CConstaterende datDijk en Waard
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijdrage bij inspraakbijdrage - handreiking toepassing didam regels in de gemeentelijke gronduitgiftepraktijk

Commissie Raadzaal 25 augustus 2026, gemeente Dijk en WaardBij agendapunt: Publieksrondvraag - 20:0531.372 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

Dit wettelijke voorkeursrecht brengt immers mee dat de gemeente de onroerende zaak simpelweg eerst móet aanbieden (en bij aanvaarding, uitgeven) aan deze voorkeursgerechtigde. In dit kader kan worden gedacht aan het wettelijke voorkeursrecht van een pachter die (gemeentelijke) gronden regulier pacht. De gemeente is op grond van dat voorkeursrecht verplicht om bij overdracht van de eigendom van het gepachte, of bij vestiging of overdracht van een recht van erfpacht, opstal of vruchtgebruik, eerst tot aanbieding aan de pachter over te gaan.67 Dit brengt mee dat als de gemeente haar regulier verpachte gronden wil vervreemden of daarop zo’n zakelijk recht wil vestigen, de zittende pachter daarvoor (vanwege zijn wettelijke voorkeursrecht) in beginsel als enige serieuze gegadigde in aanmerking komt. Volledigheidshalve en ten overvloede wordt opgemerkt dat het bij deze wettelijke voorkeursrechten niet gaat om de gemeentelijke voorkeursrechten als bedoeld in hoofdstuk 9 van de Omgevingswet (voorheen: ‘Wet voorkeursrecht gemeenten’). Zo’n voorkeursrecht betreft immers geen voorkeursrecht van een marktpartij of aanbiedingsplicht voor de gemeente (op basis waarvan de gemeente zou kunnen menen dat die marktpartij voor de gronden als enige serieuze gegadigde in aanmerking komt), maar – juist andersom – een voorkeursrecht van de gemeente en een aanbiedingsplicht voor de marktpartij.

Het gaat daarbij dus ook niet om de situatie waarin de gemeente gronden vervreemdt, maar om de (omgekeerde) situatie waarin de marktpartij gronden vervreemdt en die (op grond van het voorkeursrecht) eerst aan de gemeente moet aanbieden. Dit ‘wettelijke voorkeursrecht’ speelt daarom bij de uitgifte van onroerende zaken door de gemeente geen rol en is in het kader van deze paragraaf dus ook niet relevant. Bij contractuele voorkeursrechten ligt dit gecompliceerder. Voorop staat dat dit contractuele voorkeursrecht in beginsel ook meebrengt dat de gemeente is gehouden om de onroerende zaak eerst aan te bieden (en bij aanvaarding, uit te geven) aan de voorkeursgerechtigde, en de gemeente in zoverre dus niet om de voorkeursgerechtigde heen kan. Anders dan bij een wettelijk voorkeursrecht, kan hier echter de vraag rijzen of het beschikken over een contractueel voorkeursrecht wel een (objectief, toetsbaar en) redelijk selectiecriterium is, met name als dit voorkeursrecht in het verleden is verleend zonder dat daarbij de Didam-regels in acht zijn genomen. Of het een redelijk criterium is – en of de voorkeursgerechtigde dus vanwege het contractuele voorkeursrecht kan worden aangemerkt als de enige serieuze gegadigde – zal per geval moeten worden beoordeeld, waarbij de concrete omstandigheden van het geval moeten worden betrokken.

De rechtspraak zal zich op dit punt ook nog verder moeten uitkristalliseren. Duidelijk lijkt wel dat het contractuele voorkeursrecht in ieder geval geen redelijk selectiecriterium is, als het is toegekend om de Didam-regels te omzeilen.68 Zie in dit verband bijvoorbeeld Rb. Noord-Nederland 29 april 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:1582, waarin een gemeente een onroerende zaak wilde verkopen aan de huidige huurder, onder meer omdat aan hem in de huurovereenkomst een recht van eerste koop was toegekend. De vraag rees of deze huurder de enige 41 Vereniging van Nederlandse Gemeenten serieuze gegadigde was voor de koop van de onroerende zaak en of het recht van eerste koop een redelijk criterium was, omdat de gemeente destijds bij het aangaan van de huurovereenkomst (met een recht van eerste koop) niet de Didam-regels in acht had genomen. De rechtbank overweegt dat de gemeente daarmee het gelijkheidsbeginsel heeft geschonden, maar dat dit geen gevolgen heeft voor de geldigheid van de overeenkomst en het recht van eerste koop (vgl. HR 15 november 2024, ECLI:NL:HR:2024:1661 (Didam II) (zie ook paragraaf 6.2). Het recht van eerste koop blijft een gegeven en de gemeente kan daarom niet zomaar om de huurder heen. Volgens de rechtbank is niet gebleken dat het recht van eerste koop is toegekend om de Didam-regels te omzeilen.

De rechtbank oordeelt uiteindelijk dat het recht van eerste koop een objectief en toetsbaar gegeven is en, mede gelet op de positie van de huurder en de door haar gedane investeringen, ook een redelijk criterium vormt. Kortom, in dit geval was het recht van eerste koop, dat weliswaar in strijd met de Didam-regels was bedongen, wél een redelijk selectiecriterium. De rechtbank lijkt bij die beoordeling – naast het feit dat het recht niet is toegekend om de Didam-regels te omzeilen – wel ook de overige omstandigheden van het geval te hebben betrokken, zoals de positie van de huurder en het feit dat zij als ondernemer en huurder in de onroerende zaak heeft geïnvesteerd. Het is goed om in te zien dat met het contractuele voorkeursrecht bij de voorkeursgerechtigde vaak in ieder geval (ook) het gerechtvaardigde vertrouwen is gewekt dat de gemeente de onroerende zaak aan hem zal uitgeven, zodra aan de voorwaarden van het voorkeursrecht is voldaan. Dit vertrouwen zal de gemeente op grond van het vertrouwensbeginsel in beginsel moeten honoreren.

Het contractuele voorkeursrecht kan daardoor ook meebrengen dat sprake is van een botsing tussen het vertrouwensbeginsel en het gelijkheidsbeginsel, wat er onder omstandigheden toe kan leiden dat de gemeente de onroerende zaak – ook als de voorkeursgerechtigde niet kan worden aangemerkt als de enige serieuze gegadigde, althans als de gemeente de onroerende zaak niet op grond van de Didam-regels een-op-een mag uitgeven aan de voorkeursgerechtigde – (toch) vanwege het vertrouwensbeginsel aan de voorkeursgerechtigde moet uitgeven, zonder mededingingsruimte te bieden. Zie hierover paragraaf 5.2.9. 5.2.9 Precontractuele fase en (pre-Didam-)afspraken Een laatste belangrijke categorie van gevallen die in deze handreiking wordt besproken, betreft de gevallen waarin de gemeente – al dan niet vóór het Didam-arrest – reeds vergaand in onderhandeling is (geweest),69 toezeggingen heeft gedaan en/of afspraken heeft gemaakt met een partij over de uitgifte van een onroerende zaak aan haar. Deze omstandigheden zouden op twee manieren een rol kunnen spelen bij de vraag of de gemeente een onroerende zaak een-op-een mag uitgeven aan deze partij, zonder mededingingsruimte te bieden.

Enige serieuze gegadigde? Allereerst rijst de vraag of dergelijke vergaande onderhandelingen, toezeggingen of reeds gemaakte afspraken een objectief, toetsbaar en (vooral) redelijk criterium kunnen opleveren om deze partij als enige serieuze gegadigde aan te merken voor de onroerende zaak. De rechtspraak biedt hierover nog geen uitsluitsel.70 Relevant daarvoor lijkt in de eerste plaats of deze onderhandelingen, toezeggingen of afspraken te goeder trouw hebben plaatsgevonden. Als dit niet te goeder trouw was, bijvoorbeeld omdat er bewust in strijd met de Didam-regels was gehandeld, er sprake was van willekeur of favoritisme, of toezeggingen zijn gedaan of afspraken zijn gemaakt om het Didam-arrest te omzeilen, geldt dat dergelijke onderhandelingen, toezeggingen en/of afspraken vermoedelijk géén redelijk selectiecriterium kunnen opleveren om deze partij 42 Vereniging van Nederlandse Gemeenten (vanwege die ‘aanspraken’) aan te merken als de enige serieuze gegadigde.71 Daarnaast is goed denkbaar dat de achtergrond van die onderhandelingen, toezeggingen of gemaakte afspraken van belang is.

