Lemselermaten_Bijlagen bij de toelichting_Bijlage 2 IP 1 Bodem grondwater interne eutrofiering.pdf
Tekst van het document
44
14
16
26
1
0
0
0
0-20
zand, bv
Ap
5 18 1,3 1893
8,2
0,23
50
16
14
4
2
4
4
32
32
29
20-35
zand, bv
Ap
4 18 1,3
840
7,6
0,11
132
30
19
6
5
10
6
22
14
2
35-55
zand, inspoeling
B
3 14 1,4
306
2,8
0,11
268
22
45
24
15
30
3
43
7643
0,01
127
4596
5,1
99
0
19
2
0
0
0
55-75
zand
C
1 12 1,6
98
2,1
0,05
192
8
36
21
9
19
1
250
1471
0,17
164
891
4,8
85
0
57
2
0
0
0
0-25
zand, bv
Ap
5 17 1,3 3595
24,5
0,15
135
40
33
3
6
10
11
168
165
149
25-45
zand, concr. vorming
B
4 14 1,3 4908
19,7
0,25
245
20
17
2
7
13
4
70
8669
0,01
56
2610
4,9
99
1
51
3
105
105
103
206
2870
0,07
61
1303
4,8
92
0
40
5
24
24
24
45-65
36
6
Ca-z
25-45
30-50
27 130
Al-z
zand
8
13
3
7
53
112
3627
3648
0,01
0,03
243
159
858
330
5,1
5,3
98
95
0
1
22
134
3
5
0
0
0
0
B
2 12 1,5 1891
6,9
0,27
149
8
2
65-85
zand
B
1 12 1,5 1255
3,8
0,33
105
6
8
4
6
5
2
5
5
5
0-20
klei, teeltlaag
Axx
3 21 1,5 1547
10,8
0,14
221
40
197
22
22
46
8
48
45
32
20-40
leem, sterk zandig, opgebracht
Xx
2 17 1,6 1335
8,4
0,16
194
62
261
38
26
55
2
34
33
21
40-60
leem, sterk zandig, opgebracht
Xx
3 23 1,4
3
3,6
0,00
363
125
317
123
48
125
1
60-80
leem
Xx
6 26 1,2
89
3,3
0,03
307
86
281
111
25
62
17
0-25
zand, bv met uitspoeling
APxE
2 11 1,5 2336
15,9
0,15
45
16
18
2
3
2
5
25-45
zand, concr. vorming
B
3 14 1,4 2241
9,5
0,24
198
31
24
6
8
12
3
45-65
zand, concr. vorming
B
2 13 1,4 2117
8,7
0,24
200
25
26
6
8
14
3
65-80
zand, concr. vorming
B
2 13 1,5 1654
7,5
0,22
209
18
45
8
10
19
2
80-100
zand, uitlopende insp.
BC
1 12 1,6
2,8
0,20
175
11
37
17
10
18
1
579
95
32322
0,00
424
6625
10
37701
0,00
1212 8348
5,4 100
1
191
7
5,4
0
2
7211
0
72
78
10521
3367
0,01
0,02
197
500
2091
2526
5,4
5,1
89
99
98
1
0
87
5
18
13
0
0
0
0
0
100
97
81
41
41
38
35
35
34
21
21
18
0
0
0
50
Tabel 4.1. Vervolg landbouwgronden Agelerbroek en Voltherbroek % % kg/l µmol/l mmol/l mol/mol mmol/l mmol/l mmol/l mol/mol mmol/l mmol/l mmol/l umol/l umol/l mol/mol umol/l umol/l
umol/l umol/l umol/l
Nr GWS GLG GHG
Diepte
Grondsoort
HZT
OS V MV Ols-P
P-t
Pbs
Al-t
Ca-t
Fe-t
FC/P
K-t
Mg-t
S-t
P-z
38
cm-mv bv=bouw voor
0-25
leem, bv
Ap
5 21 1,5
988
16,3
0,06
357
131
223
22
20
56
14
25-45
leem, vet
BC
3 20 1,5
104
3,1
0,03
457
126
437
180
30
74
3
45-65
zand
C
0 13 1,6
3
2,7
0,00
101
22
39
22
9
17
1
65-85
zand
C
0 13 1,6
3
2,5
0,00
97
22
37
24
8
16
0
60
90
39
20
120
40 130
110
80
90
60
44
45
46
55
35
55
60
47 100
48
60
85
90
90
110
130
90
49 145
50 100
51
52
53
50
60
50
20
10
10
20
80
40
130
140
110
110
85
70
30
20
20
55
80
25
57
Mg-z pH-z BV
7128
5,9 100
0
NO3-z NH4-z
66
9
M3
M5
M8
89
63
24
0
0
0
0
0
0
0
0
0
zand, kleiig, bv
Ap
5 13 1,3 3178
20,0
0,16
112
22
43
3
5
7
6
133
131
117
Bx
3 13 1,3
272
5,3
0,05
319
12
80
17
9
20
4
162
4716
0,03
133
656
4,8
95
1
3
4
0
0
0
45-65
zand
C
1
7 1,4
15
2,9
0,01
228
7
62
24
9
21
2
75
2311
0,03
151
436
4,9
95
0
2
3
0
0
0
65-85
zand
C
1
6 1,5
3
2,2
0,00
180
8
51
27
9
20
2
0
0
0
0-20
zand, bv, uitspoeling
ApE
4 14 1,3 2554
10,4
0,24
43
13
14
3
5
4
6
46
46
45
20-40
zand, inspoeling
B
4 13 1,3 1316
9,1
0,15
283
18
33
6
8
16
5
38
35
22
8
1
0
6
0
0
0
0
51
51
46
15
15
8
0
0
0
0
0
B
4 12 1,3
510
4,4
0,12
240
10
30
9
6
14
4
60-80
zand, inspoeling
B
3 13 1,4
462
4,0
0,11
249
11
28
10
8
14
4
80-100
zand, uitlopende insp.
BC
2 12 1,4
200
3,1
0,06
223
9
32
13
8
15
3
0-20
zand, bv
Ap
3 13 1,3 2343
11,1
0,21
45
21
16
3
3
3
5
zand, inspoeling
zand, bv
Ap
3 14 1,4 1035
5,3
0,19
106
22
10
6
5
6
4
40-60
zand, esdek
Aan
3 16 1,5
237
2,4
0,10
140
11
14
10
7
7
4
60-80
zand, inspoeling
B
3 16 1,5
232
2,4
0,10
214
9
27
15
8
13
3
211
3694
0,06
111
1498
4,8
94
1
24
2
275
2484
0,11
122
1121
4,7
89
0
17
3
483
3871
0,12
193
1484
4,5
87
1
54
7
0
0
80-100
zand
C
1 12 1,6
99
2,8
0,04
224
9
47
20
12
23
2
0
0
0
0-20
zand, bv
Ap
5 18 1,3 3196
20,0
0,16
183
22
56
4
6
13
9
106
105
94
20-30
zand, bv
Ap
6 19 1,2 3127
18,9
0,17
167
22
51
4
6
12
9
50
49
44
17
BX
1 12 1,5
283
4,5
0,06
191
9
19
2
33
4307
0,01
305
957
5,3
99
0
4
1
0
0
0
50-70
zand, iets geroerd
Cx
1 13 1,6
3
1,8
0,00
150
9
40
27
8
17
1
122
2855
0,04
488
596
5,2
95
1
4
1
0
0
0
0-20
leem, sterk zandig, sterk ger. bv
Apxx
3 18 1,5
58
4,3
0,01
190
58
548
140
15
33
4
0
0
0
20-40
leem, sterk zandig, sterk ger. bv
Apxx
5 23 1,4
176
4,2
0,04
210
63
526
139
14
22
13
0
0
0
40-60
zand, matig siltig
BC
1 15 1,6
131
2,2
0,06
109
22
101
56
15
18
3
0
0
0
60-80
zand, uiterst siltig
C
1 15 1,7
1
1,3
0,00
73
15
50
49
10
14
2
0
0
0
0-20
leem, geroerde bv
Apxx
5 22 1,3 1182
13,5
0,09
391
86
354
33
17
55
10
63
49
27
20-40
zand, iets geroerd
73
20
70
54
30
0
0
0
7
0
0
77
67
53
0
0
0
leem, geroerde bv
Apxx
13 34 1,1 1171
15,0
0,08
609
148
371
35
23
67
14
40-60
beekleem
C
8 37 1,0
60
5,1
0,01
327
139
521
130
24
64
3
60-80
leem, katteklei
C
4 29 1,2
368
6,4
0,06
318
124
229
55
30
75
5
145 12570
50
78515
0,01
0,00
2159 2603
114
9998
4,2
92
5,9 100
0
0
0
111
576
2
0-15
leem, bv
Apx
8 27 1,3 1893
19,5
0,10
350
76
256
17
13
37
19
15-35
beekleem
C
5 28 1,3
46
5,8
0,01
582
158
1041
205
50
129
2
35-45
beekleem
C
6 37 1,0
34
6,5
0,01
344
120
1036
177
32
85
2
0
0
0
45-65
zand, lemig
C
1 16 1,5
3
3,8
0,00
115
36
71
29
18
27
0
0
0
0
0-20
leem, bv
Apx
8 25 1,4
336
9,9
0,03
722
111
524
64
18
66
13
7
0
0
20-40
leem, vet
c
3 18 1,6
33
3,8
0,01
397
108
299
107
23
52
3
0
0
0
17
73875
146 67328
0,00
0,00
22
40
5612
5488
5,5 100
5,5 100
0
1
18
46
4
5
40-60
leem, vet
c
4 26 1,3
3
4,2
0,00
435
118
544
159
46
92
1
0
0
60-80
zand, lemig
C
3 21 1,4
3
3,1
0,00
252
92
195
94
43
68
1
0
0
0
0-25
zand, bv
Ap
4 19 1,3 1230
6,7
0,18
116
13
27
6
6
6
5
29
29
18
25-45
zand, geroerd, ijzeroer
Bxc
2 14 1,5
350
2,3
0,15
174
17
63
35
7
11
3
147
7655
0,02
165
579
4,9
97
1
29
6
0
0
0
45-65
zand
C
1 11 1,5
12
2,9
0,00
187
14
171
63
8
18
1
274
2870
0,10
184
324
4,8
88
0
6
3
0
0
0
65-85
zand
C
1 10 1,5
3
1,7
0,00
158
9
130
82
6
15
2
0
0
0
0
0-25
zand, opgebrachte bv
Apxx
4 16 1,4 1812
11,1
0,16
220
26
91
11
12
21
8
63
63
48
25-45
zand, geroerd oude bv
Axb
5 20 1,3 1198
8,9
0,13
195
28
53
9
9
16
7
37
33
19
45-60
zand, geroerd oude bv
Axb
5 23 1,3 1594
11,0
0,14
195
26
42
6
9
16
7
74
13027
0,01
416
4363
5,0
99
2
314
23
38
35
26
60-80
zand
C
1 15 1,6
430
5,3
0,08
142
19
71
17
6
17
2
47
3264
0,01
355
1051
5,2
96
1
45
4
10
0
0
0-20
zand, bv met uitsp.sporen
Ap/E
3 12 1,4 3501
15,9
0,22
64
28
25
3
4
5
6
81
81
77
20-40
zand, esdek
A
4 15 1,4 1949
7,3
0,27
167
24
37
8
6
10
3
27
27
27
40-55
zand, esdek
A
3 12 1,4
344
3,0
0,11
228
13
58
24
7
14
3
55-75
zand, concr. vorming
B
2 10 1,3
216
2,7
0,08
227
9
75
31
8
17
2
0
0
0
0-25
zand, bv
Ap
5 19 1,3 2476
13,6
0,18
136
22
33
4
7
8
8
83
83
72
25-40
zand, sterk uitspoeling
E
2 15 1,4 1064
4,5
0,24
80
22
13
8
4
4
2
7
7
5
40-60
zand, inspoeling
B
3 14 1,4
205
3,2
0,06
243
16
81
30
12
19
2
203
5068
0,04
188
1186
4,8
95
0
8
4
0
0
60-80
zand
C
1 12 1,5
