Bijdrage bij inspraakbijdrage - handreiking toepassing didam regels in de gemeentelijke gronduitgiftepraktijk
Tekst van het document
Handreiking Toepassing Didam-regels in de gemeentelijke gronduitgiftepraktijk
Colofon Auteurs mr. W. Nooteboom, advocaat bij Nysingh advocaten-notarissen mr. J. de Roos, advocaat-partner bij Nysingh advocaten-notarissen Samenstelling en redactie mr. E.H.J de Bruin, VNG mr. J.E. Poldervaart, VNG Klankbordgroep C. Bollemeijer, MSc., gemeente Rotterdam mr. C. Brinkmann, gemeente Amsterdam mr. W. Diemers, gemeente Apeldoorn mr. J.M. Kreeft, gemeente Enschede mr. S.J. Mollema-Veltman, bedrijfsvoering Drechtsteden C. van Rooijen, MSc., VNG en Vereniging van Grondbedrijven M. Verhoeven, Gemeente Bergen op Zoom mr. drs. T. Vleeschhouwer, gemeente Zoetermeer mr. N. Westenbrink, gemeente Amsterdam © Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Den Haag, 2025 3 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Inhoud 1 Inleiding 5 1.1 Achtergrond en aanleiding 5 1.2 Inhoud en karakter van de handreiking 5 1.3 Leeswijzer 6 2 De Didam-arresten 7 2.1 Didam I en II: de feiten 7 2.2 De belangrijkste overwegingen in Didam I 7 2.3 De belangrijkste overwegingen in Didam II 7 3 De reikwijdte van de Didam-regels: wanneer en op wie zijn die van toepassing? 9 3.1 Inleiding 9 3.2 In welke gevallen gelden de Didam-regels? 9 3.2.1 Verkoop en andere vormen van uitgifte van onroerende zaken 9 3.2.2 Uitgifte van andere goederen dan onroerende zaken 11 3.2.3 Transacties tussen overheidslichamen onderling 12 3.2.4 Uitzondering voor bagatelgevallen? 12 3.2.5 Afbakening van het aanbestedingsrecht 12 3.2.6
Terugwerkende kracht 13 3.3 Wie moeten de Didam-regels in acht nemen? 13 3.4 Conclusies en praktische tips 14 4 De openbare selectieprocedure 15 4.1 Inleiding 15 4.2 Inrichting en verloop van de selectieprocedure 15 4.2.1 Inrichting van de selectieprocedure: beleidsruimte 15 4.2.2 Passende mate van openbaarheid: aankondiging van de selectieprocedure 17 4.2.3 Doorlopen van de selectieprocedure 18 4.2.4 Collegebesluit tot het aangaan van de voorgenomen overeenkomst 20 4.3 Selectiecriteria 21 4.3.1 Objectief 21 4.3.2 Toetsbaar 22 4.3.3 Redelijk 22 4.3.4 Voorbeelden van (soorten van) selectiecriteria 23 4.3.5 Begrenzing beleidsruimte bij het formuleren van selectiecriteria 24 4.4 Beleid 25 4.5 Beperken en/of verleggen van risico’s 26 4.6 Conclusies en praktische tips 29 5 Eén serieuze gegadigde 31 5.1 Inleiding 31 5.2 Categorieën van mogelijke uitzonderingssituaties 31 5.2.1 Bestaande (belemmerende) grondpositie en integrale gebiedsontwikkeling 32 5.2.2 Bouwclaim 33 5.2.3 Compensatie in vervangende grond / grondruil 34 5.2.4 Uitgifte voor een wettelijke taak of specifieke functie 35 5.2.5 Zittende huurder of (erf)pachter 36 5.2.6 Doorwerking publiekrechtelijke vergunning/toestemming 37 5.2.7 Snippergroen en reststroken: aangrenzende eigenaar 38 5.2.8 Voorkeursrechten 39 5.2.9 Precontractuele fase en (pre-Didam-)afspraken 41 4 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 5.3 Bekendmaking
van het voornemen tot uitgifte 42 5.3.1 Inhoud van de publicatie 42 5.3.2 Moment van de publicatie & platform 45 5.4 Marktconsultatie 46 5.5 Beleid 46 5.6 Conclusies en praktische tips 48 6 Handelen in strijd met de Didam-regels 50 6.1 Inleiding 50 6.2 Aantasting van de overeenkomst? 50 6.3 Verbod op verkoop of levering 50 6.4 Schadevergoeding 51 6.5 Botsing gelijkheidsbeginsel en vertrouwensbeginsel 52 6.6 Termijn om te ageren en rechtsverwerking 53 6.7 Conclusies en praktische tips 55 Bijlage I:Voorbeeld publicatietekst voornemen tot uitgifte aan enige serieuze gegadigde 56 Bijlage II: Stappenplan voor de uitgifte van onroerende zaken 58 Bijlage III: Stroomschema 62 Eindnoten 63 5 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 1 Inleiding 1.1 Achtergrond en aanleiding Op 26 november 2021 wees de Hoge Raad het ‘Didam-arrest’1 dat sindsdien de gemoederen in (onder meer) de gemeentelijke vastgoed- en grondzakenpraktijk behoorlijk bezighoudt. Uit het arrest volgt, kort gezegd, dat gemeenten (en andere ‘overheidslichamen’) die een onroerende zaak willen uitgeven, iedere (potentiële) gegadigde een gelijke kans moeten bieden. De Hoge Raad heeft daarvoor nadere regels geformuleerd, hierna aangeduid als ‘de Didam-regels’. In vervolg op het Didam-arrest in kort geding wees de Hoge Raad op 15 november 2024 arrest in de bodemprocedure, ook wel aangeduid als het ‘Didam II-arrest’2.
Dat arrest bracht wat meer duidelijkheid voor de praktijk, maar nam niet alle onzekerheden weg en liet nog veel vragen onbeantwoord. In november 2022 werd door het Ministerie van BZK, NEPROM, de VNG en de VvG een handreiking3 uitgegeven om gemeenten te ondersteunen bij de implementatie van het Didam-arrest in hun gronduitgiftepraktijk (hierna: ‘Handreiking 2022’). Aanleiding voor de onderhavige VNG-handreiking (‘Toepassing Didam-regels in de gemeentelijke gronduitgiftepraktijk’, hierna ook wel: ‘Handreiking 2025’) is onder meer dat er sinds het verschijnen van de Handreiking 2022 veel is gebeurd. Naast het Didam II-arrest dat een aantal nieuwe inzichten heeft gebracht, verscheen ook een stroom aan rechtspraak en publicaties over de implicaties van de Didam-arresten. 1.2 Inhoud en karakter van de handreiking In deze Handreiking 2025 zijn de hiervoor bedoelde nieuwe inzichten meegenomen op basis van de civiele rechtspraak die is verschenen tot 1 juli 2025. De Handreiking 2025 bevat een verdieping ten aanzien van onder meer het toepassingsbereik van de Didam- regels, de inrichting en uitvoering van de openbare selectieprocedure, situaties waarin sprake is van slechts één serieuze gegadigde, de te bieden passende mate van openbaarheid en de consequenties van handelen in strijd met de Didam-regels.
Ten aanzien van die aspecten waarover nog niet of nauwelijks rechtspraak is verschenen, maar waaraan al wel invulling moet worden gegeven in de gemeentelijke uitgiftepraktijk, bevat de Handreiking 2025 beschouwingen en inzichten op basis van de wel beschikbare rechtspraak, literatuur, overheidspublicaties en aanverwante rechtsgebieden, zoals het aanbestedingsrecht. De Handreiking 2025 is een hulpmiddel voor gemeenten. Het beoogt gemeenten te ondersteunen bij de implementatie van de Didam-arresten in hun gronduitgiftebeleid en -praktijk en hen te voorzien van antwoorden op veel gestelde vragen. De uitleg van de Didam-regels en de wijze waarop daarmee in de praktijk moet worden omgegaan, staan in deze handreiking centraal. Omdat de inhoud en toepassing van de Didam-regels zich met name hebben ontwikkeld in de jurisprudentie, wordt in deze handreiking veel verwezen naar rechtspraak. Praktijkvoorbeelden uit de rechtspraak worden ook gebruikt om de onderwerpen te verduidelijken en/of te verlevendigen. Waar mogelijk bevat de handreiking voorbeeldteksten die gemeenten in hun gronduitgiftepraktijk zouden kunnen gebruiken. Ook wordt bij bepaalde onderwerpen ter illustratie verwezen naar bestaande beleidsstukken van gemeenten, om inzicht te geven in een mogelijke wijze waarop de theorie zich zou kunnen vertalen naar de praktijk.
