CConstaterende datDiemen
Koppel je AI →
Document · PDF

Plan-MER_Warmteprogramma Diemen

Informatieve raadsvergadering 5 november 2026, gemeente DiemenBij agendapunt: Ontwerp Warmteprogramma 2026 gemeente Diemen - 21:3084.948 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 7 van 10

Hieronder wordt van elk materiaal dat gebruikt wordt in de alternatieven de milieuimpact beschreven: - staal: productie zorgt voor hoge CO₂-uitstoot en veel energieverbruik; ijzerertswinning en staalfabrieken veroorzaken lucht-, bodem- en watervervuiling en hebben impact op de leefomgeving; 145 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief - PUR-isolatie: bij verbranding of veroudering kunnen schadelijke stoffen vrijkomen; - PE (mantelbuizen, leidingen): productie is energie-intensief, veroorzaakt CO₂-uitstoot en is slecht biologisch afbreekbaar; - beton: productie van cement zorgt voor zeer hoge CO₂-uitstoot en vraagt veel energie en grondstoffen; - koper: winning veroorzaakt landschapsvervuiling, waterverontreiniging en een hoog waterverbruik; vaak spelen sociale en arbeidsproblemen in mijnbouwgebieden; - roestvaststaal (RVS): productie kost veel energie en veroorzaakt CO₂-uitstoot; gebruik van legeringselementen zoals nikkel en chroom vereist milieubelastende mijnbouw en kan leiden tot vervuiling en sociale problemen; - kunststof: gemaakt uit fossiele brandstoffen, veroorzaakt milieuvervuiling en is slecht biologisch afbreekbaar; - silicium: productie is zeer energie-intensief, leidt tot hoge CO₂-uitstoot en chemisch afval; - aluminium: energie-intensieve productie, hoge CO₂-uitstoot, milieubelasting bij bauxietwinning en grote hoeveelheden rode modder als afval; -

glaswol: productie kost veel energie en veroorzaakt CO₂-uitstoot; - messing: winning en productie van koper en zink veroorzaken milieubelasting en CO₂-uitstoot; - PVC: bij productie wordt chloor en additieven gebruikt die giftig kunnen zijn; bij verbranding kunnen schadelijke stoffen (zoals dioxines) vrijkomen; - glasvezelversterkt kunststof: energie-intensieve productie en CO₂-uitstoot; - elastomeer: productie op basis van fossiele grondstoffen is energie-intensief; - glycol: productie op basis van fossiele brandstoffen, milieubelasting bij productie en lekkage. Alternatief 1 - MT-Warmtenet Totaal materiaalgebruik bij MT-warmtenetten MT-warmtenetten gebruiken warmtebronnen die al een hogere temperatuur leveren of maakt gebruik van een centrale warmtepomp in het warmteoverdrachtstation. Hierdoor zijn warmtepompen niet nodig op woningniveau en concentreert het materiaalgebruik zich bij de bron en in het warmtenet. Materiaalgebruik MT-warmtenet In tabel 9.43 zijn de onderdelen die deel uitmaken van een MT-warmtenet en het materiaalgebruik van deze onderdelen benoemd. In de laatste kolom worden opmerkingen gegeven over materialen die extra aandacht vereisen, en voor bepaalde onderdelen zijn specifieke aandachtspunten benoemd.

Tabel 9.43 Materiaalgebruik MT-warmtenet Onderdeel systeem Onderdeel Materiaal Opmerking warmtenet warmteleidingen PUR-isolatie, PE mantelbuizen, stalen leiding de volumestromen zijn lager dan bij een ZLT-warmtenet, waardoor kleinere leidingdiameters volstaan. Het hogere temperatuurniveau vereist echter aanzienlijke isolatie. Daardoor is de hoeveelheid staal in deze leiding kleiner dan bij een ZLT-warmtenet, door de kleinere diameter en is de hoeveelheid PUR en PE groter door de dikkere isolatielaag WOS fundering en behuizing beton en staal ten opzichte van de WOS in het ZLT-warmtenet is de WOS bij het MT-warmtenet groter (in het geval van datathermie en aquathermie), omdat bij een MT- warmtenet warmtepompen in de WOS zijn geplaatst. Dit houdt in dat het materiaalgebruik voor fundering en behuizing groter is dan bij een ZLT-warmtenet WOS leidingen en pompen koper en roestvaststaal warmtewisselaars roestvaststaal 146 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Onderdeel systeem Onderdeel Materiaal Opmerking regel- en beveiligingsinstallaties .

RVS kunststof, elektronische componenten (koper, silicium, kunststof, aluminium) drukvaten staal fundering en behuizing beton en staal warmtepomp aluminium centrale warmtewisselaars; pompen en appendages: RVS Kunststof Elektronische componenten (koper, silicium, kunststof, aluminium) stalen drukvaten; regel- en beveiligingsinstallati es warmtepompen zijn alleen onderdeel van een MT- warmtenet met als bron datathermie of aquathermie. Bij geothermie zijn deze warmtepompen geen onderdeel van het systeem piekvoorzie ning E- boiler in onderstatio ns boilerhuis en isolatie staal, glaswol elektrisch element koper, RVS regel- en beveiligingsinstallaties . RVS, kunststof, elektronische componenten (koper, silicium, kunststof, aluminium) leidingen RVS onderstatio ns fundering en behuizing beton en staal ten opzichte van de onderstations in het ZLT-warmtenet zijn de onderstations bij het MT-warmtenet groter, omdat bij een MT-warmtenet e-boilers in de onderstations zijn geplaatst.

