CConstaterende datDiemen
Koppel je AI →
Document · PDF

Plan-MER_Warmteprogramma Diemen

Informatieve raadsvergadering 5 november 2026, gemeente DiemenBij agendapunt: Ontwerp Warmteprogramma 2026 gemeente Diemen - 21:3084.948 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 9 van 10

Variant datathermie Voor datathermie worden geen aanvullende effecten verwacht. De beoordeling blijft daarmee gelijk aan de algemene beoordeling voor MT-warmtenetten met een negatief effect (-). Variant aquathermie Voor aquathermie worden geen aanvullende effecten verwacht. De beoordeling blijft daarmee gelijk aan de algemene beoordeling voor MT-warmtenetten met een negatief effect (-). Alternatief 2 - ZLT-warmtenet Bij dit alternatief wordt isolatie toegepast. Dit zorgt voor een verlaging van de hittestress in de woning mits ventilatie wordt toegepast. Daarnaast heeft het systeem zelf mogelijkheid tot koelen wat de hittestress in de woning verlaagt. Daarnaast voorkomt dit de aanschaf van airconditioners, welke hitte uitstoten in de buurt. Echter, bij een ZLT-warmtenet komen wel onderstations en transformatorhuisjes bij. De aantallen en oppervlaktes van deze objecten in de buitenruimte zijn terug te vinden in Tabel 9.75. Het effect op hittestress en koeling wordt als positief (+) beoordeeld. Variant geothermie Voor geothermie worden geen aanvullende effecten verwacht. De beoordeling blijft daarmee gelijk aan de algemene beoordeling voor MT-warmtenetten met een positief effect (+). Variant datathermie Voor datathermie worden geen aanvullende effecten verwacht. De beoordeling blijft daarmee gelijk aan de algemene beoordeling voor MT-warmtenetten met een positief effect (+).

Variant aquathermie Voor aquathermie worden geen aanvullende effecten verwacht. De beoordeling blijft daarmee gelijk aan de algemene beoordeling voor MT-warmtenetten met een positief effect (+). Alternatief 3 - Warmtepomp Variant lucht-water-warmtepomp Bij deze variant wordt isolatie toegepast, dit zorgt voor een verlaging van de hittestress in de woning mits ventilatie wordt toegepast. Daarnaast zorgt de mogelijkheid tot koelen voor een verlaging van hittestress in de woning. Echter kan de toevoeging van objecten (transformatorhuisjes) in de buitenruimte wel voor verstening en dus verhoogde hittestress in de buurt zorgen. De aantallen en oppervlaktes van deze transformatorhuisjes in de buitenruimte zijn terug te vinden in Tabel 9.75. Hoewel het aantal transformatorhuisjes groter is dan bij de warmtenetten, is de verstening in dit alternatief lager, doordat er in dit alternatief geen onderstations worden geplaatst. Daarnaast zorgt de buitenunit van de lucht-water warmtepomp ervoor dat de hittestress in de buurt wordt verhoogd als de warmtepomp voor koeling wordt gebruikt doordat er warme lucht naar buiten wordt geblazen. Onderzoekers [Xie et al, 2024]. hebben dit effect onderzocht bij een laagbouwwijk in Londen waar de lucht-water-warmtepompen voor een temperatuurverhoging van 0,12 °C in de buurt zorgden tijdens warme periodes.

Echter voorkomt dit wel de aanschaf van airconditioners, welke hitte uitstoten in de buurt in de referentiesituatie. Het effect op hittestress en koeling wordt daarom als neutraal (0) beoordeeld. Variant bodemwarmtepomp Bij deze variant wordt isolatie toegepast. Dit zorgt voor een verlaging van de hittestress in de woning mits ventilatie wordt toegepast. Daarnaast zorgt de mogelijkheid tot koelen voor een verlaging van hittestress in de woning. Echter, de toevoeging van objecten (transformatorhuisjes) in de buitenruimte kan wel voor verstening en dus verhoogde hittestress in de buurt zorgen. De aantallen en oppervlaktes van deze transformatorhuisjes in de buitenruimte zijn terug te vinden in Tabel 9.75. Hoewel het aantal transformatorhuisjes groter is dan bij de warmtenetten, is de verstening in dit alternatief lager, doordat er in dit alternatief geen onderstations worden geplaatst. Een bodemwarmtepomp kan ook koelen, maar geeft geen warmte af aan de buitenlucht. Dit betekent dat een bodemwarmtepomp wel de aanschaf van airconditioners, voorkomt, maar niet zorgt voor significante temperatuurverhoging in de buurt. Het effect op hittestress en koeling wordt daarom als positief (+) beoordeeld.

Tabel 9.75 Aantallen en oppervlakte objecten in buitenruimte MT- en ZLT-warmtenetten en warmtepompen Onderdeel systeem | Aantal | Oppervlakte per stuk (m²) | Totaal (m²) MT-warmtenet onderstations incl. e-boilers | 34 | 35 | 1.193 ZLT-warmtenet onderstations | 34 | 32 | 1.088 Transformatorhuisjes | 6 | 6,5 | 39 lucht-water-warmtepomp transformatorhuisjes | 12 | 6,5 | 78 bodemwarmtepomp transformatorhuisjes | 7 | 6,5 | 46 Effectbeoordeling Tabel 9.76 toont de effectbeoordeling voor hittestress en koeling. 188 | 209 | Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 189 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Tabel 9.76 Effectbeoordeling hittestress en koeling Alternatief MT- Warmtenet ZLT- Warmtenet Warmtepomp Variant Geo- thermie Data- thermie Aqua- thermie Data- thermie Aqua- thermie Bodem- warmtepomp Lucht-water- warmtepomp gebruiks- fase - - - + + 0 + Locatiespecifieke beoordeling GIS-analyse wijst uit dat het stedelijk hitte-eiland effect het meest plaatsvindt in de binnenstad (zie afbeelding 9.15). Voor deze buurten zorgt hittestress op straat voor een extra negatief effect. Door meer dichte bebouwing en minder koeling door beplanting in deze buurten kan hitte minder makkelijk verdwijnen.

Verdere verstening van deze omgeving, opwarming van het straatoppervlak en de warmte- uitstoot van buitenunits van warmtepompen en airconditioners zorgen daarom in deze wijken voor een extra negatief effect. Afbeelding 9.15 Risico op hittestress per buurt Mitigerende maatregelen Mitigerende maatregelen kunnen worden getroffen om de hittestress die de systemen veroorzaken te verlagen. Zonneschermen en groen zorgen voor passieve koeling, wat de noodzaak van actieve koeling verlaagt. Dit zorgt ervoor dat de airconditioners, lucht-water-warmtepompen en hybride warmtepompen minder aanstaan en de buitenunits van deze systemen dus minder warmte naar de straat uitstoten.

190 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief De plaatsing van onderstations en transformatorhuisjes kan zo worden gekozen dat er geen groen voor hoeft te wijken, en hierbij minder bijdraagt aan verstening en daaropvolgend hittestress. Een mogelijkheid hiervoor is om de onderstations in bestaande gebouwen te plaatsen. Voor MT-warmtenetten kan er extra isolatie om de warmteleidingen worden gebruikt om de uitstraling van de warmte naar de straat te verminderen. Het verhoogde ruimtegebruik van de leidingen is hierbij een aandachtspunt. 9.11 Veiligheid Externe veiligheid gaat over de risico’s voor mens en milieu bij het maken, gebruiken, opslaan en vervoeren van gevaarlijke stoffen. In de omgevingswet wordt bij externe veiligheid onderscheid gemaakt tussen risicobronnen: dat zijn Seveso-inrichtingen, het basisnet, buisleidingen en windturbines, en risico-ontvangers: de mens. In het warmteprogramma worden geen ingrepen gedaan die risicobronnen toevoegen aan de leefomgeving, waardoor er geen verhoging van het risico dat risico-ontvangers lopen wordt verwacht. Bij de aanleg van de onderdelen van het warmtesysteem kunnen echter wel werkzaamheden plaatsvinden of gebouwen geplaatst worden in de buurt van risicobronnen. In het omgevingsplan van de gemeente Diemen is opgenomen binnen welke afstand van risicobronnen het niet of beperkt toegestaan is om te bouwen.