Als de gemeente destijds een goede reden had om met díe partij (boven anderen) in onderhandeling te treden, toezeggingen te doen en/of deze afspraken te maken, zouden die gemaakte afspraken wellicht een redelijk criterium kunnen opleveren om de onroerende zaak (ook) nu met voorrang aan haar uit te geven. Denk bij dit laatste bijvoorbeeld aan een bouwclaim die een gemeente in het verleden heeft verleend aan een partij, omdat zij gronden bij de gemeente heeft ingebracht, of prestatieafspraken die de gemeente in het verleden met woningcorporaties heeft gemaakt. Dergelijke afspraken zijn destijds met een goede reden gemaakt en in die gevallen bestaat een objectieve en redelijke rechtvaardiging voor een verschil in behandeling. De gemeente zal vermoedelijk steeds per geval, op basis van de concrete feiten en omstandigheden, moeten beoordelen of de vergaande onderhandelingen, toezeggingen en/of afspraken uit het verleden een objectief, toetsbaar en redelijk criterium kunnen vormen om die partij waarmee de gemeente heeft gehandeld (nu) als enige serieuze gegadigde aan te merken. Overigens kunnen eerdere onderhandelingen onder omstandigheden ook tot de conclusie leiden dat partijen met wie de gemeente al onsuccesvol heeft onderhandeld, juist géén serieuze gegadigden (meer) zijn.

Bijvoorbeeld omdat het eerdere overleg niet tot resultaat heeft geleid,t72 of omdat een partij tijdens eerdere onderhandelingen is afgehaakt.73 Vertrouwensbeginsel Maar ook als een partij vanwege vergaande onderhandelingen, toezegging of afspraken niet kan worden aangemerkt als enige serieuze gegadigde, kan de gemeente de onroerende zaak onder omstandigheden (toch) een-op-een aan deze partij (moeten) uitgeven. In dat geval dan niet zozeer vanwege de door de Hoge Raad geformuleerde uitzondering op de plicht tot het bieden van mededingingsruimte, maar omdat de gemeente met die afspraken vertrouwen heeft gewekt dat – in het kader van het vertrouwensbeginsel – behoort te worden gehonoreerd. De gemeente kan daardoor (al dan niet op vordering van de partij tegenover wie vertrouwen is gewekt) gehouden zijn om die eerdere afspraken na te komen en de onroerende zaak een-op-een uit te geven. Er kan dan sprake zijn van een botsing tussen het gelijkheidsbeginsel en het vertrouwensbeginsel, waarbij het vertrouwensbeginsel prevaleert en (dus) toch de eerdere onderhandelingen, toezeggingen of afspraken moeten worden nagekomen. Zie hierover paragraaf 6.5. 5.3 Bekendmaking van het voornemen tot uitgifte Indien de gemeente meent dat sprake is van één serieuze gegadigde, hoeft de gemeente dus geen mededingingsruimte te bieden door middel van een openbare selectieprocedure.

Wel moet de gemeente in dat geval haar voornemen tot het aangaan van de overeenkomst met deze enige serieuze gegadigde tijdig en gemotiveerd bekendmaken. Daarbij is een aantal aandachtspunten van belang. 5.3.1 Inhoud van de publicatie De gemeente kan haar voornemen tot het aangaan van de overeenkomst met de enige serieuze gegadigde bekendmaken door middel van een publicatie. De gemeente moet in die publicatie in ieder geval aandacht besteden aan een aantal aspecten. 43 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Omschrijving van de voorgenomen overeenkomst In de publicatie moet de gemeente duidelijk maken wat precies wordt uitgegeven en/of welke overeenkomst zij voornemens is om aan te gaan. Dit betekent dat duidelijk moet zijn welke onroerende zaak wordt vervreemd of welk recht (op welke onroerende zaak) wordt verleend. Het vermelden van een kadastrale aanduiding en plaatselijke aanduiding (zoals een adres) van de onroerende zaak en het verstrekken van een tekening (zeker in geval van gedeeltelijke percelen) zal daarbij vaak behulpzaam zijn.74 Motivering enige serieuze gegadigde Daarnaast moet de gemeente in de publicatie motiveren waarom er op grond van de objectieve, toetsbare en redelijke criteria slechts één serieuze gegadigde in aanmerking komt.

De gemeente kan daartoe de selectiecriteria in de publicatie opsommen en toelichten dat er maar één partij is die aan al die criteria kan voldoen. Het opnemen van een opsomming van criteria is echter niet strikt noodzakelijk.75 Het gaat erom dat de gemeente goed en toetsbaar uitlegt dat slechts één partij voor de uit te geven onroerende zaak in aanmerking komt en uiteenzet welke redenen daaraan ten grondslag liggen. De essentie is immers dat (derde) belanghebbenden in de gelegenheid worden gesteld om na te gaan waarom de gemeente van plan is om de onroerende zaak aan een bepaalde partij te verkopen (in plaats van een openbare selectieprocedure te organiseren). Door daarover transparant te zijn, kunnen andere (potentiële) gegadigden zich ervan vergewissen of de Didam-regels zijn nageleefd en kunnen zij nagaan of zij niet óók voor de onroerende zaak in aanmerking komen. De motivering in de publicatie moet dus zodanig zijn dat dat mogelijk is. Het is in algemene zin niet vereist om in de publicatie (met naam) bekend te maken wie de enige serieuze gegadigde is. Echter, om goed te kunnen motiveren waarom slechts één specifieke partij in aanmerking komt, zal het wel vaak nuttig of soms zelfs noodzakelijk zijn om bekend te maken wie de enige serieuze gegadigde is.

Bijvoorbeeld als zijn specifieke hoedanigheid, rol of kwaliteit meebrengt dat alleen hij aan de objectieve, toetsbare en redelijke criteria kan voldoen en dus als enige voor de onroerende zaak in aanmerking komt. Per geval zal moeten worden bezien of met min of meer algemene bewoordingen kan worden volstaan of dat het nodig is om de identiteit van de beoogde contractspartij in de publicatie op te nemen. Indien de enige serieuze gegadigde een natuurlijke persoon is, is overigens vanuit privacyregelgeving wel voorzichtigheid geboden bij het opnemen van zijn persoonsgegevens in de publicatie. Rechtsbeschermingstermijn Het is sterk aan te bevelen om een rechtsbeschermingstermijn te bieden en in de publicatie op te nemen dat als derden zich niet kunnen verenigen met de voorgenomen transactie, zij daartegen binnen een bepaalde termijn (al dan niet in rechte) moeten opkomen. Dit zodat eventuele gepasseerde potentiële gegadigden worden aangespoord om zich spoedig te melden, zodat eventuele geschillen kunnen worden beslecht en de gemeente zo snel mogelijk zekerheid heeft of zij de voorgenomen transactie rechtsgeldig kan aangaan. De gemeente kan de lengte van deze termijn zelf bepalen, met dien verstande dat de termijn redelijk zal moeten zijn.

Een derde zal voldoende gelegenheid moeten hebben om na te gaan of hij ook voor de voorgenomen transactie in aanmerking komt en/of de gehanteerde criteria aan de daaraan te stellen eisen voldoen. In de praktijk wordt deze termijn vaak gesteld op 20 kalenderdagen.76 44 Vereniging van Nederlandse Gemeenten De gemeente kan in het kader van de rechtsbeschermingstermijn bepalen dat derden tegen de voorgenomen transactie moeten opkomen door binnen de termijn een kort geding te starten bij de ter zake bevoegde rechter. Het is ook mogelijk om op te nemen dat derden binnen de genoemde termijn hun (gemotiveerde) bezwaren kenbaar moeten maken bij de gemeente, op een in de publicatie te omschrijven wijze (bijvoorbeeld door deze per e-mail toe te sturen naar een bij naam genoemde gemeenteambtenaar). Het voordeel van deze laatste variant is dat kortgedingprocedures mogelijk voorkomen kunnen worden. In dat ‘traject’ is er immers meer ruimte is voor het geven van een nadere toelichting en een eventuele heroverweging, waarna derden wellicht afzien van het voeren van een juridische procedure. Anderzijds heeft de eerste variant tot voordeel dat er sneller duidelijkheid is dan wanneer een kort geding pas wordt gevoerd nadat bezwaren zijn ingediend en het de gemeente niet is gelukt om die weg te nemen.

