Bijdrage bij inspraakbijdrage - handreiking toepassing didam regels in de gemeentelijke gronduitgiftepraktijk
Tekst van het document
Immers, of de gemeente een (objectief en toetsbaar) selectiecriterium in redelijkheid kan hanteren, hangt af van de onderbouwing die in het concrete geval bestaat om de contractspartij (mede) op dit aspect te selecteren. Waarom vindt de gemeente het in het concrete geval van belang dat haar contractspartij bepaalde eigenschappen of kwaliteiten bezit, tot bepaalde handelingen bereid en in staat is, of anderszins aan deze eisen beantwoordt? Anders gezegd, de gemeente heeft veel beleidsruimte om criteria te formuleren, maar zij zal haar (beleids)keuzes wel goed moeten (kunnen) onderbouwen. In het kader van de redelijkheid kunnen ook de beleidsdoelstellingen die de gemeente nastreeft (in het algemeen of op een specifieke locatie) van belang zijn. Het te realiseren beleidsdoel kan meebrengen dat de contractspartij aan bepaalde eisen moet voldoen (of juist niet). Als gronden bijvoorbeeld worden uitgegeven om sociale woningbouw te realiseren, zal de gemeente in redelijkheid als criterium kunnen hanteren dat de koper ervaring heeft met de realisatie en langdurige exploitatie van sociale huurwoningen en/of dat het een toegelaten instelling is als bedoeld in artikel 19 Woningwet (een woningcorporatie). In dat verband kan ook de uitspraak Rb. Den Haag 17 november 2023, ECLI:NL:RBDHA:2023:17931 als voorbeeld dienen.
De gemeente streefde ernaar om bij de uitgifte van snippergroen onlogische begrenzing en eigendomsverhoudingen te voorkomen. In dat licht was het niet onredelijk om bij de verkoop van een perceel snippergroen het selectiecriterium te hanteren dat de koper eigenaar is van een aangrenzend perceel, zo kan uit de uitspraak worden afgeleid. Een ander voorbeeld kan worden gevonden in een arrest van het Hof Arnhem-Leeuwarden 27 juni 2023, ECLI:NL:GHARL:2023:5383. Uit de gemeentelijke Watervisie volgt dat de gemeente tot doel heeft om in een bepaald gebied vaste ligplaatsen vrij te spelen. Die beleidsdoelstelling bracht mee dat de gemeente in redelijkheid het selectiecriterium mocht hanteren dat slechts een partij die een ligplaats in het betreffende gebied kon opgeven, in aanmerking kwam voor een ligplaats elders. De beleidsdoelstellingen van de gemeenten (die uit vastgesteld beleid konden worden afgeleid) brachten in beide uitspraken mee dat de gehanteerde criteria de redelijkheidstoets konden doorstaan. 23 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Het selectiecriterium zal in ieder geval niet redelijk zijn als het is toegeschreven naar (de capaciteiten of eigenschappen van) één specifieke gegadigde.41 Dan is geen sprake van het bieden van gelijke kansen.
Het is nuttig om ter onderbouwing van (de redelijkheid van) de gekozen selectiecriteria te verwijzen naar beleid, waarin de wijze waarop de aan de orde zijnde onroerende zaken worden uitgegeven en/of de te behartigen gemeentelijke beleidsdoelstellingen zijn vastgelegd. Als de gekozen selectiecriteria in meer of mindere mate zijn terug te voeren op bestaand beleid, zal dit het behoorlijk motiveren van de gekozen selectiecriteria vereenvoudigen en kan dat eventuele discussies over het al dan niet ‘toeschrijven’ van criteria voorkomen. Zie in dit kader ook paragraaf 4.4 en 5.5. 4.3.4 Voorbeelden van (soorten van) selectiecriteria Binnen de voorwaarde dat de selectiecriteria objectief, toetsbaar en redelijk moeten zijn, heeft de gemeente veel beleidsruimte bij haar keuze voor de selectiecriteria. Er zijn veel verschillende (soorten) selectiecriteria denkbaar. Niet alleen omdat de ‘inhoudelijke’ aspec- ten waarop de gemeente haar contractspartij selecteert velerlei kunnen zijn, maar ook omdat de gemeente de selectiecriteria op verschillende wijzen kan ‘vormgeven’. De gemeente kan selectiecriteria formuleren die zien op de gegadigde (de inschrijver) of zijn inschrijving.
Selectiecriteria die zien op de gegadigde Bij selectiecriteria die zien op de gegadigde kan in de eerste plaats worden gedacht aan eisen waaraan de gegadigde moet voldoen om in aanmerking te komen voor de uit te geven onroerende zaak (naar analogie van het aanbestedingsrecht ook wel ‘geschiktheidseisen’ genoemd). Deze geschiktheidseisen kunnen onder meer betreffen: • de hoedanigheid van de gegadigde. Denk hierbij aan het zijn van een natuurlijke persoon of juist van een rechtspersoon, of het zijn van een toegelaten instelling in de zin van artikel 19 Woningwet (een woningcorporatie).42 Maar ook het hebben van een bepaalde ‘status’ zou als geschiktheidseis kunnen worden gehanteerd, zoals het zijn van een ANBI-instelling, een NSW-landgoed of een Professionele Organisatie voor Monumentenbehoud (POM). • aantoonbare kennis en ervaring met bepaalde ontwikkelactiviteiten. Zo zou de gemeente kunnen verlangen dat de gegadigde soortgelijke projecten in het verleden heeft uitgevoerd en daarvan een referentie kan overleggen. • (minimale) financiële draagkracht. Geëist kan worden dat de gegadigde een bepaalde solvabiliteit heeft, die kan worden aangetoond door het overleggen van een bankverklaring. • het hebben van een bepaalde grondpositie.
Denk aan het zijn van eigenaar van een aangrenzend perceel of van (een deel van) een te ontwikkelen gebied.43 • het bereid en in staat zijn om bepaalde (door de gemeente benodigde gronden) ‘in te leveren’ ten behoeve van een gemeenteproject.44 De selectiecriteria die zien op de gegadigde kunnen ook negatief worden geformuleerd, in die zin dat bepaalde eigenschappen of omstandigheden meebrengen dat een gegadigde niet voor de voorgenomen gronduitgifte in aanmerking komt. Dit worden ook wel uitsluitingsgronden genoemd. Deze uitsluitingsgronden kunnen bijvoorbeeld betreffen: • het verkeren in staat van faillissement of liquidatie; • het geven van valse verklaringen bij het verstrekken van de informatie die nodig is om te beoordelen of de gegadigde voldoet aan de selectiecriteria; • het achterhouden van stukken of gegevens of het niet in staat zijn om de benodigde stukken of gegevens te overleggen die nodig zijn om te beoordelen of de gegadigde voldoet aan de selectiecriteria (bijvoorbeeld uitsluiting wanneer het inschrijfformulier door de gegadigde niet (volledig) is ingevuld); • het voorkomen van meerdere inschrijvingen van één concern of één huishouden/relatie; • het niet succesvol doorlopen van een toets op grond van de Wet Bevordering Integriteitsbeoordelingen door het Openbaar Bestuur (Wet Bibob) (al dan niet op grond van het vastgestelde gemeentelijke Bibob-beleid).45 24
Vereniging van Nederlandse Gemeenten Het is ook mogelijk om de in de Aanbestedingswet opgenomen uitsluitingsgronden toe te passen,46 zoals de uitsluitingsgrond op grond waarvan een gegadigde wordt uitgesloten die in de afgelopen drie jaar een ‘ernstige beroepsfout’ heeft begaan. Selectiecriteria die zien op de inschrijving De gemeente kan er ook voor kiezen om (in plaats van of naast de selectiecriteria die zien op de gegadigde) selectiecriteria te formuleren die zien op de inschrijving van de gegadigde. Met deze selectiecriteria kan de gemeente – van alle gegadigden die aan de eventuele geschiktheidseisen voldoen en op wie geen uitsluitingsgronden van toepassing zijn – de ‘beste’ inschrijving selecteren. Deze selectiecriteria kunnen onder meer het volgende betreffen: • de hoogte van de geboden prijs; • de kwaliteit van het (ontwikkel)plan. Hierbij kan bijvoorbeeld worden getoetst op basis van de mate waarin het plan voldoet aan een vastgesteld beeldkwaliteitsplan of stedenbouwkundig plan; • de mate van duurzaamheid van het plan;47 • de mate waarin het plan past binnen de omgeving en/of het beleid van de gemeente voor het gebied;48 • de mate waarin het plan voldoet aan de beoogde beleidsdoelstellingen van de gemeente; • de werkgelegenheid die of het aantal arbeidsplaatsen dat met de vestiging van de gegadigde wordt gecreëerd.