Dit houdt in dat het materiaalgebruik voor fundering en behuizing groter is dan bij een ZLT-warmtenet warmtewisselaar roestvaststaal transformat or huisjes fundering en behuizing beton en staal interieur RVS, kunststof, elektronische componenten (koper, silicium, kunststof, aluminium) 147 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Onderdeel systeem Onderdeel Materiaal Opmerking individuele afleversets afleverset koper, staal [Greening & Azapagic] Variant geothermie In tabel 9.44 is het materiaalgebruik voor geothermie in een MT-warmtenet beschreven. Het staalgebruik bij de geothermielocatie heeft hier een groot aandeel in het totaal materiaalgebruik. Tabel 9.44 Materiaalgebruik geothermie in MT-warmtenet Onderdeel systeem Onderdeel Materiaal Opmerking geothermie boorlocatie doubletten productie en injectieput staal, RVS en beton geocentrale leidingen en pompen RVS warmtewisselaar RVS fundering en behuizing beton en staal HTO leidingwerk glasvezelversterkt kunststof en RVS [Oerlemans et al.] Variant datathermie In tabel 9.45 is het materiaalgebruik voor datathermie in een MT-warmtenet beschreven. In vergelijking met de geothermie installatie is het totale materiaalgebruik van datathermie lager in het systeem zelf. Het bevat warmtewisselaars en een pompinstallatie.

Echter heeft het warmteoverdrachtstation in dit systeem wel een collectieve warmtepomp, omdat hier de temperatuur verder opgehoogd moet worden. Ten opzichte van het aquathermie-systeem is hier een lager materiaalgebruik doordat de uitkoppeling van de bron uit minder onderdelen bestaat en een kleiner WKO’s nodig zijn. Tabel 9.45 Materiaalgebruik datathermie in MT-warmtenet Onderdeel systeem Onderdeel Materiaal Opmerking datathermie uitkoppeling leidingen en pompen RVS warmte- wisselaars RVS regeltechniek staal, koper, silicium, kunststof, aluminium, RVS WKO leidingwerk PE-leidingen en PVC- buizen aantal WKO’s die nodig zijn voor datathermie is lager dan bij aquathermie, en daarmee is het totaal materiaalgebruik WKO’s voor datathermie lager warmte- wisselaars RVS 148 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Variant aquathermie In tabel 9.46 is het materiaalgebruik voor aquathermie in een MT-warmtenet beschreven. In vergelijking met de geothermie installatie is het totale materiaalgebruik van aquathermie lager in het systeem zelf. Het bevat warmtewisselaars en een pompinstallatie. Echter heeft het warmteoverdrachtstation in dit systeem een collectieve warmtepomp, omdat hier de temperatuur verder opgehoogd moet worden.

Ten opzichte van het datathermie-systeem is hier een hoger materiaalgebruik doordat de uitkoppeling van de bron uit meer onderdelen bestaat en een groter aantal WKO’s nodig zijn. Tabel 9.46 Materiaalgebruik aquathermie in MT-warmtenet Onderdeel systeem Onderdeel Materiaal Opmerking aquathermie-inlaat warmtewisselaars (oppervlaktewater) RVS pompinstallaties, filters en regeltechniek RVS, kunststof, koper, silicium, aluminium WKO-installatie warmtewisselaars RVS ondergronds leidingwerk PE, PVC (DWA, 2011) bronbuizen PVC Alternatief 2 - ZLT-Warmtenet Totaal materiaalgebruik bij ZLT-warmtenetten ZLT-systemen maken gebruik van lage-temperatuurbronnen zoals lage temperatuur restwarmte en aquathermie. Ook wordt in dit systeem gebruikt gemaakt van lage temperatuur opslag met WKO’s. Een belangrijk kenmerk van ZLT-systemen is echter dat de bron niet de uiteindelijke afgiftetemperatuur afgeeft, waardoor warmtepompen bij de woning noodzakelijk zijn. Materiaalgebruik ZLT-warmtenet In tabel 9.47 zijn de onderdelen die deel uitmaken van een ZLT-warmtenet en het materiaalgebruik van deze onderdelen benoemd. In de laatste kolom worden opmerkingen gegeven over materialen die extra aandacht vereisen, en voor bepaalde onderdelen zijn specifieke aandachtspunten benoemd.

Tabel 9.47 Materiaalgebruik ZLT-warmtenet Onderdeel systeem Onderdeel Materiaal Opmerking warmtenet warmteleidingen PUR-isolatie, PE mantelbuizen, stalen leiding de volumestromen zijn hoger dan bij een MT-warmtent, waardoor grotere leidingdiameters nodig zijn. Het lagere temperatuurniveau vraagt echter om minder isolatie. Daardoor is de hoeveelheid staal in deze leiding groter dan bij een MT-warmtenet (door de grotere diameter) en is de hoeveelheid PUR en PE kleiner door de kleinere isolatielaag WOS fundering en behuizing beton en staal ten opzichte van de WOS in het MT-warmtenet is de WOS bij het ZLT-warmtenet kleiner, omdat bij een MT- warmtenet warmtepompen in de WOS zijn geplaatst. Dit houdt in dat het materiaalgebruik voor fundering en behuizing kleiner is dan bij een MT-warmtenet 149 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Onderdeel systeem Onderdeel Materiaal Opmerking leidingen en pompen koper en roestvaststaal warmtewisselaars roestvaststaal regel- en beveiligings- installaties RVS, kunststof, elektronische componenten (koper, silicium, kunststof, aluminium) drukvaten staal onderstations fundering en behuizing beton en staal ten opzichte van de onderstations in het MT-warmtenet zijn de onderstations bij het ZLT-warmtenet kleiner, omdat bij een MT-warmtenet e-boilers in de WOS zijn geplaatst.