Voor buisleidingen is dit binnen 4 of 5 meter, voor het basisnet meestal binnen de beheerzone. Voordat werkzaamheden in de buurt van sommige risicobronnen zoals buisleidingen starten, wordt doormiddel van een melding bij de beheerder van de risicobron door de beheerder bepaald of de werkzaamheden veilig kunnen plaatsvinden, of dat er aanvullende maatregelen genomen moeten worden. In de referentiesituatie zijn de risicobronnen in gemeente Diemen in kaart gebracht. 191 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 10 SLOTBESCHOUWING In hoofdstuk 9 is van de aspecten een effectbeschrijving en effectbeoordeling gegeven. Paragraaf 10.1 geeft een samenvattend overzicht van de effectbeoordelingen per alternatief en variant. In paragraaf 10.2 worden de alternatieven en varianten met elkaar vergeleken, en de belangrijkste aandachtspunten vanuit het milieuonderzoek benoemd. De alternatieven en varianten staan beschreven in hoofdstuk 6. 10.1 Samenvattende effectbeoordelingstabel Tabel 10.1 geeft een overzicht van alle effectbeoordelingen uit hoofdstuk 9.

De tekens betekenen: - ++ = heel positief - + = positief - 0 = neutraal - - = negatief - -- = zeer negatief 192 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Tabel 10.1 Samenvattende effectbeoordelingstabel Thema Aspect Fase MT- warmtenet MT-warmtenet MT-warmtenet ZLT- warmtenet ZLT- warmtenet Warmtepomp Warmtepomp Geothermie Datathermie Aquathermie Datathermie Aquathermie Bodemwarmtepomp Lucht-water- warmtepomp geluid, trillingen en EMV geluidshinder aanlegfase - 0 0 0 0 0 0 gebruiksfase 0 0 0 0 0 0 - geïnduceerde seismiciteit en trillingen aanlegfase -- - - - - 0 0 gebruiksfase - 0 0 0 0 0 0 elektromagnetische velden gebruiksfase 0 0 0 0 0 0 0 bodem en water bodemkwaliteit aanlegfase chemisch 0 0 0 0 0 0 0 aanlegfase biologisch - - - - - 0 0 gebruiksfase chemisch 0 0 0 0 0 0 0 gebruiksfase biologisch - - - 0 0 0 0 risico op zettingen aanleg - en gebruiksfase - - - - - 0 0 ondergronds ruimtegebruik aanleg - en gebruiksfase 0 - -- - -- - 0 grondwater aanlegfase - 0 0 0 0 -- 0 gebruiksfase - - - - - 0 0 drinkwater gebruiksfase - - - 0 0 0 0 193 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Thema Aspect Fase MT- warmtenet MT-warmtenet MT-warmtenet ZLT- warmtenet ZLT- warmtenet Warmtepomp Warmtepomp Geothermie Datathermie Aquathermie Datathermie Aquathermie Bodemwarmtepomp Lucht-water- warmtepomp bodem en water oppervlaktewater gebruiksfase 0 0 - 0 - 0 0 natuur en

biodiversiteit beschermde gebieden aanlegfase -- 0 0 0 0 0 0 gebruiksfase 0 0 0 0 0 0 0 beschermde soorten aanleg - en gebruiksfase - - - - - - - lucht luchtkwaliteit aanlegfase -- - - - - 0 0 circulariteit circulair materiaalgebruik aanlegfase -- - - - - 0 0 ruimtelijke kwaliteit zichtbaarheid en beleving gebruiksfase - - - - - - - bovengronds ruimtegebruik gebruiksfase -- - - - - 0 0 verkeer verkeershinder aanlegfase 0 0 0 0 0 0 0 erfgoed archeologische waarden aanlegfase - - - - - - - cultuurhistorische en monumentale waarden gebruiksfase - - - - - 0 0 hittestress en koeling effect van warmteopwekking of koeling op hittestress gebruiksfase - - - + + + 0 194 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 10.2 Vergelijking van de alternatieven Deze paragraaf maakt een vergelijking tussen de onderzochte alternatieven en zoomt in op de gegeven zeer negatieve effectbeoordelingen en positieve effectbeoordelingen, zoals te zien in tabel 10.1. Wat opvalt in de samenvattende tabel is dat de alternatieven vooral neutrale en negatieve effecten hebben. In een paar gevallen is er sprake van een positief effect of een zeer negatief effect. In geen enkel geval is er sprake van een zeer positief effect.

10.2.1 Relatief weinig effecten warmtepompen Op basis van tabel 10.1 kan geconcludeerd worden dat beide varianten van het alternatief warmtepomp in vergelijking met de andere alternatieven vaker neutraal worden beoordeeld. Voor een aantal aspecten is er sprake van een negatief effect. Grondwater Alleen voor het aspect grondwater is sprake van een zeer negatief effect in de aanlegfase voor de variant bodemwarmtepomp. Dit komt doordat tijdens de aanleg van bodemwarmtepomp-systemen de scheidende lagen doorboord kunnen worden. Het drukverschil tussen deze lagen kan tot menging van grondwater leiden en daarmee de verspreiding van verontreinigingen. Bij bodemwarmtepompen bestaat bovendien een aanzienlijk risico dat het boorgat na boring niet goed wordt afgedicht, wat lekkage en verspreiding kan veroorzaken. Door vooronderzoek naar verontreinigingen in de bodem is dit te mitigeren. Hittestress en koeling In tegenstelling tot de lucht-water-warmtepomp scoort de variant bodemwarmtepomp positief op koeling en hittestress. Een bodemwarmtepomp geeft namelijk geen warmte af aan de omgeving terwijl deze warmtepomp ook koelt. Dit voorkomt de aanschaf van airconditioners en daarmee, wordt de variant als positief beoordeeld.

De varianten datathermie en aquathermie binnen het alternatief ZLT-warmtenet hebben ook een positieve beoordeling op dit aspect door isolatie en een warmtepomp die aanschaf van airconditioners voorkomt. 10.2.2 Sterk negatieve effecten bij geothermie De variant geothermie, binnen het alternatief MT-warmtenet, scoort het vaakst zeer negatief. Trillingen In een verkennend onderzoek zijn trillingsniveaus bij vier locaties ingeschat, waarbij hinder voor personen in gebouwen is beoordeeld. De resultaten laten zien dat trillingsintensiteiten tot 65-75 meter van de boorlocatie kunnen optreden, wat tot negatieve effecten leidt als binnen deze afstand woningen, gezondheidszorg of andere gevoelige functies liggen. Omdat de exacte locaties nog niet vastliggen en er hinder kan optreden in potentiegebieden, wordt geothermie tijdens de aanlegfase als sterk negatief beoordeeld. In een vervolgfase kan geavanceerde 3D-analyses, ondergrondmodellen, laboratoriumonderzoek en veldmetingen nodig zijn om de effecten in de ondergrond goed te begrijpen. Wanneer de definitieve locatie voor een geothermieboring wordt bepaald, moet de trillingsanalyse worden geactualiseerd en rekening worden gehouden met gevoelige apparatuur en processen in de omgeving.

Beschermde gebieden De aanleg van een geothermieput vereist langdurig gebruik van zwaar materieel, wat kan leiden tot stikstofdepositie in nabijgelegen Natura 2000-gebieden, zoals Botshol op 3,4 km afstand. Omdat deze afstand te kort is om uit te sluiten dat er geen effect optreedt, en er voor dit zware materieel geen elektrisch 195 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief alternatief is dat niet leidt tot stikstofdepositie, bestaat er een reëel risico op aanzienlijke effecten op het beschermde gebied. Effecten kunnen zich voordoen in de vorm van verzuring en vermesting als gevolg van stikstofdepositie. Afhankelijk van de gevoeligheid van een Natura 2000-gebied zorgt dit ervoor dat de samenstelling en bedekking van de vegetatie veranderd. Hierdoor is het mogelijk dat soorten met een instandhoudingsdoelstelling niet meer kunnen worden voorzien in hun levensbehoeften, hun ecologische rol binnen het systeem niet meer kunnen vervullen en binnen het gebied afnemen of verdwijnen. De uitstoot van stikstof vindt uitsluitend plaats in de aanlegfase van het project en is daarom tijdelijk van aard. Hierom is in de vervolgfase mogelijk een passende beoordeling nodig. Voor de andere alternatieven wordt licht (mogelijk elektrisch) materieel ingezet met beperkte stikstofuitstoot. Om de stikstofdepositie voor geothermie te mitigeren, kunnen diverse maatregelen worden genomen.