De voorbeelden, voorbeeldteksten en 6 Vereniging van Nederlandse Gemeenten verwijzingen naar beleidsstukken in deze handreiking zijn illustratief van aard en bedoeld om gemeenten op weg te helpen. Met name de voorbeeldteksten en beleidsstukken zijn slechts ‘een’ wijze waarop invulling zou kunnen worden gegeven aan het onderwerp, maar natuurlijk zeker niet de enige (of in ieder concreet geval ‘de beste’) wijze. Maatwerk blijft in ieder geval steeds van belang. Bovendien moet bedacht worden dat de precieze implicaties van de Didam-arresten en de wijze waarop daaraan in de praktijk invulling moet worden gegeven, nog verder uitgekristalliseerd zullen (moeten) worden in onder meer de rechtspraak. 1.3 Leeswijzer In de handreiking komen verschillende onderwerpen aan bod. Hoofdstuk 2 bevat een korte uiteenzetting van de kern van de Didam-arresten en de Didam-regels zoals de Hoge Raad die heeft geformuleerd. In hoofdstuk 3 wordt de reikwijdte van de Didam-regels verkend: wanneer en in welke gevallen moet de gemeente deze regels toepassen? De volgende hoofdstukken behandelen de implementatie van de Didam-regels in de praktijk. Daarin worden concrete handvatten gegeven voor de wijze waarop gemeenten de Didam-regels kunnen toepassen. Hoofdstuk 4 doet dat voor een gronduitgifte door middel van een openbare selectieprocedure.
Aan bod komt de inrichting van de openbare selectieprocedure, de mate van beleidsruimte die de gemeente daarbij heeft, de passende mate van openbaarheid die moet worden geboden en de te hanteren objectieve, toetsbare en redelijke selectiecriteria. In hoofdstuk 5 wordt vervolgens ingegaan op de situatie waarin vaststaat of redelijkerwijs mag worden aangenomen dat sprake is van één serieuze gegadigde en de gemeente gronden in beginsel een-op-een mag uitgeven. Aan de orde komen de verschillende situaties waarin sprake is of kan zijn van één serieuze gegadigde en de aandachtspunten die in die verschillende situaties een rol spelen. Ook wordt aandacht besteed aan de publicatie van het voornemen tot een-op-een uitgifte. Hoofdstuk 6 gaat ten slotte in op de consequenties van handelen in strijd met de Didam- regels. Ieder hoofdstuk sluit af met een puntsgewijze opsomming van de belangrijkste conclusies en, waar mogelijk, enkele tips. Aan de handreiking zijn drie bijlagen gehecht. Bijlage I betreft een voorbeeldtekst voor een publicatie van een voornemen tot uitgifte aan de enige serieuze gegadigde. Bijlage II betreft een stappenplan voor de uitgifte van onroerende zaken door de gemeente. Dat stappenplan is opgesteld op basis van hetgeen in deze handreiking is beschreven en kan als leidraad dienen om in de praktijk toepassing te geven aan de Didam-regels.
Dit stappenplan is tevens verkort weergegeven in een stroomschema, dat is opgenomen in Bijlage III. In deze handreiking zijn ook tekstblokken in blauwe en geelkleurige kaders opgenomen. De tekstblokken in blauwe kaders bevatten met name (praktijk)voorbeelden uit de rechtspraak en/of een nadere toelichting of verdieping ten opzichte van de voorafgaande hoofdtekst. De tekstblokken in geelkleurige kaders bevatten de hiervoor bedoelde illustratieve verwijzingen naar bestaande beleidsstukken en voorbeeldteksten die gemeenten in hun gronduitgiftepraktijk (kunnen) gebruiken. De inhoudsopgave en de eindnoten in deze handreiking zijn ‘interactief’: het is mogelijk om direct vanuit de inhoudsopgave of hoofdtekst naar respectievelijk de betreffende paragraaf of eindnoot te navigeren, door daarop te klikken. 7 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 2 De Didam-arresten 2.1 Didam I en II: de feiten De gemeente Montferland was eigenaar van de locatie van het voormalige gemeentehuis in het centrum van Didam. De gemeente wilde het centrumgebied herontwikkelen en was in dat kader voornemens om de locatie te verkopen aan een projectontwikkelaar. Er was echter ook een andere gegadigde voor de gronden. Die vond dat hem ten onrechte geen ruimte was geboden om mee te dingen en spande daarop een kort geding aan.
2.2 De belangrijkste overwegingen in Didam I De Hoge Raad oordeelde in het ‘Didam I-arrest’4 in de kern als volgt: • Indien een overheidslichaam het voornemen heeft een onroerende zaak te verkopen, brengt het gelijkheidsbeginsel mee dat ruimte moet worden geboden aan (potentiële) gegadigden om mee te dingen als er meerdere gegadigden zijn of redelijkerwijs te verwachten zijn. • Het overheidslichaam moet met inachtneming van de hem toekomende beleidsruimte criteria opstellen aan de hand waarvan de koper wordt geselecteerd. Die criteria moeten objectief, toetsbaar en redelijk zijn. • Het gelijkheidsbeginsel brengt ook mee dat een passende mate van openbaarheid moet worden betracht met betrekking tot de beschikbaarheid van de onroerende zaak, de selectieprocedure, het tijdschema en de toe te passen selectiecriteria. Het overheidslichaam moet informatie hierover tijdig voorafgaand aan de selectieprocedure bekendmaken op zodanige wijze dat (potentiële) gegadigden daarvan kennis kunnen nemen. • Mededingingsruimte door middel van een selectieprocedure hoeft echter níet te worden geboden als bij voorbaat vaststaat of redelijkerwijs mag worden aangenomen dat op grond van objectieve, toetsbare en redelijke criteria slechts één serieuze gegadigde in aanmerking komt voor de aankoop.
In dat geval moet het voornemen tot verkoop tijdig voorafgaand aan de verkoop bekend worden gemaakt op zodanige wijze dat eenieder daarvan kennis kan nemen én moet worden gemotiveerd waarom maar één serieuze gegadigde in aanmerking komt. 2.3 De belangrijkste overwegingen in Didam II Op 15 november 2024 wees de Hoge Raad over dezelfde kwestie arrest in de bodemprocedure. In dit Didam II-arrest5 verduidelijkte de Hoge Raad onder meer wat de gevolgen zijn van het niet naleven van de Didam-regels. Het arrest laat zich als volgt samenvatten: • De Didam-regels zijn ook van toepassing op handelen dat heeft plaatsgevonden voorafgaand aan het Didam I-arrest. • Een overeenkomst die in strijd met de Didam-regels is gesloten, is niet nietig of vernietigbaar op grond van artikel 3:40 lid 2 Burgerlijk Wetboek (BW). 8 Vereniging van Nederlandse Gemeenten • Een gemeente die in strijd met de Didam-regels verplichtingen aangaat, handelt echter in beginsel wel onrechtmatig jegens een (potentiële) gegadigde die ten onrechte geen gelijke kans heeft gekregen. Die gemeente kan op die grond dus schadeplichtig zijn jegens die gegadigde. • Ook kan er aanleiding bestaan voor een verbod tot verkoop of levering, zolang er geen overeenkomst is gesloten die de gemeente verplicht tot levering of zolang de levering nog niet heeft plaatsgevonden.
9 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 3 De reikwijdte van de Didam- regels: wanneer en op wie zijn die van toepassing? 3.1 Inleiding Een belangrijke eerste vraag is in welke gevallen gemeenten de Didam-regels in acht moeten nemen. De Didam-arresten hebben betrekking op een kwestie waarin sprake was van verkoop van onroerende zaken, maar de Didam-regels hebben een breder toepassingsbereik. In dit hoofdstuk wordt de reikwijdte van de Didam-regels verkend. In paragraaf 3.2 komt aan bod in welke situaties de Didam-regels wel (of niet) in acht moeten worden genomen. Paragraaf 3.3 behandelt de betekenis van het begrip ‘overheidslichaam’ en de vraag wie de Didam-regels in acht moeten nemen. Het hoofdstuk wordt in paragraaf 3.4 afgesloten met de belangrijkste conclusies en tips. 3.2 In welke gevallen gelden de Didam-regels? 3.2.1 Verkoop en andere vormen van uitgifte van onroerende zaken De Didam-regels zijn niet alleen van toepassing op de verkoop van onroerende zaken, maar in principe op elke situatie waarin een gemeente voornemens is om een recht op een onroerende zaak uit te geven.