Dit houdt in dat het materiaalgebruik voor fundering en behuizing kleiner is dan bij een MT-warmtenet warmtewisselaar roestvaststaal transformator huisjes fundering en behuizing beton en staal in vergelijking met een MT-warmtenet zijn een groter aantal transformatorhuisjes benodigd in dit systeem. Dit maakt het totaal materiaalgebruik van dit onderdeel groter dan MT-warmtenetten. interieur RVS, kunststof, elektronische componenten (koper, silicium, kunststof, aluminium) Individuele water-water warmtepomp warmtewisselaars aluminium bij collectieve warmtepompinstallaties voor een MT- warmtepomp leidt het systeem tot een aanzienlijke totale installatie-massa. Bij individuele warmtepompen, zoals bij het ZLT-systeem wordt dit materiaalgebruik gedistribueerd over alle woningen, waardoor het totaal materiaalgebruik van warmtepompen in vergelijking groter is pompen en appendages rvs, kunststof regel- en beveiligings- installaties RVS, kunststof, elektronische componenten (koper, silicium, kunststof, aluminium) Variant aquathermie In tabel 9.48 is het materiaalgebruik voor datathermie in een ZLT-warmtenet beschreven. Omdat het systeem gebruikmaakt van WKO’s voor warmteopslag, bevindt een belangrijk deel van het materiaalgebruik zich in deze WKO-installaties.

Ten opzichte van het datathermie-systeem is hier een hoger materiaalgebruik doordat de uitkoppeling van de bron uit meer onderdelen bestaat en een groter aantal WKO’s nodig zijn. 150 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Tabel 9.48 Materiaalgebruik aquathermie in ZLT-warmtenet Onderdeel systeem Onderdeel Materiaal Opmerking aquathermie-inlaat warmtewisselaars (oppervlaktewater) RVS pompinstallaties, filters en regeltechniek RVS, kunststof, koper, silicium, aluminium WKO-installatie warmtewisselaars RVS WKO-installatie ondergronds leidingwerk PE, PVC bronbuizen PVC Variant datathermie In tabel 9.49 is het materiaalgebruik voor datathermie in een ZLT-warmtenet beschreven. Ten opzichte van het aquathermie-systeem is hier een lager materiaalgebruik doordat de uitkoppeling van de bron uit minder onderdelen bestaat en een kleiner aantal WKO’s nodig zijn.

Tabel 9.49 Materiaalgebruik datathermie in ZLT-warmtenet Onderdeel systeem Onderdeel Materiaal Opmerking datathermie uitkoppeling leidingen en pompen RVS warmte- wisselaars RVS regeltechniek staal koper silicium kunststof aluminium RVS WKO leidingwerk PE-leidingen en PVC-buizen aantal WKO’s die nodig zijn voor datathermie is lager dan bij aquathermie, en daarmee is het totaal materiaalgebruik WKO’s voor datathermie lager warmte- wisselaars RVS Alternatief 3 - Warmtepompen In situaties waar woningen via individuele warmtepompen worden verwarmd, verschuift het materiaalgebruik naar de warmtepompinstallatie en bijbehorende bronsystemen. Variant lucht-water-warmtepomp Bij lucht-water-warmtepompen bevindt de volledige warmteopwekking zich op gebouwniveau. Hierdoor is het materiaalgebruik per woning aanzienlijk groter dan bij zowel MT- als ZLT-systemen. De materialen die deel uitmaken van de lucht-waterwarmtepompen zijn weergegeven in tabel 9.50. 151 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Tabel 9.50 Materiaalgebruik lucht-waterwarmtepompen Onderdeel systeem Onderdeel Materiaal Opmerking lucht-water- warmtepomp buitenunit aluminium, koper, staal, kunststof, elektronische componenten (koper, silicium, kunststof, aluminium) lucht-water-warmtepompen zijn qua materiaalgebruik de meest omvangrijke gebouwgebonden oplossing in de vergelijking.

Per woning omvatten zij meer metaal en kunststoffen dan de gebouwgebonden materialen voor ZLT- en MT-warmtenetten. Ook heeft dit systeem in totaal een grotere hoeveelheid elektronische componenten binnenunit RVS, messing, staal, kunststof koelleidingcircuit koper, kunststof (PUR, elastomeer) transformatorh uisjes fundering en behuizing beton en staal in vergelijking met een ZLT-warmtenet zijn een groter aantal transformatorhuisjes benodigd in dit systeem. Dit maakt het totaal materiaalgebruik van dit onderdeel groter dan zowel MT- als ZLT- warmtenetten interieur RVS, kunststof, elektronische componenten (koper, silicium, kunststof, aluminium) Variant bodemwarmtepomp Bij bodemwarmtepompen bevindt de volledige warmteopwekking zich op gebouwniveau. Hierdoor is het materiaalgebruik per woning aanzienlijk groter dan bij zowel MT- als ZLT-systemen. De materialen die deel uitmaken van de lucht-waterwarmtepompen zijn weergegeven in tabel 9.51.

Tabel 9.51 Materiaalgebruik bodemwarmtepompen Onderdeel systeem Onderdeel Materiaal Opmerking bodemwarmte pomp warmtepomp installatie koper, aluminium, staal, kunststof, elektronische componenten (koper, silicium, kunststof, aluminium) broninstallatie (bodemlus) PE warmtedrager vloeistof water, glycol transformator huisjes fundering en behuizing beton en staal in vergelijking met een ZLT-warmtenet zijn een groter aantal transformatorhuisjes benodigd in dit systeem. Dit maakt het totaal materiaalgebruik van dit onderdeel groter dan zowel MT- als ZLT-warmtenetten. Echter zijn er minder transformatorhuisjes nodig dan bij lucht- waterwarmtepompen 152 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Onderdeel systeem Onderdeel Materiaal Opmerking transformator huisjes interieur RVS, kunststof, elektronische componenten (koper, silicium, kunststof, aluminium) Totaalbeeld van materiaalgebruik Wanneer de zeven onderzochte warmtesystemen als geheel worden beschouwd, wordt duidelijk welke onderdelen het totale materiaalgebruik bepalen. De belangrijkste factoren zijn: - aanwezigheid en aantal warmtepompen; - leidingdiameter en isolatiebehoefte; - bron- en opslagtechniek; - de mate van decentrale installaties per woning. Onderstaande samenvatting geeft per systeemtype inzicht in de totale materiaalvraag.