47
2,9
0,02
202
10
100
38
11
18
1
381
1148
0,33
179
448
4,6
72
0
11
3
0
0
0
0-20
zand, opgebrachte bv
Apx
4 16 1,5
935
14,9
0,06
280
45
327
25
9
23
7
63
43
13
0 220
2592
0,08
271
1394
4,7
91
0
33
3
0
0
0
20-35
zand, omgeploegd
c
1 12 1,6
452
4,3
0,11
95
34
95
30
10
17
1
6
0
0
35-55
leem, sterk zandig, oude bv
Axx
4 27 1,2
920
12,0
0,08
187
55
235
24
9
20
9
76
28817
0,00
152
2227
5,6 100
0
174
6
51
34
10
55-75
zand
C
0 12 1,6
3
2,4
0,00
85
27
48
31
9
19
0
38
8686
0,00
268
825
6,0
99
0
6
5
0
0
0
72
55
29
72
45942
0,00
53
4823
5,6 100
0
154
6
12
0
0
0
0
0-20
zand, brok leem, bv
Ap
4 20 1,4 1144
15,7
0,07
270
48
372
27
9
25
10
20-40
leem, sterk geroerd
Bxx
3 19 1,6
389
8,1
0,05
285
68
442
63
6
21
5
40-60
leem, sterk geroerd
Bxx
3 19 1,6
198
10,3
0,02
375
68
639
69
7
24
5
3
0
60-80
zand
C
1 13 1,7
5,7
0,00
138
44
107
26
15
33
1
0
0
0
0-20
zand, bv
Ap
8 27 1,0 1394
22,3
0,06
195
38
278
14
5
17
11
109
89
59
20-30
zand, bv
Ap
7 28 1,1 1340
21,7
0,06
213
43
274
15
5
17
11
53
43
27
30-50
54
0,00
K-z
zand, inspoeling
30-50
43
44200
Al/Ca
0-25
20-40
42
74
Ca-z
25-45
40-60
41 100
Al-z
C
1 13 1,6
4,8
0,03
110
31
109
29
10
23
1
0
0
50-70
zand
C
0 11 1,7
3
3,5
0,00
94
25
61
24
10
23
0
0
0
0
0-20
leem, omgeploegd
zand
Xx
2 14 1,5
146
658
37,3
0,02
130
38
667
19
9
23
2
25
127
56
0
20-35
leem, omgeploegd
Xx
2 16 1,5
273
25,3
0,01
160
44
652
28
8
21
2
0
0
0
35-50
zand, sterk siltig
axx
10 33 1,0
913
13,6
0,07
294
63
143
15
6
19
20
43
29
8
50-70
zand
C
0 13 1,7
52
4,2
0,01
112
30
71
24
11
19
1
0
0
0
5
12275
11381
0,00
0,00
155
143
2135
1179
5,3 100
5,4 100
0
0
79
11
13
3
0
51
Tabel 4.1. Vervolg landbouwgronden Agelerbroek en Voltherbroek cm-mv bv=bouw voor
% % kg/l µmol/l mmol/l mol/mol mmol/l mmol/l mmol/l mol/mol mmol/l mmol/l mmol/l umol/l umol/l mol/mol umol/l umol/l
umol/l umol/l umol/l
Nr GWS GLG GHG
Diepte
Grondsoort
HZT
OS V MV Ols-P
P-t
Pbs
Al-t
Ca-t
Fe-t
FC/P
K-t
Mg-t
S-t
P-z
55
0-20
klei, sterk zandig, sterk ger. bv
Apxx
3 22 1,3
540
8,7
0,06
225
35
313
40
9
23
8
20-40
zand, lemig
Cx
1 15 1,6
9
2,6
0,00
253
49
266
123
5
17
3
40-60
zand, lemig
Cx
1 15 1,6
42
2,5
0,02
204
36
143
73
10
20
1
60-80
zand, lemig
Cx
1 18 1,6
212
5,6
0,04
309
53
363
74
16
36
3
56
70
20
57 100
90
70
120
58 130
59
55
20
0
60
90
90
60 150
20
110
0-20
leem, sterk zandig, ger. bv
Ap
8 33 1,0 1319
17,6
0,07
300
33
419
26
8
20
13
20-40
leem, sterk zandig
c
1 19 1,6 3199
21,9
0,15
276
64
251
14
25
52
1
40-60
leem, sterk zandig
c
2 20 1,5 2802
19,4
0,14
279
77
250
17
29
58
60-80
zand
C
0 18 1,7
853
11,3
0,08
107
26
119
13
10
20
62
60
90
90
130
0
60
140
64 100
75
65 120
90
66 120
67
68
50
70
69 110
75
95
90
120
150
20
40
90
60
110
71 130
72 110
20
90
140
70
0,00
K-z
61
Mg-z pH-z BV
3046
5,2 100
1
NO3-z NH4-z
20
3
M3
M5
M8
24
4
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
85
68
43
118
115
103
1
103
100
87
1
46
29
4
109 42624
0,00
42
4855
5,1
99
0
9
9
zand, sterk siltig, bv
Ap
6 24 1,2 2927
19,6
0,15
153
27
49
4
6
10
8
104
102
89
zand, sterk siltig, geroerd
Axx
4 26 1,3
851
5,5
0,15
369
21
49
13
24
27
6
16
14
2
40-60
zand, sterk siltig, geroerd
Axx
6 29 1,2
610
5,5
0,11
186
16
13
5
5
6
9
15
6
60-80
zand
C
1 13 1,6
295
3,1
0,09
203
11
91
32
16
22
2
0-20
zand, bv
Ap
4 16 1,2 3021
18,5
0,16
180
21
82
6
10
16
6
20-40
zand, gebroken ijzeroer
Xx
3 14 1,4
853
6,9
0,12
245
30
131
23
12
23
4
40-55
zand, gebroken ijzeroer
Xx
4 22 1,3 1484
15,2
0,10
179
35
80
8
9
14
55-75
zand
C
1 11 1,6
113
3,8
0,03
246
20
87
28
13
23
0-20
zand, sterk siltig, bv
Ap
2 17 1,4 1720
12,5
0,14
175
22
110
11
10
20-40
zand
C
1 14 1,6
566
5,5
0,10
143
29
99
23
40-60
zand
C
0 15 1,6
110
4,6
0,02
162
30
80
24
60-80
zand
C
0 15 1,6
59
4,2
0,01
148
27
73
24
0-20
zand, bv
Ap
5 17 1,2 4567
27,7
0,16
177
18
48
20-40
zand, bv
Ap
4 15 1,2 4878
21,5
0,23
166
12
45
zand, iets gevlekt
622
3446
0,18
314
1101
4,5
82
1
9
2
0
0
0
0
97
97
85
24
18
3
7
57
47
33
1
0
0
0
18
5
59
55
42
16
24
1
16
4
0
20
28
1
0
0
0
19
31
1
0
0
0
2
8
13
8
155
154
143
3
7
11
5
115
115
112
91
94
12064
11718
0,01
0,01
133
157
1184
2703
5,0
4,8
99
98
0
0
62
37
7
28
BCx
1
8 1,5
213
4,8
0,04
210
10
86
20
13
21
60-80
zand, iets gevlekt
BCx
1
9 1,5
95
4,3
0,02
217
10
81
21
14
23
1
0
0
0
0-20
zand, brok leem, sterk ger. bv
Apxx
5 25 1,1 2138
15,0
0,14
212
54
120
12
12
29
11
75
72
59
20-40
zand, brok leem, sterk ger. bv
Apxx
5 27 1,1 1749
14,1
0,12
123
59
73
9
9
20
12
69
63
48
40-60
zand, sterk siltig
C
1 15 1,6
628
7,6
0,08
143
43
74
15
16
31
60-80
zand, sterk siltig
C
1 14 1,7
157
7,7
0,02
180
51
92
19
17
50
2
0
0
0
0-25
zand, bv
Ap
4 18 1,2 4373
32,6
0,13
117
31
57
3
5
11
12
231
225
208
25-45
zand, ger. inspoeling
Bx
1 12 1,6 1484
6,3
0,24
165
18
43
10
9
15
2
20
20
18
zand
1
1
250
18
1464
16310
0,17
0,00
270
503
1100 3365
4,7
82
6,5 100
1
1
12
83
33
5
0
25
0
10
0
0
C
0 12 1,6
100
3,8
0,03
137
17
77
25
10
22
0
65-85
zand
C
0 12 1,6
237
4,8
0,05
116
15
99
24
10
21
0
0
0
0
0-25
zand, sterk siltig, sterk verst. bv
Apxx
5 21 1,1 1650
18,5
0,09
167
26
131
8
4
11
8
118
101
75
25-50
zand, sterk siltig, sterk verst. bv
Apxx
5 27 1,1 2077
22,5
0,09
183
34
129
7
4
11
9
150
133
108
50-70
zand
C
1 14 1,6
100
3,7
0,03
102
16
104
32
4
11
1
0
0
0
70-90
zand
C
0 13 1,7
117
3,9
0,03
144
23
133
40
16
29
0
0
0
0
124
104
75
0
0
0
0
0
0-25
zand, bv
Ap
4 16 1,2 1562
19,7
0,08
192
28
59
4
7
17
8
25-45
zand
C
1
8 1,5
188
4,5
0,04
158
11
44
12
8
16
1
45-65
zand
C
0 11 1,5
162
4,7
0,03
150
11
40
11
9
18
0
28
33
186
5217
7393
4643
0,01
0,00
0,04
1728 3658
797
460
3036
1618
5,6
5,4
5,7
99
99
96
0
1
0
14
14
32
3
3
3
0
0
0
0
65-85
zand
C
0 12 1,6
221
4,7
0,05
165
11
51
13
10
22
1
0
0
0
0-20
zand, bv
Ap
7 19 1,2 2725
16,5
0,16
100
33
16
3
3
9
10
85
84
73
20-30
zand, bv
Ap
6 17 1,3 3004
18,2
0,17
129
39
42
4
5
11
10
47
47
42
30-50
zand, ijzeroer, geroerd
3,1
Bx
1 10 1,5
229
0,07
187
14
64
25
9
22
2
68
6320
0,01
256
2118
5,5
99
0
15
4
50-70
zand
C
0 10 1,6
3
2,9
0,00
182
10
69
28
10
25
0
28
3666
0,01
487
1766
5,7
99
0
14
3
0-20
zand, bv
Ap
9 25 1,0 2212
16,8
0,13
102
34
19
3
4
11
13
20-35
zand, bv
Ap
6 21 1,2 1598
14,6
0,11
131
32
24
4
4
10
9
35-55
zand, iets geroerd
Bx
3 18 1,5
403
3,6
0,11
269
16
34
14
8
16
4
85
5201
0,02
268
2432
5,3
98
1
8
3
55-75
zand
C
1 13 1,7
3
2,2
0,00
165
10
65
34
7
17
1
121
3308
0,04
296
1804
5,3
96
1
6
1
0-20
leem, sterk zandig, verstr. bv
Apxx
4 22 1,3
560
11,4
0,05
345
70
324
35
7
23
8
20-40
leem, sterk zandig, verstr. bv
Apxx
5 25 1,2 1380
15,7
0,09
379
68
293
23
10
31
11
40-60
zand
C
0 14 1,7
589
7,1
0,08
120
33
83
16
14
26
1
60-80
zand
C
0 15 1,7
38
5,2
0,01
142
34
73
21
19
36
0
0
0
0
0
0
86
81
67
54
47
34
4
0
0
0
0
0
33
8
0
77
63
41
22
7
0
1
0
0
0
72
11759
0,01
477
2176
6,5
99
1
67
4
0-20
zand, sterk siltig, bv
Ap
6 21 1,1 2497
17,8
0,14
144
22
30
3
7
8
8
93
89
76
20-40
zand, sterk siltig, ger. insp.
Bx
3 19 1,4
507
5,6
0,09
303
19
43
11
8
17
4
14
0
0
40-55
zand, sterk siltig, ger. insp.