Gebruik dus waar mogelijk elektrisch materieel en stap anders over op schonere brandstoffen. Beperk daarnaast het aantal transportbewegingen en kies bij voorkeur een locatie die zo ver mogelijk van een Natura 2000-gebied ligt. Bij een concreet geothermieproject dient een AERIUS berekening te worden uitgevoerd om de effecten in beeld te brengen. Luchtkwaliteit Daarnaast is er sprake van zeer negatieve effecten op de luchtkwaliteit in de aanlegfase van de variant geothermie. De aanleg van zowel MT- als ZLT-warmtenetten vergt langdurige werkzaamheden. De werkzaamheden per straat zijn gefaseerd en verspreid over meerdere jaren, waardoor de impact op de luchtkwaliteit over tijd en ruimte gespreid wordt. De variant met geothermie is echter een langdurige, intensieve ingreep wat een aanzienlijke uitstoot veroorzaakt door zwaar materieel, dit komt door de diepe boringen voor geothermie. Deze variant is daardoor relatief het slechtst beoordeeld. De werkzaamheden per woning voor warmtepompen zijn daarentegen kort. Het grote aantal woningen zorgt ervoor dat de totale uitvoeringsperiode zich uitstrekt over meerdere jaren. Hierdoor blijft de uitstoot per locatie beperkt. Voor de varianten waar licht materieel ingezet kan wordt geldt dat er steeds vaker een elektrische variant beschikbaar is.

Door zoveel mogelijk elektrisch materieel te gebruiken, kunnen de effecten op luchtkwaliteit tijdens de aanleg sterk worden verminderd. Circulariteit De variant geothermie scoort ook zeer negatief in de aanlegfase op het aspect circulair materiaalgebruik. Geothermie heeft een hoge materiaalbelasting en de geothermieput kan niet worden teruggewonnen en is daarom relatief het slechtst voor de circulariteit. De andere alternatieven zijn niet zeer negatief, maar wel negatief beoordeeld. Bij aanleg van zowel MT- als ZLT-warmtenetten wordt namelijk PUR (polyurethaan, een kunststofschuim dat vaak wordt gebruikt als isolatiemateriaal) gebruikt dat niet terug te winnen is. Warmtepompen zijn relatief gunstig voor circulariteit, maar de bodemlus bij een bodemwarmtepomp mag niet worden teruggewonnen. Dit verlaagt de circulariteit voor deze variant. Bij dit aspect dient wel opgemerkt te worden dat gezien de onzekerheden en het abstractieniveau van het warmteprogramma het beperkt mogelijk is de effecten van circulariteit op een objectieve wijze te beoordelen of te vergelijken tussen alternatieven. De analyse is gericht op het in beeld brengen van kansen en uitdagingen voor circulariteit en de effectbeoordeling is daarmee indicatief. Bij de uitwerking van concrete projecten in vervolgfasen kunnen meer gedetailleerde berekeningen uitgevoerd worden zoals een MKI-analyse.

Bovengronds ruimtegebruik Als laatste is er voor de variant geothermie sprake van een zeer negatieve beoordeling op het aspect bovengronds ruimtegebruik. Voor alle varianten is een netverzwaring nodig, waarvan onderstations, inclusief piekvoorzieningen met e-boilers, een ruimtebeslag van circa 1.193 m² hebben (35m2 per onderstation, in totaal zijn er 34 nodig). De geothermievariant vraagt echter om een relatief groot ruimtebeslag van een geothermiecentrale en voor de booropstelling. Deze variant wordt in vergelijking tot de andere alternatieven als zeer negatief beoordeeld. 196 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 10.2.3 Onderscheidende negatieve effecten Aquathermie bij warmtenetten Alleen voor de aquathermievariant van het MT-warmtenet en ZLT-warmtenet is sprake van een afwijkende score, namelijk een negatieve beoordeling voor het oppervlaktewater tijdens de gebruiksfase. Door warmte aan water te onttrekken en het afgekoelde water terug te brengen, kunnen temperatuur- en waterkwaliteitsveranderingen ontstaan die invloed hebben op ecosystemen zoals planten, vissen en micro- organismen. Ook kunnen organismen beschadigd raken bij passage door de installatie en kan de stroming lokaal het voedselweb beïnvloeden. De uiteindelijke impact is sterk afhankelijk van de lokale watercondities en beheersmaatregelen.

Warmtepompen Voor enkele aspecten scoren de alternatieven met warmtepompen onderscheidend negatief, in tegenstelling tot de overige alternatieven met een neutrale beoordeling. Dit betreft het geluid tijdens de gebruiksfase van de lucht-waterwarmtepomp en het ondergrondse ruimtegebruik van de bodemwarmtepomp. Het negatieve effect van geluid bij de lucht-waterwarmtepomp doet zich vooral voor in dichtbebouwde buurten, waar woningen dicht op elkaar staan en geluid zich kan cumuleren. Het negatieve effect van het ondergrondse ruimtegebruik bij de bodemwarmtepomp wordt veroorzaakt door het grotere beslag op de ondergrond als gevolg van de aanleg van een bodemlus. 10.2.4 Relatief veel ondergronds ruimtegebruik bij aquathermie De variant aquathermie bij zowel een MT-warmtenet als een ZLT-warmtenet hebben een zeer negatieve beoordeling, namelijk op het aspect ondergronds ruimtegebruik. Dit geldt voor zowel de aanlegfase als de gebruiksfase. Voor deze variant zijn namelijk 40 WKO’s nodig met een ondergronds ruimtegebruik van 80 hectare. In combinatie met de aanleg van het warmtenet leidt dit tot een relatief groot ondergronds ruimtegebruik. De sterk negatieve beoordeling geeft hier vooral aan dat deze varianten meer ruimte in de ondergrond innemen dan de andere alternatieven en varianten. Het leidt daarentegen niet tot knelpunten in de ondergrond.

Deze effecten van het warmtenet op ondergronds ruimtegebruik zijn te mitigeren door het herinrichten en optimaliseren van de ondergrondse ruimte. Hierbij is wel een probleem dat in zeer smalle straten geen extra ruimte kan worden gemaakt. Een detailstudie op wijkniveau kan hierbij helpen. 10.2.5 Inzichten op buurtniveau Op buurtniveau kunnen specifieke kenmerken en aandachtspunten van belang zijn voor de vergelijking van de alternatieven. De relevante buurtspecifieke informatie is hieronder beschreven. Ondergronds ruimtegebruik Op buurtniveau geldt dat in buurten met smalle straten, de ruimte in de ondergrond waarschijnlijk al bezet is door andere ontwikkelingen, zoals leidingen. Hier is de ruimte voor warmteleidingen beperkt. In de buurttypen buitengebied en bloemkoolwijk zijn de straten relatief smal en is daardoor de kans groter dat hier al veel in de ondergrond ligt. In de typen hoogbouw en bedrijven zijn de straten doorgaans breder en is er relatief meer ruimte in de ondergrond. Dit is voornamelijk van toepassing rond het centrum en de buurten Vogelweide, Scheepskwartier en Vlindertuin. Beschermde soorten Buurten waarin Natuurnetwerk Nederland of de Ecologische structuur ligt, hebben een hoger risico op negatieve effecten. Buurten zonder Natuurnetwerk Nederland of de Ecologische structuur hebben een lager risico.

Vrijwel alle buurten hebben een hoog risico, Stammerdijk en Centrum West hebben een normaal risico. 197 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Lucht Wanneer de luchtkwaliteit in een buurt in de referentiesituatie al slechter was, zal een ingreep in die buurt doorgaans een groter effect hebben. Dit komt doordat er in dergelijke gebieden meer ruimte is voor verslechtering van de luchtkwaliteit. Met name de noordelijke buurten (noordelijk van Plantage de Sniep Noord en Anne Frank scoren hoog op het risico op verslechtering van de luchtkwaliteit. Zichtbaarheid en beleving In buurttypen met tuinen, zoals tuinstad laagbouw, bloemkoolwijk, tuindorp, naoorlogse woonwijk en Vinexwijk is de visuele impact van lucht-water-warmtepompen meestal klein omdat installaties uit het zicht kunnen worden geplaatst en groen of omkastingen zorgen voor extra afscherming. Ook op bedrijventerreinen blijft de impact klein, omdat technische installaties daar passen binnen het industriële karakter. In volkswijken en hoogbouw is de visuele hinder juist groter door de hoge dichtheid en zichtbaarheid van gevels en balkons, wat kan leiden tot een rommelig straatbeeld. Dit is van toepassing aan de randen van Vogelweide, Scheepskwartier, Vlindertuin en rond het centrum. Bovengronds ruimtegebruik Het ruimtebeslag weegt zwaarder naarmate er minder openbare ruimte beschikbaar is.