Denk hierbij aan de uitgifte van een beperkt (genots)recht op een onroerende zaak, zoals een recht van opstal of erfpacht,6 maar ook aan persoonlijke gebruiksrechten als huur,7 pacht,8 bruikleen,9 ruil10 en aan andere overeenkomsten die rechten geven op (exploitatie van) vastgoed, zoals publiek-private samenwerkingsovereenkomsten.11 Kijkend naar de grondslag van de Didam-regels valt dit ruime toepassingsbereik goed te begrijpen. De Didam-regels vloeien immers voort uit de algemene beginselen van behoorlijk bestuur, die een gemeente op grond van artikel 3:14 BW bij het aangaan en uitvoeren van privaatrechtelijke overeenkomsten in acht moet nemen. Die voorschriften gelden daarom niet alleen in geval van verkoop, maar ook voor andere gevallen van privaatrechtelijke gronduitgifte. Artikel 3:14 BW Een bevoegdheid die iemand krachtens het burgerlijk recht toekomt, mag niet worden uitgeoefend in strijd met geschreven of ongeschreven regels van publiekrecht. Verlenging of vernieuwing Het is belangrijk om in te zien dat de Didam-regels niet alleen van toepassing zijn op een ‘primaire’ uitgifte van een onroerende zaak aan een bepaalde partij, maar in beginsel ook op een verlenging of vernieuwing van een reeds verleend recht.
Denk daarbij bijvoorbeeld aan een verlenging van een aflopende huur- of (erf)pachtovereenkomst12 of een nieuwe uitgifte in huur of (erf)pacht aan de ‘zittende’ huurder of (erf)pachter.13 Dat betekent natuurlijk niet dat in dat geval steeds mededingingsruimte moet worden geboden door 10 Vereniging van Nederlandse Gemeenten middel van een openbare selectieprocedure. Het is immers goed mogelijk dat de zittende huurder of (erf)pachter de enige serieuze gegadigde is (zie daarover paragraaf 5.2.5). Er valt veel voor te zeggen dat de Didam-regels niet van toepassing zijn, indien sprake is van een stilzwijgende, ‘automatische’ verlenging (van rechtswege) van een recht op grond van de wet of een overeenkomst, waarvoor geen actie van de gemeente is vereist. De Didam-regels lijken niet zover te strekken dat de gemeente in zo’n geval gehouden zou zijn om de overeenkomst aan het einde van de overeengekomen termijn te beëindigen om vervolgens mededingingsruimte te kunnen bieden. Het ligt daarom in de rede dat de Didam-regels bij dergelijke stilzwijgende, ‘automatische’ verlengingen geen toepassing vinden, in die zin dat dergelijke verlengingen ‘gewoon’ kunnen plaatsvinden.
Bij een stilzwijgende verlenging op grond van de wet kan bijvoorbeeld worden gedacht aan de verlenging van een erfpachtrecht op grond van artikel 5:98 BW of de verlenging van een huurovereenkomst voor 290-bedrijfsruimte op grond van artikel 7:292 lid 2 BW. Bij een stilzwijgende verlenging op grond van de overeenkomst kan worden gedacht aan een beding in een huurovereenkomst, waarin is bepaald dat de huur na het verstrijken van de looptijd behoudens wederopzegging automatisch wordt verlengd met een bepaalde periode. Indien een reeds gesloten overeenkomst weliswaar een verlengingsmogelijkheid bevat, maar voor die verlenging eerst nog een beslissing of de instemming van de gemeente is vereist – en de verlenging dus niet stilzwijgend, van rechtswege plaatsvindt – ligt dit genuanceerder. De Didam-regels zijn dan in beginsel wel (conform het uitgangspunt) van toepassing op de verlenging (die dan in feite als een nieuwe uitgifte aan de ‘zittende’ gebruiker heeft te gelden), maar dit is wellicht anders indien de Didam-regels bij het aangaan van de overeenkomst in acht zijn genomen en destijds bij de uitgifte al duidelijk was dat de te sluiten overeenkomst ook een verlengingsmogelijkheid zou bevatten. Overdracht van rechten De Didam-regels zijn in de rechtspraak ook van toepassing geacht op (het verlenen van medewerking aan) de overdracht van bestaande rechten.
Zo is geoordeeld dat de gemeente niet zonder meer mag toestaan dat een lopende huurovereenkomst wordt overgedragen aan, althans voortgezet door een andere partij.14 De Didam-regels brachten mee dat de gemeente ook daarbij in beginsel mededingingsruimte moest bieden aan andere (potentiële) gegadigden. Dit had tot gevolg dat de contractspartij van de gemeente niet zonder meer zelf op zoek mocht gaan naar een geschikte kandidaat voor het overnemen van zijn onderneming en daarmee het overnemen van zijn huurovereenkomst met de gemeente. Onderhuur of onder(erf)pacht De vraag rijst in hoeverre de Didam-regels van toepassing zijn indien een onroerende zaak van een gemeente door een ‘hoofdgebruiker’ in onderhuur of onder(erf)pacht wordt uitgegeven. De vraag of de Didam-regels ook van toepassing zijn op de eventuele toestemming die de gemeente als (bloot)eigenaar moet verlenen voor die onderhuur of onder(erf)pacht is vooralsnog onbeantwoord. Aangezien in de rechtspraak al wel (voorlopig) is geoordeeld dat de Didam-regels van toepassing zijn op het verlenen van toestemming voor het overdragen van een huurovereenkomst aan een ander, is voorstelbaar dat de Didam-regels eveneens van toepassing zijn op het verlenen van toestemming voor onderhuur/-(erf)pacht aan een ander.
De gemeente bewerkstelligt immers op ongeveer dezelfde wijze de (verdere) uitgifte van een aan haar toebehorende onroerende zaak tijdens de looptijd van het eerder 11 Vereniging van Nederlandse Gemeenten verleende recht, met dien verstande dat bij onderhuur/-(erf)pacht het gebruiksrecht wordt verkregen van de hoofdgebruiker en niet rechtstreeks van de gemeente. De vraag is echter of dat verschil redengevend is om de Didam-regels bij de toestemmingsbeslissing voor overdracht wél en bij de toestemmingsbeslissing voor onderhuur/-(erf)pacht niet van toepassing te achten. Maar ook als de Didam-regels niet rechtstreeks van toepassing zijn op het verlenen van toestemming voor onderhuur/-(erf)pacht, is voorstelbaar dat de gemeente die toestemming niet altijd zonder meer kan verlenen. De Didam-regels die in acht zijn genomen bij de uitgifte aan de hoofdgebruiker zouden namelijk kunnen ‘doorwerken’ bij de toestemmingsbeslissing voor onderhuur of onder(erf)pacht. Immers, het feit dat de gemeente de hoofdgebruiker in het verleden heeft geselecteerd op basis van bepaalde selectiecriteria – in het kader van een openbare selectieprocedure of als enige serieuze gegadigde – kan meebrengen dat zij niet zomaar kan toestaan dat de onroerende zaak aan iedere andere partij in onderhuur of onder(erf)pacht wordt gegeven.
Zeker als de hoofdgebruiker is geselecteerd op basis van bepaalde kenmerken of eigenschappen en de beoogde onderhuurder/-(erf)pachter niet aan die criteria voldoet, lijkt een kritische beoordeling op zijn plaats. Toestaan dat de onroerende zaak niettemin aan die partij in onderhuur of onder(erf)pacht wordt gegeven valt dan niet goed te rijmen met de eerdere selectie en uitgifte aan de hoofdgebruiker. 3.2.2 Uitgifte van andere goederen dan onroerende zaken Het toepassingsbereik van de Didam-regels lijkt zich niet te beperken tot de uitgifte van onroerende zaken, maar zich eveneens uit te (kunnen) strekken tot de uitgifte van andere goederen.