Bx
3 18 1,4
683
6,8
0,10
267
19
48
10
9
17
4
18
9
55-75
zand, iets gevlekt
Bcx
2 15 1,5
277
4,9
0,06
261
16
57
15
11
24
2
0
0
0
0-25
zand, sterk siltig, bv
Ap
5 18 1,1 2815
21,0
0,13
171
17
52
3
7
13
8
140
135
117
25-45
zand, iets geroerd
BCx
2 14 1,4 1138
12,0
0,09
246
19
90
9
13
25
5
55
42
22
14
45-65
70
29993
Al/Ca
0-20
45-65
63 100
73
Ca-z
20-40
40-60
61
Al-z
zand
198
117
8058
5748
0,02
0,02
168
327
1070
1809
5,4
5,2
97
97
2
1
24
49
3
5
0
C
1 10 1,5
99
4,0
0,02
218
96
27
13
28
65-85
zand
C
0 11 1,6
15
2,1
0,01
147
8
52
28
11
18
0
0
0
0
0-20
zand, brok leem, bv
Ap
9 31 1,0 2280
24,7
0,09
303
47
227
11
6
19
15
134
120
100
20-40
zand, sterk siltig, iets geroerd
Cx
2 16 1,6
293
6,4
0,05
192
47
232
43
5
18
2
0
0
0
40-60
leem, sterk zandig, vet
C
3 23 1,4
129
5,8
0,02
239
94
266
62
17
40
1
0
0
0
60-80
leem, sterk zandig
C
1 16 1,7
59
2,8
0,02
86
23
51
26
10
21
1
0
0
0
0-20
zand, bv
Ap
7 20 1,2 1970
20,4
0,10
209
38
58
5
8
17
9
108
95
76
81
1
0
34
29229
0,00
66
3289
5,1 100
1
33
2
0
0
20-30
zand, bv
Ap
5 15 1,2 3035
29,0
0,10
213
30
48
3
7
12
8
76
67
30-50
zand, iets geroerd
C,x
2
9 1,3
432
6,2
0,07
302
16
111
21
13
22
3
12
0
0
50-70
zand
C
1
8 1,5
3
1,3
0,00
136
6
44
38
6
13
1
0
0
0
75
4167
0,02
267
791
5,5
98
0
7
1
0-25
zand, sterk siltig, bv
Ap
5 18 1,2 1943
19,9
0,10
209
33
70
5
9
18
9
131
115
91
25-45
zand, sterk siltig, geroerd
Ax
9 22 1,0 1841
15,1
0,12
117
26
22
3
4
7
9
76
69
53
45-65
zand, sterk siltig, geroerd
Ax
4 19 1,5
664
7,5
0,09
245
23
36
8
9
14
6
26
12
0
65-85
zand
C
1 15 1,6
19
2,1
0,01
144
12
45
27
7
14
1
0
0
0
48
2897
0,02
723
717
5,5
83
1
38
1185
52
Tabel 4.1. Vervolg landbouwgronden Agelerbroek en Voltherbroek cm-mv bv=bouw voor Nr GWS GLG GHG 73 110
74
75
76
77
78
70
50
80
80
80
79 100
80
90
150
110
90
100
110
110
130
130
90
30
35
30
40
40
50
50
% % kg/l µmol/l mmol/l mol/mol mmol/l mmol/l mmol/l mol/mol mmol/l mmol/l mmol/l umol/l umol/l mol/mol umol/l umol/l
umol/l umol/l umol/l
Diepte
Grondsoort
HZT
OS V MV Ols-P
P-t
Pbs
Al-t
Ca-t
Fe-t
FC/P
K-t
Mg-t
S-t
P-z
110
83
84
85
80
90
90
86 110
140
110
130
130
130
80
50
30
30
40
Al/Ca
K-z
Mg-z pH-z BV
NO3-z NH4-z
M3
M5
M8
0-20
zand, bv
Ap
6 21 1,2 3577
13,0
0,28
109
5
22
2
5
5
8
63
63
63
zand, bv
Ap
4 19 1,3 2141
8,8
0,24
154
6
18
3
6
6
5
27
27
26
35-55
zand, uitlopende insp.
BC
3 14 1,3
297
4,4
0,07
256
13
95
25
13
25
2
788
2972
0,27
119
158
4,6
72
0
32
5
0
0
432
1811
0,24
254
95
4,7
74
0
13
4
55-75
zand
c
1 12 1,5
17
3,4
0,00
225
10
78
26
12
25
1
0-25
zand, bv
Ap
3 16 1,3 2084
20,3
0,10
145
22
144
8
11
20
6
25-45
zand, iets geroerd
C,x
1 12 1,5
814
7,8
0,10
78
13
125
18
7
13
1
45-65
zand
c
0 14 1,5
651
4,2
0,16
69
13
50
15
6
14
65-85
zand
c
0 15 1,6
511
3,1
0,16
81
13
48
20
7
14
0-20
zand, bv
Ap
4 17 1,2 1059
11,3
0,09
157
21
45
6
9
20-40
zand, geroerd
bx
1 10 1,4
502
4,0
0,13
80
12
48
15
40-60
zand
c
1 11 1,6 2079
12,3
0,17
71
10
96
9
60-80
zand
c
1 15 1,6 1571
9,4
0,17
114
14
102
12
0
0
0
0
135
121
98
30
19
1
0
7
6
1
1
0
0
17
9
50
37
17
5
10
3
5
10
2
7
14
3
47
106
8325
4106
0,01
0,03
1253 2807
1250 2450
5,4
5,2
99
97
3
3
50
92
3
4
0
6
0
0
58
58
47
40
40
29
77
77
68
51
51
46
88
88
78
0-25
zand, sterk siltig, bv
Ap
1
8 1,4 2492
12,8
0,19
137
18
70
7
13
20
3
25-45
zand, geroerd
bcx
1 10 1,5 2371
11,2
0,21
114
13
60
6
7
13
1
45-65
zand
C
0 12 1,6 3048
17,0
0,18
142
18
87
6
15
23
0
65-85
zand
C
0 13 1,6 4003
12,8
0,31
111
16
82
8
14
22
0
61
61
61
12
8800
0,00
1105 2154
5,6
99
25
69
20
0-20
zand, brok leem, opgeb. bv
Apxx
1
8 1,4 1910
8,7
0,22
132
19
80
12
15
27
2
35
35
31
20-30
zand, brok leem, opgeb. bv
Apxx
1 11 1,4 1071
8,1
0,13
147
29
110
17
16
28
1
16
14
6
30-50
leem, venig, sterk verstoord
xx
7 24 1,1
562
7,1
0,08
613
73
193
37
17
48
11
28
29473
0,00
299
5085
5,1
97
0
310
1934
21
5
0
50-70
leem, venig, sterk verstoord
xx
4 25 1,2
458
6,8
0,07
560
74
229
45
17
46
12
31
28783
0,00
506
4344
5,1
93
0
274
3490
15
0
70-90
veraardend veen, geroerd
Ox
6 28 1,1
464
8,8
0,05
619
87
258
39
16
44
18
19
30084
0,00
757
4034
5,5
87
1
6
6685
19
0
0
0-20
zand, opgebrachte bv
Apxx
1 13 1,3 1032
8,0
0,13
149
34
73
13
15
25
5
31
26
11
20-40
zand, opgebrachte bv
Apxx
1 15 1,4
692
4,3
0,16
272
49
188
55
12
30
1
8
7
0
40-60
leem, geroerd beekleem
ax
3 21 1,4
301
6,4
0,05
683
89
339
67
17
51
9
54
32661
0,00
129
5311
6,0 100
0
48
-5
0
0
0
60-80
zand
C
1 18 1,5
167
1,9
0,09
174
34
87
62
13
22
8
9
12256
0,00
225
1532
5,8
0
8
275
0
0
0
9 1,2 2070
99
0
0-25
zand, sterk siltig, bv
Ap
2
16,4
0,13
200
29
99
8
19
32
5
105
97
78
25-40
leem, sterk geroerd
Cxx
4 19 1,4
249
4,5
0,06
419
92
396
108
40
76
3
0
0
0
40-55
leem, sterk geroerd
Cxx
3 18 1,4
594
6,4
0,09
386
62
172
36
23
45
7
59
32701
0,00
2331 9698
5,7 100
0
183
19
15
5
8
12204
0,00
1478 3182
5,7 100
0
32
15
0
55-75
zand, zeer siltig
c
1 16 1,5
59
2,1
0,03
193
37
126
77
23
33
0
0
0
0
0-25
zand, sterk siltig, bv
Ap
2
8 1,3 2485
15,5
0,16
165
31
92
8
16
33
4
97
97
82
25-45
zand, geroerd
Cx
0 10 1,6 1230
6,2
0,20
92
22
55
13
12
23
0
20
20
14
beekleem
C
3 26 1,3
396
8,6
0,05
367
108
405
59
12
46
7
65-85
beekleem
C
1 19 1,5
125
5,0
0,03
244
71
275
70
21
53
0
0
0
0
0-20
zand, opgebrachte bv
Apx
5 10 1,0 2110
28,8
0,07
201
25
209
8
15
23
6
155
137
112
15
123
9
10
42
20-40
82 110
Ca-z
20-35
45-65
81 150
Al-z
22
42717
0,00
341 11144 6,0 100
5
62
20
13
0
0
zand, opgebrachte bv
Apx
4 14 1,0 1459
14,8
0,10
177
16
5
73
61
40-60
veraard veen, sterk zandig
A/O
7 19 1,0
447
6,2
0,07
150
8
28
6
7
7
3
177
5910
0,03
1049 2258
4,7
94
0
82
17
13
0
60-80
zand, ijzeroer, steenharde laag
c
2 12 1,3
294
3,3
0,09
231
14
100
35
10
16
2
185
5564
0,03
2025 1524
5,1
96
0
12
16
0
0
0
0-25
zand, sterk siltig, bv
Apx
3 11 1,0 1488
18,0
0,08
290
29
254
16
10
28
8
113
94
65
25-45
zand, sterk siltig, geroerd
cx
1 11 1,4
337
3,0
0,11
186
19
105
42
10
21
0
0
0
0
45-65
zand
c
0 11 1,5
174
1,5
0,11
113
11
56
44
8
15
0
0
0
0
65-85
zand
c
0 11 1,5
106
1,9
0,06
77
9
33
22
7
12
0
0
0
0
51
6927
0,01
863
3204
5,6
99
0
22
18
0
0-20
zand, sterk siltig, bv
Ap
8 21 0,9
859
16,1
0,05
683
89
384
29
18
62
13
65
42
7
20-40
leem, oud mv
A
8 26 1,0
334
10,7
0,03
1005
163
488
61
19
64
11
7
0
0
40-55
leem, oud mv
A
12 36 0,9
403
18,3
0,02
1318
186
572
41
21
68
17
37
56335
0,00
37
3748
5,2 100
0
153
17
22
0
55-75
beekleem
C
3 24 1,2
800
14,4
0,06
387
111
380
34
35
63
2
35
59895
0,00
46
3379
5,4 100
0
86
9
56
34
0
0-25
leem, bv
Ap
8 21 0,9 1226
33,2
0,04
721
90
549
19
17
63
15
196
154
90
25-45
leem, geroerd
Ax
7 24 0,8
763
40,6
0,02
653
73
873
23
12
47
8
154
87
0
45-60
beekleem
Bx
4 22 1,0
990
22,3
0,04
659
81
451
24
13
44
8
74
29672
0,00
57
3877
4,6
99
0
55
15
73
52
20
60-75
beekleem
Bx
4 24 1,1
767
20,7
0,04
692
104
474
28
17
51
6
42
40236
0,00
72
5100
5,0 100
1
74
14
59
34
0
75-95
zand, sterk siltig
C
1 20 1,5
570
15,4
0,04
184
50
253
20
18
38
2
46
12
0
0-20
leem, sterk verstoord
XX
3 16 1,0
435
12,4
0,04
651
96
500
48
29
66
6
24
0
0
0
20-40
leem, sterk verstoord
XX
4 19 1,0
579
10,6
0,05
605
92
380
45
25
56
6
32
9
40-60
leem, diepgeploegde bv
aXx
7 26 1,2
395
11,0
0,04
895
126
587
65
27
72
9
16
0
0
60-80
leem, diepgeploegde bv
aXx
6 26 1,2
894
14,7
0,06
931
127
531
45
30
76
12
18
45097
0,00
117
6116
5,0 100
1
471
16
61
41
10
164 20943
0,01
117
2704
5,5
0
43
20
90-110
0
zand
C
2 21 1,4
391
9,3
0,04
414
102
236
36
40
98
2
14
0
0
0-20
leem, sterk zandig, sterk verst.
XX
4 16 1,0
919
11,4
0,08
319
52
317
32
15
37
4
48
32
9
20-40
leem, sterk zandig, sterk verst.