De openbare ruimte is bepaald op basis van openbaar groen en gemeentelijke percelen in Diemen, exclusief water en wegen. In de meeste wijken is relatief veel openbare ruimte aanwezig, waardoor bovengronds ruimtebeslag doorgaans goed inpasbaar is. In Sportpark de Diemen, Verrijn Stuart en Stammerdijk is de openbare ruimte beperkter, ruimtegebruik is daar een belangrijker aandachtspunt. Hittestress en koeling Het stedelijk hitte-eiland effect is het sterkst in de binnenstad, waar hittestress op straat extra zwaar weegt. Door de dichte bebouwing en beperkte verkoeling door groen blijft warmte hier langer hangen. Dit betreft de westelijke buurten. 198 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 11 MILIEUEFFECTEN VAN HET WARMTEPROGRAMMA 11.1 Wat staat er in het warmteprogramma? In het warmteprogramma is per buurt beschreven welk alternatief (warmtetechniek en warmtebron) wordt toegepast. Afbeelding 11.1 toont de resultaten van het warmteprogramma. In de afbeelding is te zien dat voor de meeste buurten aan de westzijde wordt ingezet op een collectief warmtenet op basis van datathermie vanuit de datacenters. Op bedrijventerreinen, en andere buurten is een mix van een warmtenet en warmtepompen mogelijk. Dit moet in veel gevallen nog wel verder wordt onderzocht.

In de gebieden Bergwijkpark, Centrum West en Buitengebied is al wel zeker dat een warmtenet geen optie is en wordt ingezet op lucht-water-warmtepompen en bodemwarmtepompen. Afbeelding 11.1 Het warmteprogramma

Tabel 11.1 Gekozen warmtetechnieken per gebied in het warmteprogramma Gebieden | Fasering | Alternatief Diemen Zuid hoogbouw | 1e fase (2025-2030) | MT-warmtenet op datathermie Diemen Zuid laagbouw fase 1 en 2 | 1e fase (2025-2030) | MT-warmtenet op datathermie Diemen Centrum hoogbouw | 1e fase (2025-2030) | MT-warmtenet op datathermie Spoorzicht | 1e fase (2025-2030) | Mix van MT-warmtenet op datathermie en warmtepompen Bedrijventerrein Verrijn Stuart | 1e fase (2025-2030) | Mix van MT-warmtenet op datathermie en warmtepompen Buytenstee en Oud Diemen | 2e fase (2030-2035) | Mix van MT-warmtenet op datathermie en warmtepompen Plantage de Sniep Noord | 2e fase (2030-2035) | ZLT-warmtenet op datathermie Diemen Noord hoogbouw | 2e fase (2030-2035) | MT-warmtenet op datathermie Bedrijventerrein De Sniep en | 2e fase (2030-2035) | Mix van ZLT-warmtenet op Stammerdijk | datathermie en warmtepompen Diemen Noord laagbouw fase 3 | 3e fase (2035-2040) | Warmtepompen Buitenlust | 3e fase (2035-2040) | Mix van MT-warmtenet op datathermie en warmtepompen Diemen Centrum laagbouw | 3e fase (2035-2040) | Mix van MT-warmtenet op datathermie en warmtepompen Diemen Centrum West | 3e fase (2035-2040) | Warmtepompen Biesbosch | 3e fase (2035-2040) | MT-warmtenet op datathermie Kantorengebied Bergwijkpark | 3e fase (2035-2040) | Warmtepompen Buitengebied | 3e fase (2035-2040) | Warmtepompen 11.2 |

Wat zijn de bijbehorende effecten? In deze paragraaf worden de effecten van de gekozen alternatieven beschreven. Paragraaf 11.2.2 beschrijft effecten die zowel optreden bij een MT-warmtenet op datathermie als een ZLT-warmtenet op datathermie. Paragraaf 11.2.3 beschrijft de effecten die specifiek optreden bij een MT-warmtenet op datathermie. Paragraaf 11.2.4 beschrijft de effecten die specifiek optreden bij een ZLT-warmtenet op datathermie. Paragraaf 11.2.5 beschrijft de effecten van een bodemwarmtepomp en paragraaf 11.2.6 de effecten van een lucht-water-warmtepomp. 11.2.1 | Effecten van alle gekozen alternatieven Natuur en biodiversiteit Omdat de exacte locaties van werkzaamheden voor een warmtenet nog niet bekend zijn, wordt bij de beoordeling overal een risico voor beschermde soorten aangenomen. Dit risico kan wel met mitigerende maatregelen worden beperkt door voorafgaand aan de werkzaamheden een inspectie en/of een natuurtoets uit te voeren om de aanwezigheid van beschermde soorten vast te stellen, waarna werkzaamheden zoveel mogelijk buiten kwetsbare periodes plaatsvinden. Op basis van de beleidskaart van de gemeente is er een hoger risico op negatieve effecten op beschermde soorten in alle buurten, behalve Centrum West en Stammerdijk.

199 | 209 | Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 200 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Bodemkwaliteit Bij de aanleg van een warmtetechniek in de buurten Anne Frank, Buitenlust, Centrum Oost, Centrum West, De Sniep, Ruimzicht Oost, Ruimzicht West, Spoorzicht, Stammerdijk en Studentenflats Rode Kruislaan zijn er positieve effecten op de bodemkwaliteit. In deze buurten is de grond meer verontreinigd dan in de andere buurten. 11.2.2 Effecten zowel bij MT-warmtenet op datathermie als ZLT-warmtenet op datathermie Geluidshinder en trillingen Bij de aanleg van warmtenetten ontstaan trillingen door werkzaamheden zoals heien, graven, het intrillen van materialen en zwaar verkeer. Vooral heien en intrillen kunnen voelbare trillingen veroorzaken. Deze trillingen zijn tijdelijk en het effect hangt af van de lokale grondsoort en het gebruikte materieel. Tijdens de gebruiksfase van een warmtenet zijn trillingen minimaal. Alleen in de directe omgeving van grote installaties, zoals pompen en compressoren, kan het trillingsniveau iets hoger zijn. Voor de meeste mensen zijn deze trillingen echter niet merkbaar. Risico op zettingen Bij het aanleggen van een warmtenet wordt de grondwaterspiegel tijdelijk verlaagd om droge werkcondities te creëren. Dit verhoogt het risico op bodemdaling, vooral in gebieden met veengrond, doordat veen sneller oxideert en inklinkt.

Tijdens het gebruik zorgen de leidingen en installaties voor een blijvend gewicht op de bodem, wat tot verzakkingen kan leiden. Daarnaast wordt de bodem warmer, waardoor veen sneller verdwijnt en verdere bodemdaling kan optreden. Om te voorkomen dat de grond gaat verzakken, kan eerst een extra laag zand worden aangebracht zodat de bodem alvast inklinkt en steviger wordt, en kunnen we bijvoorbeeld zwakke grond vervangen, stevige palen gebruiken, de bodem verstevigen of lichtere machines inzetten, zodat alles stevig blijft liggen. Ondergronds ruimtegebruik De aanleg van een warmtenet vraagt veel ruimte in de ondergrond. In het onderzochte plangebied is in totaal 402 kilometer aan leidingen nodig. Daarnaast nemen WKO-systemen extra ruimte in beslag; voor een warmtenet met datathermie zijn 15 WKO’s nodig, samen goed voor 30 hectare. Vooral in de buurten in en rond het centrum van Diemen hebben minder ruimte in de ondergrond. Door vooraf een uitgebreide analyse van de ondergrond te maken, is het mogelijk een warmtenet in de ondergrond te passen. Grondwater Het gebruik van een WKO bij een warmtenet betekent dat grondwater wordt onttrokken en teruggepompt. Hierdoor verandert de stroming en samenstelling van het grondwater. Dit kan leiden tot menging van verschillende watertypen, een snellere verspreiding van verontreinigingen en mogelijk negatieve invloed op de drinkwaterwinning.

Het risico wordt verkleind door tijdens de aanlegfase onder andere de verontreinigde grond schoon te maken en het contact met het grondwater te beperken. Lucht De aanleg van een warmtenet vereist dat er veel leidingen worden gelegd, wat de aanlegfase verlengt tot meer dan zes maanden. Door de werkzaamheden per straat te spreiden, blijft de overlast per straat beperkt en wordt de totale bouwperiode over meerdere jaren verdeeld. Hierdoor wordt de impact op de luchtkwaliteit gespreid in tijd en ruimte. Het risico op effecten op luchtkwaliteit is hoger in buurten aan de noordwestzijde van de gemeente. Op buurten in het westen en zuiden van de gemeente is dit risico lager. Erfgoed: archeologische waarden Voor de aanleg van een warmtenet moeten overal in de gemeente leidingen worden gelegd, meestal op circa één meter diepte. Hierdoor kunnen archeologische sporen in de bodem beschadigd raken, vooral in gebieden waar waardevolle vondsten worden verwacht. In delen van de gemeente zonder archeologische verwachting is het risico op schade klein. In de vervolgfase moet archeologisch onderzoek duidelijk maken waar en op welke diepte archeologische resten aanwezig zijn. 201 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Erfgoed: cultuurhistorische waarden Bij een warmtenet zijn alleen enkele bovengrondse installaties nodig, zoals warmteoverdrachtstations en onderstations.