Ook kan een voordeel zijn dat de drempel hoger is om een kort geding te starten en dat derden daartoe dus niet lichtvaardig zullen overgaan. De gemeente zou aan de vermelding van deze termijn kunnen toevoegen dat als derden deze termijn ongebruikt laten verstrijken, hun recht vervalt om tegen de voorgenomen transactie op te komen en/of daarop enige vordering tot schadevergoeding of welke aanspraak dan ook te baseren. Het is echter maar zeer de vraag in hoeverre zo’n eenzijdig gestelde ‘vervaltermijn’ ook daadwerkelijk effect heeft en verhindert dat derden nog op een later moment tegen de transactie kunnen opkomen. Zie hierover paragraaf 6.6. Basistekst voor publicatie voornemen tot uitgifte Een tekst die zou kunnen dienen als basis voor de bekendmaking van het voornemen tot het een-op-een aangaan van een overeenkomst is opgenomen in Bijlage I. Standstill gedurende rechtsbeschermingstermijn De gemeente doet er goed aan om te wachten met het aangaan van de voorgenomen overeenkomst totdat de in de publicatie opgenomen rechtsbeschermingstermijn ongebruikt is verstreken of – als een derde tegen het voornemen is opgekomen – totdat duidelijk is dat de gemeente de overeenkomst inderdaad met de beoogde enige serieuze gegadigde mag aangaan.

Mocht de gemeente al wel eerder moeten of willen contracteren dan verdient het aanbeveling om in de overeenkomst voorzieningen te treffen die de risico’s voor de gemeente beperken. Dit kan in de eerste plaats door een totstandkomingsvoorbehoud in de overeenkomst op te nemen. Daarnaast zou de gemeente (ook) andere regelingen in de overeenkomst kunnen opnemen, die de risico’s voor de gemeente beperken en/of verleggen op het moment dat zou blijken dat de voorgenomen een-op-een uitgifte toch niet in stand kan blijven. Voor de verschillende mogelijkheden daartoe wordt verwezen naar paragraaf 4.5. Indien de gemeente een totstandkomingsvoorbehoud opneemt in haar overeenkomst met de beoogde enige serieuze gegadigde, zou dit totstandkomingsvoorbehoud bijvoorbeeld als volgt kunnen luiden: Het is [koper] bekend dat de gemeente haar voornemen tot het aangaan van deze overeenkomst moet en zal publiceren, conform het bepaalde in de Didam-arresten (HR 26 november 2021, ECLI:NL:HR:2021:1778 en HR 15 november 2024, ECLI:NL:HR:2024:1661). Het voornemen tot het aangaan van deze overeenkomst wordt door de gemeente bekendgemaakt, waarbij wordt vermeld dat eenieder die zich niet met het voornemen kan verenigen een termijn van [aantal] kalenderdagen 45 Vereniging van Nederlandse Gemeenten heeft om een gerechtelijke procedure in kort geding aanhangig te maken.

Gelet hierop komt onderhavige overeenkomst niet eerder tot stand (ook niet voorwaardelijk), dan nadat duidelijk is: • dat binnen de genoemde termijn geen gerechtelijke procedure aanhangig is gemaakt en ook anderszins geen bezwaren kenbaar zijn gemaakt die voor de gemeente aanleiding (zouden kunnen) geven het voornemen te heroverwegen; • dan wel, indien binnen genoemde termijn wel een gerechtelijke procedure aanhangig wordt gemaakt, dat onherroepelijk uitspraak is gedaan en die uitspraak niet in de weg staat aan ondertekening, inwerkingtreding en/of uitvoering van deze overeenkomst; • dat, indien binnen genoemde termijn geen gerechtelijke procedure aanhangig wordt gemaakt, maar wel anderszins bezwaren tegen het voornemen kenbaar worden gemaakt die voor de gemeente aanleiding (zouden kunnen) geven om tot heroverweging van voornemen over te gaan, deze bezwaren voor de gemeente geen aanleiding geven om af te zien van het voornemen. 5.3.2 Moment van de publicatie & platform Moment van de publicatie De gemeente moet haar voornemen volgens de Hoge Raad tijdig voorafgaand aan het sluiten van de overeenkomst bekendmaken.77 Dit betekent dat de publicatie in ieder geval plaats moet vinden vóórdat de gemeente de voorgenomen overeenkomst (mondeling of schriftelijk) heeft gesloten. Zie in dit verband Rb.

Midden-Nederland 5 juni 2025, ECLI:NL:RBMNE:2025:2742, waarin een waterschap zijn voornemen tot uitgifte te laat bekend had gemaakt. Het waterschap was voornemens om een waterperceel te verhuren aan een partij die als enige serieuze gegadigde kon worden aangemerkt. Op het moment dat het waterschap zijn voornemen tot verhuur publiceerde, was het waterperceel door de beoogde huurder al in gebruik genomen en was het waterschap al mondeling met hem overeengekomen dat er een huurovereenkomst voor het waterperceel zou worden gesloten. De publicatie was daarmee volgens de rechtbank te laat. Dat de huurovereenkomst (in afwachting van de publicatie) nog niet was ondertekend, maakte dit niet anders. De plannen tot verhuur aan de beoogde huurder waren immers vóór de publicatie al ver geconcretiseerd en het betrof niet meer slechts een voornemen, aldus de rechtbank. Het waterschap heeft daarmee naar het oordeel van de rechtbank zijn voornemen tot verhuur niet tijdig voorafgaand aan de verhuur bekendgemaakt en handelde aldus in strijd met de Didam-regels. Het is dus van belang om alert te zijn: indien gesprekken vergevorderd zijn en al tot concrete en onvoorwaardelijke (mondelinge) afspraken hebben geleid en/of daaraan reeds uitvoering wordt gegeven, zal de bekendmaking van het voornemen in de regel niet meer tijdig zijn.

Het is ook daarom raadzaam om gedurende de (contract) onderhandelingen voorbehouden te maken, zodat daaraan nog geen rechten kunnen worden ontleend. Platform van de publicatie De gemeente moet haar voornemen ‘op zodanige wijze bekendmaken dat eenieder daarvan kennis kan nemen’, aldus de Hoge Raad. Dit betekent in ieder geval dat het platform waarop de publicatie plaatsvindt openbaar, althans toegankelijk voor iedereen moet zijn. Ook is van belang dat het platform waarop de publicatie plaatsvindt goed 46 Vereniging van Nederlandse Gemeenten vindbaar is, zodat gegadigden daarvan ook daadwerkelijk kennis kunnen nemen. Een publicatie op de gemeentewebsite78 (al dan niet op een speciaal daarvoor ingerichte pagina) of een publicatie in het Gemeenteblad79 lijkt in ieder geval te volstaan. Overigens is voorstelbaar dat in sommige gevallen de specifieke aard van de onroerende zaak en/of de kring van potentiële gegadigden meebrengt dat (ook) een ander platform in aanmerking komt, zoals het lokale weekblad in het geval van een stuk snippergroen en/of een specifiek vakblad bij perceel waarop een specifieke ontwikkeling is voorzien. Het verdient in ieder geval aanbeveling om deze publicaties consequent op dezelfde wijze (via hetzelfde platform) te doen (waarbij eventueel per soort onroerende zaak onderscheid wordt gemaakt).

Het is raadzaam om de wijze van bekendmaking en de vindplaats(en) van publicaties vast te leggen in beleid, zie ook paragraaf 5.5. 5.4 Marktconsultatie De gemeente hoeft, zoals gezegd, geen mededingingsruimte te bieden indien bij voorbaat vaststaat of redelijkerwijs mag worden aangenomen dat op grond van objectieve, toetsbare en redelijke criteria slechts één gegadigde in aanmerking komt voor de uitgifte. In sommige gevallen is het niet eenvoudig om te beoordelen of dit het geval is. In dat geval – als dus niet bij voorbaat vaststaat of redelijkerwijs kan worden aangenomen dat er maar één serieuze gegadigde is – kan de gemeente uiteraard ‘gewoon’ mededingingsruimte bieden en een openbare selectieprocedure doorlopen voor de uitgifte van de onroerende zaak. De gemeente zou echter ook (eerst) een marktconsultatie kunnen organiseren, om te onderzoeken of er meerdere serieuze gegadigden zijn. Bij zo’n marktconsultatie doet de gemeente, op basis van de uitgiftevoorwaarden die zij voornemens is te hanteren, een uitvraag op de markt om te zien of er meerdere gegadigden in de uitgifte geïnteresseerd zijn. De gemeente kan een marktconsultatie aldus gebruiken om het aantal gegadigden te bepalen en om te weten of een – soms tijdrovende – openbare selectieprocedure achterwege kan blijven, omdat een-op-een uitgifte mogelijk is.