XX
6 20 0,9
864
16,1
0,05
448
69
452
32
14
43
7
66
43
7
40-60
leem, omgezette bv
axx
5 24 1,2
796
13,6
0,06
456
92
516
45
16
48
8
53
32
0
60-80
zand
C
0 11 1,6
226
4,2
0,05
118
29
66
23
13
25
2
0
0
0
49
12590
0,00
229
1965
5,2
99
99
0
70
21
53
Tabel 4.2. Overzicht van de grondwaterstand (GWS = actuele grondwaterstand GLG/GHG = gemiddeld laagste en hoogste grondwaterstand), grondsoort ,algemene bodemhorizont (HZT) en de bodemchemie per monsterlocatie in graslanden met reeds bestaande natuur (vennen) in het Agelerbroek en Voltherbroek (locaties B1 t/m B8) waarbij OS= % organische stof; V = vochtpercentage; MV = massa/volumeverhouding van de bodem in kg/l; Ols-P = plantenbeschikbaar fosfaat (Olsen-P) in µmol per liter bodem; -t = totaalconcentratie in mmol per liter bodem. Pbs = voor planten beschikbare fosfaatfractie (Olsen-P/totaal-P) in mol/mol. –z = concentratie in een NaCl-extractie. M3 = indicatieve verschralingsduur (in jaren) per bodemlaag door middel van jaarlijks maaien en afvoeren bij een P-afvoer van 10 kg/ha/jaar op basis van een Olsen-P streefconcentratie van 300 µmol/l (totaal-P ondergrens 3 mmol/l). M5: idem, echter op basis van een Olsen-P streefconcentratie van 500 µmol/l (Olsen-P 300-500 µmol/l: streefconcentratie ontwikkeling heide of schraalland). M9: idem op basis van een OlsenP streefconcentratie van 900 µmol/l (zeer ijzerrijke (klei)bodems). cm-mv Nr 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27
Locatie B1-a B1-b B1-c boven B1 B2-a B2-b B2-c onder B2 onder B2 B3-a B3-b B3-c B4-a B4-b B4-c B5-a B5-b B5-c B6-a B6-b B6-c B7-a B7-b B7-c B8-a B8-b B8-c
GWS GLG GHG Diepte Grondsoort . 80 20 0-20 klei bruin, bv 20-30 klei, roest 30-50 zandig leem, roest venoever J. acutifloris 0-10 klei grasland 80 80 50 0-25 klei bruin, bv 25-50 zand 50-80 lemig zand, roest venoever J. acutofloris 0-10 klei venbodem 0-20 klei laagte met zeggen 55 65 20 0-20 klei bruin, bv 20-40 klei roest 40-65 leem zandig, roest grasland 100 90 50 0-20 leem bruin zandig bv 20-40 leem roest 40-50 leem zandig grijs grasland 80 0-20 klei bruin, bv 20-45 klei, zandig roest 45-80 leem zandig grasland 100 100 25 0-25 zand lemig bruin bv 25-65 stevige leem zandig, roest 65-100 leem zandig veel roest grasland 95 90 50 0-30 zand lemig bruin bv 30-65 leem zandig veel roest 65-100 zand lemig grijs pitrusvlakte met zeggen 95 0-20 klei bruin, bv 20-40 klei grijs 40-70 leem zandig, roest
grasland
%
%
kg/l
µmol/l mmol/lmol/mol mmol/lmmol/l mmol/l mol/mol mmol/l mmol/l mmol/l umol/l umol/l mol/mol umol/l umol/l
OS 9 5 2 3 8 2 1 4 2 11 3 1 7 2 1 11 2 1 6 2 2 9 2 0 18 5 1
V 33 22 16 23 25 15 16 24 26 39 19 18 28 17 16 36 19 15 24 20 20 29 16 15 45 29 17
MV 1,1 1,5 1,5 1,5 1,0 1,3 1,5 1,4 1,3 0,8 1,5 1,6 0,8 1,1 1,5 0,8 1,3 1,5 0,9 1,5 1,6 0,8 1,6 1,7 0,6 1,2 1,4
Ols-P 1840 438 346 457 2454 511 853 1010 820 1539 185 577 1602 456 232 1008 203 221 1284 236 2331 1107 249 85 1037 268 165
P-t 27,8 13,4 6,1 5,4 35,2 4,9 11,5 14,0 19,3 19,5 3,8 6,5 13,9 2,9 3,3 16,7 8,0 3,8 11,6 5,2 64,1 12,2 6,7 2,8 18,4 8,9 3,4
Pbs Al-t Ca-t 0,07 440 77 0,03 445 104 0,06 202 55 0,08 212 24 0,07 406 59 0,10 173 35 0,07 151 48 0,07 541 65 0,04 262 51 0,08 372 38 0,05 248 40 0,09 145 28 0,12 193 19 0,16 117 15 0,07 179 36 0,06 490 59 0,03 243 58 0,06 135 35 0,11 188 18 0,05 298 48 0,04 137 38 0,09 314 33 0,04 187 35 0,03 113 25 0,06 310 55 0,03 355 117 0,05 147 45
Fe-t 275 1052 287 186 355 134 270 475 572 303 485 223 123 97 226 489 720 187 139 848 1756 210 623 106 175 766 158
FC/P 13 86 56 39 12 34 28 39 32 17 138 39 10 39 80 33 98 59 13 172 28 20 99 47 12 100 59
K-t 12 12 17 7 14 7 12 13 24 10 4 5 6 5 8 10 6 9 6 7 6 7 11 11 7 5 9
Mg-t 41 50 37 21 39 17 22 45 46 29 13 11 15 8 15 34 20 16 16 19 15 21 23 18 21 30 22
S-t 16 6 1 3 10 2 1 5 1 12 3 1 7 2 2 12 2 1 6 2 1 9 2 0 16 6 1
Al-z Ca-z
umol/l umol/l umol/l
Al/Ca
K-z
Mg-z
pH-z
P-z
NO3-z NH4-z
10 50927 0,00
163
8741
5,45
0
103
18
21 18011 0,00
850
2881
6,16
1
37
13
51 26614 0,00
59
1761
5,18
0
9
91
124 14973 0,01
58
529
4,67
0
48
17
7
35290 0,00
43
1201
5,20
0
46
21
52 26825 0,00
64
1198
4,83
1
85
18
101 21869 0,00
90
582
4,71
1
48
17
35 48414 0,00
64
3980
5,95
1
6
21
M3 146 13 5 6 241 15 70 31 77 98 0 24 68 0 0 73 0 0 68 0 610 83 0 0 82 0 0
M5 127 0 0 0 219 1 45 22 47 82 0 7 60 0 0 53 0 0 56 0 550 63 0 0 60 0 0
M8 98 0 0 0 185 0 7 9 3 58 0 0 44 0 0 22 0 0 34 0 460 32 0 0 26 0 0
54
Figuur 4.3. Overzicht van de ruimtelijke variatie in de verschralingsduur (in jaren) van de toplaag in het Voltherbroek & Agelerbroek. De verschralingsduur is berekend en weergegeven voor een bodempakket van 25 cm en betreft de gemiddelde verschralingsduur bij een Olsen-P streefconcentratie van 300 en 500 µmol/l. Het betreft een indicatieve verschralingsduur.
Tussen locatie B1 en B2 is recentelijk, door afgraven van een deel van de bodem, een open water gecreëerd met oeverzone (figuur 4.6). In het zwak gebufferde open water domineren Pilvaren en de ongewenste exoot Watercrassula. De kwaliteit van het water is tevens bepaald (tabel 4.3) en deze toont dat er sprake is van zeer zwak gebufferd en zeer voedselarm water en daarmee een zeer goede waterkwaliteit. Op de laagste gelegen delen van de oever groeit Veldrus, een soort die na een periode van maaien en afvoeren vaak plaastmaakt voor blauwgrasland. Op de wat hogere terreindelen, waar minder fosforhoudende bodem is afgegraven, domineert Pitrus dat een indicator is voor soortenarme voedselrijke omstandigheden met weinig natuurwaarde. De verschralingsduur is door het afgraven van een deel van de bodem een stuk lager dan het restant van het terreindeel (B3 tm B8). Uit tabel 4.2 blijkt dat de bodem onder de toplaag (20-30) op veel locaties in dit gebied (B1 tm B8) direct schraal is of op korte termijn valt te verschralen door maaien en afvoeren. Schijnbaar valt in dit gebied een makkelijke kwaliteitsslag te maken. Een indruk van het gebied wordt gegeven in figuur 4.6.
Een ruimtelijke kaart met ontgrondingsdiepten waarbij direct een schrale situatie ontstaat, daar waar mogelijk in combinatie met opties tot ontgrondingsdiepten waarbij via maaien en afvoeren op redelijk korte termijn (0-5 jaar, 5-10 jaar of 10-20 jaar) een schrale conditie kan ontstaan, wordt gegeven in figuur 4.4a-c. Wanneer geen aanvullende ontgrondingsdiepte met maaiopties gegeven wordt, wil dat
55
zeggen dat de bodem boven het geadviseerde ontgrondingsadvies te rijk is om via aanvullend maaien en afvoeren te kunnen verschralen binnen een periode van 20 jaar (dit met het oog van het op korte termijn in stand kunnen houden of uitbreiden van natuurdoelen).
Figuur 4.4a Overzicht van de ruimtelijke variatie in het ontgrondingsadvies (in centimeters) voor het creëren van P-gelimiteerde omstandigheden in het Agelerbroek en Voltherbroek. Opties tot ontgrondingsadviezen waarbij beperkt aanvullend verschralingsbeheer is vereist worden gegeven: a= 0-5 jaar; b= 5-10 jaar; c= 10-20 jaar om op korte termijn schrale natuurtypen te kunnen realiseren.
56
Figuur 4.4b. Vervolg Agelerboek en Voltherbroek.
57
Figuur 4.4c. Vervolg Agelerbroek en Voltherbroek.
58
Zoals vermeld in paragraaf 1.2 is de vraag welke natte schrale natuurbeheertypen zich daadwerkelijk in het gebied kunnen ontwikkelen niet enkel afhankelijk van de voedselrijkdom van de bodem en de mate van buffering van de bodem (tabel 1) maar ook van de stijghoogte en kwaliteit van het grondwater (tabel 2). Deze (geo)hydrologische aspecten maken geen onderdeel uit van dit bodemchemisch onderzoek maar worden door de Bosgroepen geïntegreerd in het uiteindelijke advies. De resultaten uit dit onderzoek kunnen sterk bepalend zijn voor de keuzes die bij de gebiedsinrichting gemaakt worden. De keuze van de uiteindelijke inrichtingsmaatregelen is echter niet alleen afhankelijk van de fosfaattoestand en de kansrijkdom qua bodemchemie. Een ontgronding kan bijvoorbeeld een geschikte maatregel zijn om de biogeochemische omstandigheden te optimaliseren, maar dient altijd te worden getoetst op de inpassing in het hydrologische systeem. Als we de mate van buffering en grondwaterstanden (GLG en GHG) op de ontgrondingsdiepten vergelijken met tabel 2, kunnen we een indruk krijgen welke natuurtypen kunnen ontwikkelen. Hierbij rekening houdend dat ontgronden ertoe leidt dat het grondwater dichter bij het maaiveld komt. Daarnaast moet er ook rekening mee gehouden worden dat hydrologische maatregelen, ter vernatting van het gebied, de grondwaterpeilen verder kunnen verhogen.
De daadwerkelijke natuurtypen die zullen ontwikkelen zullen sterk afhangen van de toekomstige grondwaterstanden. Als het fosfaat te diep is doorgedrongen in de bodem kan het zo zijn dat er enkel voedselarme condities gecreëerd waarbij een open water gevormd wordt. Omdat open water geen natuurdoeltype is in het Voltherbroek en Agelerbroek, zijn deze percelen dan ook ongeschikt om ter plekke natuurdoelen te kunnen behalen. Een andere optie is dat er een voedselrijk variant ontstaat met ongewenste groei van soorten als Pitrus. Deze ontwikkeling op grote schaal lijkt ons ongewenst in een Natura 2000 gebied en brengt daarnaast ook kosten met zich mee in het jaarlijks moeten maaien en afvoeren van de vegetatie. Daarbij is het zo dat onder natte condities fosfaten in de bodem oplossen en kunnen bijdragen aan eutrofiering van oppervlaktewater. In tabel 4.3 is een overzicht gegeven voor de natuurbeheertypen die in potentie tot ontwikkeling kunnen komen op de ontgrondingsdiepten, rekening houdend met de GLG en GHG die bij benadering is vastgesteld tijdens de bemonsteringen. In figuur 4.5 is een ruimtelijke kaart gegeven van de potentiele natuurtypen die tot ontwikkeling kunnen komen. Indien er in tabel 4.3 meerdere opties zijn kwa diepten, worden beide opties gegeven door een symbool twee kleuren te geven.