ZLT-warmtenetten op basis van aquathermie of datathermie ZLT-systemen hebben een zeer hoge totale materiaalvraag, gedomineerd door grote leidingen en de individuele warmtepompen. De ZLT-varianten op basis van aquathermie en datathermie verschillen onderling vooral in het bronsysteem: aquathermie vraagt grotere WKO-opslagvolumes en dus meer PVC- bronbuizen, PE-leidingen en RVS-warmtewisselaars dan datathermie. De materialen met de grootste klimaat- en maatschappelijke impact zijn staal, roestvast staal (RVS) en kunststoffen zoals PVC en PE. Staal en RVS veroorzaken door hun energie-intensieve productie hoge CO₂- uitstoot; voor RVS spelen nikkel en chroom bovendien een rol in milieubelasting, mijnbouw gerelateerde vervuiling en sociale risico’s. PVC en PE verhogen de milieubelasting vanwege productie uit fossiele bronnen. Koper en aluminium in pompen, regeltechniek en individuele warmtewisselaars brengen extra mijnbouw- en energie-impact met zich mee. Silicium is geologisch overvloedig, maar de productie van hoog zuiver silicium voor elektronica en zonnepanelen is energie-intensief en kent leverings- en milieuknelpunten. In totaal ligt de materiaalbelasting van ZLT-systemen hoger dan bij MT-varianten, dit komt met name door het materiaalgebruik van de individuele warmtepompen. Aquathermie verschilt van datathermie in de omvang van WKO-gerelateerd leidingwerk en warmtewisselaars.

MT-warmtenetten op basis van geothermie Geothermie warmtenetten kennen een hoge, sterk gecentraliseerde, materiaalbelasting. Het materiaalgebruik vindt plaats vooral in de broninstallatie, met name door het ruime gebruik van staal, roestvast staal (RVS) en beton. Deze materialen hebben een relatief grote klimaatimpact vanwege hun energie-intensieve productie en de daarbij behorende hoge CO₂-uitstoot. Daarnaast veroorzaakt de winning van ijzererts en legeringselementen zoals nikkel en chroom milieuproblemen, vervuiling en sociale conflicten, wat zowel mensenrechten als geopolitieke aspecten raakt. Hoewel de gebouwgebonden systemen beperkt zijn doordat deze geen warmtepompen bevatten en ook in het transport geen warmtepompen benodigd zijn, zorgt het materiaalgebruik bij de broninstallatie voor een groter materiaalgebruik dan de aquathermie en datathermie warmtenetten. MT-warmtenetten op basis van aquathermie of datathermie MT-warmtenetten gebaseerd op aquathermie en datathermie onderscheiden zich door een lager materiaalgebruik in de broninstallatie vergeleken met geothermie, maar bevatten wel centrale warmtepompen, wat invloed heeft op de materiaalvraag.

Belangrijke materialen met een significante 153 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief klimaat- en milieu-impact zijn hier roestvast staal (RVS), staal, koper, silicium, aluminium en verschillende kunststofsoorten. RVS speelt een grote rol in leidingen, pompen en warmtewisselaars. De energie-intensieve productie van RVS veroorzaakt hoge CO₂-uitstoot en de winning van nikkel en chroom voor legeringen leidt tot milieubelasting, mijnbouw gerelateerde vervuiling en sociale conflicten. Staal, veel toegepast in funderingen en behuizing, heeft eveneens een hoge CO₂-voetafdruk en veroorzaakt vervuiling bij de mijnbouw en verwerking van ijzererts. Koper, gebruikt in regeltechniek en leidingen, brengt door winning milieuproblemen en sociaal-maatschappelijke risico’s met zich mee. Silicium en aluminium, vooral in elektronische componenten en warmtewisselaars, vereisen energie-intensieve productieprocessen, waarbij de winning van bauxiet voor aluminium ontbossing en grote afvalstromen veroorzaakt. Deze MT-varianten hebben een hogere materiaalvraag in de leidingen dan ZLT-systemen, maar geen individuele warmtepompen, wat de gebouwgebonden materiaalvraag beperkt. De totale materiaalvraag ligt onder die van ZLT-systemen, en ligt iets onder dat van geothermie MT-warmtenet.

Individuele lucht-water-warmtepompen Individuele lucht-waterwarmtepompen kennen een van de hoogste materiaalvragen per woning, vooral door grote hoeveelheden koper, staal, aluminium en elektronische componenten. Het volledige warmte- opwekkingssysteem bevindt zich op gebouwniveau, waardoor de materiaalmassa per woning aanzienlijk groter is dan bij MT- en ZLT-warmtenetten. Belangrijke materialen zijn aluminium (met een energie- intensieve productie en milieubelasting door bauxietwinning), koper (milieubelasting en sociale risico’s bij mijnbouw), staal (energie-intensief met significante CO₂-uitstoot en vervuiling), kunststoffen (gemaakt uit fossiele grondstoffen en slecht biologisch afbreekbaar) en silicium (productie zeer energie-intensief met hoge CO₂-uitstoot). Individuele bodemwarmtepompen Bodemwarmtepompen zijn vanwege de combinatie van warmtepomp en bodemlus een nog materiaal intensievere oplossing dan lucht-waterwarmtepompen. Het materiaalgebruik per woning ligt hoger dan bij zowel lucht-water-warmtepompen als bij MT- en ZLT-afleversets. Hierbij spelen koper, aluminium, staal en kunststoffen de hoofdrol in de warmtepompinstallatie, terwijl de bodemlus vooral uit PE bestaat, dat geproduceerd wordt met een aanzienlijke energie-inzet en CO₂-uitstoot. Daarnaast is de warmtedrager vloeistof vaak een glycolmengsel, dat milieubelastend is bij productie en mogelijke lekkage.