Als uit de marktconsultatie volgt dat er meerdere partijen geïnteresseerd zijn, kan de gemeente van de uitzondering geen gebruik maken en moet zij ten aanzien van de uitgifte mededingingsruimte bieden door middel van een openbare selectieprocedure. Als echter blijkt dat er slechts één partij geïnteresseerd is, dan zou de gemeente – op basis van de uitkomsten van de marktconsultatie – kunnen concluderen dat bij voorbaat vaststaat of redelijkerwijs mag worden aangenomen dat er slechts één serieuze gegadigde is, zodat zij in beginsel kan volstaan met het gemotiveerd bekendmaken van haar voornemen tot uitgifte aan deze enige serieuze gegadigde. In dat kader is wel van belang dat de uiteindelijke uitgifte vervolgens daadwerkelijk plaatsvindt op basis van de uitgiftevoorwaarden die tijdens de marktconsultatie zijn gepubliceerd. Immers, als dat niet het geval is, en er bij de uitgifte uiteindelijk vervolgens (gedeeltelijk) andere voorwaarden worden gehanteerd, kunnen de resultaten van de marktconsultatie niet langer worden gebruikt als basis voor bijvoorbeeld de conclusie dat slechts sprake is van één serieuze gegadigde. Door een wijziging van de uitgiftevoorwaarden kan de kring van (potentiële) gegadigden immers veranderen. 5.5 Beleid Zoals ook in paragraaf 4.4 is opgemerkt, is het verstandig om de wijze waarop de gemeente met de Didam-regels omgaat beleidsmatig vast te leggen.

Dat geldt ook voor de wijze waarop de gemeente handelt indien zij meent dat sprake is van één serieuze gegadigde. 47 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Vastleggen procesmatige uitgangspunten De beleidsmatig vast te leggen uitgangspunten kunnen in de eerste plaats ‘procesmatig’ van aard zijn. Denk bijvoorbeeld aan de wijze waarop de gemeente het voornemen tot uitgifte van een onroerende zaak aan de enige serieuze bekendmaakt. In beleid legt de gemeente vast waar (op welk platform) zij dit voornemen bekendmaakt, welke informatie zij daarbij bekendmaakt, welke rechtsbeschermingstermijn zij derden biedt om daartegen op te komen en het stappenplan dat zij in acht neemt op het moment dat derden wel of niet tegen het voornemen opkomen. Daarbij is het wenselijk dat ook het voornemen tot een-op-een uitgifte (net als de publicatie van een openbare selectieprocedure) zoveel mogelijk op een vaste plek bekend wordt gemaakt. Verder kan in beleid een model- publicatietekst worden opgenomen dat bij toekomstige publicaties wordt gebruikt, om een voornemen tot een-op-een uitgifte aan een enige serieuze gegadigde zoveel mogelijk op uniforme wijze bekend te maken.

Inhoudelijke criteria voor uitgifte Zoals reeds in paragraaf 4.2 opgemerkt, zou de gemeente ook een aanzet kunnen geven voor de meer inhoudelijke wijze waarop het gronduitgifteproces (in verschillende catego- rieën van gevallen) wordt ingericht, bijvoorbeeld door in een beleidsregeling vast te leggen welke criteria gelden bij de uitgifte van bepaalde onroerende zaken. Deze in een beleidsre- geling opgenomen selectiecriteria kunnen vervolgens dienen als basis voor de conclusie dat slechts één serieuze gegadigde voor een onroerende zaak in aanmerking komt. Daarnaast is denkbaar dat de gemeente in haar beleid opneemt dat zij in een aantal (voorzienbare) gevallen in beginsel geen openbare selectieprocedure doorloopt, maar overgaat tot publicatie van haar voornemen tot een-op-een uitgifte, omdat in die gevallen vrijwel steeds sprake zal zijn van één serieuze gegadigde. In dat geval is het verstandig om niet alleen te noemen dát de gemeente in die gevallen in beginsel overgaat tot een-op-een uitgifte, maar in het beleid ook te motiveren waarom (op basis van welke objectieve, toetsbare en redelijke criteria) een bepaalde partij in principe steeds als enige serieuze gegadigde in aanmerking komt.

Zo is bijvoorbeeld in de Beleidsnota Didam-arrest van de gemeente Land van Cuijk opgenomen dat de gemeente de uitzonderingsregel zal toepassen bij een uitgifte van gronden/locaties (die zijn opgenomen in prestatieafspraken) aan een woningcorporatie ter vervulling van haar wettelijke taak. Artikel 5.1.1 van de beleidsnota vermeldt hierover: “Binnen de gemeente zijn een aantal woningcorporaties actief, waaronder o.a. Mooiland en Wonen Vierlingsbeek. Woningcorporaties zijn op basis van de Woningwet belast met de wettelijke taak te zorgen voor huurwoningen voor mensen met lagere inkomens. Jaarlijks maakt de gemeente zogenaamde prestatieafspraken met deze woningcorporaties. Uitgifte van bepaalde onroerende zaken aan één van deze woningcorporaties kan onderdeel uitmaken van deze prestatieafspraken. Indien de situatie zich voordoet waarin een onroerende zaak wordt uitgegeven op grond van reeds gemaakte prestatieafspraken en/of in het kader van de wettelijke taak van de woningcorporatie, zal geen openbare selectieprocedure worden toegepast. Gelet op de aard van de uitgifte aan een woningcorporatie, de bijdrage aan de verwezenlijking van prestatieafspraken en de waarborgen die een woningcorporatie biedt (voortvloeiend uit de Woningwet) kan de woningcorporatie worden aangemerkt als enige serieuze gegadigde.

Omdat de betreffende woningcorporatie in dat geval kan worden aangemerkt als enige serieuze gegadigde zal de gemeente volstaan met publicatie van de een-op-een uitgifte.” De gemeente maakt daarmee duidelijk dat de verwezenlijking van de reeds gemaakte prestatieafspraken, de wettelijke taak van een woningcorporatie en het feit dat de uitvoering van taken door een woningcorporatie in de Woningwet met waarborgen is 48 Vereniging van Nederlandse Gemeenten omkleed, meebrengen dat een woningcorporatie als enige serieuze gegadigde in aanmerking komt voor zo’n gronduitgifte, zodat de gemeente in die gevallen in beginsel geen openbare selectieprocedure organiseert. Een ander voorbeeld betreft artikel 5.1.2 van de Beleidsnota Didam-arrest van de gemeente Vijfheerenlanden. Daarin heeft de gemeente opgenomen dat zij in beginsel de uitzonderingsregel zal toepassen indien zij grond uitgeeft aan de netbeheerder, ten behoeve van de uitoefening en realisatie van diens wettelijke taak. Het artikel vermeldt: “Op grond van artikel 16 van de Elektriciteitswet 1998 hebben de netbeheerders in Nederland onder andere de verplichting om elektriciteitsnetten in werking te hebben, aan te leggen, te vernieuwen en uit te breiden. Stedin is als netbeheerder actief binnen de Gemeente Vijfheerenlanden.