Indien er zeer lang gemaaid moet worden ter verschraling (> 10 jaar), is ingezet op het symbool van de onderliggende bodemlaag waarbij direct schrale natuur tot ontwikkeling komt. Uit deze kaart blijkt dat er diffuus door het Voltherbroek en Agelerbroek locaties voorkomen waar landbouwgronden omgevormd kunnen worden tot nat schraalland (blauwgrasland, veldrusschraalland en kleine zeggenvegetaties) en nat heischraal grasland. In het noordoostelijk deel van het gebied (P20 t/m P23, P77, P83, P85) zijn potenties voor ontwikkeling van vochtig hooiland (dotterbloemhoiland). Op locatie B1 t/m B8 zijn bij een beperkte ontgrondingsdiepte al potenties voor ontwikkeling van nat schraalland. Met name op de noordwestelijke gronden (t.h.v. P1 t/m P15) is op grotere schraal de ontwikkeling van drogere natuurtypen een optie waaronder droog schraalland en droge heide (naast vochtig heischraal grasland). Ontwikkeling van nat schraalland (blauwgrasland lijkt hier niet aan de orde. In tabel 4.3. wordt lokaal een eenmalige bekalking geadviseerd op calciumarme zure zandbodems (of op zwak gebufferde bodemlagen met een zure ondergrond).
Als gevolg van verzuring (afname grondwaterinvloed en/of verzurende processen als ammoniumoxidatie) heeft uitspoeling van onder andere Ca, Mg en K plaatsgevonden waardoor er mineraalgebrek kan optreden in planten en er sprake kan zijn van Al toxiciteit (bij een hoge Al/Ca ratio in het zoutextract). Het herstel van de buffering kan bijdragen aan de ontwikkeling van een soortenrijkere heide en/of heischraal grasland. Over het algemeen volstaat een eenmalige bekalking van 2000 kg Dolokal per hectare. Uit onderzoek (De Graaf et al., 2009) is tevens gebleken dat in soortenarme heideterreinen de kaliumconcentraties in het zoutextract lager zijn (mediane waarde (10-90 percentielen): 153 (88-380) µmol/kg) dan in
59
soortenrijke heiden en heischrale graslanden (283 (110-872) µmol/kg). Uit de dataset van B-WARE zijn er indicaties dat toedienen van Dolokal het uitspoelen van K bespoedigt. Dit is ook niet onlogisch aangezien door oplossen van Ca- en Mg-carbonaten uit de Dolokal, de concentratie aan Ca2+ en Mg2+ ionen in het bodemvocht sterk toeneemt waardoor K + van het bodemcomplex wordt verdrongen. Het is daarom raadzaam om, zeker wanneer sprake is van relatief een K-arme bodem ook een ander, relatief K-rijk, steenmeel toe te dienen (bijvoorbeeld Vulkamin). K-gebrek leidt niet alleen tot groeistoornissen (o.a. slechte doorworteling) maar induceert ook een stikstofoverschot in de plant en maakt deze daardoor gevoeliger voor vraat en ziekten. Dit verschijnsel treedt in de Maasduinen op bij Jeneverbes en Zomereik (Lucassen et al., 2011, 2014) en het is aannemelijk dat dit zo ook werkt bij kruiden. Op de locaties waar een eenmalige bekalking wordt geadviseerd, wordt aanbevolen om te bekalken met 2000 kg Dolokal en (i.v.m. de relatief lage K-concentraties) 1000 kg K-rijk steenmeel (bijvoorbeeld Vulkamin) per hectare. In het Voltherbroek en Agelerbroek waren redelijk wat locaties waar het zinvol is om na ontgronden aanvullend te bekalken. In het Agelerbroek betrof dit met name de noordwestelijk gelegen gronden met potenties om te ontwikkelen tot droog schraalland en droge heide (P1 t/m P15).
In het Voltherbroek kwamen deze locaties meer diffuus voor. De eerste jaren na de het afgraven van de voedselrijke toplaag dient maaibeheer plaats te vinden om de ontwikkeling en uitbreiding van algemene/ruigte soorten te beperken. Doordat vaak vele zaden aanwezig zijn kunnen deze algemene soorten, ook onder P-arme condities, tot ontwikkeling komen. Door middel van een maaibeheer en het aanbrengen van maaisel of plagsel kan de groei van ongewenste algemene soorten worden onderdrukt. Opgemerkt dient te worden dat de lokale ontwikkeling van ruigtes of kruidenrijke graslanden op zichzelf niet nadelig is en zelfs kan bijdragen aan de diversiteit van een gebied. Vlinders, sprinkhanen, vogels en kleine zoogdieren kunnen hier van profiteren. Op de afgegraven locaties wordt geadviseerd om kort na afgraven (<1 jaar) maaisel/plagsel op te brengen uit goed ontwikkelde referentielocaties om kolonisatie door doelsoorten te stimuleren. Op voormalige landbouwgronden is van de oorspronkelijke zaadbank vaak niets meer over. Natte, venige laagtes kunnen een uitzondering vormen. Zonder het uitstrooien van vers maaisel of plagsel uit geschikte referentiegebieden is de kans op vestiging van doelsoorten klein. Veel zeldzame en bijzondere soorten (meestal tevens de doelsoorten) vestigen zich doorgaans niet of slechts na lange tijd op de herstelde terreinen.
Het herintroduceren van doelsoorten uit zo lokaal mogelijke bronnen (in verband met de genetische diversiteit en de aanpassing aan lokale omstandigheden) leidt onder de juiste bodemchemische en hydrologische omstandigheden tot een succesvol herstel van ontgronde terreinen. Herintroductie van doelsoorten kan bijvoorbeeld door het aanbrengen van maaisel of plagsel waarbij idealiter 1m2 vers verzameld maaisel over 1(-2) m2 bodem wordt verspreid. Wanneer dit niet mogelijk is, kan het maaisel in een lagere dichtheid of in kleinere over het gebied verspreide zones worden opgebracht. Wanneer vers plagsel of bodemmateriaal uit referentielocaties wordt opgebracht (enten), wordt ook bodemleven (o.a. mycorrhiza schimmels) geïntroduceerd. Mycorrhiza schimmels zijn van belang bij de opname van nutriënten onder voedselarme omstandigheden. Daarnaast beschermen ze de kiemlingen tegen verdroging. Het aanbrengen van maaisel of plagsel op een dichte zode is geen geschikte maatregel door het ontbreken van vestigingsplekken. Het achterwege laten van deze maatregel is zonde van de vele inspanningen die zijn gedaan om de juiste abiotische randvoorwaarden (bodem en hydrologie) te creëren voor de beoogde doelsoorten. Jaarlijks maaien en afvoeren (gemiddelde P-afvoer 10 kg/ha/jr) is op (sterk) met fosfaat verrijkte percelen niet optimaal voor een efficiënte afvoer van fosfaat.
Een alternatief is uitmijnen (gemiddelde P-afvoer 40 kg/ha/jr): een ‘natuurvriendelijke’ vorm van het voeren van intensieve landbouw. Wanneer de huidige zode voldoende productieve soorten bevat kan met behulp van stikstof- en kalibemesting de P-afvoer worden vergroot. Wanneer deze te weinig productieve soorten bevat wordt geadviseerd om in te zaaien met een grasklaver mengsel. In combinatie met aanvullende kalibemesting wordt de productiviteit, en daarmee ook de P-afvoer, geoptimaliseerd. Hiervoor
60
kunnen door middel van aanvullende analyses door het Louis Bolk Instituut gerichte bemestingsadviezen worden opgesteld. De percelen dienen gedurende een lange periode voldoende droog te vallen zodat 4-5 snedes gemaaid kunnen worden. Dit maakt het nemen van vernattingsmaatregelen meestal niet mogelijk. Voor een succesvolle ontwikkeling zijn niet alleen de bodemchemische omstandigheden leidend. De hydrologie dient eveneens te worden geoptimaliseerd. Voor grondwaterafhankelijke natuurtypen zoals heischrale graslanden, blauwgraslanden en dotterbloemhooilanden is grondwaterinvloed in de wortelzone of het maaiveld vereist van circa oktober/november t/m maart/april om verzuring, de vorming van regenwaterlenzen en de ontwikkeling van zure vegetaties (op kansrijke locaties voor (zwak) gebufferde schraallande/hooilanden) tegen te gaan. Op plekken waar regenwater stagneert kunnen veenmossen gaan domineren, vooral op gebufferde bodems omdat hier veel CO2 beschikbaar komt. Inundatie met P-rijk oppervlaktewater en/of de afzetting van P-rijk slib kan tot verrijking en daarmee tot verruiging leiden.
61
nee
ja ja nee ja nee nee
N10.01 (hg) N11.01 N07.01 N11.01 N11.01
Vochtig heischraal grasland Droog heischraal grasland Droge heide Droog heischraal grasland Droog heischraal grasland Droog heischraal grasland
0 0 0 13 0 3
0 0 0 14 0 17
0 0 0 14 0 21
6657 8528
1940
43 44
236
7 8 6 6 6 6 6 6 7 7 5
8
20 11 17 7 10 7 7 16 18 14 9 16 20 28
6 21 4 17 18 34 7 9 9 15 23 11 10 7
121 100 89 63 76 98 73 119 134 111 100 108 153 175
0,10 0,20 0,20 0,25 0,23 0,14 0,18 0,29 0,34 0,14 0,21 0,24 0,22 0,14
2,2 3,0 3,0 5,3 2,0 6,4 2,0 4,6 8,3 3,3 6,4 2,2 3,6 2,5
218 599 598 1306 450 860 367 1358 2786 466 1364 520 809 347
1,3 1,4 1,4 1,4 1,4 1,3 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 1,3 1,3
8 10 6 6 9 7 7 6 6 10 10 9 8 6
1 2 1 1 1 2 1 1 1 2 2 1 2 1
BCX B C B B BX B BC BC BX BX BC BX BX
zand, iets geroerd zand, gelaagd met insp.lenzen zand zand zand zand, iets geroerd zand zand, uitlopende insp. zand, uitlopende insp. zand, iets geroerd zand, iets geroerd zand, uitlopende insp. zand, iets geroerd zand, iets geroerd
65-85 25-45 50-70 25-45 45-60 25-45 65-85 45-65 65-85 20-40 20-40 40-60 25-45 45-65
65
25
50
25c
45
25c
65
45c
>85
20
20c
40
25a
45
90
100
100
120
125
115
80
80
130
130
130
150
150
150
110
120
7
8
9
10
11
12
13
14
nee ja ja ja nee nee ja ja
N07.01 N07.01 N10.01 (hg) N11.01 N11.01 N10.01 (hg) N07.01
Droge heide Droge heide Vochtig heischraal grasland Droog heischraal grasland Droog heischraal grasland Vochtig heischraal grasland Droge heide Droge heide
0 10 33 0 16 0 0 0
33 0 21 0 4 0
33 2 21 0 4 0
1400 1020
339
7 7
N06.04
Vochtige heide
N07.01
Droge heide
N10.01 (bv)
Nat schraalland (blauwgrasland, veldrusschraalland, kleine zeggenvegetatie)
N10.01 (hg)
Nat schraalland (vochtig heischraal grasland)
N10.02
Vochtig hooiland (dotterbloemhooiland)
N11.01
Droog schraalland
N14.01
River- en beekbegeleidend bos (elzenbroekbos)
N14.02
Hoog- en laagveenbos (berkenbroekbos)
N12.02
Kruiden- en faunarijke akker
N12.03
Glanshaverhooiland nee nee nee
N10.01 (bv)
N10.01 (bv)/N10.02 nee
nee
N10.01 (bv)
N10.01 (bv)/N10.02 nee
nee
N11.01
N10.01 (bv)/N10.02 nee
nee
N10.01 (bv)
N11.01 N10.01 (hg) N10.01 (bv)
Nat schraalland Droog schraalland Nat schraalland/Vochtig hooiland (dotterbl.) Nat schraalland Nat schraalland/Vochtig hooiland (dotterbl.) Nat schraalland Nat schraalland/Vochtig hooiland (dotterbl.) Droog schraalland Vochtig heischraal grasland Nat schraalland
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
0 36 16 0 17 6 0 16 0 8
233
12094
34
5 10 5 7 18 14 20 28 11 19
24 176 122 68 240 62 286 465 66 487
15 89 104 48 95 27 120 124 31 62
49 294 245 117 363 121 489 343 118 352
0,10 0,04 0,03 0,04 0,07 0,08 0,03 0,06 0,06 0,04
1,5 11,9 12,2 4,2 7,1 4,8 10,0 7,9 5,3 8,4
155 486 382 161 491 377 284 441 303 377
1,4 0,9 0,7 1,1 1,4 1,5 1,1 1,3 1,6 1,0
15 18 31 22 19 15 24 19 13 14
1 6 11 4 3 1 6 2 0 2
XX Ap Ax xx xx Xx axx Cx C x
zand, geroerd zand, bv, opgebracht leem, sterk zandig, geroerd zand, verstoord leem, verstoord zand, brok leem, verstoord leem, stug humeus leem, iets geroerd zand leem, iets geroerd
45-65 0-25 25-45 60-80 25-45 65-85 40-55 25-45 45-65 25-40
45
0c
25b
60
25b
65
40
25c
45
25
40
50
50
80
110
120
130
150
80
90
100
120
125
21
22
23
24
25
85
nee N10.02 Vochtig hooiland (dotterbl.) 0
0
88
6
87
0,03
457
0,6
40
leem, sterk zandig, geroerd
25-45
50
120
90
20
16
33
28152
39885
68
59
nee
nee
nee N10.01 (hg) Vochtig heischraal grasland
0
0
0 30
306
5763 24494
6 42
6
31 123
10
59 318
0,16
2,1 14,0
334
1,4
12
1 18
C Ax
zand, grindig gelaagd
35-55
35
25b
45
130
100
19
79
nee N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
0
120
25450
34
23
108
42
204
0,04
6,0
239
1,3
17
1
C
zand, lemig, gelaagd
45-65
45
40
130
100
18
23410
nee N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
0
159
13456
15
12
62
31
129
0,07
4,2
275
1,3
14
1
C
zand
35-55
35
60
130
100
17
10
nee N11.01
Droog heischraal grasland
0
0
0
136
5751
57
8
36
14
73
0,06
1,9
109
1,4
8
0
C
zand
20-40
20
75
130
110
16
1443
0
3621
10
108
0
482
370
10
5632
2281
N11.01
51
84
N07.01
130
ja
N11.01
Droog heischraal grasland
13
19
19
9
20
11
132
0,20
6,0
1208
1,2
7
2
BCX
zand, iets geroerd
45-65
45c
110
150
6
15
ja
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
0
10
34
8
105
0,16
2,5
402
1,5
17
1
BC
zand, uitlopende insp.