Mitigerende maatregelen De negatieve milieueffecten van het gebruik van schaarse grondstoffen kunnen worden gemitigeerd door meer hergebruik. Dit zorgt voor een lagere totale productie van materiaal. Hierbij is het relevant om materiaal te gebruiken dat na de levensduur herbruikbaar of recyclebaar is. 9.6.2 Circulair materiaalgebruik Ingreep-effect relaties Voor het bepalen van de mate van circulariteit wordt vaak gekeken naar de R-ladder. In de R-ladder wordt het onderverdeeld in 4 categorieën. Op basis van deze categorieën wordt hieronder gekeken naar de levensduur, en de potentie voor hergebruik bij start van de aanleg en na afloop van gebruik. van gebruik. 154 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Afbeelding 9.7 R-ladder met strategieën van circulariteit [bron: Rijkswaterstaat] Hoe hoger een strategie, hoe meer grondstoffengebruik wordt voorkomen. Strategie 4 voorkomt daarmee meer grondstoffengebruik dan strategie 1.

De vier strategieën zijn: 1 narrow the loop: richt zich op het verminderen van grondstoffen door producten te vermijden, intensiever te gebruiken of efficiënter te maken; 2 slow the loop: draait om het verlengen van de levensduur van producten en onderdelen door hergebruik, reparatie en revisie; 3 close the loop: draait om het sluiten van kringlopen door materialen te recyclen en opnieuw te gebruiken, zodat er minder nieuwe grondstoffen nodig zijn en afval wordt geminimaliseerd; 4 substitutie: eindige grondstoffen vervangen door hernieuwbare of milieuvriendelijkere alternatieven. Onderzoeksmethodiek Bij de effecten van ingrepen op het thema circulariteit wordt een kwalitatieve methode gehanteerd. De circulariteit wordt beschreven aan de hand van de 4 bovenstaande strategieën. Voor dit thema is een kwalitatieve effectbeoordeling uitgevoerd en is een beoordelingsschaal toegepast. Er zijn momenteel geen strikte regels voor circulariteit of circulair materiaalgebruik die toepasbaar zijn op dit plan- en programmaniveau. Bovendien is de mate van circulariteit in sterke mate afhankelijk van keuzes die worden gemaakt in de uitvoeringsfase, zoals materiaalkeuze, detaillering en contractvormen. Deze keuzes zijn binnen het warmteprogramma nog niet concreet vastgelegd.

Circulariteit leidt daarnaast niet tot een direct milieueffect, maar heeft vooral een indirect en langetermijnkarakter, bijvoorbeeld via grondstoffengebruik en afvalstromen. Gezien deze onzekerheden en het abstractieniveau van het warmteprogramma is het beperkt mogelijk om de effecten van circulariteit op een objectieve wijze te beoordelen of te vergelijken tussen alternatieven. Deze analyse richt zich op het in beeld brengen van de kansen en uitdagingen voor circulariteit per alternatief. De effectbeoordeling is daarmee indicatief.

155 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Tabel 9.52 Beoordelingskader circulariteit Score Toelichting ++ materialen en systemen zijn ontworpen voor hoogwaardig hergebruik en recyclen, ze hebben een hoge losmaakbaarheid; lange, onderhoudsvriendelijke levensduur met regeneratiemogelijkheden; minimaal materiaalverlies; aantoonbare vermindering grondstofvraag en afval over de levenscyclus t.o.v. de referentiesituatie + meerderheid van materialen en componenten is herbruikbaar of goed recyclebaar; ontwerp bevat demontage- maatregelen; bovengemiddelde levensduur of goede regeneratieopties; enkele onderdelen aanwezig waar materiaalverlies uit voortkomt, maar netto positief t.o.v. de referentiesituatie 0 mix van recycleerbare en moeilijk herwinbare materialen; beperkte demontagevoorzieningen; gemiddelde levensduur zonder expliciete regeneratieopties; netto effect op grondstofgebruik beperkt; geen significant verschil in circulariteit t.o.v.

de referentiesituatie - belangrijke componenten moeilijk te scheiden of thermoharders aanwezig; beperkte losmaakbaarheid; relatief korte levensduur en frequente vervangingscycli; substantieel materiaalverlies -- ontwerp en materiaalkeuze leiden tot permanent verlies van waardevolle materialen; veel in-situ achterblijvend materiaal; korte levensduur, hoge vervangingsfrequentie; praktisch geen hergebruik of kwaliteitsrecycling mogelijk Effectbeschrijving Bij de beoordeling van de duurzaamheid van warmtesystemen speelt niet alleen het initiële materiaalgebruik een rol, maar ook de mate waarin materialen hergebruikt, gerecycled of losmaakbaar zijn. Daarnaast speelt de levensduur een belangrijke rol in de circulariteit. Circulariteit verschilt aanzienlijk tussen de onderzochte warmtesystemen, vanwege verschillen in leidingmaterialen, isolatie, warmtepomptechniek en bronsystemen. Geothermie Slow the loop (strategie 2) De putten van geothermie-installaties hebben een levensduur van ongeveer 50 jaar en de bovengrondse installaties van zo’n 25 jaar [Ecoforest, 2026]. Warmteopslagputten gaan circa 30 jaar mee en bovengrondse installaties tussen de 5 en 15 jaar [EBN & IF Technology, 2023]. Door de lange levensduur van deze componenten worden materialen langdurig in gebruik gehouden. Close the loop (strategie 3) Geothermie-installaties bevatten veel staal en roestvast staal.