Ter uitoefening van de wettelijke taak kan het nodig zijn dat de Gemeente grond verkoopt of in erfpacht uitgeeft aan Stedin, bijvoorbeeld ten behoeve van de plaatsing van een transformatorhuisje. In die gevallen waarin de Gemeente grond uitgeeft aan Stedin ter uitvoering van de wettelijke taak zal geen openbare selectieprocedure worden toegepast. Omdat Stedin in dat geval kan worden aangemerkt als enige serieuze gegadigde, gezien de uitoefening van de wettelijke taak, zal worden volstaan met publicatie van de een-op-een uitgifte.” Het opstellen van beleid heeft diverse voordelen. Zoals in paragraaf 4.4 is opgemerkt, vergroot het de voorspelbaarheid van het handelen van de gemeente en voorkomt het discussies over het al dan niet ‘toeschrijven’ van criteria. Daarnaast kan de gemeente onder verwijzing naar beleid doorgaans gemakkelijker en beter motiveren waarom een bepaalde partij als enige voor de gronduitgifte in aanmerking komt. Uit de rechtspraak lijkt ook te volgen dat in de gevallen waarin de gemeente meent dat sprake is van één serieuze gegadigde, een te hanteren objectief en toetsbaar criterium eerder redelijk wordt geacht als dat criterium voortvloeit uit vastgesteld beleid. 5.6 Conclusies en praktische tips • De situaties waarin sprake kan zijn van één serieuze gegadigde zijn velerlei en uiteenlopend.

In de praktijk zijn er vaak meerdere argumenten of omstandigheden die bij elkaar opgeteld meebrengen dat sprake is van één serieuze gegadigde. Beoordeel dus steeds per geval, op basis van de concrete feiten en omstandigheden, of en zo ja welke redenen er zijn om te concluderen dat slechts één partij in aanmerking komt voor de voorgenomen gronduitgifte. • Maak het voornemen tot het een-op-een aangaan van de overeenkomst met de enige serieuze gegadigde tijdig voorafgaand aan het sluiten van de overeenkomst bekend. • Motiveer goed waarom (op basis van objectieve, toetsbare en redelijke criteria) slechts die ene partij voor de gronduitgifte in aanmerking komt. Verwijs ter onderbouwing van deze criteria indien mogelijk naar beleid. • Neem in de publicatie van het voornemen tot het aangaan van de overeenkomst met de enige serieuze gegadigde een rechtsbeschermingstermijn op, waarbinnen eventuele derden die zich niet kunnen verenigen met de voorgenomen uitgifte, kunnen opkomen. • Wacht met het aangaan van de overeenkomst totdat deze rechtsbeschermingstermijn ongebruikt is verstreken of – als derden opkomen tegen het voornemen – totdat duidelijk is dat de gemeente de overeenkomst inderdaad met de beoogde enige serieuze gegadigde mag aangaan.

49 Vereniging van Nederlandse Gemeenten • Mocht de gemeente al wel eerder willen of moeten contracteren, neem dan bij voorkeur een totstandkomingsvoorbehoud op in de overeenkomst, waarmee de overeenkomst pas tot stand komt nadat de rechtsbeschermingstermijn ongebruikt is verstreken, dan wel nadat duidelijk is dat eventuele geuite bezwaren geen aanleiding geven om het aangaan van de overeenkomst te heroverwegen. Het is ook raadzaam om in de overeenkomst regelingen op te nemen, waarmee het eventuele risico van (onverhoopte) schending van de Didam-regels wordt beperkt en/of verlegd. Zie hierover ook paragraaf 4.5. • Leg de wijze waarop de gemeente omgaat met de Didam-regels en de wijze waarop zij handelt indien sprake is van één serieuze gegadigde vast in beleid. Het is in ieder geval raadzaam om de ‘procesmatige’ uitgangspunten vast te leggen, zoals de wijze van bekendmaking van het voornemen tot een-op-een uitgifte en het stappenplan dat de gemeente volgt op het moment dat derden wel of niet tegen dit voornemen opkomen. De gemeente zou in beleid kunnen opnemen welke selectiecriteria bij de uitgifte van (bepaalde groepen) onroerende zaken worden gehanteerd. Dit kan vervolgens dienen als basis voor de conclusie dat slechts één serieuze gegadigde voor de onroerende zaak in aanmerking komt. Dat maakt de motivering van dat oordeel eenvoudiger en sterker.

50 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 6 Handelen in strijd met de Didam-regels 6.1 Inleiding Wat nu als de gemeente in strijd met de Didam-regels heeft gehandeld? Deze vraag en de consequenties van een schending van de Didam-regels staan in dit laatste hoofdstuk centraal. Diverse vragen dienen zich in dat kader aan: wat betekent een schending van de Didam-regels voor de geldigheid van de overeenkomst? Kan een ten onrechte gepasseerde gegadigde nog voorkomen dat verkoop of levering plaatsvindt? Kan hij schadevergoeding vorderen? Wat als naleving van het gelijkheidsbeginsel botst met het vertrouwensbeginsel; welk beginsel prevaleert dan? Deze vragen komen in respectievelijk paragraaf 6.2, 6.3, 6.4 en 6.5 aan bod. Paragraaf 6.6 besteedt vervolgens aandacht aan de termijn waarbinnen derden kunnen opkomen tegen een (vermeend) handelen in strijd met de Didam-regels, evenals het effect van het stellen van een termijn waarbinnen derden tegen een selectiebeslissing of voornemen tot een-op-een uitgifte moeten opkomen. Het hoofdstuk sluit in paragraaf 6.7 af met de belangrijkste conclusies en enkele tips. 6.2 Aantasting van de overeenkomst? Indien de gemeente een overeenkomst sluit of heeft gesloten in strijd met de Didam- regels, dan is die overeenkomst in beginsel ‘gewoon’ geldig.

Die overeenkomst is niet nietig of vernietigbaar op grond van artikel 3:40 lid 2 BW, zo oordeelde de Hoge Raad in het Didam II-arrest.80 Een handelen in strijd met de Didam-regels heeft in beginsel dus geen gevolgen voor de geldigheid van de overeenkomst die de gemeente sluit. Er zijn echter uitzonderlijke situaties denkbaar waarin een overeenkomst die is gesloten in strijd met de Didam-regels om die reden (toch) nietig zou kunnen zijn. Dit kan wellicht het geval zijn als sprake is van een zogenaamde ‘gekwalificeerde schending’ van de Didam- regels. In dat geval zou de overeenkomst mogelijk op grond van artikel 3:40 lid 1 BW nietig kunnen zijn. Van een gekwalificeerde schending zou sprake kunnen zijn indien welbewust in strijd met de Didam-regels is gehandeld en/of sprake is van willekeur of favoritisme.81 Een en ander zal zich in de rechtspraak echter nog verder moeten uitkristalliseren. 6.3 Verbod op verkoop of levering In geval van (vermeend) handelen in strijd met de Didam-regels kunnen derden (in rechte) vorderen dat het de gemeente wordt verboden om uitvoering te geven aan de voorgenomen uitgifte. Zo kunnen derden onder omstandigheden een verbod op verkoop of levering vorderen.82 Een gepasseerde potentiële gegadigde zou aldus kunnen verhinderen dat de gemeente een onroerende zaak verkoopt of in eigendom overdraagt.

Volgens de Hoge Raad kan zo’n verbod op verkoop of levering worden gevorderd ‘zolang er geen overeenkomst is gesloten die de gemeente verplicht tot levering of zolang de levering aan een ander nog niet heeft plaatsgevonden.’ Als de gemeente dus al een koopovereenkomst heeft gesloten of als de levering eenmaal heeft plaatsgevonden, kan een dergelijke vordering tot het verbieden van respectievelijk verkoop of levering niet meer met succes worden ingesteld. Dat is op zichzelf begrijpelijk. Dit betekent wel dat derden een beperkt ‘tijdsframe’ hebben om daadwerkelijk te verhinderen dat de 51 Vereniging van Nederlandse Gemeenten voorgenomen transactie plaatsvindt. Nadien rest slechts nog een eventuele vordering tot schadevergoeding (zie daarover paragraaf 6.4). Overigens valt uit de rechtspraak af te leiden dat alleen (potentiële) gegadigden zo’n vordering tot een verbod op verkoop of levering met succes kunnen instellen.