75-95
75
645
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
10
10
12
27
14
134
0,17
4,6
782
1,4
14
2
XX
zand, sterk verstoord
40-60
40b
70
100
5 2379
nee
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
2
5961
7
9
152
0,14
3,3
446
1,2
19
6
zand, oud esdek
40-60
40
90
120
4
118
nee
N07.01
Droge heide
0
0
0
571 1552
2476
67 442
8
22
6 10
114
0,14
1,5
210
1,4
10
1
C Aan
zand
45-65
45
100
130
3
130
nee
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
0
3
44
19
69
0,11
2,2
248
1,0
22
6
BEX
zand, iets ger., uitsp.
30-50
30c
469
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
8
13
6
113
19
172
0,11
7,3
783
1,1
14
4
Ap
zand, bv
20-30
20c
50
130
90
2 6389
ja
N07.01
Droge heide
0
0
0
428
1077
15
7
28
4
100
0,06
1,0
6
18
Bekalking
Code
Natuurpotentie
M8
M5
M3
K-z
Ca-z
Al-z
K-t
Fe-t
Ca-t
Al-t
Pbs
P-t
57
1,3
V
1
C
µmol/l mmol/l mol/mol mmol/l mmol/l mmol/l mmol/l umol/l umol/l umol/l Ols-P
kg/l MV
%
% OS
HZT
zand
45-65
cm-mv bv=bouw voor
45
90
150
125
1
GHG Advies Diepte Grondsoort
GWS GLG
Nr
Tabel 4.3. Natuurpotenties met bekalkingsadviezen op de ontgrondingsdiepten in het Voltherbroek en Agelerboek uitgaande van de tijdens de veldbemonstering vastgestelde GLG en GHG. De daadwerkelijke natuurtypen hangen sterk af van de daadwerkelijke (toekomstige) grondwaterpeilen (na eventuele hydrologische maatregelen).
Natuurbeheertype
62
6282
90
5
12
11
90
0,30
2,9
867
1,4
17
3
B
80-100 zand
80
nee ja N10.01 (hg)/N10.01 (bv) ja
122
2484
275
nee
N11.01
Droog heischraal grasland
0
1
8
111
3694
211
6
30
10
240
0,12
4,4
510
1,3
12
4
B
zand, inspoeling
40-60
N11.01
Droog heischraal grasland
0
0
0
40b
ja N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
0
57 133
4716
9
80
12
319
0,05
5,3
272
1,3
13
3
Bx
zand, inspoeling
25-45
25
44200
74 162
30
437
126
457
0,03
3,1
104
1,5
20
3
BC
leem, vet
25-45
25
60
38
20
nee
120
ja
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
0
500
3367
78
10
37
11
175
0,20
2,8
579
1,6
12
1
BC
80-100 zand, uitlopende insp.
120
37
80
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
0
90
ja
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
5
5
5
6
363
0,00
3,6
3
1,4
23
3
leem, sterk zandig, opgebracht
40-60
40
48
8 317
6 125
105
0,33
3,8
1255
1,5
12
1
B Xx
zand
65-85
65a
60
36
nee nee nee nee nee nee
N10.01 (hg) N10.01 (hg) N10.01 (bv) N10.01 (bv)
Vochtig heischraal grasland Vochtig heischraal grasland Nat schraalland Nat schraalland
0 0 0 0
0 0 0 0
6 12 0 0
53 155
45942 12275
72 25
10 6 10 8
95 442 109 652
34 68 31 44
95 285 110 160
0,11 0,05 0,03 0,01
4,3 8,1 4,8 25,3
452 389 146 273
1,6 1,6 1,6 1,5
12 19 13 16
1 3 1 2
c Bxx C Xx
zand, omgeploegd leem, sterk geroerd zand leem, omgeploegd
20-35
20-40
30-50
20-35
20
20
30
20
30
20
20
25
110
110
85
80
50
60
50
55
53
54
52
ja
N10.01 (hg) Vochtig heischraal grasland 0
0
0
12
81
16
243
0,06
3,2
205
1,4
14
3
B
zand, inspoeling
40-60
40
51
ja
N11.01 Droog heischraal grasland 5
7
7
4
13
22
80
0,24
4,5
1064
1,4
15
2
E
zand, sterk uitspoeling
25-40
25b
70
140
100
N11.01 Droog heischraal grasland 0
0
0
7
58
13
228
0,11
3,0
344
1,4
12
3
A
zand, esdek
40-55
40
130
50
nee N10.01 (bv) Nat schraalland
0
0
355
3264
47
6
71
19
142
0,08
5,3
430
1,6
15
1
C
zand
60-80
40
90
60
145
nee N11.01
Droog heischraal grasland
0
0
0 10
165
7655
147
7
63
17
174
0,15
2,3
350
1,5
14
2
Bxc
zand, geroerd, ijzeroer
25-45
25
60b
80
130
100
49
nee N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
0
40
146 67328
23
299
108
397
0,01
3,8
33
1,6
18
3
c
leem, vet
20-40
20
48
nee N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
7
18
524
111
722
0,03
9,9
1,4
25
8
leem, bv
0-20
0a
20
60
47
nee N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
0
22
73875
17
50
1041
158
582
0,01
5,8
46 336
1,3
28
5
C Apx
beekleem
15-35
15
10
90
110
55
46
nee
45
nee
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
0
114
78515
50
24
521
139
327
0,01
5,1
60
1,0
37
8
C
beekleem
40-60
40
10
90
35
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
44
ja N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
0
N06.04
Vochtige heide
N07.01
Droge heide
N10.01 (bv)
Nat schraalland (blauwgrasland, veldrusschraalland, kleine zeggenvegetatie)
N10.01 (hg)
Nat schraalland (vochtig heischraal grasland)
N10.02
Vochtig hooiland (dotterbloemhooiland)
N11.01
Droog schraalland
N14.01
River- en beekbegeleidend bos (elzenbroekbos)
N14.02
Hoog- en laagveenbos (berkenbroekbos)
N12.02
Kruiden- en faunarijke akker
N12.03
Glanshaverhooiland 203
5068
188
305
0
4307
58
190
0,01
4,3
58
1,5
18
3
leem, sterk zandig, sterk ger. bv
0-20
0
33
9 15
73 548
17
191
0,06
4,5
283
1,5
12
1
BX Apxx
zand, iets geroerd
30-50
30
20
55
60
85
90
Vochtig heischraal grasland
0
0
0
7
14
11
140
0,10
2,4
237
1,5
16
3
Aan
zand, esdek
40-60
40
43
N10.01 (hg)
Droog heischraal grasland
8
5
10
106
0,19
5,3
1,4
14
3
42
nee N11.01
Vochtig heischraal grasland/Nat schraalland
0
0 15
0 15
8
32
9 22
223
0,06
3,1
200 1035
1,4
12
2
80-100 zand, uitlopende insp. Ap
80
BC
164
zand, bv
1471
20-40
80
100
41
250
20c
110
130
40
90
90
130
35
20
nee
100
ja
N07.01
Droge heide
0
0
0
9
36
8
192
0,05
2,1
98
1,6
12
1
C
zand
55-75
N11.01
Droog heischraal grasland
2
45
ja
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0 14
0 22
5
19
30
132
0,11
7,6
840
1,3
18
4
zand, bv
20-35
10
26
16
148
0,10
2,5
251
1,7
13
1
B Ap
zand
40-60
40
100
130
34
20c
ja
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
4
3648
159
4
112
5
16
12
91
0,17
3,7
608
1,5
13
1
B
zand
20-40
20a
45
70
33
120
nee
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
0
8
42
17
212
0,06
4,5
264
1,6
13
1
Bx
zand, iets geroerd
25-45
25
55
70
32
125
nee
N10.01 (hg)/N10.01 (bv) nee
Vochtig heischraal grasland/Nat schraalland
0
0
0
173
9074
25
7
16
25
124
0,09
2,1
185
1,4
14
2
B
zand, sterk ingespoeld
40-60
125
80
31
40
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
0
60
nee
N10.01 (hg)
Nat heischraal grasland
0
0
0
858
61
65
33
117
0,04
4,7
207
1,6
15
1
c
zand
60-80
162
4351 11745
39
6 12
103
13
161
0,06
3,3
197
1,5
12
1
BC
zand
40-60
60
40
120
70
30
40c
nee
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
19
6
166
30
241
0,06
8,1
489
1,3
19
4
Ap
20c
zand, bv
70
140
100
29
20-40
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
19
99
52
166
0,02
6,7
124
1,7
13
1
c
0
18848 1258
nee
nee
N06.04
Vochtige heide
0
0
0
1053 2
12
ja
N06.04
Vochtige heide
0
0
0
1312
31
leem, sterk zandig
35-55
35
ja
N11.01
Droog heischraal grasland
20
20
20
Vochtig hooiland (dotterbloemhooiland)/elzenbroekbos N10.02/N14.01
Bekalking
Code
Natuurpotentie
M8
M5
M3
K-z
50
10
537
107
208
0,05
16,8
823
1,2
leem, sterk zandig , sterk ger. bv
20-35
20c
26
30
100
70
28
7
110
130
27
39
1272
64
8
28
4
120
0,20
1,6
328
1,5
7
1
C
zand
50-70
50
Ca-z
5
20
12
105
0,38
6,1
8
Al-z
K-t
Fe-t
Ca-t
Al-t
Pbs
P-t
2343
1,3
V
2
Bx
µmol/l mmol/l mol/mol mmol/l mmol/l mmol/l mmol/l umol/l umol/l umol/l Ols-P
kg/l MV
%
% OS
HZT
zand, inspoeling
30-50
cm-mv bv=bouw voor
30c
Apxx
120
140
26
GHG Advies Diepte Grondsoort
GWS GLG
Nr
Tabel 4.3. Vervolg natuurpotenties met bekalkingsadviezen op de ontgrondingsdiepten in het Voltherbroek en Agelerboek uitgaande van de tijdens de veldbemonstering vastgestelde GLG en GHG. De daadwerkelijke natuurtypen hangen sterk af van de daadwerkelijke (toekomstige) grondwaterpeilen (na eventuele hydrologische maatregelen).