De gemeente kan daarbij op voorhand een bepaald gewicht toekennen aan ieder van deze criteria, bijvoorbeeld door te bepalen dat op ieder criterium een bepaald aantal punten kan worden behaald. Uiteraard moeten de selectiecriteria die de gemeente in het concrete geval hanteert wel in alle gevallen objectief, toetsbaar en redelijk zijn. 4.3.5 Begrenzing beleidsruimte bij het formuleren van selectiecriteria De ruime beleidsruimte die de gemeente toekomt bij het bepalen van de criteria aan de hand waarvan zij haar contractspartij selecteert kent ook haar grenzen. De begrenzing van deze beleidsruimte kan onder meer zijn gelegen in grond- en mensenrechten, rechtsbeginselen en (andere) algemene beginselen van behoorlijk bestuur. Illustratief is de uitspraak Rb. Noord-Nederland 15 december 2022, ECLI:NL:RBNNE:2022:4846, waarin werd geoordeeld dat de gemeente geen bindingseisen mocht stellen bij de toewijzing van woonwagenstandplaatsen. De bindingseisen – op grond waarvan (kort gezegd) inwoners van de gemeente met voorrang in aanmerking kwamen voor een standplaats – maakten een niet- gerechtvaardigde inbreuk op het recht van iedere inwoner van Nederland om zich te vestigen waar hij/zij dat wil (vrije vestigingskeuze). Daar kwam bij dat het stellen van bindingseisen in het concrete geval ongeschikt en niet noodzakelijk was voor het voeren van het standplaatsbeleid.
Door toch de bindingseis te stellen, was sprake van onevenwichtigheid tussen wat de gemeente meent te moeten bereiken met de bindingseis en het belang van andere gegadigden (woonwagenstandplaatszoekenden), zodat met het stellen van de eis het evenredigheidsbeginsel werd geschonden. De voorzieningenrechter oordeelde dan ook dat de gemeente de bindingseis niet mocht hanteren als selectiecriterium bij uitgifte van standplaatsen. In hoger beroep werd dit oordeel onderschreven, zie Hof Arnhem-Leeuwarden 23 mei 2023, ECLI:NL:GHARL:2023:4353. Aldus werd in dit geval de beleidsruimte van de gemeente begrensd door grond- en mensenrechten en het evenredigheidsbeginsel. 25 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Daarnaast is denkbaar dat de beleidsruimte van de gemeente wordt begrensd doordat de (privaatrechtelijke) selectiecriteria het publiekrecht niet op onaanvaardbare wijze mogen doorkruisen. Zo zou artikel 23.7 Omgevingswet in de weg kunnen staan aan het stellen van bepaalde selectiecriteria, bijvoorbeeld bepaalde bouwtechnische of duurzaamheidseisen die verdergaan dan de eisen die volgen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl).
Ook zou bij bepaalde selectiecriteria waarmee wordt gestuurd op de woonruimteverdeling zoals gereguleerd door de Huisvestingswet 2014, onder omstandigheden de vraag kunnen rijzen of deze selectiecriteria dit publiekrechtelijk instrumentarium op onaanvaardbare wijze doorkruisen. Overigens heeft de gemeente in het kader van de ruimtelijke ordening doorgaans veel ruimte om privaatrechtelijke eisen of criteria te stellen, ook als die verdergaan dan het vigerende omgevingsplan. Zo zou de gemeente selectiecriteria kunnen hanteren die inhouden dat het te realiseren bouwplan geschikt moet zijn voor het gebruik als zorgwoning of voor de huisvestiging van statushouders. Ook eisen of criteria waarmee het grondgebruik ten opzichte van de publiekrechtelijke functie wordt gepreciseerd of beperkt, zijn in beginsel denkbaar.49 4.4 Beleid Het verdient aanbeveling om van tevoren goed na te denken over de wijze waarop de gemeente met de Didam-regels omgaat en dit beleidsmatig vast te leggen. Het opstellen van beleid kan een nuttig hulpmiddel zijn om het proces voor gronduitgifte zorgvuldig in te richten en zo de kans op schending van de Didam-regels te verkleinen. Vastleggen procesmatige uitgangspunten Het ligt in elk geval in de rede om in beleid uitgangspunten vast te leggen die ‘procesmatig’ van aard zijn.
Denk bijvoorbeeld aan het uitgangspunt dat de gemeente bij een gronduitgifte in beginsel een openbare selectieprocedure doorloopt, tenzij sprake is van een uitzonderingssituatie (waarin al dan niet in beleid is voorzien, zie hierover ook paragraaf 5.5). Ook lijkt het nuttig om het stappenplan van een gronduitgifte door middel van een openbare selectieprocedure en eventueel de daarbij in acht te nemen termijnen vast te leggen. Verder is het van belang om beleidsmatig vast te leggen op welke wijze de gemeente een openbare selectieprocedure aankondigt, waar (op welk platform) deze bekendmakingen worden gepubliceerd en welke informatie daarbij bekend wordt gemaakt. In dat kader kan bijvoorbeeld worden verwezen naar (een speciaal voor dit type kennisgevingen ingerichte webpagina op) de gemeentewebsite en/of het Gemeenteblad (zie ook paragraaf 4.2.2). Omdat ook maatwerk vereist blijft, kan de gemeente in het beleid opnemen dat zij in aanvulling op het vaste publicatieplatform (met een zo breed mogelijk bereik), haar voornemen ook elders kan publiceren indien dat vanwege de aard van het uit te geven goed en de kring van potentiële gegadigden wenselijk is. Zie voor een voorbeeld van de wijze waarop het gronduitgifteproces kan worden vastgelegd in beleid bijvoorbeeld het Beleidskader uitgifte vastgoed door de gemeente Zoetermeer.
Daarin is stapsgewijs omschreven welk proces telkens binnen de gemeente wordt doorlopen op het moment dat de gemeente voornemens is om gronden uit te geven. Aldus wordt steeds, bij iedere gronduitgifte, dezelfde werkwijze gevolgd en op dezelfde wijze toepassing gegeven aan de Didam-regels. Inhoudelijke criteria voor uitgifte Naast het vastleggen van de procesmatige uitgangspunten, kan de gemeente in haar beleid ook een aanzet geven voor de meer inhoudelijke wijze waarop het gronduitgifteproces (in verschillende categorieën van gevallen) wordt ingericht. De 26 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Didam-regels laten ruimte om de criteria die bepalen aan wie een onroerende zaak kan worden verkocht, op te nemen in een beleidsregeling, zo heeft de Hoge Raad overwogen in het Didam II-arrest.50 De gemeente heeft daarmee de mogelijkheid om in een beleidsregeling vast te leggen welke criteria gelden bij de uitgifte van bepaalde onroerende zaken. Een voorbeeld daarvan is het Uitgiftebeleid Werklocaties Enschede. Deze beleidsregel van de gemeente Enschede bevat de inhoudelijke kaders en de leidraad voor het te doorlopen gronduitgifteproces voor de gemeentelijke uitgifte van bedrijfskavels.
Het vormt de basis voor het opstellen van uitgifteplannen voor individuele kantoorlocaties en bedrijventerreinen, een en ander om de bedrijventerreinen en kantoorkavels op een zo uniform mogelijke manier te verkopen. Het bevat bijvoorbeeld de criteria waarop kopers worden geselecteerd, en ook het uitgifteproces (het stappenplan en de daarbij behorende termijnen rondom de uitgifte van bedrijventerreinen en kantoorkavels) is er beschreven. Het hanteren van algemeen beleid voor de uitgifte van (bepaalde groepen) onroerende zaken heeft verschillende voordelen. Het vergroot de voorspelbaarheid van het handelen van de gemeente en het voorkomt discussies over het al dan niet ‘toeschrijven’ van criteria naar een specifieke gegadigde. Daarnaast kan vastgesteld beleid over de uitgifte van bepaalde onroerende zaken – zeker in gevallen waarin de gemeente meent dat sprake is van één serieuze gegadigde – behulpzaam zijn bij het motiveren van de keuze voor bepaalde selectiecriteria. Anderzijds verdient opmerking dat het vastleggen van dergelijke inhoudelijke uitgangspunten – en met name het vastleggen van de te hanteren selectiecriteria voor (bepaalde groepen) onroerende zaken – ook kan meebrengen dat de mogelijkheden om in een specifiek geval aanvullende of afwijkende criteria te stellen beperkter is, althans dat dit een nadere motivering vergt.