Deze metalen bieden goede mogelijkheden voor recycling en hergebruik. Bovengrondse onderdelen zoals warmtewisselaars, pompen en leidingwerk zijn doorgaans goed recyclebaar. Glasvezelversterkt kunststof in leidingwerk beperkt de circulariteit omdat het moeilijk te scheiden is. Aan het einde van de levensduur wordt het putgedeelte afgedicht en buiten gebruik gesteld om de grondwaterkwaliteit te beschermen [Cirkel et al., 2022]. Hierdoor wordt het staal in de putten in de praktijk niet teruggewonnen. Hoewel het materiaal theoretisch recyclebaar is, is demontage praktisch moeilijk en is het terugwinnen van de materialen beperkt. Substitutie (strategie 4) Voor metalen componenten kan gebruik worden gemaakt van gerecycled metaal in plaats van primair metaal. Dit verkleint de milieudruk en vermindert de afhankelijkheid van eindige grondstoffen. Aquathermie Narrow the loop (strategie 1) Aquathermie-installaties bevatten minder materiaal dan geothermie-installaties. Dit betekent dat er in de basis al minder grondstoffen nodig zijn voor de aanleg en het gebruik van deze systemen. 156 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Slow the loop (strategie 2) Veel onderdelen van aquathermie- en WKO-systemen hebben een lange levensduur. Warmtewisselaars gaan ongeveer 50 jaar mee en bovengrondse installaties circa 15 jaar.

Goed onderhoud zorgt ervoor dat bronnen van WKO-systemen 20 tot 30 jaar gebruikt kunnen worden. Door het regenereren van bronnen, bijvoorbeeld door schoonspoelen en reinigen, kunnen deze vaak opnieuw worden ingezet zonder volledige vervanging. Ook kunnen bestaande bronnen een nieuwe functie krijgen, zoals een brandweerput of voor drinkwaterwinning, waardoor onderdelen langer in gebruik blijven [DWA, 2011]. Close the loop (strategie 3) Metalen onderdelen zoals koper, staal en RVS in de installaties zijn goed te recyclen en kunnen na gebruik weer als grondstof dienen. Kunststof leidingen van PE en PVC zijn thermoplastisch en kunnen worden omgesmolten voor recycling. Daarnaast is het mogelijk om deze buizen direct te hergebruiken [Stichting RIONED, 2024]. Elektronische componenten in warmtepompen vragen om speciale verwerking, zodat waardevolle metalen uit de elektronica kunnen worden teruggewonnen. Datathermie Narrow the loop (strategie 1) Datathermie-installaties bevatten vergelijkbare componenten als aquathermie-installaties, waardoor het materiaalgebruik relatief beperkt blijft. Er worden geen extra of overbodige materialen toegepast, wat bijdraagt aan het verminderen van het totale grondstoffengebruik. Slow the loop (strategie 2) De warmtewisselaars in datathermie-installaties hebben een levensduur van 20 tot 30 jaar en de pompinstallaties gaan ongeveer 15 jaar mee.

Door gebruik te maken van onderdelen met een lange levensduur en de mogelijkheid tot hergebruik van WKO-systemen, worden materialen langdurig in de kringloop gehouden. Close the loop (strategie 3) De materialen die worden toegepast, zoals metalen in warmtewisselaars en pompen, zijn over het algemeen goed recyclebaar. Net als bij aquathermie kunnen deze materialen na gebruik hoogwaardig worden teruggewonnen en opnieuw worden ingezet. Ook elektronische componenten kunnen via gespecialiseerde recycling worden verwerkt om waardevolle grondstoffen terug te winnen. Warmtenetten Close the loop (strategie 3) Stalen mediumbuizen scoren goed op het gebied van circulariteit, omdat staal vrijwel volledig kan worden teruggewonnen en zonder kwaliteitsverlies opnieuw kan worden ingezet. Ook PE-kunststoffen, zoals mantelbuizen en leidingen, zijn gunstig omdat ze als thermoplast eenvoudig kunnen worden omgesmolten en opnieuw verwerkt tot nieuwe producten. Dit zorgt ervoor dat deze materialen na hun gebruiksfase hoogwaardig kunnen worden gerecycled. Substitutie (strategie 4) PUR-isolatie vormt een beperking voor circulariteit, omdat dit materiaal door zijn chemische structuur niet kan worden omgesmolten of als hoogwaardige grondstof kan worden hergebruikt. Als alternatief wordt PET- schuim onderzocht, dat beter recyclebaar is en zijn isolatiewaarde langer behoudt.

Toepassing van PET- schuim zou de circulariteit van warmtenetleidingen verbeteren, maar dit materiaal bevindt zich nog in de onderzoeksfase en is nog niet breed toegepast [Mangs, 2005]. Lucht-water-warmtepomp Narrow the loop (strategie 1) Er is een opkomst van een markt voor grotendeels hergebruikte warmtepompen. Dit draagt indirect bij aan het beperken van de behoefte aan nieuwe materialen [Schreurs, 2024]. 157 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Slow the loop (strategie 2) De circulaire waarde van warmtepompen wordt verhoogd door hergebruik van bestaande systemen. Door gebruikte warmtepompen opnieuw in te zetten, blijft de levensduur van materialen en componenten langer behouden. Wel is het belangrijk om te letten op de efficiëntie van oudere systemen, aangezien deze tijdens de gebruiksfase minder duurzaam kunnen zijn. Close the loop (strategie 3) Warmtepompen bestaan grotendeels uit metalen zoals staal, koper en aluminium, evenals thermoplastische kunststoffen. Deze materialen zijn goed te recyclen, waardoor een groot deel van de materiaalwaarde behouden blijft. Aluminium, koper en staal uit lucht-water-warmtepompen zijn goed terug te winnen. Een beperkende factor is de aanwezigheid van PUR-isolatie in sommige onderdelen, omdat dit materiaal lastig te recyclen is.