Omdat deze installaties niet groot zijn en flexibel geplaatst kunnen worden, is het risico op aantasting van cultuurhistorische waarden beperkt. In de vervolgfase moet cultuurhistorisch onderzoek duidelijk maken wat de aantasting is op cultuurhistorische waarden. 11.2.3 Effecten specifiek bij MT-warmtenet op datathermie Drinkwater Door de hoge temperatuur van de leidingen van een MT-warmtenet kan de bodem lokaal tot 2–3 graden opwarmen. Hierdoor kunnen drinkwaterleidingen in de buurt ook opwarmen, vooral in dichtbebouwde gebieden. Door herinrichting van de ondergrond kan dit risico beperkt worden en ook door voldoende afstand (minimaal 1,5 meter) te houden tussen het warmtenet en de waterleidingen (bron: Vereniging van Waterbedrijven in Nederland) Circulariteit De levensduur van een MT-warmtenet is belangrijk voor de circulariteit van het systeem. De leidingen gaan ongeveer 40 jaar mee, maar bovengrondse installaties en afleversets moeten elke 15 jaar vervangen worden. Door bodemdaling kan het nodig zijn warmteleidingen vaker te vernieuwen, terwijl kabels flexibeler zijn en langer meegaan. Bij datathermie wordt gebruikgemaakt van een centrale, modulair opgebouwde warmtepomp, waardoor onderdelen makkelijker te vervangen of te hergebruiken zijn. De gebruikte materialen zijn deels goed herbruikbaar, maar sommige isolatiematerialen beperken de circulariteit.

Ruimtelijke kwaliteit: zichtbaarheid en beleving De aanleg van een MT-warmtenet betekent dat er 34 onderstations in de gemeente geplaatst moeten worden. Deze gebouwen hebben een technische uitstraling en kunnen de ruimtelijke kwaliteit en het uiterlijk van de wijk beïnvloeden, vooral als ze niet goed worden ingepast. Door deze gebouwen aan te passen aan de omgeving of in het groen te plaatsen, kan het effect worden verminderd. Bij datathermie zijn de meeste technische voorzieningen binnen geplaatst en zijn bovengronds alleen enkele kleine onderdelen zichtbaar. Het risico op effecten op de zichtbaarheid en beleving doet zich vooral voor in de delen van Beukenhorst, Buytenstee, Centrum Oost, Centrum West, Kruidenhof, Ruimzicht West, Scheepskwartier, Schelpenhoek, Vlindertuin en Vogelweide. Daarnaast geldt dit risico voor de gehele wijken Ruimzicht Oost en Studentenflats Rode Kruislaan. Met zorgvuldige inpassing blijft de visuele impact beperkt en blijft het karakter van de omgeving behouden. Ruimtelijke kwaliteit: bovengronds ruimtegebruik Er is extra ruimte nodig voor onderstations, waaronder piekvoorzieningen met elektrische boilers. Deze gebouwen nemen samen circa 1.193 m² in beslag en worden meestal op stoepen of kleine terreinen geplaatst. In dichtbebouwde wijken kan het gezamenlijke effect groot zijn. Tijdens de aanleg van kabels is er tijdelijk hinder door werkterreinen.

Bij datathermie is het bovengronds ruimtegebruik kleiner, omdat het systeem vooral uit decentrale installaties bestaat. De warmteoverdrachtstations nemen 2.418 m² in beslag en het totale ruimtebeslag bedraagt ongeveer 3.700 m², exclusief datacenters. In de buurten Sportpark de Diemen, Stammerdijk en Verrijn Stuart is bovengronds ruimtegebruik een groter aandachtspunt dan in de andere buurten vanwege de relatief kleine hoeveelheid openbare ruimte. Hittestress en koeling Een MT-warmtenet is beperkt geïsoleerd, wat de hittestress in huis kan verlagen als er goed geventileerd wordt. De nieuwe onderstations zorgen echter voor meer verharding in de wijk. De leidingen onder de grond maken de bodem en straat gemiddeld 0,5 tot 1 graad Celsius warmer, waardoor de hittestress in de wijk toeneemt. Om te voorkomen dat het door warmtesystemen extra heet wordt in de straat, kun je zonneschermen en planten gebruiken voor verkoeling, de technische gebouwen slim plaatsen zodat er geen groen verdwijnt (bijvoorbeeld in bestaande gebouwen), en bij MT-warmtenetten de leidingen extra goed isoleren zodat ze zo min mogelijk warmte afgeven aan de omgeving. Het risico op hittestress is groter in dichtbebouwde buurten in het centrum en in het zuidwesten van de gemeente.

202 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 11.2.4 Effecten specifiek bij ZLT-warmtenet op datathermie Circulariteit De leidingen van een ZLT-warmtenet gaan even lang mee als die van een MT-warmtenet. De bovengrondse installaties en water-water-warmtepompen moeten wel minder vaak (elke 25-30 jaar) worden vervangen dan een MT-warmtenet. Verder is de circulariteit gelijk aan die van een MT-warmtenet op datathermie. Ruimtelijke kwaliteit: zichtbaarheid en beleving Bij een ZLT-warmtenet zijn er net zoveel onderstations nodig als bij een MT-warmtenet, maar komen er daarnaast zes extra transformatorhuisjes in de gemeente om de warmtepompen bij bewoners van voldoende elektriciteit te voorzien. De effecten zijn verder identiek aan die van een MT-warmtenet op datathermie. Ruimtelijke kwaliteit: bovengronds ruimtegebruik Er is extra ruimte nodig voor onderstations, waaronder piekvoorzieningen met elektrische boilers. Deze gebouwen nemen samen circa 1.088 m² in beslag en worden meestal op stoepen of kleine terreinen geplaatst. In dichtbebouwde wijken kan het gezamenlijke effect groot zijn. Tijdens de aanleg van kabels is er tijdelijk hinder door werkterreinen. Bij datathermie is het bovengronds ruimtegebruik kleiner, omdat het systeem vooral uit decentrale installaties bestaat.

De warmteoverdrachtstations nemen 1.229 m² in beslag en het totale ruimtebeslag bedraagt ongeveer 2.400 m², exclusief datacenters. Hittestress en koeling Een ZLT-warmtenet is geïsoleerd, wat de hittestress in huis kan verlagen als er goed geventileerd wordt. Daarnaast heeft het systeem zelf mogelijkheid tot koelen wat de hittestress in de woning verlaagt. Daarnaast voorkomt dit de aanschaf van airconditioners, welke hitte uitstoten in de buurt. De nieuwe onderstations zorgen echter voor meer verharding in de wijk. Om te voorkomen dat het door warmtesystemen extra heet wordt in de straat, kun je zonneschermen en planten gebruiken voor verkoeling, de technische gebouwen slim plaatsen zodat er geen groen verdwijnt (bijvoorbeeld in bestaande gebouwen). Het risico op hittestress is groter in dichtbebouwde buurten in het centrum en in het zuidwesten van de gemeente. 11.2.5 Effecten bij bodemwarmtepomp Ondergronds ruimtegebruik Voor de aanleg van een bodemlus voor een bodemwarmtepomp is ongeveer 25 m2 per woning nodig. Deze bodemlus komt in de tuinen van de bewoners en het is onwaarschijnlijk dat dit past voor elke woning in Diemen. Vooral in de buurten in en rond het centrum van Diemen hebben minder ruimte in de ondergrond. Door vooraf een uitgebreide analyse van de ondergrond te maken, kan worden gekeken waar een bodemlus in de bodem past.

Grondwater Bij het aanleggen van bodemwarmtepompen moeten er gaten in de grond worden geboord voor het plaatsen van een bodemlus. Daarbij kunnen verschillende lagen in de bodem, die normaal van elkaar gescheiden zijn, met elkaar in contact komen. Dit kan ervoor zorgen dat grondwater uit verschillende lagen zich met elkaar mengt. Als in één van die lagen vervuiling zit, kan die vervuiling zich zo makkelijker verspreiden. Het risico wordt verkleind door tijdens de aanlegfase onder andere de verontreinigde grond schoon te maken en het contact met het grondwater te beperken. Ruimtelijke kwaliteit: zichtbaarheid en beleving Bij bodemwarmtepompen stijgt de elektriciteitsvraag in de buurt, wat kan leiden tot meer transformatorhuisjes. Afhankelijk van de inpassing kunnen deze gebouwen met een technische uitstraling de ruimtelijke kwaliteit en de beleving van de wijk beïnvloeden. Door locatiekeuze en inpassing in het groen kan dit worden beperkt. Het risico op effecten op de zichtbaarheid en beleving doet zich vooral voor in de delen van Beukenhorst, Buytenstee, Centrum Oost, Centrum West, Kruidenhof, Ruimzicht West, Scheepskwartier, 203 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Schelpenhoek, Vlindertuin en Vogelweide. Daarnaast geldt dit risico voor de gehele wijken Ruimzicht Oost en Studentenflats Rode Kruislaan.