Het vastleggen van dergelijke inhoudelijke criteria en uitgangspunten lijkt zich dan ook voornamelijk te lenen voor de uitgifte van voldoende bepaalbare en uniforme groepen onroerende zaken, waarbij de gewenste criteria voldoende voorzienbaar zijn (bijvoorbeeld bij snippergroen of kavels op (bepaalde) bedrijventerreinen). In andere gevallen zal het veelal wenselijk zijn voor de gemeente om de ruimte te houden om bijvoorbeeld locatie-specifieke criteria te formuleren, waarbij rekening kan worden gehouden met de op dat moment ten aanzien van dát gebied geldende beleidswensen. 4.5 Beperken en/of verleggen van risico’s Mede omdat de uitwerking en implementatie van het Didam-arrest in de gemeentepraktijk nog volop in ontwikkeling is, is het raadzaam om bij de inrichting van de selectieprocedure én de daaruit voortvloeiende contracten voorzieningen te treffen voor het geval zou blijken dat de gemeente (achteraf gezien) niet volledig heeft gehandeld in lijn met de Didam-regels en de algemene beginselen van behoorlijk bestuur. Om de eventuele risico’s voor de gemeente te beperken zou de gemeente in het kader van de selectieprocedure en de (voorgenomen) overeenkomsten bijvoorbeeld de volgende regeling(en) kunnen opnemen.
Voorzieningen in de openbare selectieprocedure De gemeente kan bij een openbare selectieprocedure op voorhand uitdrukkelijk het recht voorbehouden om de selectieprocedure op ieder moment (al dan niet tijdelijk) stop te zetten, af te breken, te herstarten, de tijdsplanning te wijzigen en af te zien van het sluiten van een overeenkomst. Dergelijke voorbehouden geven de gemeente meer ruimte om de 27 Vereniging van Nederlandse Gemeenten procedure te beëindigen of opnieuw te volgen, indien zou blijken dat de procedure niet juist is ingericht of dat er iets bij de feitelijke uitvoering niet goed is gegaan. Tegelijkertijd beperken dergelijke voorbehouden het risico dat er bij de deelnemers van de selectieprocedure (in het bijzonder bij de deelnemer die daarbij als winnaar uit de bus was gekomen) gerechtvaardigd vertrouwen ontstaat in het tot stand komen van een overeenkomst, op grond waarvan de gemeente een plicht kan hebben om de ongewenste overeenkomst (toch) te sluiten of om schade te vergoeden. Het is van belang om deze voorbehouden vooraf, bij het verstrekken van de informatie over de selectieprocedure, bekend te maken, zodat deelnemers hiervan op de hoogte zijn op het moment dat zij deelnemen aan de selectieprocedure en daarmee bij het doen van hun inschrijving instemmen.
In het kader van een openbare selectieprocedure zou de gemeente bijvoorbeeld het volgende voorbehoud kunnen maken: De gemeente behoudt zich het recht voor om: a. de selectieprocedure op te schorten; b. de selectieprocedure stop te zetten en de onroerende zaak niet [te verkopen/ verhuren/in erfpacht uit te geven etc.]; c. de selectieprocedure te herstarten; d. de tijdsplanning te wijzigen; e. de selectiebeslissing in te trekken of te wijzigen, zonder op enigerlei wijze schadeplichtig te zijn in geval van gebruikmaking van dat recht. Door deelname aan de selectieprocedure verklaart de deelnemer zich akkoord met dit voorbehoud. Het verdient overigens aanbeveling om, bijvoorbeeld in het verkoopdocument, (ook) in algemene zin op te nemen dat de deelnemers door deelname aan de selectieprocedure akkoord gaan met al het gestelde in het verkoopdocument. Het is dan niet noodzakelijk om bij ieder afzonderlijk beding op te merken dat de deelnemer akkoord gaat met hetgeen daarin is opgenomen. Verder is het raadzaam om, zoals reeds in paragraaf 4.2.3 opgemerkt, in de voorwaarden voor deelname een contractuele vervaltermijn op te nemen, om te bewerkstelligen dat de niet-geselecteerde deelnemers na het verstrijken van de rechtsbeschermingstermijn niet meer kunnen opkomen tegen (het verloop en) de uitslag van de selectieprocedure.
Voorzieningen in de (voorgenomen) overeenkomst Zoals eveneens in paragraaf 4.2.3 opgemerkt, verdient het aanbeveling om te wachten met het aangaan van de overeenkomst, totdat de geboden rechtsbeschermingstermijn ongebruikt is verstreken of – als een partij tegen de selectiebeslissing is opgekomen – totdat duidelijk is dat de selectiebeslissing in stand kan blijven. Indien de gemeente toch eerder wil of moet contracteren met de door haar geselecteerde gegadigde, is het raadzaam om in de overeenkomst voorzieningen op te nemen die de risico’s voor de gemeente beperken. Dit kan in de eerste plaats door een totstandkomingsvoorbehoud in de overeenkomst op te nemen, waarmee (kort gezegd) wordt bewerkstelligd dat pas een overeenkomst tot stand komt nadat de rechtsbeschermingstermijn ongebruikt is verstreken of nadat in rechte onherroepelijk is komen vast te staan dat de gemeente gerechtigd is om de overeenkomst te sluiten. 28 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Een totstandkomingsvoorbehoud zou bijvoorbeeld als volgt kunnen luiden: Voorafgaand aan het sluiten van deze overeenkomst heeft de gemeente ruimte geboden aan (potentiële) gegadigden om mee te dingen naar [de koop/huur/pacht/… van de onroerende zaak] door middel van het doorlopen van een openbare selectieprocedure.
De gemeente heeft daarmee uitvoering gegeven aan haar verplichtingen ter zake van de (voorgenomen) [verkoop/verhuur/verpachting/… van de onroerende zaak], voortvloeiende uit de Didam-arresten (HR 26 november 2021, ECLI:NL:HR:2021:1778 en HR 15 november 2024, ECLI:NL:HR:2024:1661). De uitkomst van deze selectieprocedure – die aanleiding vormt om deze overeenkomst te sluiten met [de geselecteerde gegadigde] – heeft de gemeente bekendgemaakt aan de andere deelnemers van de selectieprocedure, waarbij de gemeente hun een termijn van [aantal] kalenderdagen de gelegenheid heeft gegeven om in rechte op te komen tegen het voornemen tot het aangaan van deze overeenkomst met [de geselecteerde gegadigde].
Gelet hierop komt onderhavige overeenkomst niet eerder tot stand (ook niet voorwaardelijk), dan nadat duidelijk is: • dat binnen de genoemde termijn geen gerechtelijke procedure aanhangig is gemaakt en ook anderszins geen bezwaren kenbaar zijn gemaakt die voor de gemeente aanleiding (zouden kunnen) geven het aangaan van de overeenkomst te heroverwegen; • dan wel, indien binnen genoemde termijn wel een gerechtelijke procedure aanhangig wordt gemaakt, dat onherroepelijk uitspraak is gedaan en die uitspraak niet in de weg staat aan ondertekening, inwerkingtreding en/of uitvoering van deze overeenkomst; • dat, indien binnen genoemde termijn geen gerechtelijke procedure aanhangig wordt gemaakt, maar wel anderszins bezwaren tegen het aangaan van de overeenkomst kenbaar worden gemaakt die voor de gemeente naar haar oordeel aanleiding (zouden kunnen) geven om tot heroverweging van het aangaan van de overeenkomst over te gaan, deze bezwaren voor de gemeente (uiteindelijk) geen aanleiding geven om af te zien van het aangaan van de overeenkomst. Daarnaast zou de gemeente in de overeenkomst een expliciete regeling kunnen opnemen waarmee de gemeente zich (zonder schadevergoedingsplicht) kan bevrijden van haar verplichtingen uit de overeenkomst, op het moment dat zou blijken dat selectiebeslissing (toch) niet in stand kan blijven.