Als een partij niet kwalificeert als (potentiële) gegadigde – bijvoorbeeld omdat hij de onroerende zaak wil verwerven voor een heel ander doel dan waarvoor de gemeente het uitgeeft – heeft hij geen, althans onvoldoende belang bij toewijzing van zijn vordering.83 6.4 Schadevergoeding Als de gemeente de Didam-regels niet naleeft, handelt zij in beginsel onrechtmatig jegens (potentiële) gegadigden aan wie ten onrechte geen gelijke kansen zijn geboden om voor de overeenkomst in aanmerking te komen.84 De gemeente kan daardoor bij een handelen in strijd met de Didam-regels blootstaan aan schadevergoedingsvorderingen van (gepasseerde) potentiële gegadigden. Te vergoeden schade: kansschade Dat doet de vraag rijzen welke schade de gemeente – als zij daadwerkelijk aansprakelijk is – moet vergoeden. Indien een gepasseerde potentiële gegadigde kan aantonen dat hij bij een handelen conform de Didam-regels (bijvoorbeeld in een openbare selectieprocedure) als ‘winnaar’ uit de bus zou zijn gekomen, is denkbaar dat deze gegadigde de gemeente met succes kan aanspreken tot vergoeding van alle schade die hij heeft geleden doordat hij de overeenkomst is misgelopen. Dergelijke situaties zullen zich echter zelden voordoen.

Vaak zal het immers niet goed mogelijk zijn om vast te stellen dat de gemeente, bij een handelen conform de Didam-regels, de overeenkomst met de desbetreffende gepasseerde gegadigde zou hebben gesloten. In de praktijk zal vaak hooguit kunnen worden vastgesteld dat een gepasseerde potentiële gegadigde, aan wie ten onrechte geen mededingingsruimte is geboden, slechts een bepaalde kans op verkrijging van een recht is misgelopen. Om die reden zal een gepasseerde potentiële gegadigde in de regel slechts schadevergoeding kunnen vorderen wegens het verlies van deze kans. Dit wordt ook wel ‘kansschade’ genoemd: aan het bestaan van die kans kan onder omstandigheden een zelfstandige vermogenswaarde worden toegekend, die voor vergoeding in aanmerking komt. Of de gemeente daadwerkelijk kan worden aangesproken tot vergoeding van kansschade is sterk afhankelijk van de omstandigheden van het geval. Zo hangt het af van de gepasseerde potentiële gegadigde, de kans die hij is misgelopen, de schade die hij meent door het missen van die kans te hebben geleden en – zeer van belang – in hoeverre hij een en ander aannemelijk kan maken en kan onderbouwen. De praktijk leert dat het vorderen van vergoeding van kansschade niet eenvoudig is.

Wil een gepasseerde gegadigde met succes vergoeding van kansschade kunnen vorderen, dan zal in ieder geval duidelijk moeten zijn dat hij bij een handelen conform de Didam-regels een gerede kans had om voor de overeenkomst in aanmerking te komen. Die kans mag (volgens vaste rechtspraak) niet zeer klein zijn. Als een gegadigde dus bijvoorbeeld überhaupt niet aan (een deel van) de door de gemeente gestelde selectiecriteria voldeed en nooit voor de voorgenomen overeenkomst in aanmerking had kunnen komen, kan hij geen vergoeding van kansschade vorderen. Vervolgens moet – kort gezegd – aan de hand van een afweging van de goede en kwade kansen die de gegadigde zou hebben gehad als hij naar de overeenkomst had meegedongen, worden bepaald wat de kans was dat de gemeente de overeenkomst met hem had gesloten. Dit kan worden uitgedrukt in een bepaald percentage, bijvoorbeeld een kans van 60%. Voor de omvang van de schade moet daarnaast een 52 Vereniging van Nederlandse Gemeenten vergelijking worden gemaakt tussen de vermogenspositie waarin de gegadigde feitelijk verkeert, en de positie waarin hij zou hebben verkeerd als de gemeente de overeenkomst met hem had gesloten. De gegadigde moet het financiële nadeel dat hij heeft geleden (net als zijn gerede kans op het sluiten van de overeenkomst) aannemelijk maken en onderbouwen.

Van dit financiële nadeel dat hij mogelijk heeft geleden zou dan, in het geval van het voorbeeld, 60% voor vergoeding in aanmerking kunnen komen. Schadevergoeding wegens handelen in strijd met de Didam-regels vóór 26 november 2021? De gemeente kan alleen schadeplichtig zijn als is voldaan aan alle wettelijke vereisten uit artikel 6:162 BW. Eén van die vereisten is dat de onrechtmatige gedraging – in dit geval: het handelen in strijd met de Didam-regels – aan de gemeente kan worden toegerekend. Weliswaar golden de Didam-regels altijd al, maar met de precieze regels die de Hoge Raad in de Didam-arresten heeft geformuleerd waren gemeenten eerder nog niet bekend. Er valt iets voor te zeggen dat het de gemeente niet in alle gevallen kan worden verweten indien zij eerder niet precies conform die regels heeft gehandeld. Mogelijk kan het handelen in strijd met de Didam-regels in het verleden daardoor niet in alle gevallen aan de gemeente worden toegerekend. De rechtspraak zal dit moeten uitwijzen. 6.5 Botsing gelijkheidsbeginsel en vertrouwensbeginsel In situaties waarin de gemeente heeft gehandeld in strijd met de Didam-regels – bijvoorbeeld omdat zij zonder mededingingsruimte te bieden een onroerende zaak heeft verkocht aan een partij die niet kwalificeert als de enige serieuze gegadigde – kan sprake zijn van een botsing tussen het gelijkheidsbeginsel en het vertrouwensbeginsel.

Er kan sprake zijn van reeds gemaakte afspraken, toezeggingen of andere uitlatingen die het gerechtvaardigde vertrouwen hebben gewekt dat iemand een bepaald recht verkrijgt. Een gemeente kan aldus in een situatie belanden dat zij op grond van het vertrouwensbeginsel tot uitgifte aan een bepaalde partij zou moeten overgaan, terwijl een andere partij op grond van het gelijkheidsbeginsel vordert dat alsnog mededingingsruimte wordt geboden. Hoe dan te handelen? In de Didam-rechtspraak (in de regel: in kort geding) vindt in zo’n geval een belangenafweging plaats om te bepalen welk beginsel in die concrete situatie prevaleert. Het is een afweging tussen enerzijds het belang van de (beoogde) contractspartij van de gemeente bij het honoreren van het gewekte vertrouwen of het nakomen van de overeenkomst, en anderzijds het belang van derden bij het alsnog bieden van mededingingsruimte. Hoe deze afweging uitvalt, is uiteraard afhankelijk van de concrete belangen en omstandigheden van het geval. Uit de rechtspraak lijkt echter wel te volgen dat de gemeente zich niet aan haar afspraken of toezeggingen kan onttrekken door zelf een beroep op het gelijkheidsbeginsel en de Didam-regels te doen met de stelling dat zij gehouden is om alsnog mededingingsruimte te bieden aan alle potentiële gegadigden; de belangenafweging zal dan niet spoedig in het voordeel van de gemeente uitvallen.

In zo’n geval prevaleert in de regel het vertrouwensbeginsel.85 Zie bijvoorbeeld Rb. Noord-Nederland 31 januari 2024, ECLI:NL:RBNNE:2024:195, waarin het vertrouwensbeginsel prevaleerde. De gemeente was al geruime tijd in overleg met de Albert Heijn (AH) over de verplaatsing van een supermarktfiliaal. De gemeente had in dat kader, vóór het Didam-arrest, toezeggingen gedaan over een nieuwe locatie. In 2023 was de gemeente echter (vanwege het Didam-arrest) voornemens om mededingingsruimte te bieden voor de koop en ontwikkeling van de supermarktlocatie. De AH startte daarop een kort geding, waarin de 53 Vereniging van Nederlandse Gemeenten voorzieningenrechter werd geconfronteerd met de botsing tussen het vertrouwensbeginsel (waarop de AH een beroep kon doen) en het gelijkheidsbeginsel. Volgens de rechter kwam het aan op een belangenafweging. De AH had een groot belang bij het nakomen van de gedane toezeggingen, omdat zij (kort samengevat) niet meer terug kon naar de oude locatie, een groot draagvlak had onder de lokale bevolking op de nieuwe locatie en bij niet-nakoming van de toezegging een groot aantal mensen niet langer werkzaam kon blijven bij de AH. De gemeente had in wezen slechts aangevoerd dat zij op basis van het Didam-arrest gehouden is ruimte te bieden aan alle potentiële gegadigden.