Erfgoed: archeologische waarden De aanleg van een bodemwarmtepomp kan leiden tot indirecte effecten, zoals veranderingen in de grondwaterstand of in het zuurstofgehalte van de bodem. Dit heeft gevolgen voor de mogelijke aanwezige archeologische waarden in de bodem. In de vervolgfase moet archeologisch onderzoek duidelijk maken waar en op welke diepte archeologische resten aanwezig zijn. Hittestress en koeling Voor een bodemwarmtepomp wordt isolatie toegepast, wat de hittestress in huis kan verlagen als er goed geventileerd wordt. Daarnaast heeft het systeem zelf mogelijkheid tot koelen wat de hittestress in de woning verlaagt. Daarnaast voorkomt dit de aanschaf van airconditioners, welke hitte uitstoten in de buurt. De nieuwe transformatorhuisjes zorgen echter voor meer verharding in de wijk. Deze kunnen slim worden geplaatst zodat er geen groen verdwijnt (bijvoorbeeld in bestaande gebouwen). Het risico op hittestress is groter in dichtbebouwde buurten in het centrum en in het zuidwesten van de gemeente. 11.2.6 Effecten bij lucht-water-warmtepomp Geluidshinder De lucht-water-warmtepompen produceren geluid. Deze voldoen aan de wetgeving, maar als meerdere lucht-water-warmtepompen dicht bij elkaar worden geplaatst, kan het geluid cumuleren. Geluidshinder vindt vooral plaats in dichtbebouwde buurten.

Geluidshinder van lucht-water-warmtepompen kan worden beperkt door ze op het dak of binnen in een technische ruimte te plaatsen, een geluidswerende omkasting te gebruiken bij plaatsing buiten, en door warmtepompen met een avond- en nachtmodus toe te passen die ’s avonds en ’s nachts stiller werken. Ruimtelijke kwaliteit: zichtbaarheid en beleving Bij lucht-water-warmtepomp stijgt de elektriciteitsvraag in de buurt, wat kan leiden tot meer transformatorhuisjes. Afhankelijk van de inpassing kunnen deze gebouwen met een technische uitstraling de ruimtelijke kwaliteit en de beleving van de wijk beïnvloeden. Door betere locatiekeuze en inpassing in het groen kan dit worden beperkt. Daarnaast is bij lucht-water-warmtepompen een zichtbare buitenunit aanwezig. Dit kan invloed hebben op de visuele kwaliteit, maar met een goede positionering en afscherming (bijv. groen of omkasting) kan de impact verminderen. Het risico op effecten op de zichtbaarheid en beleving doet zich vooral voor in de delen van Beukenhorst, Buytenstee, Centrum Oost, Centrum West, Kruidenhof, Ruimzicht West, Scheepskwartier, Schelpenhoek, Vlindertuin en Vogelweide. Daarnaast geldt dit risico voor de gehele wijken Ruimzicht Oost en Studentenflats Rode Kruislaan. Met zorgvuldige inpassing blijft de visuele impact beperkt en blijft het karakter van de omgeving behouden.

Erfgoed: archeologische waarden Voor de uitbreiding van het stroomnet moeten overal in de gemeente kabels worden gelegd. Hierdoor kunnen archeologische sporen in de bodem beschadigd raken, vooral in gebieden waar waardevolle vondsten worden verwacht. In delen van de gemeente zonder archeologische verwachting is het risico op schade klein. In de vervolgfase moet archeologisch onderzoek duidelijk maken waar en op welke diepte archeologische resten aanwezig zijn. 204 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 12 LEEMTEN IN DE KENNIS EN AANZET TOT MONITORING 12.1 Leemten in kennis Bij het onderzoeken van de milieueffecten van het warmteprogramma zijn de volgende leemten in kennis geconstateerd: - trillingen en geïnduceerde seismiciteit door het gebruik van geothermieputten. De ontwikkelende wetgeving en nog bestaande leemten in kennis over de effecten van geothermie in de diepe ondergrond zorgen ervoor dat het risico op het ontstaan van milieueffecten niet volledig uitgesloten kan worden. Wetgeving die passend is bij de Nederlandse ondergrond wordt hiervoor doorontwikkeld, gelijk met de lessen die geleerd worden uit pilotprojecten; - het kwantificeren van de effecten van aquathermie op de waterkwaliteit, en de schaalbaarheid hiervan. Huidige studies zijn vaak gericht op kleinschalige oplossingen.

Hier worden wel effecten gezien, maar de ernst van deze effecten is sterk afhankelijk van het water waar een aquathermiebron in geplaatst wordt; - het ontstaan van lekkages in bodemlagen door boringen en hun doorwerkende effecten op het grondwater. Het ontstaan van lekkages door boringen is niet uit te sluiten. Als deze optreden zijn ze lastig te herstellen, waardoor de ondergrond blijvend veranderd. De mogelijke effecten hiervan op de grondwaterkwaliteit en -stroming, doorwerkend in het drinkwater en verdroging van natuurgebieden, zijn niet duidelijk. Vanuit modelstudies is het de aanname dat dit effect marginaal is, maar dat er wel kwetsbaarheden kunnen ontstaan. Het advies is om in het warmteprogramma rekening te houden met deze leemten. In de fasering van de wijkaanpakken kan ruimte opgenomen worden om onderzoeken te monitoren, zodat in buurten die later in de fasering zitten, beter zicht is op deze effecten. 12.2 Aanzet tot monitoring Het warmteprogramma beschrijft de plannen voor het verduurzamen én aardgasvrij maken van de buurten in Diemen in de komende tien jaar. De voorspelde milieueffecten zijn daarom gedaan op basis van uitgangspunten voor de komende tien jaar, die dus in de loop der tijd kunnen veranderen. Globaal zijn er drie vormen van onzekerheid die aanleiding vormen voor monitoring.

Deze worden hieronder nader toegelicht: - onzekerheid over locatie, inpassing en uitwerking van het warmteprogramma: het tempo, de fasering, de grootte en de locaties van de ingrepen zijn nog niet bekend. Dit zal in het vervolg bepaald worden; - onzekerheid over de voorspelde effecten: de milieuonderzoeken zijn op basis van bestaande kennis over methoden en effecten uitgevoerd. Voortschrijdende inzichten op het gebied van omgevingskwaliteit, de fysieke leefomgeving en de woonomgeving kunnen ervoor zorgen dat een beoordeling uit dit plan-MER niet meer passend is. Dit is bijvoorbeeld een risico bij stikstof in de aanlegfase; - onzekerheid vanwege leemten in kennis in dit plan-MER: de effecten kunnen ook onzeker zijn vanwege een leemte in kennis. In de vorige paragrafen zijn de leemten in kennis en de onzekerheden beschreven die tot gevolg hebben dat de milieueffecten nog niet vastgesteld kunnen worden; - op dit moment is de exacte fasering, omvang en locatie van de aanleg van warmtenetten en andere werkzaamheden in de straten nog niet bekend. Hierdoor kan in deze fase nog geen concrete 205 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief beoordeling worden gemaakt van de tijdelijke effecten van aanlegwerkzaamheden op de luchtkwaliteit, bijvoorbeeld als gevolg van bouwverkeer, omleidingen en extra transportbewegingen.

Wel wordt aanbevolen om bij de verdere uitwerking en fasering van projecten expliciet aandacht te besteden aan mogelijke effecten op de luchtkwaliteit en verkeershinder. Bij toekomstige uitvoeringsbesluiten en project-MER’s dient daarom te worden onderzocht in hoeverre aanlegwerkzaamheden kunnen leiden tot tijdelijke verslechtering van de luchtkwaliteit en welke mitigerende maatregelen nodig zijn om deze effecten zoveel mogelijk te beperken; - de effecten van de aanleg van warmtenetten op bodemdaling en veranderingen in grondwaterstanden binnen de gemeente moeten zorgvuldig worden gemonitord. Door de bestaande bodemdaling in de gemeente Diemen en de werkzaamheden voor de aanleg van warmtenetten bestaat het risico op schade aan infrastructuur en gebouwen. Het is daarom noodzakelijk om na de uitvoering van de werkzaamheden de situatie te monitoren en, indien nodig, tijdig passende maatregelen te nemen om eventuele schade te beperken of te voorkomen. Deze onzekerheden passen bij het detailniveau van het warmteprogramma en voorliggende plan-MER. Daarom volgen na het warmteprogramma nog diverse procedurele stappen waarin onzekerheden ingevuld gaan worden, zoals een uitvoeringsplan, een omgevingsplanwijziging en omgevingsvergunning of een BOPA, waarbij mogelijk ook een MER(-beoordelings)procedure doorlopen wordt.

