde maakte aan de godsdienstoorlog tussen katholieken en Hugenoten in Frankrijk, begonnen na 1660 de vervolgingen opnieuw, aangemoedigd door de streng katholieke koning Lodewijk de Veertiende nadat hij de eerder toegekende geloofsvrijheid had teruggeschroefd. Driehonderdduizend Hugenoten ontvluchtten in 1685 het land. Onder hen bevond zich ook ene Louis Misset. Hij belandde in eerste instantie in Maastricht en verhuisde later naar Leiden. Een volgend geslacht kwam in 1724 in Haarlem terecht. Daar werd op 8 april 1849 Cornelis Misset geboren. Als zoon van een havenmeester groeide hij op in een gezin van twaalf kinderen. Hij werd drukker van beroep en ging vervolgens in Leiden op de drukkerij van Dirk Nooth van Goor werken. In 1873 kwam Cornelis Misset op 24-jarige leeftijd naar Doetinchem. Een provinciestadje dat samen met Ambt Doetinchem amper zesduizend inwoners telde. Het was waarschijnlijk de uit Friesland afkomstige dominee Jan van Dijk die hem daartoe had bewogen in verband met de oprichting van het Doetinchems Weekblad. De dominee zette zich in op het gebied van onderwijs en talrijke voorzieningen.
Misset kwam voor een periode van drie maanden naar Doetinchem: voor het drijven eener drukkerij en al hetgeen daarmee verbonden is. Op 1 april 1873 was de oprichting van de Vereeniging Doetinchems Weekblad een feit. Het blad moest dienen als spreekbuis van de Christelijke Philantropische Inrichtingen van Van Dijk. Cornelis Misset drukte de krant op de begane grond van het pand op de hoek van de Grutstraat en de Kapoeniestraat. Hij nam zijn intrek in de bovenwoning. Geld voor gordijnen had hij niet. De ramen plakte hij daarom af met papier. Toen de drie maanden voorbij waren, ging hij niet terug naar Haarlem, maar bleef in Doetinchem. Op 23 juli 1873 trouwde hij met Maria Michon, de dochter van de chef van de landsdrukkerij in Den Haag. Uit het huwelijk werd op 19 maart 1874 een dochter geboren. Het meisje overleed echter op 13 maart 1875 toen ze nog geen jaar oud was. Twee maanden later, op 7 mei, werd wederom een meisje geboren. Ze kreeg dezelfde voornamen als haar overleden zusje: Elisabeth Maria. Maria Michon stierf amper een week na haar geboorte, op 13 mei in 1875, op 22-jarige leeftijd. Later trouwde Elisabeth Maria Misset 102 met Frederik Anton Smit Kleine, geboren op 30 mei 1873103. Beiden verhuisden op 13 december 1906 van Doetinchem naar Bloemendaal 104. Ir F. A. Smit-Kleine werd later de eerste voorzitter van de kring Haarlem van de NSB105.
In 1878 verhuisde de drukkerij van de Grutstraat naar de Hofstraat in een pand dat eigendom was van dominee Van Dijk. Ook daar werkten de liberaal Misset en de religieuze Van Dijk samen aan het weekblad, de eerste lokale periodiek. Na zes jaar kwam er na een aantal conflicten tussen beide sterke persoonlijkheden een einde aan de samenwerking. De tegenstellingen op levensbeschouwelijk gebied droegen waarschijnlijk bij aan de breuk. De Graafschap-bode Op zaterdag 4 oktober 1879 begon Cornelis Misset voor zichzelf. Hij drukte de eerste Graafschap-bode, een vrijzinnig liberaal blad. In een oplage van tweeduizend exemplaren verscheen de krant één keer per week in heel Oost-Gelderland. Op zaterdag: zonder foto en zonder tekening. Voor veertig cent per kwartaal was men abonnee. Cornelis Misset was de eerste directeur van de Graafschap-bode. Daarnaast was hij hoofdredacteur, schrijver en zetter. Hij had twee personeelsleden in dienst.
Elisabeth Maria Misset was een halfzuster van Kees, Henk en Margaretha Misset. Ingeschreven in bevolkingsregister in Doetinchem op 27 augustus 1903. 104 Bevolkingsregister Achterhoeks Archief. 105 www.virtueletochten.noord-hollandsarchief.nl , 19 januari 2009. 102 103
55
Maatschappelijke betrokkenheid In 1880 hertrouwde Cornelis Misset met Carolina Sagleven, de dochter van de Doetinchemse molenaar Hendrik Sagleven die samen met zijn broer Karel de molen aan de Terborgseweg bestierde. Door dat huwelijk verwierf Misset een plaats in de kring van de notabelen van de stad. Ook kreeg hij het financieel wat beter. Het huwelijk maakte ook dat hij in 1879 het oude admiraalshuis in De Waterstraat betrok dat eigendom was van zijn schoonvader. Het was een imposante woning naast de joodse synagoge op hoek van de Gasthuisstraat. Het linker gedeelte, met een ingang aan de Gasthuisstraat, deed dienst als meelhandel van Sagleven. Pas later werd het ingericht als woongedeelte. In 1880 verhuisde de drukkerij naar de IJsselkade. Door aankoop van percelen grenzend aan de grond die hij in de Waterstraat al in zijn bezit had, kon Cornelis Misset in 1886 zijn bedrijf uitbreiden tot aan de IJsselkade. Het bedrijf telde op dat moment al 25 werknemers. Het paar kreeg drie kinderen. In 1881werd Margaretha geboren. Twee jaar later gevolgd door Cornelis junior. Hij kreeg de roepnaam Kees. In 1885 completeerde Henk het gezin. In 1898 werd Cornelis Misset senior in naam van koningin Wilhelmina en regentes Emma benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Een jaar later werd hij Doetinchems gemeenteraadslid.