Bodemwarmtepomp Slow the loop (strategie 2) De gebouwgebonden componenten van bodemwarmtepompen hebben een vergelijkbare levensduur als bij lucht-water-warmtepompen. Voor de ondergrondse bodemlus geldt dat deze langdurig in gebruik blijft, maar hergebruik of terugwinning na de gebruiksfase is niet mogelijk omdat de bodemlus in de bodem achterblijft [Schout & Bloemendal, 2022]. Close the loop (strategie 3) Bodemwarmtepompen bevatten veel metalen en thermoplastische kunststoffen die goed te recyclen zijn. Het PE-leidingmateriaal van de bodemlus is in principe uitstekend geschikt voor recycling. In de praktijk wordt de bodemlus echter niet teruggewonnen, waardoor recycling van dit materiaal niet plaatsvindt. Dit verlaagt de circulariteit van bodemwarmtepompen ten opzichte van lucht-water-warmtepompen, waar meer materialen daadwerkelijk kunnen worden teruggewonnen en gerecycled. Hergebruik bestaande gasleidingen Narrow the loop (strategie 1) Door bestaande gastransportleidingen te hergebruiken voor warmtedistributie of lage-temperatuur warmtesystemen wordt het gebruik van nieuwe materialen beperkt. Dit is vooral gunstig bij de aanleg van nieuwe warmtenetten met grote diameters, omdat de behoefte aan nieuwe staalproductie afneemt.

Slow the loop (strategie 2) Het hergebruiken van bestaande leidingen verlengt de levensduur van deze infrastructuur en zorgt ervoor dat de materialen langer in gebruik blijven. Voorwaarde is wel dat de leidingen voldoen aan de technische eisen voor het nieuwe gebruik, zoals wanddikte, materiaalkwaliteit en drukklasse. Close the loop (strategie 3) Het direct hergebruiken van gasleidingen in een nieuwe toepassing sluit de kringloop op productniveau, omdat de leidingen niet eerst tot grondstof hoeven te worden teruggebracht, maar als geheel opnieuw worden ingezet. Isolatie van gebouwen Narrow the loop (strategie 1) Het toepassen van circulaire en biobased isolatiematerialen kan bijdragen aan een efficiënter gebruik van grondstoffen, zeker wanneer bijvoorbeeld gerecyclede minerale wol of cellulose-vlokken uit oud papier worden gebruikt. Dit voorkomt de inzet van nieuwe, primaire grondstoffen. Slow the loop (strategie 2) Goed geïsoleerde woningen blijven langer efficiënt functioneren binnen een ZLT-warmtenet. De inzet van duurzame isolatiematerialen draagt bij aan de levensduur en toekomstbestendigheid van de woning, waardoor de materialen langer in gebruik blijven.

158 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Close the loop (strategie 3) Veel van de genoemde biobased isolatiematerialen, zoals houtvezel, cellulose, hennep en vlas, zijn goed recyclebaar of zelfs composteerbaar. Dit betekent dat de materialen na hun gebruiksfase opnieuw kunnen worden ingezet of op een milieuvriendelijke manier kunnen worden afgebroken. Substitutie (strategie 4) Door te kiezen voor biobased materialen als houtvezel, cellulose, hennep en vlas, worden eindige en fossiele grondstoffen vervangen door hernieuwbare alternatieven. Dit verkleint de milieuvoetafdruk van de woning en draagt bij aan een toekomstbestendige en circulaire woonoplossing. Effectbeschrijving alternatieven Alternatief 1 - MT-Warmtenet Bij een MT-Warmtenet is de levensduur een belangrijk aspect van de circulariteit. De levensduur van het warmtenet is circa 40 jaar [CE Delft, 2019]. De bovengrondse installaties van het warmtenet hebben een levensduur van circa 15 jaar [WZL, 2025]. Daarnaast heeft de afleverset een levensduur van 15 jaar [CE Delft, 2019]. Dit laatste is lager dan de water-water-warmtepomp bij een ZLT-warmtenet. Vanwege de problematiek van bodemdaling in het gebied is de verwachting dat warmteleidingen vaker vervangen moeten worden. Bij kabels is dit minder het geval omdat die flexibeler zijn.

Variant geothermie Geothermie met een MT-warmtenet heeft een hoge materiaalbelasting in de broninstallatie, met veel staal in productie- en injectieputten en RVS in warmtewisselaars en HTO-leidingwerk. Glasvezelversterkt kunststof beperkt circulariteit. Het putgedeelte wordt aan het einde van de levensduur afgedicht, waardoor materialen in de bodem blijven en niet worden teruggewonnen. Bovengrondse componenten zoals pompen en warmtewisselaars zijn wel recyclebaar. Metalen en PE-componenten in het leidingnet zijn goed herbruikbaar, PUR blijft beperkend. Deze variant wordt als zeer negatief (--) beoordeeld. Variant datathermie Datathermie met een MT-warmtenet gebruikt een centrale warmtepomp en hogere temperatuurdistributie. De centrale unit is modulair opgebouwd, waardoor componenten relatief eenvoudig kunnen worden vervangen of teruggewonnen. Materiaalgebruik in de WKO is beperkt. Metalen, PVC en PE-componenten in het leidingnet zijn goed herbruikbaar, PUR beperkt het circulair potentieel. Deze variant wordt als negatief (-) beoordeeld. Variant aquathermie Aquathermie met een MT-warmtenet gebruikt hogere distributietemperaturen en een centrale warmtepomp. Deze centrale units zijn modulair opgebouwd, met aparte compressoren, warmtewisselaars, pompen en appendages, waardoor demontage en hergebruik eenvoudiger zijn.