Volgens de voorzieningenrechter viel die belangenafweging uit in het voordeel van de AH, zodat het vertrouwensbeginsel prevaleerde boven het gelijkheidsbeginsel. In Hof Arnhem-Leeuwarden 7 mei 2024, ECLI:NL:GHARL:2024:3167 prevaleerde ook het vertrouwensbeginsel. De gemeente had – in strijd met het Didam-arrest – een pachtovereenkomst gesloten. Het hof oordeelde, kort gezegd, dat de gemeente tegenover die pachter geen beroep kon doen op het gelijkheidsbeginsel (dat zij zelf had geschonden), om van haar verplichtingen uit de overeenkomst te worden bevrijd. In de belangenafweging prevaleerde daarom het vertrouwensbeginsel, nu het gelijkheidsbeginsel niet door de gemeente tegenover de pachter kon worden ingeroepen. Die belangenafweging kan uiteraard anders uitvallen op het moment dat een gepasseerde gegadigde zich op het gelijkheidsbeginsel beroept en zijn belang (ernstig) wordt geschaad in geval van honorering van het gewekte vertrouwen of nakoming van de gemaakte afspraken. In zo’n geval zou het gelijkheidsbeginsel zwaarder kunnen wegen, zodat de gemeente (toch, in strijd met de gemaakte afspraken) mededingingsruimte moet bieden. De gemeente loopt in zo’n geval overigens, ongeacht de uitkomst van zo’n belangenafweging, het risico dat zij wordt aangesproken tot schadevergoeding.

Immers, als het vertrouwensbeginsel prevaleert, dan kan dit tot gevolg hebben dat de gepasseerde potentiële gegadigden (aan wie ten onrechte geen mededingingsruimte is geboden) de gemeente kunnen aanspreken tot het betalen van schadevergoeding. Als het gelijkheidsbeginsel prevaleert, is voorstelbaar dat de partij die gerechtvaardigd mocht vertrouwen op (bijvoorbeeld) uitgifte van de onroerende zaak, een schadeclaim jegens de gemeente heeft.86 6.6 Termijn om te ageren en rechtsverwerking Tot welk moment kan iemand ageren tegen een voorgenomen uitgifte of reeds gesloten overeenkomst waarvan hij meent dat die in strijd is met de Didam-regels? Zoals hiervoor al aan de orde kwam (in paragraaf 4.2.3 en 5.3.1), doet de gemeente er goed aan om zowel in geval van een selectieprocedure (bij de bekendmaking van de selectiebeslissing) als bij een-op-een uitgifte (bij de publicatie van het voornemen tot uitgifte) een termijn te stellen waarbinnen geageerd moet worden tegen een voorgenomen uitgifte. De gemeente moet er echter wel op bedacht zijn dat het enkele feit dat niemand zich heeft gemeld binnen de gestelde termijn, nog niet betekent dat een derde die dat alsnog doet, steeds kan worden tegengeworpen dat hij zijn rechten heeft verwerkt.

Helaas blijkt uit de Didam-arresten niet in hoeverre derden na ommekomst van zo’n geboden (redelijke) termijn alsnog kunnen opkomen tegen een voornemen tot uitgifte of een inmiddels gesloten overeenkomst. In het algemeen geldt dat, om rechtsverwerking te kunnen aannemen, iemand zich moet hebben gedragen op een wijze die naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onverenigbaar is met het alsnog geldend maken van zijn recht of bevoegdheid. Enkel 54 Vereniging van Nederlandse Gemeenten tijdsverloop of stilzitten is daarvoor onvoldoende. Er moet sprake zijn van bijzondere omstandigheden op grond waarvan het gerechtvaardigd vertrouwen is gewekt dat de rechthebbende zijn aanspraak niet meer geldend zal maken, of waardoor de positie van de wederpartij (in dit geval: de gemeente) onredelijk verzwaard of benadeeld zou worden indien het recht of de bevoegdheid alsnog geldend wordt gemaakt. Gelet hierop zal bijvoorbeeld het enkele feit dat iemand niet is opgekomen tegen een voorgenomen een-op-een uitgifte binnen de termijn die door de gemeente in de publicatie eenzijdig is gesteld, niet steeds voldoende zijn om diegene rechtsverwerking tegen te werpen. Tijdsverloop kan wel bij de beoordeling meewegen als een van de relevante omstandigheden.87 Ook kan het recht om op te komen tegen een uitgifte die in strijd met de Didam-regels heeft plaatsgevonden, uiteindelijk verjaren.

Nu ook na het ongebruikt verstrijken van deze termijn in een publicatie het risico blijft bestaan dat iemand met succes tegen de voorgenomen een-op-een uitgifte kan opkomen, kan de gemeente overwegen om in de voorgenomen overeenkomst voorzieningen op te nemen ter beperking van dit risico (zie voor de mogelijkheden daartoe paragraaf 4.5). De vraag of sprake is van rechtsverwerking was aan de orde in de uitspraak Rb. Midden-Nederland 7 maart 2025, ECLI:NL:RBMNE:2025:927. De Staat had zijn voornemen tot verhuur aan de enige serieuze gegadigde gepubliceerd en had in die publicatie een termijn gesteld waarbinnen derden die het daarmee niet eens waren zich konden melden. Twee partijen meldden zich ná het verstrijken van deze termijn. De rechtbank oordeelde dat (het verstrijken van) de in de publicatie opgenomen termijn niet leidde tot rechtsverwerking. De rechtbank overwoog daartoe dat in het geval van een voorgenomen verhuur van grond door een overheidslichaam geen wettelijke vervaltermijn geldt, zoals in het aanbestedingsrecht wel het geval is. Ook is er geen sprake van een contractueel overeengekomen vervaltermijn. De termijn is eenzijdig door de Staat opgelegd. Er moest daarom aan de hand van het algemene leerstuk van rechtsverwerking worden bepaald of sprake is van rechtsverwerking of niet. Het enkele stilzitten is daarvoor onvoldoende.

Er moet sprake zijn van bijkomende omstandigheden, aldus de rechtbank, maar die waren er niet. De Staat had slechts aangevoerd dat bij hem het gerechtvaardigd vertrouwen was gewekt dat niet tegen de voorgenomen verhuur zou worden opgekomen, maar dat kon niet worden opgemaakt uit de omstandigheid dat deze twee partijen niet binnen de door de Staat gestelde termijn hebben gereageerd. Kortom, nu geen sprake was van rechtsverwerking konden deze derden ook ná het verstrijken van de termijn die was vermeld in de publicatie nog opkomen tegen de voorgenomen verhuur aan de enige serieuze gegadigde. Dit ligt anders in geval van deelname aan een selectieprocedure. In dat geval is het immers mogelijk om bij de inrichting van de selectieprocedure als voorwaarde voor deelname te stellen dat de ‘afgevallen’ deelnemers binnen een bepaalde, redelijke termijn na bekendmaking van de ‘winnaar’ tegen die voorgenomen selectiebeslissing moeten opkomen en afstand doen van hun rechten om dat op een later moment alsnog te doen. De gemeente kan zo, anders gezegd, een contractuele vervaltermijn overeenkomen met de deelnemers aan de selectieprocedure (zie ook paragraaf 4.2.3). Anders dan in geval van een eenzijdig oplegde termijn in de publicatie van het voornemen tot een-op-een uitgifte, is in dit geval sprake van een termijn waarmee op voorhand door inschrijving is ingestemd.

Het lijkt redelijk, mede gelet op de aanbestedingspraktijk, dat in zo’n geval wordt aangenomen dat deelnemers hun rechten hebben verwerkt, althans hebben prijsgegeven, om op een later moment alsnog te ageren tegen de selectiebeslissing. 55 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Maar ook in geval van een voorgenomen een-op-een uitgifte (zonder voorafgaande selectieprocedure) doet de gemeente er niettemin verstandig aan om in de publicatie een termijn op te nemen om tegen het voornemen op te komen. Komt een derde niet binnen de gestelde termijn op tegen het voornemen, dan kan hij na het aangaan van de overeenkomst in de regel niet meer met succes de overeenkomst aantasten en is het risico op een succesvolle schadeclaim wegens onrechtmatig handelen beperkt(er), omdat hem kan worden tegengeworpen dat de schade (mede) door zijn eigen schuld is ontstaan. 6.7 Conclusies en praktische tips • Een overeenkomst die is gesloten in strijd met de Didam-regels is in beginsel ‘gewoon’ geldig, en niet nietig of vernietigbaar. Dit kan anders zijn indien welbewust in strijd met de Didam-regels is gehandeld. • In geval van (vermeend) handelen in strijd met de Didam-regels kunnen (potentiële) gegadigden onder omstandigheden een verbod op verkoop of levering vorderen en zo verhinderen dat de gemeente de uitvoering geeft aan de voorgenomen uitgifte.