Waarom zou voor andere goederen van de overheid immers iets anders gelden?15 In de rechtspraak wordt hier ook van uitgegaan, nu het Didam-arrest en de daarin geformuleerde verplichting om mededingingsruimte te bieden van toepassing is geacht op de verkoop van aandelen,16 het verstrekken van exploitatierechten van havenligplaatsen17 en (zij het minder expliciet) op het aangaan van een (exclusieve) uitgeefovereenkomst voor leermiddelen.18 In een recente uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State van 23 juli 2025, ECLI:NL:RVS:2025:3399 wordt, in het kader van de plicht om mededingingsruimte te bieden bij de verdeling van schaarse begrotingssubsidies, ook gerefereerd aan de Didam-regels en – in het bijzonder – de daarin geformuleerde uitzondering op de mededingingsnorm. De plicht om bij het verstrekken van schaarse subsidies (met een subsidieplafond) mededingingsruimte te bieden, vloeide al voort uit de rechtsnorm om bij de verdeling van schaarse rechten mededingingsruimte te bieden (zie de Vlaardingen-uitspraak van de Afdeling van 2 november 2016, ECLI:NL:RVS:2016:2927 en de Geobox-uitspraak van de Afdeling van 11 juli 2018, ECLI:NL:RVS:2018:2310). Uit die rechtspraak volgde al dat de verplichting om mededingingsruimte te bieden, kan worden beperkt. Dit is ook zo als de schaarse subsidiemiddelen in de vorm van een begrotingssubsidie worden verstrekt.
Anders dan bij subsidies die zijn verleend op basis van een wettelijk voorschrift, waarbij een beperking van mededingingsruimte in het wettelijk voorschrift moet zijn geregeld, kan de verstrekker van een begrotingssubsidie naar het oordeel van de Afdeling de mededingingsruimte begrenzen op een wijze die in lijn is met de uitzonderingssituatie die we kennen uit het Didam-arrest. Als bij voorbaat vaststaat of redelijkerwijs mag worden aangenomen dat op grond van objectieve, toetsbare en redelijke criteria slechts één serieuze gegadigde in aanmerking komt voor de subsidie, kan een subsidieverstrekker een begrotingssubsidie aan deze serieuze gegadigde verstrekken. De subsidieverstrekker moet zijn voornemen daartoe dan wel minimaal acht weken van tevoren bekendmaken, zodat eenieder daarvan kennis kan nemen. Daarbij moet de subsidieverstrekker deugdelijk motiveren waarom er slechts één serieuze gegadigde in aanmerking komt voor de subsidie op grond van objectieve, toetsbare en redelijke 12 Vereniging van Nederlandse Gemeenten criteria. Deze regel strekt ertoe om belanghebbenden bij de subsidieverstrekking, die menen dat zij volgens de gestelde criteria in aanmerking kunnen komen voor de subsidie, de mogelijkheid te bieden om te betwisten dat er één serieuze gegadigde is of om te betwisten dat de gestelde criteria aan de daaraan te stellen eisen voldoen.
Als dat wordt betwist door een belanghebbende en de subsidieverstrekker vasthoudt aan zijn voornemen, moet hij in zijn besluit tot subsidieverlening deugdelijk motiveren waarom er niettemin maar één serieuze gegadigde is op grond van de gestelde criteria en waarom de ander geen serieuze gegadigde is of waarom de criteria wel aan de daaraan te stellen eisen voldoen. De Afdeling sluit dus (slechts) voor de wijze waarop de mededingingsruimte mag worden beperkt, aan bij de wijze waarop de Hoge Raad in het Didam-arrest invulling heeft gegeven aan de uitzondering op de plicht tot het bieden van mededingingsruimte. 3.2.3 Transacties tussen overheidslichamen onderling Interessant is de vraag of de Didam-regels ook van toepassing zijn op transacties tussen overheden onderling. Deze vraag is in de rechtspraak nog niet beantwoord. Het is echter raadzaam en het ligt voor de hand om de Didam-regels (zekerheidshalve) ook in acht te nemen bij een uitgifte aan een andere overheid. Dit hoeft in de praktijk overigens meestal niet zo’n probleem te zijn, omdat die andere overheid vaak de enige serieuze gegadigde zal zijn, zodat kan worden volstaan met publicatie van het voornemen tot uitgifte. De onroerende zaak wordt in zo’n geval immers vaak verkocht ten behoeve van een publiek belang dat de desbetreffende overheid met de verwerving van het recht op de onroerende zaak beoogt te dienen.
Dat belang zal bij een uitgifte aan een andere gegadigde niet (kunnen) worden behartigd, zodat alleen de andere overheid voor de uitgifte in aanmerking komt. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de situatie dat de gemeente wordt verzocht om een strook grond (berm) aan de provincie over te dragen ten behoeve van de verbreding van een provinciale weg. De gemeente zou de gronden niet hebben verkocht zonder dit verzoek en is daartoe ook enkel bereid ten behoeve van dit publieke belang (en wellicht ook ter voorkoming van onteigening). Onder deze omstandigheden zal al snel op voorhand mogen worden aangenomen dat de provincie de enige serieuze gegadigde is die voor de strook in aanmerking komt. 3.2.4 Uitzondering voor bagatelgevallen? Aangenomen wordt dat er geen ‘ondergrens’ geldt voor de toepassing van de Didam- regels en er geen sprake is van een uitzondering voor bagatelgevallen. De Didam-regels gelden dus bijvoorbeeld ook voor de uitgifte van snippergroen en kleine reststroken.19 Dat laat onverlet dat zich in dergelijke gevallen niet zelden een situatie zal voordoen waarin sprake is van slechts één serieuze gegadigde, zodat de gemeente kan volstaan met een publicatie van haar voornemen tot een-op-een uitgifte (zie hiervoor paragraaf 5.2.7).
Het is verstandig om voor bagatelgevallen die vaak voorkomen in beleid op te nemen welke criteria voor uitgifte worden gehanteerd, zodat dat op voorhand voor eenieder duidelijk is en kan worden volstaan met verwijzing naar dat beleid (zie daarover ook paragraaf 5.2.7). 3.2.5 Afbakening van het aanbestedingsrecht De Didam-regels lijken niet van toepassing te zijn op het privaatrechtelijk overheidshandelen dat is gereguleerd in het aanbestedingsrecht (kort gezegd: daar waar de overheid niet iets te vergeven heeft, maar een inkoopbehoefte heeft). Ook daar waar de wetgever overheidsinkoop heeft vrijgelaten (bijvoorbeeld bij opdrachten onder de drempel of bij uitgesloten opdrachten), brengen de Didam-regels – naar de huidige stand van de rechtspraak – niet alsnog een mededingingsnorm mee, nu die regels niet de strekking hebben om de toepassing van de aanbestedingsregels te beperken.20 Overigens moet de gemeente – andersom – bedacht zijn op het feit dat in bepaalde situaties van gronduitgifte onder omstandigheden mede sprake kan zijn van een aanbestedingsplichtige overheidsopdracht en (dus) een aanbestedingsplicht.
In het 13 Vereniging van Nederlandse Gemeenten bijzonder daar waar de gemeente onroerende zaken uitgeeft ten behoeve van de ontwikkeling en realisatie van een bepaald door de gemeente gewenst project, zou de vervreemding van de onroerende zaken het karakter kunnen dragen van een aanbestedingsplichtige overheidsopdracht. Dit is het geval als de gemeente bij de vervreemding van de koper een activiteit vereist die – op grond van de criteria in de Aanbestedingswet 2012 en het arrest Müller van het Hof van Justitie21 – als aanbestedingsplichtige overheidsopdracht moet worden gekwalificeerd. Denk hierbij bijvoorbeeld aan situaties waarin de gemeente niet alleen gronden verkoopt, maar daarbij ook voorwaarden oplegt die feitelijk neerkomen op het laten uitvoeren van werken of diensten in het algemeen belang van de gemeente (bijvoorbeeld het realiseren van een gebouw met publieke functies, dat vervolgens aan de gemeente in gebruik wordt gegeven). Indien sprake is van een aanbestedingsplichtige overheidsopdracht, zal de gemeente bij het vergeven van die overheidsopdracht de regels van het aanbestedingsrecht moeten naleven.22 3.2.6 Terugwerkende kracht De Hoge Raad heeft in het Didam II-arrest bevestigd dat de Didam-regels altijd al golden.
Anders gezegd: het Didam-arrest heeft ‘terugwerkende kracht’ en de Didam-regels strekken zich ook uit tot het handelen van overheidslichamen dat heeft plaatsgevonden voorafgaand aan het Didam I-arrest (te weten vóór 26 november 2021).23 De mogelijke gevolgen van het feit dat de Didam-regels (toen) niet in acht zijn genomen, komen in hoofdstuk 6 aan bod. 3.3 Wie moeten de Didam-regels in acht nemen? Uit het Didam-arrest volgt dat overheidslichamen de in het arrest geformuleerde regels in acht moeten nemen. Het begrip ‘overheidslichaam’ wordt niet gedefinieerd in het arrest of in de wet. Dat doet de vraag rijzen wat daaronder moet worden verstaan en wie (dus) de Didam-regels moeten toepassen. Gelet op het feit dat de Didam-regels voortvloeien uit de algemene beginselen van behoorlijk bestuur, zullen de Didam-regels in acht moeten worden genomen door entiteiten die zijn gebonden aan deze algemene beginselen van behoorlijk bestuur. Dit zijn de zogenaamde a- en b-bestuursorganen als bedoeld in artikel 1:1 lid 1 Algemene wet bestuursrecht (Awb).24 Dit betekent dat deze bestuursorganen, althans – nu het bij de Didam-regels gaat om privaatrechtelijke rechtshandelingen – de rechtspersonen waartoe zij behoren, de Didam-regels in acht moeten nemen bij hun handelen.