Welke bepaling(en) de gemeente daartoe het beste in de overeenkomst kan opnemen, zal van geval tot geval verschillen. Dit betreft maatwerk. In algemene zin kan echter worden gedacht aan het opnemen van opschortende of ontbindende voorwaarden of een ontbindingsrecht. Ook zou – al dan niet in aanvulling daarop – in de overeenkomst een exoneratiebeding kunnen worden opgenomen, waarin (kort gezegd) is opgenomen dat de gemeente niet aansprakelijk is voor de schade van haar contractspartij, als de gemeente de overeenkomst niet kan nakomen omdat een derde daartegen succesvol (in rechte) is opgekomen. In de praktijk worden ook wel vrijwaringsclausules opgenomen, waarmee de contractspartij de gemeente vrijwaart voor de vermogensschade die de gemeente lijdt als gevolg van claims die derden (afgevallen of gepasseerde gegadigden) tegen de gemeente instellen. Wel moet bedacht worden dat vergaande afspraken – met name in het kader van het beperken van de aansprakelijkheid van de gemeente jegens derden – onder omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar kunnen zijn. Mede daarom is het van belang om in het concrete geval goed te kijken welke afspraken de gemeente i) moet en ii) kan maken om haar risico’s te beperken of 29 Vereniging van Nederlandse Gemeenten te verleggen.
Indien de gemeente haar aansprakelijkheid wil beperken jegens de ‘winnaar’ van de selectieprocedure door middel van een exoneratiebeding, zou dit beding als volgt kunnen luiden: Indien zou blijken dat de gemeente bij het aangaan van deze overeenkomst heeft gehandeld in strijd met het bepaalde in de Didam-arresten (HR 26 november 2021, ECLI:NL:HR:2021:1778 en HR 15 november 2024, ECLI:NL:HR:2024:1661), artikel 3:14 BW en/of de algemene beginselen van behoorlijk bestuur, en de gemeente ten gevolge daarvan tekortschiet in de nakoming van de overeenkomst, is de gemeente niet aansprakelijk voor de schade die [de geselecteerde gegadigde] daardoor lijdt en is de gemeente aan [de geselecteerde gegadigde] geen enkele vergoeding verschuldigd wegens kosten of schade hoe ook genaamd. [de geselecteerde gegadigde] is hiermee bekend en aanvaardt dit risico. 4.6 Conclusies en praktische tips • Denk van tevoren goed na over de gewenste inrichting en het verloop van de openbare selectieprocedure. Bepaal op voorhand hoe de procedure eruit komt te zien, welke selectiemethodiek en selectiecriteria worden gehanteerd en welke spelregels gelden, en maak dit vóór aanvang van de selectieprocedure bekend.
• Denk bij de inrichting van de selectieprocedure ook na over de wijze waarop de eventuele risico’s kunnen worden beperkt die zich bij het doorlopen van de selectieprocedure en de uiteindelijke gronduitgifte kunnen voordoen. Behoud in de openbare selectieprocedure bijvoorbeeld het recht voor om de procedure tussentijds te stoppen, en neem in de voorwaarden voor deelname een vervaltermijn op waarbinnen tegen de selectiebeslissing moet zijn opgekomen. • Waarborg dat de gekozen selectiecriteria objectief, toetsbaar en redelijk zijn. Verwijs ter onderbouwing van de gekozen selectiecriteria (indien mogelijk) naar beleid waarop de keuze voor deze selectiecriteria (mede) is gebaseerd. • Kondig openbare selectieprocedures consequent op dezelfde wijze (via hetzelfde platform) aan. Indien gewenst kan voor de wijze van bekendmaking per soort onroerende zaak of recht daarop onderscheid worden gemaakt. • Volg (vanzelfsprekend) gedurende de selectieprocedure de vooraf vastgestelde spelregels. • Motiveer de selectiebeslissing en bied de niet-geselecteerde deelnemers een redelijke rechtsbeschermingstermijn, waarbinnen zij (in rechte) kunnen opkomen tegen deze selectiebeslissing en het voornemen om de overeenkomst te sluiten met de ‘winnaar’.
• Wacht met het aangaan van de overeenkomst totdat de rechtsbeschermingstermijn ongebruikt is verstreken of – als een partij tegen de selectiebeslissing is opgekomen – totdat duidelijk is dat de selectiebeslissing in stand kan blijven. • Mocht de gemeente al wel eerder willen of moeten contracteren, neem dan bij voorkeur een totstandkomingsvoorbehoud op in de overeenkomst, waarmee de overeenkomst pas tot stand komt nadat de rechtsbeschermingstermijn ongebruikt is verstreken, dan wel nadat duidelijk is dat eventuele geuite bezwaren geen aanleiding geven om het aangaan van de overeenkomst te heroverwegen. • Leg de wijze waarop de gemeente omgaat met de Didam-regels vast in beleid. Het is in ieder geval raadzaam om de ‘procesmatige’ uitgangspunten vast te leggen, zoals het 30 Vereniging van Nederlandse Gemeenten stappenplan dat de gemeente volgt in geval van een gronduitgifte en de wijze van bekendmaking van een openbare selectieprocedure. Daarnaast kan in beleid ook een aanzet worden gegeven voor de inhoudelijke wijze waarop een gronduitgifteproces of selectieprocedure wordt ingericht, bijvoorbeeld door vast te leggen welke selectiecriteria gelden bij de uitgifte van (bepaalde groepen) onroerende zaken. 31 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 5 Eén serieuze gegadigde 5.1 Inleiding De gemeente hoeft niet altijd mededingingsruimte te bieden bij de uitgifte van onroerende zaken.
Dit is niet nodig indien ‘bij voorbaat vaststaat of redelijkerwijs mag worden aangenomen dat op grond van objectieve, toetsbare en redelijke criteria slechts één serieuze gegadigde in aanmerking komt’. In dat geval kan de gemeente volstaan met het (gemotiveerd) bekendmaken van haar voornemen tot uitgifte aan deze enige serieuze gegadigde. In dit hoofdstuk wordt dieper ingegaan op deze uitzondering op de plicht tot het bieden van mededingingsruimte. Allereerst dient de vraag zich aan in welke situaties deze uitzondering aan de orde kan zijn. Hoewel de Hoge Raad hierover zwijgt, kan uit de intussen verschenen rechtspraak een aantal belangrijke categorieën van uitzonderingsgevallen worden afgeleid. In paragraaf 5.2 worden de belangrijkste en meest voorkomende gevallen waarin sprake kan zijn van één serieuze gegadigde, uiteengezet. Vervolgens wordt in paragraaf 5.3 ingegaan op de bekendmaking van het voornemen tot het een-op-een aangaan van de overeenkomst. Waaraan moet die bekendmaking voldoen en welke aandachtspunten zijn van belang? Paragraaf 5.4 besteedt kort aandacht aan marktconsultatie, als middel om meer inzicht te krijgen in het aantal gegadigden en zo (beter) te kunnen bepalen of een openbare selectieprocedure moet worden doorlopen of dat een-op-een uitgifte mogelijk is. Paragraaf 5.5 gaat tot slot in op het belang en nut van het maken van beleid.
Het hoofdstuk wordt in paragraaf 5.6 afgesloten met een puntsgewijze opsomming van de belangrijkste aandachtspunten en tips. 5.2 Categorieën van mogelijke uitzonderingssituaties De gevallen waarin sprake kan zijn van één serieuze gegadigde zijn velerlei en uiteenlopend. De belangrijkste en (tot nu toe) meest voorkomende gevallen waarin een gemeente een beroep kan doen op de uitzonderingsregel komen in deze paragraaf aan bod. Deze opsomming is niet uitputtend. Er kunnen ook andere gevallen zijn waarin één bepaalde partij als enige (serieuze) gegadigde voor de voorgenomen transactie in aanmerking komt, en de gemeente kan afzien van een openbare selectieprocedure. Belangrijk is bovendien dat het in de praktijk vaak gaat om een optelsom, waarbij meerdere criteria, argumenten of omstandigheden bij elkaar opgeteld meebrengen dat sprake is van één serieuze gegadigde. In de praktijk zal de gemeente dus steeds per geval, op basis van de concrete feiten en omstandigheden, moeten bezien of er redenen zijn om te concluderen dat op voorhand vaststaat of redelijkerwijs mag worden aangenomen dat slechts één partij voor de voorgenomen transactie in aanmerking komt. Logischerwijs zijn er nog heel veel andere situaties die voorkomen in de gemeentelijke gronduitgiftepraktijk en in dit hoofdstuk onbenoemd blijven.