Natuurbeheertype
63
K-t 9 5 10
Fe-t 313 266 119
Ca-t 35 49 26
Al-t 225 253 107
Pbs 0,06 0,00 0,08
P-t 8,7 2,6 11,3
540 9 853
1,3 1,6 1,7
V
15 18
3 1 0
Cx C
zand
20-40 60-80
20
>80
Ca-z nee nee nee
N10.01 (hg) N10.01 (bv) N06.05
Vochtig heischraal grasland Nat schraalland Zw ak gebufferd w ater
0 0 4
4 0 29
24 0 46
ja nee nee nee nee
N10.01 (bv) N10.02 N10.01 (bv)
Nat schraalland Vochtig hooiland (dotterbloemhooiland) Nat schraalland
0 0 0
12 0 0
46 24 0
18 29 13
253 500 66
50 96 29
184 651 118
0,04 0,04 0,05
15,4 12,4 4,2
570 435 226
1,5 1,0 1,6
20 16 11
1 3 0
C XX C
zand, sterk siltig leem, sterk verstoord
75-95 0-20 60-80
75c
0c
60
30
30
40
130
130
130
90
90
110
85
86
84
ja
N10.02 Vochtig hooiland (dotterbloemhooiland) 0 0 7
19
488
163
1005
0,03
10,7
334
1,0
26
8
A
leem, oud mv
20-40
20
50
110
80
83
nee
N11.01 Droog heischraal grasland 0 0 0
10
105
19
186
0,11
3,0
337
1,4
11
1
cx
zand, sterk siltig, geroerd
25-45
25
80
140
110
N11.01 Droog heischraal grasland 0 0
0
2025
5564
185
231
0,09
3,3
294
1,3
12
2
zand, ijzeroer, steenharde laag c
60-80
60
82
nee N07.01 Droge heide 0
0
13
1049
5910
177
7 10
28 100
8 14
150
0,07
6,2
447
1,0
19
7
A/O
veraard veen, sterk zandig
40-60
40a
110
150
nee
81
nee
N10.01 (bv) Nat schraalland 0
0
13
341
42717
22
12
405
108
367
0,05
8,6
396
1,3
26
3
C
beekleem
45-65
45
50
130
90
80
nee
N10.01 (bv) Nat schraalland 0
0
0
40
396
92
419
0,06
4,5
249
1,4
19
4
Cxx
leem, sterk geroerd
25-40
25
50
130
N10.01 (bv) Nat schraalland 0
0
0
17
339
89
683
0,05
6,4
301
1,4
21
3
ax
leem, geroerd beekleem
40-60
40
100
nee N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
7
8
12
188
49
272
0,16
4,3
692
1,4
15
1
zand, opgebrachte bv
79
ja N10.02
Vochtig hooiland (dotterbloemhooiland)
0
5
21
17
193
73
613
0,08
7,1
562
1,1
24
7
xx Apxx
leem, venig, sterk verstoord
30c
20b
40
110
80
20-40
30c
40
110
80
78
ja
77
ja
N06.05
Zw ak gebufferd w ater
61
61
61
14
82
16
111
0,31
12,8
4003
1,6
13
0
C
zand
65-85
>85
30
100
80
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
6
5
48
12
80
0,13
4,0
502
1,4
10
1
76
ja N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
6
7
6
50
13
69
0,16
4,2
651
1,5
14
0
c
zand, geroerd
20-40
20a
35
90
50
75
bx
zand
45-65
45a
30
110
70
74
N11.01
Droog heischraal grasland
0
0
0
119
2972
95
13
256
0,07
4,4
1,3
14
64
65
N06.04
Vochtige heide
N07.01
Droge heide
N10.01 (bv)
Nat schraalland (blauwgrasland, veldrusschraalland, kleine zeggenvegetatie)
N10.01 (hg)
Nat schraalland (vochtig heischraal grasland)
N10.02
Vochtig hooiland (dotterbloemhooiland)
N11.01
Droog schraalland
N14.01
River- en beekbegeleidend bos (elzenbroekbos)
N14.02
Hoog- en laagveenbos (berkenbroekbos)
N12.02
Kruiden- en faunarijke akker
N12.03
Glanshaverhooiland zand
49
54
28
250
12590
32661
29473
1464
229
129
299
270
ja ja (bv) N10.01 (hg)/N10.01
Vochtig heischraal grasland/Nat schraalland
0
0
0
723
2897
48 788
7 13
45
12
144
0,01
2,1
19 297
1,6
15
3
zand, uitlopende insp.
35-55
35
90
150
110
73
1
C BC
zand
65-85
65
70
140
110
72
nee
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
0
6
44
6
136
0,00
1,3
3
1,5
8
1
C
zand
50-70
50
ja
(hg) Droog heischraal grasland/Vochtig heischraal grasland N11.01/N10.01 nee
0
0
12
267
4167
75
13
111
16
302
0,07
6,2
432
1,3
9
2
C,x
zand, iets geroerd
30-50
30c
90
130
71
ja
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
0
66
29229
34
5
232
47
192
0,05
6,4
293
1,6
16
2
zand, sterk siltig, iets geroerd Cx
20-40
20
20
110
60
70
ja
N11.01
Droog heischraal grasland
0
0
0
13
96
14
218
0,02
4,0
99
1,5
10
1
C
zand
45-65
45
90
150
110
69
nee
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
0
11
57
16
261
0,06
4,9
277
1,5
15
2
Bcx
zand, iets gevlekt
55-75
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
8
43
19
55
nee N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
0 14
19
73
34
303
0,09
5,6
1,4
19
3
zand, sterk siltig, ger. insp.
20-40
142
0,01
5,2
38 507
1,7
15
0
C Bx
zand
60-80
60
20c
40
120
70
ja
68
nee
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
7
22
477
11759
72
14
83
33
120
0,08
7,1
589
1,7
14
0
C
zand
40-60
40c
20
90
50
67
nee
N11.01
Droog heischraal grasland
0
0
0
296
3308
121
7
65
10
165
0,00
2,2
3
1,7
13
1
C
zand
55-75
55
nee
N11.01
Droog heischraal grasland
0
0
4
268
5201
85
8
34
16
269
0,11
3,6
403
1,5
18
3
Bx
zand, iets geroerd
35-55
35a
95
120
N11.01
Droog heischraal grasland
0
0
0
256
6320
66
nee
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
0
460
4643
68
9
64
14
187
0,07
3,1
229
1,5
1
zand, ijzeroer, geroerd
30-50
30
90
186
8
44
11
158
0,04
4,5
188
1,5
8 10
1
C Bx
zand
25-45
25
75
120
nee
100
ja
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
0
797
7393
33
4
104
16
102
0,03
3,7
100
1,6
14
1
C
zand
50-70
50
100
63
140
75
nee
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
0
1728
5217
28
10
77
17
137
0,03
3,8
100
1,6
12
0
C
zand
45-65
45
ja
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
18
20
20
9
43
18
165
0,24
6,3
1484
1,6
12
1
Bx
zand, ger. inspoeling
60
90
62
130
25-45
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
25c
nee
N11.01
Droog heischraal grasland
0
0
0
17
92
51
180
0,02
7,7
157
1,7
1
C
zand, sterk siltig
60-80
0
13
86
10
210
0,04
4,8
213
1,5
8 14
1
BCx
zand, iets gevlekt
40-60
60
60
61
0
90
150
60
110
40
nee
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
0
20
80
30
162
0,02
4,6
110
1,6
15
0
C
zand
40
40-60
nee
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
4
11718
157
16
20
94
16
99
29
143
0,10
5,5
566
1,6
14
20-40
90
55
59
20b
1
(hg) Droog heischraal grasland/Vochtig heischraal grasland N11.01/N10.01 ja
0
C
N11.01
Droog heischraal grasland
3
0
zand
ja
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0 18
13
20
246
0,03
3,8
113
1,6
11
1
0
91
12
87
30
245
0,12
6,9
853
1,4
14
3
C
0
3446 12064
622
16
91 131
11
203
0,09
3,1
295
1,6
13
1
C Xx
zand
55-75
zand, gebroken ijzeroer
20-40
zand
60-80
55
90
60
130
58
20c
24
49
21
369
0,15
5,5
851
1,3
26
4
zand, sterk siltig, geroerd
100
57
20-40
Axx
24
(hg) Droog heischraal grasland/Vochtig heischraal grasland N11.01/N10.01 nee
Bekalking
Code
Natuurpotentie
M8
M5
M3
133
61
K-z
314
29993
2
73
14
20c
zand, lemig
0-20
Al-z
µmol/l mmol/l mol/mol mmol/l mmol/l mmol/l mmol/l umol/l umol/l umol/l Ols-P
kg/l MV
%
22
% OS
HZT
klei, sterk zandig, sterk ger. bvApxx
cm-mv bv=bouw voor
0a
16
60
0
70
20
56
120
20
90
70
55
GHG Advies Diepte Grondsoort
GWS GLG
Nr
Tabel 4.3. Vervolg natuurpotenties met bekalkingsadviezen op de ontgrondingsdiepten in het Voltherbroek en Agelerboek uitgaande van de tijdens de veldbemonstering vastgestelde GLG en GHG. De daadwerkelijke natuurtypen hangen sterk af van de daadwerkelijke (toekomstige) grondwaterpeilen (na eventuele hydrologische maatregelen).
Natuurbeheertype
64
nee nee nee
N10.01 (bv) N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
1 Nat schraalland Zw ak gebufferd ven
9 1
22 24
31 38
13 24
39 32
475 572
65 51
541 262
0,07 0,04
14,0 19,3
1010 820
1,4 1,3
24 26
4 2
klei klei
0-10 0-20
0b 0a
B2-oever
B2-ven
nee nee nee
N10.01 (bv) N10.01 (bv)
Nat schraalland Nat schraalland
0 0
0 0
0 0
90 64
101 21869 48414
11 5
99 100
623 766
35 117
187 355
0,04 0,03
6,7 8,9
249 268
1,6 1,2
16 29
2 5
leem zandig veel roest klei grijs
30-65 20-40
30 20
50
90
95
95
B7-a
B8-a
35
nee
nee
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
0
64
26825
52
7
172
848
48
298
0,05
5,2
236
1,5
20
2
stevige leem zandig, roest
25-65
25
25
100
Nat schraalland
0
0
0
6
98
720
58
243
0,03
8,0
203
1,3
19
2
klei, zandig roest
B5-b
100
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
22
53
73 43
35290
7
10
33
489
59
490
0,06
16,7
1008
0,8
36
11
klei bruin, bv
0-20 20-45
0c/20
80
B5-a
B6-a
nee
N10.01 (hg)
Vochtig heischraal grasland
0
0
0
58
124 14973
5
39
97
15
117
0,16
2,9
456
1,1
17
2
leem roest
20-40
20
50
90
100
B4-a
N10.01 (bv)
nee
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
0
59
26614
51
4
138
485
40
248
0,05
3,8
185
1,5
19
3
klei roest
20-40
20
20
65
55
B3-a
nee
nee
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
6 15
7
34
134
35
173
0,10
4,9
511
1,3
15
850
7
39
186
24
212
0,08
5,4
457
1,5
23
2
50
3
80
zand
80
klei
B2-a
B1-oever 18011
N10.01 (bv)
Nat schraalland
0
0
13
163
10
12
86
1052
104
445
0,03
438
21
Bekalking
Code
Natuurpotentie
M8
M5
M3
K-z
Ca-z 50927
Al-z
K-t
FC/P
Fe-t
Ca-t
Al-t
Pbs
P-t 13,4
Ols-P
1,5
22
5
klei, roest
20-30
20a
mmol/l mol/mol mmol/l mmol/l mmol/l mol/mol mmol/l mmol/l umol/l mol/mol umol/l
0-10
20
V
25-50
80
µmol/l
kg/l
% OS
% Grondsoort
MV
GHG Advies Diepte
0b
.