Op programmaniveau is er noodzaak om 3 onzekerheden concreet te monitoren. Dit zijn: - het monitoren van de lessen die geleerd worden over milieueffecten vanuit pilotprojecten rondom geothermie, en het aansluiten bij de veranderende wetgeving om grip te krijgen op deze leemte; - het monitoren van onderzoeken en pilotproject in grootschalige toepassing van aquathermie. Hiernaar wordt nog steeds onderzoek gedaan, waardoor er een steeds beter beeld ontstaat van de milieueffecten van deze techniek, ook bij grootschaligere installaties; - de effecten van opschaling van boringen in de bodem op de verwachtte milieueffecten zijn nog niet in beeld. Onderzoek naar dit effect, en opschaling, moet gemonitord worden. Het monitoren van en ontwikkelen van kennis over deze onzekerheden helpt om bij de herziening van het warmteprogramma over vijf jaar een nauwkeurigere effectbeoordeling te maken, en waar nodig plannen bij te stellen. 206 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 13 REFERENTIES 1 Alles over aardwarmte. (2026). Geraadpleegd van https://www.allesoveraardwarmte.nl/van-concept-tot- uitvoering/fasering/. 2 Antea Group. (2025). Milieueffectrapport. Geraadpleegd van https://utrecht.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/d10d2616-d5ef-4a77-8efc- c32d88dc1a43?documentId=8a62b3c4-47be-48f3-900e-20283bdd8dc5&agendaItemId=1f193b44-bf36- 4bb1-8fd3-0a71e31bea32. 3 G. Bakema, J.

Bloem, M. Heinen, M. Knotters en N. van Rooijen (2023). Wordt de grond ons te warm onder de voeten? Bodem nummer 3 (WUR) https://edepot.wur.nl/639299. 4 Bal, D. (2018). Effecten op trofische niveaus. De Levende Natuur, 119(5), 160–220. Geraadpleegd van https://natuurtijdschriften.nl/pub/1010651/dln201811905010.pdf. 5 Barber, J. R., Crooks, K. R., & Fristrup, K. M. (2010). The costs of chronic noise exposure for terrestrial organisms. Trends in Ecology & Evolution, 25(3), 180–189. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0169534709002614 6 Beuken, R., Moerman, A., van Steen, J., & van Laarhoven, K. (2020). Grote invloed warmtenetten op energieverbruik en CO₂-uitstoot. Wageningen University & Research. https://edepot.wur.nl/568870. 7 Blokker, E. J. M., & Pan, Q. (2022). Invloed warmtenetten op drinkwatertemperatuur: Resultaten TKI Engine (KWR 2022.121). KWR Water Research Institute. https://api.kwrwater.nl/uploads/2022/12/KWR-2022.121- Invloed-warmtenetten-op-temperatuur-drinkwater.-ResultatenTKI-Engine-%28OPENBAAR%29.pdf. 8 Bonte, M., Stuijfzand, P. J., Hulsmann, A., & Van Beelen, P. (2011). Underground thermal energy storage: Environmental risks and policy developments in the Netherlands and European Union. Ecology and Society, 16(1), Artikel 22. https://www.ecologyandsociety.org/vol16/iss1/art22/. 9 CE Delft. (2018). Factsheet warmtenet hogetemperatuur.

Geraadpleegd van https://www.leiderdorp.nl/fileadmin/Leiderdorp_bestanden/Inwoner/Project/Oranjewijk/CE_Delft_5R19_F actsheet_warmtenet_Hogetemperatuur.pdf. 10 Caissie, D. (2006). The thermal regime of rivers: a review. Freshwater Biology, 51(8), 1389–1406. https://doi.org/10.1111/j.1365-2427.2006.01597.x. 11 Callic. (2023). TEO installatie 2.3 MWt Hyde Park Hoofddorp. Geraadpleegd van https://www.callic.nl/projecten/teo-installatie-2-3-mwt-hyde-park-hoofddorp/. 12 Cirkel, G., Dijkstra, J., & van Vliet, M. (2022). Mogelijke lange-termijneffecten van grootschalige geothermie op grondwaterkwaliteit. STOWA. https://www.stowa.nl/deltafacts/waterkwaliteit/kennisimpuls- waterkwaliteit/mogelijke-lange-termijneffecten-van. 13 De Ingenieur. (2019, 9 december). Warmte winnen uit water. Geraadpleegd van https://deingenieur.nl/artikelen/warmte-winnen-uit-water. 14 De Vlieger, H., Oerlemans, P., Dinkelman, D., Zaadnoordijk, W. J., Koenen, M., Kooreman, S., Valstar, J., Beernink, S., & Schout, G. (2020). Verkenning HTO. WarmingUP. https://www.warmingup.info/documenten/window-fase-1---a1---verkenning-hto-het-groene-net.pdf. 15 de Vries, F., Heller, R., Kluck, J., Corpel, L., Schoonderbeek, J., & Föllmi, D. (2024). Hitte in de woning: Factsheets voor een integrale hitteaanpak met een lage energievraag voor koeling. Hogeschool van Amsterdam. https://www.hva.nl/. 16 Deltares, (2021).

Effecten van aquathermie op vissen en ecosystemen. Geraadpleegd van https://publications.deltares.nl/11205155_000.pdf. 17 Donald, P. F., & Evans, A. D. (2006). Habitat connectivity and matrix restoration: The wider implications of agri-environment schemes. Journal of Applied Ecology, 43(2), 209–218. https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1365-2664.2006.01146.x. 207 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 18 DWA. (2011). Rendementsverbetering WKO. Geraadpleegd van https://iplo.nl/publish/pages/91781/rendementsverbetering_wko_dwa_juli_2011_1.pdf. 19 EBN & IF Technology. (2023). Potentieonderzoek Hoge Temperatuur Opslag (HTO). Geraadpleegd van https://www.ebn.nl/wp- content/uploads/2023/05/1jun2023_Potentieonderzoek_HTO_EBN_IF_Technology_- Rotterdam_Den_Haag_-Leidse_Regio.pdf.pdf. 20 Enviroliteracy Team. (2025, 13 maart). Will diluted antifreeze kill animals? A comprehensive guide. Geraadpleegd van https://enviroliteracy.org/animals/will-diluted-antifreeze-kill-animals/. 21 Duurzame Jongens. (13 juni 2025). Levensduur van een warmtepomp. De Duurzame Jongens. Geraadpleegd van https://de-duurzame-jongens.nl/levensduur-warmtepomp/. 22 Ecoforest. (2025). Rendement van geothermie: economische analyse en terugverdientijd. Ecoforest. Geraadpleegd van https://ecoforest.com/nl/nieuws/rendement-van-geothermie-economische-analyse- en-terugverdientijd/.

23 Elize Energie. (2019). Veelgestelde vragen – Service en onderhoud. Geraadpleegd van https://elize.nl/service-en-onderhoud/veelgestelde-vragen. 24 Francis, C. D., Ortega, C. P., & Cruz, A. (2009). Noise pollution changes avian communities and species interactions. Current Biology, 19(16), 1415–1419. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982209013281 25 Gemeente Diemen (2024). Jaarstukken 2023. Geraadpleegd van https://programmabegroting2023.financielestukken.diemen.nl/pdfondemand/printpdf?docId=113210. 26 Gemeente Diemen. (2021). Notitie Programma Groot Onderhoud Openbare Ruimte 2020-2025. Geraadpleegd van Notitie Programma Groot Onderhoud Openbare Ruimte 2020-2025 | Lokale wet- en regelgeving. 27 Gemeente Diemen. (2022). Omgevingsvisie Diemen 2040. Geraadpleegd van Omgevingsvisie Diemen 2040 | Lokale wet- en regelgeving. 28 Gemeente Diemen. (2023). Kwaliteitsplan openbare ruimte: Verbinden, ontmoeten en thuiskomen. Geraadpleegd van Kwaliteitsplan Openbare Ruimte: Verbinden, ontmoeten en thuiskomen | Lokale wet- en regelgeving. 29 Gemeente Diemen. (2024). Actieplan geluid 2024–2028. https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR725764. 30 Gemeente Diemen. (2024). Programma klimaatadaptatie Gemeente Diemen. Geraadpleegd van https://diemen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/View/8f3a1c30-d95d-4ae4-8fa5-99f78687b563. 31 GGD.