Denk hierbij bijvoorbeeld aan de uitgifte van kinderopvanglocaties, onderwijshuisvesting, cultureel erfgoed, onroerende zaken in noodsituaties of gronden ter legalisatie van oneigenlijk grondgebruik. In die situaties kan evengoed sprake zijn van één serieuze gegadigde voor de voorgenomen uitgifte. De gemeente zal in die gevallen echter, zoals gezegd, 32 Vereniging van Nederlandse Gemeenten steeds met inachtneming van de concrete feiten en omstandigheden moeten beoordelen of redelijkerwijs mag worden aangenomen dat er (op basis van objectieve, toetsbare en redelijke criteria) één serieuze gegadigde voor de voorgenomen uitgifte in aanmerking komt. 5.2.1 Bestaande (belemmerende) grondpositie en integrale gebiedsontwikkeling Een belangrijke categorie van gevallen waarin sprake kan zijn van één serieuze gegadigde betreft de situatie waarin een marktpartij een grond- of vastgoedpositie heeft in een gebied waar een herontwikkeling plaatsvindt, en de gemeente – door deze grondpositie – de medewerking nodig heeft van die marktpartij om de gewenste ontwikkeling te realiseren (afgezien van de mogelijkheid tot onteigening). De gemeente kan, anders gezegd, vanwege diens grondpositie niet om deze partij heen. Dit kan onder omstandigheden rechtvaardigen dat de gemeente een-op-een een overeenkomst sluit met die marktpartij, om de gewenste ontwikkeling (op korte termijn) te realiseren.
De gemeente zou in dat geval haar gronden in het te ontwikkelen gebied een-op-een kunnen uitgeven aan die marktpartij als die marktpartij bereid en in staat is om de ontwikkeling te realiseren in overeenstemming met de door de gemeente gewenste wijze van planuitvoering. Zeker als de gemeente een beleidsmatige (goed onderbouwde) wens heeft om het gebied integraal te ontwikkelen en/of de gronden van de marktpartij dan wel die van de gemeente niet zelfstandig te ontwikkelen zijn, is goed denkbaar dat de marktpartij kwalificeert als de enige serieuze gegadigde voor die gemeentelijke gronden. Ook het belang van een spoedige realisatie kan daarbij een rol spelen.
De ontwikkeling zal immers makkelijker en efficiënter verlopen als het totale gebied in handen is van één partij (met wie de gemeente bij aankoop afspraken kan maken), zodat de gemeente (ook) daarom kan concluderen dat deze partij als enige voor de gemeentelijke gronden in aanmerking komt.51 Het beschikken over een unieke grondpositie, de beleidsmatige wens dat op de locatie een integrale gebiedsontwikkeling plaatsvindt en/of de onmogelijkheid om percelen zelfstandig te ontwikkelen, kunnen aldus objectieve, toetsbare en redelijke criteria vormen om vast te stellen dat de partij met een bestaande (belemmerende) grondpositie in het te ontwikkelen gebied, als enige serieuze gegadigde in aanmerking komt voor bijvoorbeeld de gemeentelijke gronden in dat gebied.52 Let wel: in dergelijke situaties, waarin de gemeente haar gronden uitgeeft aan een marktpartij om daarop een door de gemeente gewenste ontwikkeling te realiseren, kan de gemeente het grensgebied betreden tussen (zuivere) gronduitgifte en de inkoop van een overheidsopdracht. Indien de gronduitgifte mede het karakter draagt van een aanbestedingsplichtige overheidsopdracht, moet de gemeente bij het vergeven van die overheidsopdracht de regels van het aanbestedingsrecht naleven (zie ook paragraaf 3.2.5).
De gemeente zou ook een samenwerking kunnen aangaan met de marktpartij die een belemmerende grondpositie heeft in het te ontwikkelen gebied. Zo zou de gemeente ook juist de grondpositie van de marktpartij kunnen verwerven, in ruil waarvoor zij aan de marktpartij een bouwclaim verleent of ter compensatie grond elders aanbiedt en gronden ruilt. De hiervoor genoemde omstandigheden (criteria) kunnen dan op dezelfde wijze meebrengen dat de marktpartij daarvoor als enige serieuze gegadigde in aanmerking komt, zodat de gemeente ook die samenwerking een-op-een kan aangaan, zonder ten aanzien daarvan mededingingsruimte te bieden. 33 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Daarbij is overigens van belang dat de gemeente een grote mate van beleidsruimte heeft als het gaat om gebiedsontwikkelingen53 en dat zij, in het kader van de gegeven beleidsruimte en de daarbij te stellen doeleinden, grondposities kan en mag inzetten om haar beleidsdoelen te realiseren.54 Het valt dan ook binnen de beleidsruimte van de gemeente om te besluiten om een bepaald gebied integraal te ontwikkelen, gronden elders te gebruiken om via een ruil een benodigde grondpositie van de marktpartij te verwerven of (in meer algemene zin) beslissingen te nemen over de (de wijze van) samenwerking, mits de gemeente in het licht van alle omstandigheden in redelijkheid tot die beslissingen heeft kunnen komen.
Bij een beoordeling of de gemeente in redelijkheid tot die beslissingen heeft kunnen komen, kan het onder meer van belang zijn of de gemeente eventuele afspraken tegen marktconforme voorwaarden is aangegaan (bijvoorbeeld door bijbetaling van eventuele waardeverschillen). Overigens doet de omstandigheid dat de gemeente de benodigde gronden van de marktpartij ook kan onteigenen (en de voorgenomen uitgifte of samenwerking dus strikt genomen niet noodzakelijk is om het gewenste resultaat te bereiken), aan het voorgaande niet af. Een onteigening kost immers veel meer tijd en geld en de Didam-regels dwingen de gemeente niet om daarvoor te kiezen.55 De gemeente kan er dus in redelijkheid voor kiezen om (zeker als een spoedige realisatie wenselijk is) in plaats van onteigening de voorgenomen uitgifte of samenwerking aan te gaan, om zo de gewenste (integrale) ontwikkeling in het gebied mogelijk te maken. 5.2.2 Bouwclaim Een bouwclaimovereenkomst houdt in essentie in dat een marktpartij gronden (in een te ontwikkelen gebied) vervreemdt aan de gemeente en in ruil daarvoor het recht krijgt om op een later moment bouwrijpe gronden te terug te krijgen van de gemeente. De bouwrijpe gronden die de gemeente uitgeeft zijn vaak gelegen binnen hetzelfde te ontwikkelen gebied als de gronden die door de marktpartij zijn ingebracht, maar dat is niet altijd het geval.
De gemeente kan ook bouwrijpe kavels in een ander gebied uitgeven aan de markpartij om de bouwclaim ‘in te lossen’.56 In situaties waarin sprake is van een bouwclaim, kan de gemeente op twee momenten worden geconfronteerd met de Didam-regels: i. op het moment dat de gemeente een bouwclaimovereenkomst sluit met een marktpartij (en zij dus het recht verleent om op een later moment de bouwrijpe gronden van de gemeente te kopen), en ii. op het moment dat de gemeente de bouwrijpe gronden daadwerkelijk uitgeeft aan de houder van de bouwclaim (om de bouwclaim ‘in te lossen’). Op beide momenten kan dus de vraag rijzen of er sprake is van één serieuze gegadigde. Zoals reeds in de vorige paragraaf uiteengezet, zou de gemeente een bouwclaimovereenkomst een-op-een kunnen aangaan met een marktpartij, wanneer deze bouwclaim wordt verleend in ruil voor het verkrijgen van zijn grondpositie, die nodig is voor het welslagen van de ontwikkeling van een gebied. Het bereid en in staat zijn om de (benodigde) gronden ter beschikking te stellen kan dan een objectief, toetsbaar en redelijk selectiecriterium vormen op grond waarvan alleen deze marktpartij, als enige serieuze gegadigde, voor de bouwclaim in aanmerking komt.