Echter, het is niet uitgesloten dat onder bepaalde omstandigheden ook andere rechtspersonen de algemene beginselen van behoorlijk bestuur – en daarmee de Didam- regels – in acht moeten nemen. Dit zou met name het geval kunnen zijn als zo’n rechtspersoon fungeert als een ‘verlengstuk’ van de gemeente, bijvoorbeeld doordat de gemeente 100% van de aandelen houdt, zij volledig door de gemeente wordt gefinancierd en zij enkel en alleen het beleid van de gemeente uitvoert. Dit kan bijvoorbeeld aan de orde zijn bij overheidsvennootschappen. Het is goed voorstelbaar dat overheidsvennootschappen onder die omstandigheden (toch) ook de Didam-regels in acht moeten nemen. De gemeente zou anders immers eenvoudig onder de Didam-regels kunnen uitkomen door bijvoorbeeld een B.V. op te richten waarvan zij enig aandeelhouder is, haar gronden aan die B.V. (als enige serieuze gegadigde) in eigendom over te dragen, en vervolgens de gronduitgifte door die B.V. te laten geschieden conform haar beleid(sdoelen). Dat lijkt niet wenselijk. 14 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Deze mogelijke uitbreiding van de personele reikwijdte van de algemene beginselen van behoorlijk bestuur (en de Didam-regels) sluit aan bij de uitspraak van de Rb. Gelderland 28 september 2022, ECLI:NL:RBGEL:2022:5510.
Deze uitspraak zag weliswaar niet op een vastgoedtransactie, maar zag wel op een vennootschap waarvan overheden de aandeelhouders waren. De rechter oordeelde dat “[e]en publiek orgaan (…) niet onder [de beginselen van behoorlijk bestuur] uit [kan] komen door haar publiekrechtelijke taken te laten uitvoeren door een privaatrechtelijke rechtspersoon”. Uiteraard kan de verkoop van een onroerende zaak niet zonder meer als een ‘publieke taak’ worden aangemerkt, maar deze uitspraak laat wel zien dat naar het oordeel van deze rechtbank niet alleen bestuursorganen gebonden zijn aan de algemene beginselen van behoorlijk bestuur. Let wel: in Rb. Overijssel 20 januari 2025, ECLI:NL:RBOVE:2025:240 is expliciet anders geoordeeld. Daarin werd geoordeeld dat een vennootschap bij de grondverkoop niet met openbaar gezag is bekleed en ook geen bestuursorgaan is, waardoor de algemene beginselen van bestuur niet van toepassing zijn. Dit brengt de voorzieningenrechter tot de conclusie dat de Didam-regels niet van toepassing kunnen zijn op het (privaatrechtelijk) handelen van deze vennootschap, zodat zij de Didam-regels bij de door haar voorgenomen grondverkoop niet in acht hoeft te nemen. Dit oordeel heeft echter op veel kritiek kunnen rekenen in de literatuur.
3.4 Conclusies en praktische tips • De Didam-arresten hadden betrekking op de verkoop van onroerende zaken, maar de Didam-regels hebben een veel ruimer toepassingsbereik. De regels zien in principe op elke situatie waarin de gemeente voornemens is om een (zakelijk of persoonlijk) recht op een onroerende zaak of andere goederen uit te geven. Het is goed om daarvan doordrongen te zijn en beleid op te stellen voor de verschillende soorten uit te geven rechten en goederen. • Het is raadzaam om de Didam-regels ook in acht te nemen bij uitgifte aan een andere overheid. Die overheid zal veelal de enige serieuze gegadigde zijn, in welk geval kan worden volstaan met publicatie van het voornemen tot uitgifte. • Publiekrechtelijke rechtspersonen moeten de Didam-regels in acht nemen. Het valt echter niet uit te sluiten dat onder omstandigheden ook overheidsvennootschappen zijn gebonden aan de Didam-regels. Met name in die gevallen waarin de overheidsvennootschap fungeert als een ‘verlengstuk’ van de gemeente – bijvoorbeeld doordat de aandelen in handen zijn van een of meerdere gemeenten die het beleid voor een belangrijk deel bepaalt of bepalen – ligt in de rede en is wellicht noodzakelijk dat uitgifte conform de Didam-regels plaatsvindt.
15 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 4 De openbare selectieprocedure 4.1 Inleiding Indien de gemeente voornemens is om een onroerende zaak uit te geven, is het uitgangspunt dat zij ruimte moet bieden aan (potentiële) gegadigden om mee te dingen naar deze onroerende zaak. De gemeente moet in dat geval ‘met inachtneming van de haar toekomende beleidsruimte criteria opstellen aan de hand waarvan de koper wordt geselecteerd’, aldus de Hoge Raad. De gemeente moet dus, kort samengevat, een openbare selectieprocedure organiseren. De Hoge Raad laat zich verder niet uit over de wijze waarop een dergelijke selectieprocedure moet worden vormgegeven. De Hoge Raad overweegt slechts dat de selectiecriteria aan de hand waarvan de koper wordt geselecteerd objectief, toetsbaar en redelijk moeten zijn en dat de gemeente – om gelijke kansen te realiseren – tijdig een passende mate van openbaarheid moet verzekeren met betrekking tot de beschikbaarheid van de onroerende zaak, de selectieprocedure, het tijdschema en de toe te passen selectiecriteria. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de vraag wat dit betekent voor de inrichting en het (mogelijke) verloop van de openbare selectieprocedure.
Allereerst komt in paragraaf 4.2 (de beleidsruimte bij) de inrichting van de selectieprocedure aan bod, gevolgd door de passende mate van openbaarheid die moet worden geboden en enkele aandachtspunten waarmee bij het doorlopen van de selectieprocedure rekening moet worden gehouden. Vervolgens behandelt paragraaf 4.3 de selectiecriteria en wat het betekent dat deze objectief, toetsbaar en redelijk moeten zijn. Paragraaf 4.4 gaat in op de mogelijkheid en het nut om beleid vast te stellen over de wijze waarop de gemeente met de Didam-regels omgaat. Tot slot besteedt paragraaf 4.5 aandacht aan de maatregelen die de gemeente zou kunnen treffen om eventuele risico’s die zich bij het doorlopen van de selectieprocedure en de uiteindelijke gronduitgifte zouden kunnen voordoen, te beperken. Het hoofdstuk wordt in paragraaf 4.6 afgesloten met de belangrijkste aandachtspunten en tips. 4.2 Inrichting en verloop van de selectieprocedure 4.2.1 Inrichting van de selectieprocedure: beleidsruimte Voorop staat dat de gemeente aanzienlijke beleidsruimte heeft om de selectieprocedure op de gewenste wijze in te richten. Afhankelijk van de aard en complexiteit van de voorgenomen grond- of vastgoedtransactie – een solitaire grondpositie of een integrale gebiedsontwikkeling – kan de gemeente de procedure in het concrete geval op de meest gewenste en passende wijze vormgeven.
Zo kan de gemeente kiezen voor een eenvoudige selectieprocedure of een getrapte selectieprocedure, waarbij de selectie van de contractspartij plaatsvindt in meerdere ‘fasen’ of ‘rondes’. Dit laatste kan nuttig zijn als de gemeente de contractspartij wenst te selecteren op basis van bijvoorbeeld een plan en/of ontwerp voor de herontwikkeling of inrichting van de onroerende zaak. Om te voorkomen dat een groot aantal geïnteresseerden tijd en geld moet investeren in het opstellen van zo’n plan of ontwerp, 16 Vereniging van Nederlandse Gemeenten kan de gemeente in de eerste ronde een eerste selectie maken op basis van andere relevante criteria (bijvoorbeeld ervaring en competentie), om vervolgens slechts een beperkt aantal gegadigden toe te laten tot de tweede ronde (met een selectie op plan en/ of ontwerp). Daarnaast heeft de gemeente aanzienlijke beleidsruimte bij het kiezen van de selectiecriteria en selectiemethodiek. Zo zou de gemeente bijvoorbeeld kunnen kiezen voor een selectieprocedure op basis van loting, het principe ‘wie het eerst komt, wie het eerst maalt’,25 het hoogste bod of een selectieprocedure die uitgaat van een vergelijkende toets, waarbij op basis van meerdere criteria de ‘beste’ partij wordt geselecteerd.