GWS GLG
cm-mv cm-mv cm-mv
25c
B1-a
Locatie
Tabel 4.3. Vervolg natuurpotenties met bekalkingsadviezen op de ontgrondingsdiepten in het Voltherbroek en Agelerboek (reeds bestaande natuur B1 t/m B8) uitgaande van de tijdens de veldbemonstering vastgestelde GLG en GHG. De daadwerkelijke natuurtypen hangen sterk af van de daadwerkelijke (toekomstige) grondwaterpeilen (na eventuele hydrologische maatregelen).
Natuurbeheertype
N06.04
Vochtige heide
N07.01
Droge heide
N10.01 (bv)
Nat schraalland (blauwgrasland, veldrusschraalland, kleine zeggenvegetatie)
N10.01 (hg)
Nat schraalland (vochtig heischraal grasland)
N10.02
Vochtig hooiland (dotterbloemhooiland)
N11.01
Droog schraalland
N14.01
River- en beekbegeleidend bos (elzenbroekbos)
N14.02
Hoog- en laagveenbos (berkenbroekbos)
N12.02
Kruiden- en faunarijke akker
N12.03
Glanshaverhooiland
65
Figuur 4.5. Overzicht van de ruimtelijke variatie in potenties voor ontwikkeling natuurtypen behorend bij de ontgrondingsadviezen voor het creëren van P-gelimiteerde omstandigheden zoals vermeld in figuur 4.4. Deze zijn sterk gebaseerd op de in het veld vastgestelde GLG en GHG. De daadwerkelijke natuurtypen zullen sterk afhangen van de toekomstige hydrologie.
66
Figuur 4.6. Indruk van het deelgebied in het noordoosten van het Voltherboek (B1 t/m B8) met ontwikkeling van een zeer zwak gebufferd ven (samenstelling oppervlaktewater zie tabel) en potentie tot ontwikkeling van nat schraalland op een beperkte ontgrondingsdiepte.
Tabel 4.3. Samenstelling van het oppervlaktewater in het ven tussen locatie B1 en B2 in het Voltherbroek. De chemie laat zien dat het water zeer zwak gebufferd en zeer oligotroof is en dus uitstekend van kwaliteit. De concentraties zijn gegeven in µmol/l m.u.v. de alkaliniteit die gegeven is in µeq/l.
pH 6,97
Alkaliniteit 238,4
EGV 19
CO2 39
HCO3149
NO30,3
NH4+ 1,6
PO4 0,3
Na+
K+
Cl-
27,9
6,8
56,4
tot-Al 7,5
tot-Ca 61,5
tot-Fe 5,3
tot-K 8,8
tot-Mg 19,3
tot-Mn 0,2
tot-Na 34,9
tot-P 1,0
tot-S 5,6
tot-Si 47,5
tot-Zn 0,2
67
4.2 Grondwaterkwaliteit Een compleet overzicht van de grondwatersamenstelling gemeten op overgangen tussen landbouw en natuur en in delen van het elzenbroek (locaties zie figuur 1.2). wordt gegeven in Bijlage 4. De concentraties aan elementen, waaronder elementen die kunnen afspoelen van landbouwgronden en in potentie een negatief effect teweeg kunnen brengen in grondwater gevoede natuur (sulfaat, nitraat, ammonium, fosfor), worden gegeven in figuur 4.7. In deze figuur zijn ter vergelijking ook grondwater data opgevoerd afkomstig van een groot aantal elzenbroekbossen gelegen in voormalige Maasmeanders. Deze broekbossen bleken zeer gevoelig voor vermesting ten gevolge van een hoge sulfaatbelasting. De bodemopbouw met de grondwaterstand ten opzichte van maaiveld (4 september 2016) ter hoogte van peilbuizen geplaatst in het Agelerbroek en Voltherbroek wordt gegeven in figuur 4.8a. Voor Achter de Voort is dit gegeven in figuur 4.8b. Op 4 september 2016 stond het grondwater in natte kernen van het Agelerbroek en Voltherbroek circa 49 cm (locatie *1), 22 cm (locatie *2), 84 cm (locatie *3), 69 cm (locatie *4) en 150 cm (locatie *5) beneden maaiveld. Op de relatief natste delen (locatie *1, *2 en *4) was nog veen in het profiel aanwezig en domineerde Moeraszegge. Het is bekend dat onder nattere condities de veenfbraak relatief geremd wordt door zuurstofgebrek.
Op locatie *5 in het Agelerbroek waren sloten in het elzenbroek aanwezig waar de kleilaag ter plekke was afgegraven. Dit is mogelijk zo over de gehele slootlengten. Hierdoor kan het zo zijn dat de waterleiding ten oosten van het gebied sterk drainerend werkt. In Achter de Voort was het grondwaterpeil i.h.a. lager en bedroeg 160 cm (locatie *1), 186 (locatie *2) en 160 cm (locatie *3) beneden maaiveld. Het was opvallend dat ter hoogte van locatie *3 een dik zandpakket aanwezig in de ondergrond. Als dit over een groot oppervlakte het geval is dan kunnen de diepe leidingen om het gebied hier mogelijk water aan onttrekken. Uit figuur 4.7 blijkt dat eind juni 2016 het lokale grondwater op zowel de overgang van landbouw naar natuur, als in de natuurgebieden van Achter de Voort, Agelerbroek & Voltherbroek, arm was aan nitraat met uitzondering van een drietal locaties. Op slechts twee locaties werden verhoogde concentraties sulfaat aangetroffen. Verhoogde concentraties sulfaat zijn meestal het gevolg van de oxidatie van pyrietbanken (FeSx) in de ondergrond ten gevolge van verdroging (oxidatie door zuurstof) of nitraatuitspoeling vanuit landbouw (oxidatie door nitraat) (Lucassen et al., 2004c). De concentraties ammonium in het grondwater waren laag.
Ook de concentratie fosfor in het grondwater was extreem laag op zowel de overgang van landbouw naar natuur, als in de grondwater gevoede natuur. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat in het bodemprofiel van de landbouwgronden veel klei aanwezig is dat rijk is aan ijzer, calcium en aluminium. Hieraan wordt fosfor afkomstg uit meststoffen sterk gebonden waardoor het immobiel in de bodem aanwezig is. Dit bijvoorbeeld in tegenstelling tot ammonium afkomstig uit meststoffen, dat oxideert tot het goed in water oplosbare nitraat dat achtereenvolgens relatief makkelijk kan uitspoelen naar het grondwater. Wat verder opvalt is dat het grondwater niet erg rijk is aan ijzer. Hierdoor kan het zijn dat er relatief weinig opbouw van ijzer is in de kwelkernen van het gebied. Deze kunnen hierdoor gevoeliger zijn voor interne eutrofiering ten gevolge van sulfaatverontreiniging (zie paragraaf 1.3). Dat zal in toenemende mate een rol gaan spelen als de waterpeilen hoger worden en minder gaan fluctueren dan in de huidige situatie. In figuur 4.9a-b is de grondwaterkwaliteit, gemeten in de zomer van 2016, ruimtelijk inzichtelijk gemaakt voor de deelgebieden Voltherboek en Agelerbroek. Voor Achter de Voort zijn deze kaarten gegeven in figuur 4.10a-b.
In het Agelerboek en Voltherbroek is enkel verontreiniging met nitraat gemeten vanuit de noordwestelijk gelegen landbouwgronden in het Agelerbroek (G1-G3). De concentratie sulfaat in het grondwater is laag in zowel het lokale grondwater dat onder invloed staat van de landbouw, als in het grondwater in de kwelgebieden van de elzenbroekbossen. Enkel in het Voltherbroek is plaatselijk een (beperkt) verhoogde concentratie sulfaat van 644 µmol/l gemeten op locatie 1 die gedomineerd wordt door Moeraszegge. Het valt verder op dat de concentratie ammonium hoger is in het grondwater van de elzenbroekbossen dan in het grondwater afkomstig van de
68
landbouw. Bossen vangen effcient atmosferisch stikstof in wat met de regen afspoelt naar de bosbodem. Verder is Zwarte els is in staat om atmosferisch stikstof te fixeren dat via bladval de bodem verrijkt. Onder verdroogde condities is er sprake van sterke mineralisatie van dit organisch materiaal. Het ammonium dat vrijkomt zal onder verdroogde minder sterk gebufferde condities in minder sterke mate worden genitrificeerd en het grondwater verrijken (zoals situatie Lemselermaten). In Achter de Voort is, in tegenstelling tot het Agelerbroek en Voltherbroek sprake van sterke verontreiniging van het grondwater met sulfaat, zowel dat afkomstig van de landbouwgronden als binnen het natuurgebied. Ook lijkt het voedende grondwater in het noordwestelijk deel sterk verrijkt met fosfor. Dit laatste hangt mogelijk samen met het zandige karakter in dit deelgebied, zoals bleek uit het bodemprofiel ter hoogte van locatie *3 (figuur 4.8b). Klei is doorgaans rijk aan ijzer calcium en aluminium en heeft een sterke bindingscapaciteit voor fosfor afkomstig uit meststoffen. Als klei grotendeels ontbreekt wordt het fosfor mogelijk minder sterk gebonden waardoor het eerder uitspoelt naar het grondwater. De grondwater data impliceren dat het niet direct noodzakelijk is om alle omringende landbouw als bufferzone in te richten omwille van een betere grondwaterkwaliteit.
Daarbij moet vermeld worden dat het om eenmalige metingen gaat. In geval van de noordwestelijk in het Agelerbroek gelegen landbouwgronden, is niet bekend wat (de omvang van) het exacte brongebied en gevoede gebied is. Dit geldt ook voor de noordwestelijk van Achter de Voort gelegen landbouwgronden. De hoge sulfaatwaarden in Achter de Voort geven wel aan dat in geval van vernattingsmaatregelen er rekening gehouden moet worden met het risico op interne eutrofiering. Zeker aangezien de ijzergehalten in het grondwater laag zijn. In de huidige hydrologische situatie zijn de waterpeilschommelingen in het gebied hoog. Dat houdt in dat er weinig zwavel kan accumuleren in de bodems en er altijd een flink deel van het ijzer in de bodem beschikbaar zal zijn om fosfor te binden. Als het gebied vernat, en de peilfluctuaties door verminderde doorstroming zouden toenemen, vindt geen oxidatie van gereduceerd S meer plaats en zal de ijzervoorraad die nog in de bodem aanwezig is (en fosfor kan binden) af gaan nemen (Lucassen et al., 2004a,b).
69
Figuur 4.7. Concentraties van enkele belangrijke parameters in het grondwater, waaronder elementen die af kunnen spoelen vanuit landbouwgrond en in potentie een negatief effect kunnen hebben op grondwater gevoede natuur (sulfaat, nitraat, ammonium, fosfor). De rode stippellijn geeft waarden aan die in de wetenschappelijke literatuur te boek staan als problematisch. Grondwaterkwaliteit op de overgang tussen landbouw en natuur (rode stippen), en op grondwater gevoede locaties in het elzenbroek (groene stippen) zijn gegeven. De zwarte stippen zijn data van een zestiental elzenbroekbossen gelegen in voormalige Maasmeanders. Deze bleken erg gevoelig voor vermesting ten gevolge van een hoge sulfaatbelasting.
70
Figuur 4.8a Opbouw van het bodemprofiel ter hoogte van de peilbuizen geplaatst in het elzenbroek van de het Voltherboek en Agelerbroek (*1, *2, *3, *4, *5 ligging zie figuur 1.2). De grondwaterstand op 4 september is gegeven met een blauwe driehoek. *1, *2, *4= dominantie van Moeraszegge; *3= dominantie van Braam en Ijle zeggen; *5= dominantie van Braam.
Figuur 4.8b Opbouw van het bodemprofiel ter hoogte van de peilbuizen geplaatst in Achter de Voort (*1, *2, *3, ligging zie figuur 1.2). De grondwaterstand op 4 september is gegeven met een blauwe driehoek. *1 = dominantie van Bosanemoon en Ijle zegge; *2, = dominantie van Hengel; *3= dominantie van Ruwe smele.