Later kan deze houder van de bouwclaim (om gedeeltelijk dezelfde redenen) in beginsel als enige serieuze gegadigde in aanmerking komen voor de bouwrijpe gronden die de gemeente uitgeeft (ter ‘inlossing’ van de bouwclaim). Het beschikken over een bouwclaim – meer specifiek, het feit dat die marktpartij in het verleden gronden bij de gemeente heeft ingebracht, in ruil waarvoor hij het recht heeft verkregen om gronden te verwerven – kan dan een objectief, toetsbaar en redelijk criterium vormen op basis waarvan de gemeente kan concluderen dat alleen hij voor aankoop van de bouwrijpe gronden in aanmerking komt. De gemeente kan de bouwrijpe gronden dan een-op-een aan de houder van de bouwclaim uitgeven, zonder mededingingsruimte te bieden. 34 Vereniging van Nederlandse Gemeenten De door de gemeente uit te geven bouwrijpe gronden kunnen in dat geval niet los worden gezien van de door de marktpartij ingebrachte gronden. De marktpartij met bouwclaim (die in het verleden gronden heeft ingebracht) en marktpartijen zonder bouwclaim (die geen gronden hebben ingebracht) zijn, anders gezegd, geen gelijke gevallen die dus ook niet gelijk behandeld moeten worden. Opmerking verdient dat het voorgaande uiteraard anders kan zijn als de houder van een bouwclaim dit recht heeft verkregen, zonder dat hij in het verleden gronden heeft ingebracht bij de gemeente.
Het beschikken over de bouwclaim zal dan niet zonder meer een (objectief, toetsbaar en) redelijk selectiecriterium kunnen vormen, op basis waarvan de gemeente kan concluderen dat alleen hij voor de bouwrijpe gronden in aanmerking komt. De gemeente zal in dat geval eerst moeten nagaan waarom de marktpartij de bouwclaim heeft verkregen en – vooral – of die achtergrond kan rechtvaardigen dat de marktpartij nu met voorrang boven anderen voor de bouwrijpe gronden in aanmerking komt. Als dat niet het geval is, is het de vraag of de gemeente in redelijkheid kan concluderen dat deze marktpartij enkel vanwege diens bouwclaim de enige serieuze gegadigde is voor de bouwrijpe gronden. Immers, het enkele feit dat een partij beschikt over een contractueel recht op aankoop van bouwrijpe kavels hoeft niet altijd een (objectief, toetsbaar en) redelijk selectiecriterium te zijn op basis waarvan deze partij als enige voor de kavels in aanmerking komt, zie hierover ook paragraaf 5.2.8 en 5.2.9. 5.2.3 Compensatie in vervangende grond / grondruil Bij de verwerving van benodigde gronden kan de gemeente – in plaats van het betalen van een geldsom – ter compensatie ook vervangende grond elders aanbieden en een grondruil aangaan.
In dat geval kan de marktpartij die beschikt over die benodigde gronden (zoals ook in paragraaf 5.2.1 opgemerkt) kwalificeren als de enige serieuze gegadigde voor die compensatiegrond/grondruil. Immers, indien (a) de gemeente de compensatie-/ruilgrond alleen uitgeeft met het doel om de benodigde grondpositie te verwerven, en (b) de marktpartij de enige is die die grondpositie kan verschaffen, komt alleen die marktpartij voor de compensatiegrond/grondruil in aanmerking. Aldus kan het ‘bereid en in staat zijn om een benodigde grondpositie aan de gemeente te leveren’ een objectief, toetsbaar en redelijk criterium vormen op grond waarvan een marktpartij als enige voor de compensatiegrond/grondruil in aanmerking komt.57 Zie bijvoorbeeld Hof Arnhem-Leeuwarden 27 juni 2023, ECLI:NL:GHARL:2023:5383. De gemeente wilde in een bepaald gebied meer ruimte scheppen voor openbare plekken, horeca en varen. De gemeente wenste dit te realiseren door vaste ligplaatsen in het gebied vrij te spelen, onder meer door deze in overleg met eigenaren en bewoners ter plekke te verschuiven, te verplaatsen of uit te kopen. Dit was vastgelegd in de gemeentelijke Watervisie. Tegen die achtergrond wenste de gemeente ook de ligplaats van het Pannenkoekenschip vrij te spelen. De gemeente was voornemens om daartoe een ligplaats elders in bruikleen te geven aan het Pannenkoekenschip, zodat zij kon verplaatsen.
Hoewel er ook andere geïnteresseerden waren voor de bruikleen van deze ligplaats elders, kwam het Pannenkoekenschip daarvoor als enige serieuze gegadigde in aanmerking. Het Pannenkoekenschip was namelijk de enige die bereid en in staat was om (in ruil daarvoor) een ligplaats in het betreffende gebied op te geven. Overigens valt het binnen de beleidsruimte van de gemeente om te bepalen dat zij (voor een ruimtelijke ontwikkeling) een specifieke grondpositie wil verwerven en dat dus het ter beschikking kunnen stellen van die grondpositie het selectiecriterium vormt (waardoor 35 Vereniging van Nederlandse Gemeenten gegadigden die een andere grondpositie kunnen verschaffen niet in aanmerking komen voor de compensatiegrond/grondruil).58 Uiteraard zal de gemeente wel moeten kunnen onderbouwen dat daadwerkelijk die grondpositie is benodigd (bijvoorbeeld door te verwijzen naar beleid), anders zal de gemeente dat criterium niet in redelijkheid kunnen hanteren. Om te onderbouwen dat een bepaalde locatie is benodigd zou de gemeente kunnen verwijzen naar een onherroepelijk omgevingsplan, waarin de ruimtelijke ontwikkeling op die locatie mogelijk is gemaakt, maar dat hoeft niet. Dat een locatie is benodigd (voor een ruimtelijke ontwikkeling) kan immers ook volgen uit andere stukken, zoals een nog niet onherroepelijk omgevingsplan (zie Rb.
Noord-Holland 6 oktober 2022, ECLI:NL:RBNHO:2022:8865), een ontwerp-omgevingsplan (zie Rb. Overijssel 14 september 2022, ECLI:NL:RBOVE:2022:2584), of daaraan voorafgaande locatieonderzoeken en/of -keuzes die de gemeente in dat kader heeft uitgevoerd en gemaakt. Zie voor die laatste categorie bijvoorbeeld Hof Arnhem-Leeuwarden 23 juli 2024, ECLI:NL:GHARL:2024:4816, waarin een gemeente een grondpositie wilde verwerven om daarop een islamitische begraafplaats te laten realiseren. De gemeente was voornemens om een grondruil aan te gaan met de grondeigenaar, waarbij de gemeente, in ruil voor de benodigde grond, vervangende grond elders uitgaf aan de eigenaar. De grondeigenaar was de enige serieuze gegadigde voor die ruilgrond, zo oordeelde het hof. Het hof oordeelde daarnaast dat de keuze van de gemeente voor de beoogde locatie van de begraafplaats – die in dit geval invloed had op de selectiecriteria voor de gemeentelijke ruilgrond – valt binnen de beleidsruimte die de gemeente toekomt bij het inrichten van de omgeving. De locatiekeuze had zich nog niet verwezenlijkt in vastgesteld beleid of een wijziging van het omgevingsplan. De locatiekeuze vloeide voort uit een door de gemeente uitgevoerd locatieonderzoek, waaruit deze locatie als voorkeursgebied uit de bus was gekomen.
Dit locatieonderzoek was voldoende ter onderbouwing van het gekozen selectiecriterium (te weten het kunnen leveren van die locatie). 5.2.4 Uitgifte voor een wettelijke taak of specifieke functie Daarnaast kan er sprake zijn van één serieuze gegadigde indien de gemeente voornemens is om gronden uit te geven met het oog op de vervulling van een wettelijke taak of de realisatie van een specifieke functie. Indien er in zo’n geval slechts één partij is die die wettelijke taak vervult of die specifieke functie kan realiseren, komt díe partij als enige serieuze gegadigde voor die gronden in aanmerking. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de situatie waarin de gemeente grond uitgeeft aan een netbeheerder met het oog op de realisatie van noodzakelijke nutsvoorzieningen (zoals het plaatsen van een transformator- of elektriciteitsstation), of de uitgifte van grond voor de realisatie van spoorwegvoorzieningen. Ook kan worden gedacht aan de situatie waarin de gemeente gronden uitgeeft aan een andere overheid of (semi-)publieke instelling, ter vervulling van een specifieke (publiekrechtelijke) taak in het algemeen belang.59 In die gevallen zal er doorgaans slechts één partij bereid zijn om de grond te kopen voor het doel waarvoor de gemeente het wil verkopen en/of in staat zijn om de beoogde voorziening te realiseren, zodat die partij als enige serieuze gegadigde voor de grond in aanmerking komt.