Welke selectiemethodiek en selectiecriteria de gemeente ook kiest, het is in ieder geval van belang dat zij de procedure zo inricht dat de procedure tot een beslissende uitkomst leidt. Dit kan de gemeente doen door de selectiemethodiek of (de weging van) de selectiecriteria zo in te richten dat gegadigden geen gelijke score kunnen behalen, of door op voorhand een ‘subsidiair’ selectiecriterium te bepalen (zoals loting) aan de hand waarvan, in geval van een gelijke score, de uiteindelijke winnaar kan worden bepaald. Verder is de gemeente in principe vrij om de ‘spelregels’ te bepalen die gedurende de selectieprocedure gelden. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de wijze waarop inschrijvingen kunnen worden ingediend, de duur van de inschrijfperiode, wat er gebeurt met inschrijvingen die te laat zijn ingediend of onvolledig zijn, of partijen de mogelijkheid hebben om een eventuele onvolledige inschrijving te herstellen, of en op welke wijze partijen vooraf vragen kunnen stellen over de selectieprocedure en wanneer de toetsing plaatsvindt. De te hanteren termijnen zijn ter vrije bepaling van de gemeente, maar zullen wel steeds redelijk moeten zijn. Zo zal de aanmeld- of indieningstermijn moeten zijn afgestemd op de mate van inspanningen die van de (potentiële) gegadigden in de specifieke selectieprocedure worden verwacht om een serieuze inschrijving te kunnen overwegen en voorbereiden.
Essentieel is in ieder geval dat de gemeente bij het inrichten van de selectieprocedure van tevoren bepaalt hoe de procedure eruit komt te zien, welke selectiemethodiek en selectiecriteria worden gehanteerd en welke spelregels gelden. De gemeente moet over deze inhoud van de selectieprocedure vervolgens, voordat de procedure aanvangt, openbaarheid bieden (zie ook paragraaf 4.2.2). Dat de gemeente op voorhand moet bepalen hoe de selectieprocedure eruit komt te zien en welke selectiecriteria worden gehanteerd, geldt ongeacht de ‘aard’ van de onder handen zijnde gronduitgifte. Dit geldt dus bijvoorbeeld ook als de gemeente bij een gebiedsontwikkelingsproces een zogenaamde ‘bottom up’-benadering toepast, waarbij juist de gegadigden in hun inschrijving met een (creatief) plan moeten komen voor de ontwikkeling van de uit te geven gronden. Zie Rb. Midden-Nederland 14 september 2022, ECLI:NL:RBMNE:2022:4487. Ook als van tevoren niet duidelijk is met welk plan gegadigden komen (omdat de vorming daarvan aan hun creativiteit is overgelaten) ontslaat dat de gemeente niet van haar plicht om op voorhand objectieve, toetsbare en redelijke criteria op te stellen en daarover openbaarheid te betrachten, zo oordeelt de rechtbank. Het moet voor gegadigden – ook in dat geval – duidelijk zijn hoe de contractspartij wordt geselecteerd.
Verder is het verstandig om de selectieprocedure zo in te richten dat eventuele risico’s die zich bij het doorlopen van de selectieprocedure en de uiteindelijke gronduitgifte zouden kunnen voordoen, zoveel mogelijk worden beperkt. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het voorbehouden van het recht om de selectieprocedure (tussentijds) af te breken (zie paragraaf 4.5) en het ‘bedingen’ van een contractuele vervaltermijn (zie paragraaf 4.2.3). 17 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 4.2.2 Passende mate van openbaarheid: aankondiging van de selectieprocedure De gemeente moet volgens de Hoge Raad ‘een passende mate van openbaarheid’ bieden met betrekking tot de beschikbaarheid van de onroerende zaak, de selectieprocedure, het tijdschema en de toe te passen selectiecriteria. Dit brengt mee dat de gemeente de openbare selectieprocedure van tevoren met een publicatie moet aankondigen, zodat iedereen hiermee bekend kan raken. De aankondiging van de openbare selectieprocedure Het is niet voldoende om bijvoorbeeld slechts in algemene bewoordingen te vermelden dat percelen worden aangeboden.26 De gemeente moet in haar aankondiging in ieder geval aandacht besteden aan de volgende aspecten: a.
Wat precies wordt uitgegeven (en onder welke voorwaarden) De gemeente zal duidelijk moeten omschrijven wat precies wordt uitgegeven, dus welke onroerende zaak wordt vervreemd of welk recht (op welke onroerende zaak) wordt verleend. Het vermelden van een kadastrale aanduiding en/of plaatselijke aanduiding (zoals een adres) van de onroerende zaak en het verstrekken van een tekening (zeker in geval het gedeelten van percelen betreft) zal daarbij vaak behulpzaam zijn. In het verlengde hiervan is het ook van belang om te vermelden onder welke voorwaarden het goed wordt uitgegeven. Zeker als de gemeente de onroerende zaak uitgeeft voor een specifiek doel, als daarop een bepaalde ontwikkeling moet worden gerealiseerd of als ten aanzien daarvan slechts specifieke activiteiten zijn toegestaan, zal de gemeente dit op voorhand bekend moeten maken. Partijen moeten immers weten wat precies wordt uitgegeven, om na te kunnen gaan of zij geïnteresseerd zijn. b. De inhoud en het verloop van de selectieprocedure Voor gegadigden moet duidelijk zijn hoe de selectieprocedure is ingericht en zal verlopen. Zo zal het in het geval van een getrapte selectieprocedure van belang zijn om transparantie te bieden over de verschillende rondes, de criteria waarop in die rondes wordt geselecteerd en het aantal gegadigden dat wordt toegelaten tot de volgende ronde(s).
De (volgordelijkheid van de) eventuele verschillende stappen in en onderdelen van de selectieprocedure moeten vooraf bekend zijn. c. Het tijdschema De gemeente moet niet alleen transparantie bieden over de volgorde van de verschillende stappen in de selectieprocedure, maar ook over de bijbehorende termijnen. Zo moet in ieder geval duidelijk zijn vanaf welk moment gegadigden zich kunnen inschrijven en – indien aan de orde – op welk moment de inschrijvingen sluiten. Maar ook de eventuele tijd die gegadigden bijvoorbeeld hebben om vragen te stellen over de selectieprocedure zal de gemeente op voorhand bekend moeten maken. d. De selectiecriteria De gemeente moet van tevoren bekendmaken aan de hand van welke selectiecriteria zij haar contractspartij selecteert. Daarbij is het van belang dat de selectiecriteria steeds zo duidelijk mogelijk, precies en ondubbelzinnig worden geformuleerd, zodat iedere behoorlijk geïnformeerde en normaal oplettende gegadigde de juiste draagwijdte daarvan kan begrijpen en deze op dezelfde manier kan interpreteren.27 Alleen zo zijn immers gelijke kansen en daadwerkelijke mededinging gewaarborgd. Afhankelijk van de aard, omvang en complexiteit van de selectieprocedure en de te vervreemden onroerende zaken, kan de gemeente alle bovenstaande informatie opnemen in een eenvoudige publicatie of vastleggen in een afzonderlijk ‘verkoopdocument’.
Dit kan bijvoorbeeld een verkoopbrochure of een verkoopleidraad zijn. Als de gemeente gebruikmaakt van zo’n verkoopdocument kan zij in haar aankondiging van de openbare selectieprocedure simpelweg verwijzen naar (de vindplaats van) dit document. 18 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Moment van de aankondiging De gemeente moet voornoemde informatie bekendmaken vóórdat de selectieprocedure aanvangt, dus voordat gegadigden kunnen inschrijven. Met andere woorden: de selectieprocedure kan niet eerder aanvangen dan nadat deze informatie is gepubliceerd. Kijkend naar de huidige praktijk en rechtspraak lijkt het wel mogelijk om in de publicatie te bepalen dat partijen zich vanaf het moment van die publicatie kunnen inschrijven, waardoor het moment van aankondiging en aanvang van de selectieprocedure in feite samenvalt. Dit lijkt bijvoorbeeld te volgen uit Rb. Midden-Nederland 14 september 2022, ECLI:NL:RBMNE:2022:4487, waarin werd geoordeeld dat de gemeente voornoemde informatie ‘voorafgaand aan of uiterlijk bij de uitnodiging tot aanmelding’ bekend moet maken. Wijze van bekendmaking: platform Daarnaast moet de gemeente voornoemde informatie bekendmaken ‘op zodanige wijze dat (potentiële) gegadigden daarvan kennis kunnen nemen’.