• Ook kan de gemeente blootstaan aan schadevergoedingsvorderingen van (gepasseerde) potentiële gegadigden aan wie ten onrechte geen gelijke kans is geboden om mee te dingen en tegenover wie de gemeente onrechtmatig heeft gehandeld. • Indien de gemeente afspraken heeft gemaakt of toezeggingen heeft gedaan in strijd met de Didam-regels kan zij het gerechtvaardigd vertrouwen hebben gewekt op de verkrijging van een bepaald recht. Dan kan sprake zijn van een botsing tussen het gelijkheidsbeginsel en het vertrouwensbeginsel, in welk geval (in een belangenafweging) moet worden bepaald welk beginsel prevaleert. • De eenzijdig opgelegde termijn in een publicatie van het voornemen tot uitgifte aan de enige serieuze gegadigde verhindert niet zonder meer dat derden nog op een later moment tegen de uitgifte kunnen opkomen. Overweeg daarom om in de voorgenomen overeenkomst voorzieningen op te nemen ter beperking van de (aansprakelijkheids)risico’s die ook na het ongebruikt verstrijken van de termijn blijven bestaan. • Richt de openbare selectieprocedure zo in dat de deelnemers bij deelname instemmen met een contractuele vervaltermijn, om te bewerkstelligen dat deelnemers na de geboden termijn niet meer tegen de selectiebeslissing en het voornemen tot uitgifte kunnen opkomen.

56 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Bijlage I: Voorbeeld publicatietekst voornemen tot uitgifte aan enige serieuze gegadigde Bekendmaking van het voornemen tot [verkoop/verhuur etc.] van [object] De gemeente […] (hierna: ‘de gemeente’) heeft het voornemen om [omschrijving object] plaatselijk gelegen […], kadastraal bekend gemeente […], sectie […], nummer(s) […], ter grootte van […], [te verkopen/verhuren/in erfpacht uit te geven etc.]. De gemeente meent op basis van de hierna omschreven objectieve, toetsbare en redelijke criteria dat [de beoogde koper/huurder/erfpachter etc./naam] hiervoor als enige serieuze gegadigde in aanmerking komt. Daartoe is het volgende van belang.

Motivering [opnemen motivering: waarom staat op voorhand vast of mag redelijkerwijs worden aangenomen dat de beoogde partij de enige serieuze gegadigde is? Op basis van welke objectieve, toetsbare en redelijke criteria is de gemeente tot die conclusie gekomen?] Reactie- en vervaltermijn *Keuze tussen tekst onder A of B:* A: Indien u zich niet kunt verenigen met dit voornemen, dan dient u uiterlijk binnen [aantal] kalenderdagen na datum van deze publicatie, derhalve uiterlijk op [datum], uw bezwaren kenbaar te maken door middel van een schriftelijk gemotiveerd bericht gericht aan de gemeente […] ter attentie van [aanvullen, bijvoorbeeld de heer/mevrouw …, team …, per e-mail te versturen via …], onder vermelding van […]. Bij gebreke van een tijdig en gemotiveerd bericht vervalt het recht om tegen al het voornoemde, waaronder de door de gemeente aangegane of nog aan te gane overeenkomst, op te komen of daartegen enige vordering tot schadevergoeding of welke andere aanspraak dan ook te baseren, althans heeft u uw rechten daarop verwerkt. De gemeente en [de beoogde koper/huurder/erfpachter etc./naam] zouden immers onredelijk worden benadeeld, indien pas na deze (duidelijk kenbaar gemaakte) termijn alsnog tegen (het voornemen tot) het aangaan van de overeenkomst zou worden opgekomen.

B: Indien u zich niet kunt verenigen met dit voornemen, dan dient u uiterlijk binnen [aantal] kalenderdagen na datum van deze publicatie, derhalve uiterlijk op [datum], een kort geding aanhangig te hebben gemaakt bij de bevoegde rechter van de rechtbank […]. 57 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Indien binnen de termijn van [aantal] kalenderdagen na datum van deze publicatie geen gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid om een kort geding aanhangig te maken, dan vervalt het recht om tegen al het voornoemde, waaronder de door de gemeente aangegane of nog aan te gane overeenkomst, op te komen en/of daarop enige vordering tot schadevergoeding of welke aanspraak dan ook te baseren, althans heeft u uw rechten daarop verwerkt. De gemeente en [de beoogde koper/huurder/erfpachter etc./naam] zouden immers onredelijk worden benadeeld, indien pas na deze (duidelijk kenbaar gemaakte) termijn alsnog tegen (het voornemen tot) het aangaan van de overeenkomst zou worden opgekomen. *Einde keuze* Met deze publicatie geeft de gemeente uitvoering aan het arrest van de Hoge Raad van 26 november 2021 (ECLI:NL:HR:2021:1778) en het arrest van de Hoge Raad van 15 november 2024 (ECLI:NL:HR:2024:1661). Voor eventuele vragen over deze publicatie kunt u contact opnemen met […].

Het stellen van vragen schort niet de termijn op waarbinnen [kies tekst in lijn met keuze voor A of B hiervoor: bezwaren moeten kenbaar worden gemaakt, zoals hiervoor bedoeld/een kort geding aanhangig moet worden gemaakt, zoals hiervoor bedoeld]. 58 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Bijlage II: Stappenplan voor de uitgifte van onroerende zaken Indien de gemeente voornemens is om (een recht op) een onroerende zaak uit te geven, moet zij toepassing geven aan de Didam-regels. De gemeente kan daartoe het volgende stappenplan doorlopen. Bij iedere stap is een korte toelichting opgenomen. Het stappenplan is tevens verkort weergegeven in een stroomschema, dat is opgenomen in Bijlage III. Dit stappenplan bevat de te doorlopen stappen op hoofdlijnen; voor meer details en nadere aandachtspunten wordt verwezen naar (de relevante passages in) deze handreiking. Let op: de benodigde besluitvorming tot het aangaan van de voorgenomen overeenkomst is niet in dit stappenplan opgenomen. Afhankelijk van hetgeen wordt uitgegeven en de gemeentelijke procedures kan het moment waarop deze besluitvorming plaatsvindt verschillen. Het collegebesluit (of mandaatbesluit) kán het startpunt vormen van de voorgenomen uitgifte, maar zoals ook in paragraaf 4.2.4 is opgemerkt, is dat niet noodzakelijk.

Het collegebesluit kan ook later in het proces worden genomen, met dien verstande dat het in dat geval wel raadzaam is om tijdens het proces telkens een voorbehoud te maken ten aanzien van het nog te nemen collegebesluit. STAP 1: Bepaal of de Didam-regels van toepassing zijn op de voorgenomen uitgifte Bepaal of de Didam-regels van toepassing zijn op de voorgenomen uitgifte. Zoals in hoofdstuk 3 is toegelicht, is daartoe van belang welk recht op een onroerende zaak wordt uitgegeven en door wie (de gemeente of een vennootschap) de uitgifte plaatsvindt. • Zijn de Didam-regels niet van toepassing? → Dan hoeft het stappenplan niet verder te worden gevolgd. • Zijn de Didam-regels wel van toepassing? → Ga door naar STAP 2. STAP 2: Stel de selectiecriteria vast Bepaal aan de hand van welke criteria de contractspartij wordt geselecteerd, bijvoorbeeld op basis van ambities, beleid(sdoelstellingen), randvoorwaarden en eisen die de gemeente bij deze uitgifte hanteert. De gemeente heeft veel beleidsruimte bij het bepalen van haar selectiecriteria. Wel is vereist dat deze criteria objectief, toetsbaar en redelijk zijn. STAP 3: Beoordeel of er meerdere (potentiële) gegadigden zijn Beoordeel of er, op basis van de bij stap 2 vastgestelde selectiecriteria, meerdere (potentiële) serieuze gegadigden zijn voor de voorgenomen uitgifte.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://dijkenwaard.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/744ec9f4-5fe0-4066-a024-f9bbffe4f87d?agendaItemId=ac0c5dd3-db07-42d4-a148-d9a67e4040c6