In het kader van gronduitgifte voor de realisatie van nutsvoorzieningen kunnen de uitspraken Rb. Gelderland 12 november 2024, ECLI:NL:RBGEL:2024:7902 en Rb. 36 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Noord-Holland 9 september 2024, ECLI:NL:RBNHO:2024:10221 als voorbeeld dienen. Volgens de rechter is alleen de (regionale) netbeheerder bereid om de grond te kopen voor het doel waarvoor de gemeente het perceel wil verkopen en, op grond van zijn wettelijke taken, in staat om ter plaatse die nutsvoorziening te realiseren en op het stroomnet aan te sluiten. Hij komt dan ook als enige serieuze gegadigde voor die grond in aanmerking. Illustratief is ook de uitspraak Rb. Midden-Nederland 20 september 2022, ECLI:NL:RBMNE:2022:3743, waarin de gemeente grond uitgeeft aan ProRail, om daarop een werk te realiseren dat nodig is voor elektriciteitsvoorziening van het spoorwegnetwerk. ProRail heeft de wettelijke taak om zorg te dragen voor de aanleg en het beheer van de nationale hoofdspoorweginfrastructuur en is (op grond van de geldende wetgeving) de enige die de beoogde voorzieningen mag plaatsen. ProRail is, anders gezegd, vanwege haar wettelijke taak de enige die het doel kan verwezenlijken waarvoor de grond wordt uitgegeven. ProRail komt daardoor als enige serieuze gegadigde voor de grond in aanmerking, aldus de rechtbank.
Verder kan in deze categorie worden gedacht aan de situatie waarin de gemeente gronden uitgeeft voor sociale woningbouw. Hoewel sociale woningen feitelijk door meerdere partijen kunnen worden gerealiseerd, mag de gemeente in redelijkheid besluiten dat alleen een toegelaten instelling in de zin van artikel 19 Woningwet (een woningcorporatie) daarvoor in aanmerking komt, vanwege haar specifieke wettelijke taken op het gebied van volkshuisvesting en het feit dat de uitvoering van de taken door een woningcorporatie in de Woningwet met waarborgen is omkleed.60 De wettelijke taak van woningcorporaties (en de voordelen die daaruit voortvloeien) mag de gemeente dus van doorslaggevend belang achten om uitsluitend aan woningcorporaties te willen verkopen.61 In dit laatste geval zal er uiteraard wel slechts sprake zijn van één serieuze gegadigde als op voorhand duidelijk is dat van alle in de gemeente actieve woningcorporaties slechts één woningcorporatie bereid en in staat is om de concrete woningbouw te realiseren. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn als sprake is van gezamenlijke prestatieafspraken tussen de gemeente en de woningcorporaties, waarin is vastgelegd welke corporatie welke aantallen woningen op welke locatie zal realiseren. Op basis van die afspraken kan bijvoorbeeld duidelijk zijn dat slechts één specifieke corporatie voor een concrete ontwikkeling in aanmerking komt.
5.2.5 Zittende huurder of (erf)pachter Verlenging aflopende huur- of (erf)pachtovereenkomsten Zoals in paragraaf 3.2.1 uiteengezet valt een (niet-stilzwijgende) verlenging van een aflopende huur- of (erf)pachtovereenkomst in beginsel onder de reikwijdte van de Didam- regels. Het uitgangspunt is dan ook dat de gemeente daarbij mededingingsruimte biedt en de opnieuw te verhuren of in (erf)pacht te geven zaak aanbiedt door middel van een openbare selectieprocedure. Onder omstandigheden kan de zittende huurder of (erf) pachter echter als enige serieuze gegadigde in aanmerking komen voor de ‘nieuwe’ uitgifte. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn als de zittende huurder of (erf)pachter reeds investeringen heeft gedaan in het gehuurde of gepachte.62 Vereist is dan wel dat dit investeringen betreffen die specifiek zijn gericht op het gehuurde of gepachte, die bij het einde van de huur/(erf)pacht verloren zullen gaan en die op het moment van verlenging nog een substantiële waarde vertegenwoordigen (en dus nog niet volledig zijn 37 Vereniging van Nederlandse Gemeenten afgeschreven).63 Die gedane investeringen zouden dan een objectief, toetsbaar en redelijk criterium kunnen opleveren op grond waarvan de gemeente kan oordelen dat de zittende partij de enige serieuze gegadigde is.
Hoewel dit (nog) niet uit de rechtspraak volgt, is denkbaar dat in dit kader wel van belang is of de zittende partij de investeringen heeft gedaan in de verwachting de huur of (erf)pacht te kunnen voortzetten. Als dat namelijk niet het geval is, lijkt het minder snel redelijk om op basis van die investeringen de zittende partij een voorrangspositie te geven. Ook omdat een huurder of (erf)pachter altijd een risico loopt bij het doen van investeringen en hij dit risico – afhankelijk van de redelijke verwachting die bestond over de verlenging van de huur-/(erf)pachtrelatie – al dan niet bewust heeft aanvaard. Bovendien lijkt de zittende partij zichzelf anders een voorrangspositie te kunnen verschaffen door vlak voor het einde van de huur of (erf) pacht nog snel investeringen te doen. De rechtspraak zal zich op dit punt echter nog verder moeten uitkristalliseren. Daarnaast is voorstelbaar dat een zittende huurder of (erf)pachter als enige serieuze gegadigde in aanmerking komt voor een verlenging, omdat zonder verlenging van de huur of (erf)pacht de continuïteit van deze (rechts)persoon en/of de exploitatie van het pand in het gedrang komt en de gemeente het beleidsmatig wenselijk vindt om de betreffende dienstverlening, bedrijfsvoering of functie te behouden.
Uitgifte (bloot-)eigendom? De zittende huurder of (erf)pachter zou onder omstandigheden ook als enige serieuze gegadigde in aanmerking kunnen komen voor de (bloot-)eigendom van de onroerende zaak. Denkbaar is echter dat de voornoemde redenen (criteria), op basis waarvan de zittende partij als enige in aanmerking kan komen voor een verlenging van de huur/(erf) pacht, niet noodzakelijkerwijs ook objectieve, toetsbare en redelijke criteria vormen op basis waarvan de zittende partij de enige serieuze gegadigde is voor de uitgifte van de eigendom. Denk bijvoorbeeld aan het criterium dat de zittende partij investeringen heeft gepleegd in de onroerende zaak die nog een substantiële waarde vertegenwoordigen. Dit zou kunnen meebrengen dat hij als enige voor een verlenging van het huur-/(erf) pachtrecht in aanmerking komt, maar (alleen) deze investeringen – die mogelijk na een paar jaar zijn afgeschreven – vormen wellicht niet zonder meer een objectieve en redelijke rechtvaardiging om ook de eigendom (het recht op de onroerende zaak voor onbepaalde tijd) alleen aan deze partij uit te geven.
Aan de conclusie dat de zittende partij de enige serieuze gegadigde is voor de eigendom van de onroerende zaak, zullen dus mogelijk (ook) andere criteria ten grondslag moeten liggen.64 5.2.6 Doorwerking publiekrechtelijke vergunning/toestemming Het al dan niet beschikken over een (schaarse) publiekrechtelijke vergunning kan doorwerken bij de vraag wie in aanmerking komt voor een onroerende zaak. Dit kan het geval zijn als een door de gemeente uit te geven onroerende zaak bestemd is voor voorzieningen die alleen gerealiseerd en/of geëxploiteerd kunnen worden met een bepaalde (schaarse) publiekrechtelijke vergunning. De houder van die (schaarse) publiekrechtelijke vergunning kan dan onder omstandigheden als enige serieuze gegadigde voor de onroerende zaak in aanmerking komen.65 Zie bijvoorbeeld het arrest Hof Arnhem-Leeuwarden 27 mei 2025, ECLI:NL:GHARL:2025:3242, waarin de Staat grond langs de rijksweg verhuurde ten behoeve van de realisatie en exploitatie van een energielaadpunt op een 38 Vereniging van Nederlandse Gemeenten verzorgingsplaats. Voor het realiseren en exploiteren van zo’n voorziening op een verzorgingsplaats is een publiekrechtelijke vergunning nodig, op grond van voorheen de Wet beheer rijkswaterstaatswerken (Wbr) (nu: de Omgevingswet).