Dit betekent in ieder geval dat het platform waarop de aankondiging plaatsvindt openbaar, althans toegankelijk voor iedereen moet zijn en bovendien goed vindbaar, zodat gegadigden daarvan ook daadwerkelijk kennis kunnen nemen. Een publicatie op de gemeentewebsite28 (bij voorkeur op een speciaal daarvoor ingerichte pagina) en/of een publicatie in het Gemeenteblad29 zal in de regel volstaan. Overigens is voorstelbaar dat voor sommige gevallen de specifieke aard van de onroerende zaak en/of de kring van potentiële gegadigden meebrengt dat (ook) een ander platform in de rede ligt, zoals het lokale weekblad in het geval van een stuk snippergroen en/of een specifiek vakblad bij een perceel waarop een specifieke ontwikkeling is voorzien.30 Het verdient aanbeveling om aankondigingen consequent op dezelfde wijze (via hetzelfde platform) te doen, waarbij eventueel per soort onroerende zaak onderscheid wordt gemaakt. Ook is het aan te bevelen om de vindplaats(en) van deze bekendmakingen te vermelden in beleid (zie ook paragraaf 4.4). 4.2.3 Doorlopen van de selectieprocedure Uitvoering van de selectieprocedure Bij het doorlopen van de selectieprocedure is het uiteraard van belang dat de wijze waarop de selectieprocedure wordt uitgevoerd, overeenstemt met de vooraf vastgestelde procedure en criteria.
De selectieprocedure moet, anders gezegd, niet alleen op papier voldoen, maar ook daadwerkelijk worden gevolgd door de gemeente. Dit betekent bijvoorbeeld dat de gemeente eventuele inschrijvingen die niet voldoen aan de gestelde eisen in beginsel terzijde moet schuiven.31 Ook moet de gemeente de geformuleerde selectiecriteria consistent toepassen op de verschillende gegadigden.32 Als de gemeente daarvan in de praktijk afwijkt, handelt zij bij de uitvoering van de selectieprocedure in strijd met het gelijkheidsbeginsel. In dit kader kan de vraag rijzen in hoeverre de gemeente gegadigden de gelegenheid mag bieden om hun inschrijving te herstellen als blijkt dat de inschrijving niet voldoet aan de eisen of onvolledig is. Daarvoor bestaat ruimte als in de spelregels van de selectieprocedure is voorzien in het bieden van een mogelijkheid tot herstel. Binnen de voorwaarden van die (vooraf vastgestelde) herstelmogelijkheid, kan de gemeente inschrijvers dan gelegenheid bieden tot herstel.
Indien echter niet is voorzien in zo’n herstelmogelijkheid, of indien het benodigde herstel niet past binnen de vooraf 19 Vereniging van Nederlandse Gemeenten geformuleerde voorwaarden van de herstelmogelijkheid, dan geldt als uitgangspunt dat de gemeente (zoals hiervoor toegelicht) haar eigen vooraf bepaalde spelregels moet volgen, en dus inschrijvingen die niet voldoen aan de gestelde eisen terzijde moet schuiven. Dit kan echter anders zijn als het terzijde leggen van de inschrijving disproportionele gevolgen zou hebben en de gemeente op grond van het evenredigheidsbeginsel gehouden is om de gegadigde (toch) een herstelmogelijkheid te bieden. Dit laatste deed zich voor in Rb. Den Haag 8 januari 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:52. Hoewel ‘het Biedboek’ (het verkoopdocument met de spelregels voor de selectieprocedure) geen herstelmogelijkheid bood, mocht het Rijksvastgoedbedrijf toch een herstelmogelijkheid bieden. Daartoe achtte de rechtbank onder meer van belang dat het gebrek eenvoudig kon worden hersteld, het ontstaan van het gebrek de inschrijver niet (geheel) kon worden verweten en de inschrijver door het herstel geen concurrentievoordeel genoot ten opzichte van de andere inschrijvers. Op deze uitspraak is overigens wel kritiek geuit in de literatuur.
Men zal in de praktijk immers voorzichtig moeten zijn met het bieden van een (niet voorziene) mogelijkheid tot herstel, nu het op gespannen voet staat met het gelijkheidsbeginsel en de daaruit voortvloeiende plicht tot het bieden van gelijke kansen en een gelijke behandeling van alle inschrijvers. Gemotiveerde selectiebeslissing De gemeente deelt de uitslag van de selectieprocedure (de selectiebeslissing) mee aan alle gegadigden die hebben deelgenomen aan de selectieprocedure. De gemeente moet deze selectiebeslissing motiveren, zodat de deelnemers inzicht hebben in de redenen die aan die beslissing ten grondslag liggen.33 Dit is onder meer van belang zodat zij zich kunnen beraden over de vraag of zij hiertegen willen opkomen. Zie in dit kader bijvoorbeeld Hof Arnhem-Leeuwarden 3 december 2024, ECLI:NL:GHARL:2024:7459. Volgens het hof was de selectiebeslissing niet voldoende gemotiveerd, omdat uit de beslissing niet voldoende volgde hoe de verschillende criteria waren toegepast en gewogen. Het hof oordeelde dat de selectiebeslissing zodanig moet worden gemotiveerd dat inschrijvers de wijze van beoordeling kunnen toetsen en kunnen controleren of de beoordeling de selectiebeslissing rechtvaardigt. De motivering dient aan de inschrijvers voldoende inzicht te geven in de relevante redenen die aan de beslissing ten grondslag liggen, aldus het hof.
Rechtsbeschermingstermijn Het verdient aanbeveling om bij de bekendmaking van de selectiebeslissing aan de niet-geselecteerde deelnemers een termijn te bieden om (in rechte) op te komen tegen de selectiebeslissing. Dit zodat eventuele geschillen over de uitkomst van de selectieprocedure zo spoedig mogelijk kunnen worden beslecht en de gemeente zo snel en zoveel mogelijk zekerheid heeft dat zij de voorgenomen overeenkomst rechtsgeldig kan aangaan. De gemeente kan de lengte van de termijn zelf bepalen, met dien verstande dat de termijn redelijk zal moeten zijn. De afgevallen gegadigden zullen voldoende gelegenheid moeten hebben om zich te beraden over (de motivering van) de selectiebeslissing. In de praktijk wordt vaak een termijn geboden van 20 kalenderdagen.34 Het is de vraag of de niet-geselecteerde deelnemers ook na het verstrijken van de geboden termijn nog met succes kunnen opkomen tegen de selectiebeslissing en (het voornemen tot) het aangaan van de overeenkomst met de winnaar. In algemene zin lijkt 20 Vereniging van Nederlandse Gemeenten het enkele feit dat de gemeente deze termijn heeft gesteld en niet-geselecteerde deelnemers zich niet binnen deze termijn hebben gemeld, er niet aan in de weg te staan dat zij dat later alsnog doen. Zie hierover ook paragraaf 6.6.
Van belang is echter dat de gemeente de selectieprocedure wel zo kan inrichten dat de niet-geselecteerde deelnemers na het verstrijken van deze termijn de gemeente in beginsel niet meer met succes kunnen aanspreken. Dat kan bijvoorbeeld door de selectieprocedure zo in te richten dat gegadigden bij hun inschrijving ermee instemmen dat a) als zij het niet eens zijn met het verloop en/of de uitslag van de selectieprocedure, zij daartegen binnen een bepaalde, redelijke termijn na bekendmaking selectiebeslissing opkomen en b) zij afstand doen van hun rechten om daartegen op een later moment alsnog op te komen. Een dergelijke voorwaarde (of ‘contractuele vervaltermijn’), waarmee gegadigden op voorhand ‘actief’ instemmen, kan mogelijk verhinderen dat zij na de gestelde termijn nog met succes kunnen opkomen tegen de uitslag van de procedure en het sluiten van de voorgenomen overeenkomst, bijvoorbeeld omdat gegadigden daarmee hun rechten hebben verwerkt en/ of die rechten hebben prijsgegeven. Om zoveel mogelijk rechtszekerheid te hebben, verdient het aanbeveling om instemming met een dergelijke contractuele vervaltermijn als voorwaarde voor deelname te stellen.