(2019) Gezondheidskundige richtwaarden omgevingsgeluid van de GGD. Geraagdpleegd van https://www.rivm.nl/ggd-richtlijn-mmk-omgevingsgeluid/gezondheidseffecten- geluid/gezondheidskundige-richtwaarden. 32 Greening, B., & Azapagic, A. (2012). Domestic heat pumps: Life cycle environmental impacts and potential implications for the UK (achtergrondartikel LCA). The University of Manchester. https://milieudatabase.nl/media/filer_public/1c/59/1c595655-febe-48c6-9100- adb11bd240e8/domestic_heatpumps__achtergrond_artikel_lcircapdf. 33 IF Technology. (2022). Potentieonderzoek geothermie Noord-Holland en Flevoland. Geraadpleegd van https://geoapps.noord- holland.nl/waf/Documenten/Geothermie/72125JK20220923_%20Publieksrapportage_Geothermie.pdf. 34 Internationale Commissie ter Bescherming van de Rijn (ICBR). (2013). Actuele stand van de kennis over mogelijke effecten van veranderingen in het afvoerregime en de watertemperatuur op het ecosysteem van de Rijn en mogelijke handelingsperspectieven. Geraadpleegd van https://www.iksr.org/fileadmin/user_upload/DKDM/Dokumente/Fachberichte/NL/rp_Nl_0204.pdf. 35 Kenniscentrum BIJ12. (2023). Kennisdocument Rugstreeppad. Geraadpleegd van https://www.bij12.nl/wp-content/uploads/2023/11/Kennisdocument-Rugstreeppad.pdf. 36 KRW. (2013). Effecten en risico’s van gesloten. Geraadpleegd van bodemenergiesystemenhttps://edepot.wur.nl/396258. 37 Mangs, S. (2005).

Insulation materials in district heating pipes: Environmental and thermal performance of polyethylene terephthalate and polyurethane foam (Doctoral thesis). Chalmers University of Technology. https://publications.lib.chalmers.se/records/fulltext/9176/9176.pdf. 38 Markarian, R. K. (1980). A study of the relationship between aquatic insect growth and water temperature in a small stream. Hydrobiologia, 75, 81–95. Geraadpleegd van https://link.springer.com/article/10.1007/BF00006565. 208 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 39 Melvin, S. D., & Trudeau, V. L. (2012). Growth, development and incidence of deformities in amphibian larvae exposed as embryos to naphthenic acid concentrations detected in the Canadian oil sands region. Environmental Pollution, 167, 178–183. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2012.04.002. 40 Meyer, D., Schoetter, R., & van Reeuwijk, M. (2023). Energy and environmental impacts of air-to-air heat pumps in a mid-latitude city. arXiv. https://arxiv.org/abs/2309.15837. 41 Muntendam-Bos, A. G., Hoedeman, G., Polychronopoulou, K., Draganov, D., Weemstra, C., Van Der Zee, W., Bakker, R. R., & Roest, H. (2022). An overview of induced seismicity in the Netherlands. Netherlands Journal of Geosciences – Geologie en Mijnbouw, 101. https://doi.org/10.1017/njg.2021.14. 42 Newton, I. (1994).

The role of nest sites in limiting the numbers of hole-nesting birds: A review. Biological Conservation, 70(3), 265–276. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0006320794901724 43 Noord-Hollandse Energie Regio. (2021). RES 1.0 Noord-Holland Zuid. Geraadpleegd van https://energieregionh.nl/media/pages/medialibrary/41a099e877-1729685517/nhz-res-1-20210708.pdf. 44 NPLW. (2025). Aquathermie (thermische energie uit water). Geraadpleegd van https://www.nplw.nl/warmtenet/warmtebronnen/aquathermie. 45 NPLW (2024). Bodemenergie. Geraadpleegd op 3 februari 2026, van https://www.nplw.nl/warmtenet/warmtebronnen/bodemenergie. 46 Oerlemans, P., Borst, C., Schutte, C., & Kleinlugtenbelt, R. (2023). Potentieonderzoek Hoge Temperatuur Opslag (HTO) RES Rotterdam Den Haag & Leidse Regio. EBN & IF Technology. https://www.ebn.nl/wp- content/uploads/2023/05/1jun2023_Potentieonderzoek_HTO_EBN_IF_Technology_- Rotterdam_Den_Haag_-Leidse_Regio.pdf.pdf EBN. 47 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). (2024, mei). Reikwijdtedocument bijlage 2: Maatregelencatalogus beschermde soorten (D). Geraadpleegd van https://www.rvo.nl/sites/default/files/2024-05/Reikwijdtedocument-bijlage%202-Maatregelencatalogus- beschermde-soorten-%28D%29.pdf. 48 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). (2024, mei). Reikwijdtedocument bijlage 2: Kennisdocument na-isolatie en renovaties (C).

https://www.rvo.nl/sites/default/files/2024- 05/Reikwijdtedocument-bijlage%202-Kennisdocument%20na-isolatie-en-renovaties-%28C%29.pdf. 49 Rijkswaterstaat. (2024). Waterinfo Geraadpleegd van https://waterinfo.rws.nl/thema/Waterkwantiteit?view=map. 50 SCAN. (2024). Onderzoeksboring in Ouder-Amstel. Geraadpleegd van https://scanaardwarmte.nl/scan- publiceert-eerste-gegevens-uit-onderzoeksboring-in-ouder-amstel/. 51 Schout, G., & Bloemendal, M. (2022). Effecten van bodemenergiesystemen op de grondwaterkwaliteit. Geraadpleegd van https://www.stowa.nl/deltafacts/waterkwaliteit/kennisimpuls-waterkwaliteit/effecten- van-bodemenergiesystemen-op-de. 52 Schreurs, E. (2024). Warmtepompen krijgen een tweede leven met refurbished onderdelen. Warmte365. Geraadpleegd van https://www.warmte365.nl/nieuws/warmtepompen-krijgen-een-tweede-leven-met- refurbished-onderdelen-65ACADB1.html. 53 Sil, A., Wakadikar, K., Kumar, S., & Babu, S. S. (2012). Toxicity characteristics of drilling mud and its effect on aquatic fish populations. Journal of Hazardous, Toxic, and Radioactive Waste, 15(1), 51–57. https://doi.org/10.1061/(ASCE)HZ.2153-5515.0000092. 54 Startanalyse. (2025). Diemen. Geraadpleegd van https://startanalyse.pbl.nl/gemeentedata. 55 Stichting Climate Adaptation Services (CAS). Kaartviewer Klimaateffectatlas. Geraadpleegd van https://www.klimaateffectatlas.nl/nl/kaartviewer.

56 Stichting RIONED. (2024). Hergebruik van drukloze pvc-buizen. Geraadpleegd van https://www.riool.net/media/xs5imr1o/stichtingrioned_tervisie_092024hergebruik-pvc-buizen-een- praktische-handreiking.pdf. 57 Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA). (2023). Ecologische impact van TEO-systemen. Geraadpleegd van https://www.stowa.nl/deltafacts/waterkwaliteit/ecologische-impact-teo-systemen. 58 STOWA. (2022). Mogelijke lange-termijn effecten van grootschalige geothermie op grondwaterkwaliteit. https://www.stowa.nl/deltafacts/waterkwaliteit/kennisimpuls-waterkwaliteit/mogelijke-lange- termijneffecten-van. 59 STOWA. (2025). Aquathermie. Geraadpleegd van https://www.stowa.nl/onderwerpen/energietransitie/produceren-van-energie-om- aquathermie/aquathermie. 60 TKI Urban Energy. 2020. Warmtenetten ontrafeld. Geraadpleegd van https://topsectorenergie.nl/documents/389/TKI_WarmtenettenOntrafeldUpdate2021.pdf. 209 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 61 TNO. (2021). Rapportage milieuhygiënische risico’s thermische vervuiling nabij geothermieputten. https://www.nlog.nl/sites/default/files/2021-04/age_21- 10.017_sodm_bvk_rapportage_milieuhygienische_risicos_thermische_vervuiling_nabij_geothermieputten.p df. 62 Van Dijk, R. (2019, 5 september). Effecten van bouwmethode verdiepte ligging A27 / A12 Ring Utrecht op beschermde natuurwaarden (Projectnr. 367108).

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://diemen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/b3505889-a7fa-410f-86c5-f044274383e6?agendaItemId=b6bec49b-9e0b-4bf7-b9a6-dd2a1359f466