Het uitgiftebeleid van de Staat kwam er (al jaren) op neer dat de Staat die gronden alleen verhuurt aan de partij die in het bezit is van zo’n vergunning. De grond ‘volgt’ de vergunning en partijen die niet over zo’n vergunning beschikken komen niet voor de grond in aanmerking. Het hof oordeelde dat het beschikken over een Wbr-vergunning een objectief, toetsbaar en redelijk criterium is, zodat de Staat dit mocht hanteren bij de uitgifte van zijn gronden. Aangezien Fastned de enige partij was met een geldige Wbr-vergunning voor het perceelgedeelte in kwestie, mocht de Staat haar aanmerken als de enige serieuze gegadigde voor de huur van dit perceelgedeelte, aldus het hof. Zie in gelijke zin Rb. Den Haag 16 april 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:9293. De rechtbank oordeelde, in een vergelijkbare situatie, eveneens dat het beschikken over de publiekrechtelijk benodigde (Wbr-)vergunning een objectief, toetsbaar en redelijk criterium is op basis waarvan de Staat mocht concluderen dat er slechts één serieuze gegadigde is voor de huur van de grond.
Daarbij overweegt de rechtbank dat het criterium redelijk is, omdat een partij niets heeft aan de grond als hij niet over die vergunning beschikt, en met het vereisen van het bezit van de vergunning wordt gewaarborgd dat gebruikers van percelen op verzorgingsplaatsen voldoen aan de eisen van doelmatig en veilig gebruik van de verzorgingsplaats (daaraan wordt bij vergunningverlening immers getoetst). Ook acht de rechtbank van belang dat alle potentiële gegadigden in gelijke mate de mogelijkheid hebben gehad om een Wbr- vergunning aan te vragen voor een voorziening op de locatie in kwestie, en er bovendien tegen de vergunningverlening een met voldoende waarborgen omkleden rechtsgang openstaat. Het beschikken over de publiekrechtelijk benodigde vergunning kan dus een objectief, toetsbaar en redelijk criterium vormen om vast te stellen dat er maar één serieuze gegadigde voor de onroerende zaak in aanmerking komt, als bijvoorbeeld duidelijk is dat die vergunning noodzakelijk is om de door de gemeente gewenste voorziening te realiseren en/of exploiteren en (andersom) een markpartij zonder die vergunning niets aan de onroerende zaak heeft.
Een dergelijk criterium zal zeker redelijk kunnen zijn als de mogelijkheid bestaat om mee te dingen naar die (schaarse) publiekrechtelijke vergunning, waarmee (indirect) alsnog gelijke kansen bestaan om voor de onroerende zaak in aanmerking te komen. Daarbij valt het binnen de beleidsruimte van de gemeente om te bepalen of het criterium om vast te stellen of er maar één serieuze gegadigde is, inhoudt dat er een aanvraag voor een vergunning moet zijn ingediend, dat er al een publiekrechtelijke vergunning moet zijn, of dat sprake moet zijn van een reeds onherroepelijke vergunning.66 Het is voorstelbaar dat het criterium dat sprake moet zijn van een publiekrechtelijke vergunning regelmatig het meest wenselijk is. De alternatieve criteria zouden immers kunnen meebrengen dat er gedurende een langere periode geen voorziening op de grond kan worden gerealiseerd en/of geëxploiteerd, aangezien aanvragen en procedures tegen vergunningverleningen veel tijd in beslag kunnen nemen. 5.2.7 Snippergroen en reststroken: aangrenzende eigenaar Zoals in paragraaf 3.2.4 toegelicht, geldt er geen ‘ondergrens’ voor de toepassing van de Didam-regels. De gemeente moet dus ook bij de uitgifte van snippergroen en kleine 39 Vereniging van Nederlandse Gemeenten reststroken in beginsel mededingingsruimte bieden.
Regelmatig zal er in die gevallen echter, vanwege de aard van het uit te geven goed, sprake kunnen zijn van één serieuze gegadigde. Zo streven veel gemeenten er bij de uitgifte van snippergroen en reststroken naar om versnippering tegen te gaan en/of onlogische begrenzing en eigendomsverhoudingen te voorkomen. Tegen die achtergrond kan de gemeente bij de uitgifte van snippergroen en reststroken als voorwaarde stellen dat deze alleen worden uitgegeven aan eigenaren van aangrenzende percelen. Het zijn van eigenaar van een aangrenzend perceel (of in meer algemene zin, het voorkomen van versnippering) kan dan een objectief, toetsbaar en redelijk criterium vormen op grond waarvan slechts één partij (namelijk: de enige aangrenzende eigenaar) voor aankoop in aanmerking komt. Om dit criterium in redelijkheid te kunnen hanteren is het wel van belang dat de gemeente haar beleidsmatige wens tot het voorkomen van versnippering en onlogische grenzen aannemelijk kan maken. (Snippergroen)beleid is daarvoor niet noodzakelijk, maar kan daarbij zeker wel behulpzaam zijn. Zie bijvoorbeeld Rb. Rotterdam 7 september 2023, ECLI:NL:RBROT:2023:8254 waarin de gemeente voornemens was om een perceel snippergroen een-op-een te verkopen aan de eigenaar van een aangrenzend perceel, als enige serieuze gegadigde.
In diverse beleidsstukken was vastgelegd dat het beleid van de gemeente bij de herinrichting van de openbare ruimte erop is gericht om verrommeling en versnippering tegen te gaan. In de Beleidsnota Snippergroen was bepaald dat de verkoop van snippergroen alleen plaatsvindt aan eigenaren van aangrenzende percelen. De voorzieningenrechter oordeelt dat de gemeente, in het licht van dat beleid, redelijkerwijs mocht aannemen dat deze eigenaar van het aangrenzende perceel de enige serieuze gegadigde was voor aankoop. Dat de gemeente wellicht ook andere privaatrechtelijke of bestuursrechtelijke mogelijkheden heeft om versnippering tegen te gaan, en er aldus ook andere manieren waren om dit beleid (tot het voorkomen van versnippering en onlogische begrenzing) te verwezenlijken, doet hieraan volgens de rechter niet af. De gemeente heeft immers een ruime mate van vrijheid om haar beleid te bepalen en dat nader vorm te geven. Het valt dan ook binnen de beleidsruimte van de gemeente om bij de uitgifte van snippergroen en reststroken te bepalen dat dat slechts geschiedt aan aangrenzende eigenaren, om onlogische begrenzing en eigendomsverhoudingen te voorkomen. Zie in gelijke zin Rb. Den Haag 17 november 2023, ECLI:NL:RBDHA:2023:17931. Indien slechts één perceel grenst aan de te verkopen groensnipper of de reststrook, is duidelijk dat slechts sprake is van één serieuze gegadigde.
Indien er echter meerdere partijen aangrenzend eigendom hebben, ligt dit ingewikkelder. Er zijn dan meer gedifferentieerde criteria nodig om de koper te kunnen selecteren. De gemeente kan dergelijke meerdere gedifferentieerde criteria voor groensnippers en reststroken bijvoorbeeld opnemen in haar uitgiftebeleid, om ook in meer ‘complexe’ situaties bij een perceel dat grenst aan meerdere percelen van verschillende eigenaren op voorhand duidelijk te hebben wie daarvoor als enige serieuze gegadigde in aanmerking komt. 5.2.8 Voorkeursrechten Een voorkeursrecht houdt, kort gezegd, in dat de eigenaar van een onroerende zaak die zaak eerst moet aanbieden aan de ‘voorkeursgerechtigde’. Vaak heeft een voorkeursrecht betrekking op koop, maar het kan ook betrekking hebben op de uitgifte van een zakelijk of persoonlijk gebruiksrecht, zoals huur of (erf)pacht. Het voorkeursrecht omvat voor de 40 Vereniging van Nederlandse Gemeenten eigenaar van de onroerende zaak dus een aanbiedingsplicht en voor de voorkeursrechtigde een recht van eerste koop (of huur, (erf)pacht etc.). Een voorkeursrecht kan voortvloeien uit de wet of uit een overeenkomst. Indien een partij op grond van de wet een voorkeursrecht heeft ten aanzien van een gemeentelijke onroerende zaak, zal die partij doorgaans kunnen worden aangemerkt als de enige serieuze gegadigde voor uitgifte van die onroerende zaak.