Een contractuele vervaltermijn zou bijvoorbeeld als volgt kunnen luiden: Indien een deelnemer bezwaren heeft tegen de selectiebeslissing, dan dient hij binnen een termijn van [aantal] kalenderdagen na dagtekening van de selectiebeslissing een kort geding aanhangig te maken bij de ter zake bevoegde rechter. Als er binnen voornoemde termijn niet, niet tijdig of niet op de juiste wijze een kort geding aanhangig is gemaakt, is de gemeente vrij om (verder) gevolg te geven aan de selectiebeslissing. Indien een deelnemer binnen voornoemde termijn niet, niet tijdig of niet op de juiste wijze een kort geding aanhangig heeft gemaakt, vervalt zijn recht om tegen de selectiebeslissing bezwaar te maken en daartegen binnen of buiten rechte op te komen, althans doet hij afstand van zijn recht om daartegen op te komen. De deelnemer heeft in dat geval evenzeer zijn rechten verwerkt om in een (bodem)procedure een vordering tot schadevergoeding in te stellen, althans van dat recht doet de deelnemer in dat geval afstand. Door deelname aan de selectieprocedure aanvaarden deelnemers deze vervaltermijn.
Standstill gedurende rechtsbeschermingstermijn Het is in ieder geval raadzaam om te wachten met het aangaan van de voorgenomen overeenkomst, totdat de gestelde rechtsbeschermingstermijn ongebruikt is verstreken of – als een partij tegen de selectiebeslissing is opgekomen – totdat duidelijk is of de selectiebeslissing in stand kan blijven. Mocht de gemeente al wel eerder moeten of willen contracteren, dan verdient het aanbeveling om in de overeenkomsten voorzieningen te treffen die de risico’s voor de gemeente beperken. Zie in dat kader paragraaf 4.5. 4.2.4 Collegebesluit tot het aangaan van de voorgenomen overeenkomst Het college van burgemeester en wethouders is op grond van artikel 160 lid 1 sub d Gemeentewet bevoegd om tot het aangaan van overeenkomsten te besluiten. Indien de gemeente een onroerende zaak wil verkopen of een zakelijk recht wil vestigen zal in beginsel dus steeds een collegebesluit (of mandaatbesluit) vereist zijn om daadwerkelijk tot verkoop of vestiging van het zakelijke recht te kunnen overgaan. Dit collegebesluit (of mandaatbesluit) kan worden genomen voorafgaand aan de openbare selectieprocedure en kan daarvan dus het startpunt vormen. Dat is echter niet noodzakelijk.
Het is ook denkbaar dat eerst een openbare selectieprocedure wordt doorlopen en vervolgens, na afloop van de selectieprocedure maar vóór het sluiten van de 21 Vereniging van Nederlandse Gemeenten overeenkomst,35 het collegebesluit wordt genomen om de koopovereenkomst te sluiten met de ‘winnaar’. Indien het collegebesluit pas na afloop van de selectieprocedure wordt genomen, is het wel raadzaam om vooraf (bijvoorbeeld in het verkoopdocument) te melden dat het collegebesluit nog niet is genomen én een voorbehoud te maken dat de voorgenomen overeenkomst pas tot stand komt (met de geselecteerde gegadigde) indien en zodra het college daartoe heeft besloten. Dit om te voorkomen dat er bij de uiteindelijke winnaar vertrouwen ontstaat in het tot stand komen van de overeenkomst op grond waarvan hij de gemeente, bij het uitblijven van het collegebesluit, zou kunnen aanspreken tot schadevergoeding of het alsnog aangaan van de overeenkomst. 4.3 Selectiecriteria De gemeente heeft, zoals gezegd, beleidsruimte om de criteria te bepalen aan de hand waarvan de koper wordt geselecteerd. Deze criteria moeten wel objectief, toetsbaar en redelijk zijn. 4.3.1 Objectief In de eerste plaats moeten de selectiecriteria objectief zijn.
Dit betekent dat de criteria ondubbelzinnig en zo duidelijk mogelijk moeten worden geformuleerd, zodat een onpartijdige behandeling kan worden verzekerd en willekeur wordt voorkomen.36 Het criterium moet voor alle gegadigden op dezelfde manier kunnen worden toegepast. De criteria kunnen geen onvoorwaardelijke keuzevrijheid laten aan de gemeente. De vereiste objectiviteit betekent echter niet dat de gemeente enkel en alleen zuiver objectieve criteria mag hanteren, zoals de hoogste prijs, volgorde van binnenkomst of loting,37 waarbij zonder meer objectief (aan de hand van een mathematische exercitie) kan worden vastgesteld wie op basis daarvan als ‘winnaar’ uit de bus komt. De selectiecriteria kunnen onder omstandigheden ook een open en (min of meer) ‘subjectief’ karakter hebben.38 Zo heeft de gemeente beleidsruimte om kwaliteitscriteria op te stellen die (min of meer) subjectief zijn en daarmee een vergelijkende toets uit te voeren. Denk hierbij bijvoorbeeld aan selectiecriteria die inhouden dat de gegadigde zorgt voor ‘adequate duurzaamheidsmaatregelen’ of ‘voldoende kwalitatief hoogwaardig groen in het openbaar gebied’. Of dat ‘het plan een positieve bijdrage levert aan de omgeving’, welk criterium door een waterschap werd gehanteerd in Rb. Gelderland 19 februari 2024, ECLI:NL:RBGEL:2024:829.
Dat criterium werd – ondanks dat het een open en min of meer subjectief criterium was – door de rechtbank toelaatbaar geacht. In hoger beroep is dit oordeel over de toelaatbaarheid van het criterium gehandhaafd, zie Hof Arnhem-Leeuwarden 3 december 2024, ECLI:NL:GHARL:2024:7459 (het vonnis werd uiteindelijk om andere redenen vernietigd). Bij dergelijke open en min of meer subjectieve criteria is wel van belang dat op voorhand duidelijk is op welke wijze invulling wordt gegeven aan deze criteria. Zo moet bijvoorbeeld duidelijk zijn op basis van welke aspecten wordt beoordeeld en waaraan de gemeente waarde hecht. Ook moet de gemeente helder motiveren waarop zij haar uiteindelijke keuze heeft gebaseerd (en waarom de ene gegadigde bijvoorbeeld wel voldoet en de andere niet, of in mindere mate). Daarbij geldt dat de gemeente – ook bij de beoordeling van dergelijke open en subjectieve criteria – niet achteraf mag selecteren op basis van aspecten waarvan vooraf onvoldoende bekend was of had kunnen zijn dat deze relevant(er) waren voor de beoordeling.39 Anders is van gelijke kansen immers geen sprake. 22 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 4.3.2 Toetsbaar De criteria moeten daarnaast toetsbaar zijn. Dit betekent dat moet kunnen worden nagegaan of aan de criteria is voldaan. Het al dan niet voldoen aan het criterium moet, anders gezegd, controleerbaar zijn.
Dit houdt uiteraard ook verband met de vereiste objectiviteit: een niet-objectief criterium, dat de gemeente een onvoorwaardelijke keuzevrijheid laat en/of waarvan de beoordeling afhangt van de persoonlijke voorkeuren van de gemeente, zal moeilijk toetsbaar zijn. Het toetsbare karakter impliceert tevens dat de gemeente haar uiteindelijke beslissing goed moet motiveren, zodat kan worden nagegaan hoe de gemeente tot een bepaalde keuze is gekomen. 4.3.3 Redelijk De voorwaarde dat de selectiecriteria redelijk moeten zijn, brengt onder meer mee dat de criteria proportioneel moeten zijn in relatie tot de aard en omvang van de voorgenomen transactie. Zo zullen bijvoorbeeld selectiecriteria ten aanzien van financiële of technische bekwaamheid wel in verhouding moeten staan tot de concrete transactie. Als het gevraagde niveau van bekwaamheid of ervaring niet noodzakelijk is voor de aan de orde zijnde ontwikkeling, zal het selectiecriterium niet snel redelijk zijn. Zo zal bij een gronduitgifte voor de ontwikkeling van 50 woningen, het hanteren van het criterium dat uitsluitend partijen in aanmerking komen die ervaring hebben met de ontwikkeling van projecten van minimaal 200 woningen, niet proportioneel en derhalve niet redelijk zijn.40 De redelijkheid van het criterium hangt sterk af van de concrete feiten en omstandigheden van het geval.