Het materiaalgebruik in leidingen is lager dan bij ZLT, de centrale warmtepomp bevat veel koper, staal en elektronicirca Metalen, PVC en PE- componenten zijn goed herbruikbaar, PUR zorgt voor een beperking op de circulariteit. Deze variant wordt als negatief (-) beoordeeld. Alternatief 2 - ZLT-Warmtenet Bij een ZLT-Warmtenet is de levensduur een belangrijk aspect van de circulariteit. De levensduur van het warmtenet is circa 40 jaar [CE Delft, 2019]. De bovengrondse installaties van het warmtenet hebben een levensduur van circa 15 jaar [WZL, 2025]. Daarnaast heeft water-water-warmtepomp een levensduur van 25- 30 jaar [Duurzame Jongens, 2025]. Dit laatste is hoger dan de individuele afleversets die onderdeel zijn van het MT-warmtenet. Vanwege de problematiek van bodemdaling in het gebied is de verwachting dat, evenals bij het MT-warmtenet, warmteleidingen vaker vervangen moeten worden. Bij kabels is dit minder het geval omdat die flexibeler zijn. 159 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Variant datathermie Datathermie met een ZLT-warmtenet lijkt op aquathermie met een ZLT-warmtenet, met decentrale warmtepompen en WKO’s als bron. De warmtepompen zijn individueel en minder modulair, wat losmaakbaarheid beperkt. Metalen componenten zijn recyclebaar, PVC en PE-leidingen zijn goed te hergebruiken, maar PUR beperkt het circulair potentieel.

Deze variant wordt als negatief (-) beoordeeld. Variant aquathermie Aquathermie met een ZLT-warmtenet combineert lage-temperatuurdistributie met individuele warmtepompen per woning en WKO’s als bron. Deze warmtepompen zijn vaak compact en minder modulair, waardoor losmaakbaarheid en demontage moeilijker zijn. Metalen componenten (staal, koper, RVS) zijn goed recyclebaar, en PE-leidingen in de WKO kunnen omsmolten worden. PUR beperkt de circulariteit bij leidingen en binnendelen van warmtepompen. Gebouwisolatie biedt extra circulariteitswinst wanneer biobased of gerecycleerde materialen worden toegepast. Deze variant wordt als negatief (-) beoordeeld. Alternatief 3 - Warmtepomp Variant lucht-water-warmtepomp De levensduur van de individuele lucht-water-warmtepomp is 15-20 jaar [Duurzame Jongens, 2025], dit is vergelijkbaar met de bovengrondse installaties van de warmtenetten. Individuele lucht-waterwarmtepompen bevatten veel koper, aluminium, staal en elektronicirca De units zijn groter dan de individuele water-water- warmtepompen van een ZLT-warmtenet, maar blijven vaak relatief compact en minder modulair, waardoor losmaakbaarheid beperkt is. Buitenunits bevatten veel recyclebare metalen, wat positief is voor circulariteit. Deze variant wordt als neutraal (0) beoordeeld.

Variant bodemwarmtepomp De levensduur van de bovengrondse installatie van de individuele bodemwarmtepomp is 25-30 jaar [Duurzame Jongens, 2025] en de bodemlus heeft een levensduur van 50-100 jaar [NPLW, 2023]. Dit is significant hoger dan de levensduur van de lucht-water-warmtepomp. Bodemwarmtepompen combineren een gebouwgebonden warmtepompinstallatie met een ondergrondse PE-bodemlus. Bovengrondse componenten zoals koper, staal, aluminium en elektronica zijn goed recyclebaar. Dit betekent dat demontage van individuele onderdelen beperkt mogelijk is. Daarnaast blijft de ondergrondse PE-bodemlus blijft in de bodem en wordt niet teruggewonnen, ondanks dat het materiaal theoretisch recyclebaar is. Hierdoor is het praktische circulariteitspotentieel van de bodemwarmtepomp lager dan dat van lucht-water-warmtepompen, waar metalen en kunststofonderdelen gemakkelijker kunnen worden gedemonteerd en hergebruikt. Deze variant wordt als neutraal (0) beoordeeld. Effectbeoordeling Tabel 9.53 toont de effectbeoordeling voor circulariteit.

Tabel 9.53 Effectbeoordeling circulariteit Alternatief MT- Warmtenet ZLT- Warmtenet Warmtepomp Variant Geo- thermie Data- thermie Aqua- thermie Data- thermie Aqua- thermie Bodem- warmtepomp Lucht-water- warmtepomp aanlegfase -- - - - - 0 0 160 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 9.7 Ruimtelijke kwaliteit Ruimtelijke kwaliteit beschrijft de mate waarin een plan of project bijdraagt aan een goede, aantrekkelijke en duurzame inrichting van de ruimte. Daarbij gaat het om de inpassing van de ontwikkeling in de omgeving en om het behoud en de versterking van landschappelijke en stedenbouwkundige waarden. De belangrijkste effecten die verwacht worden bij het warmteprogramma zijn verrommeling van de buitenruimte en moeilijkheden voor de inpasbaarheid in de openbare ruimte. Bovengrondse installaties zoals warmtepompen of opslagunits kunnen zichtbare impact hebben op gemeente- en buurtbeelden. Daarnaast zullen met de aanleg van nieuwe ondergrondse leidingen extra transformatorhuisjes geplaatst moeten worden. Dit kan gevolgen hebben voor de bovengrondse inrichting, bijvoorbeeld door effecten op doorlopende groenstructuren en bomen of de straatinrichting. Om visuele hinder te beperken is het belangrijk dat ontwerpkeuzes (kleur, materiaalgebruik, integratie in gevels of groen) zorgvuldig worden gemaakt.

De combinatie van compacte woongebieden, infrastructuur en toenemende technologische voorzieningen vereist dat de gemeente aandacht heeft voor de kwaliteit van de buitenruimte, zodat die coherent blijft met het karakter van Diemen als stedelijk dorp en groene gemeente. 9.7.1 Zichtbaarheid en beleving Zichtbaarheid en beleving beschrijft de mate waarin een ontwikkeling zichtbaar is in de openbare ruimte en hoe deze wordt ervaren door gebruikers en omwonenden. Tevens wordt gekeken naar in hoeverre de ontwikkeling aansluit bij de karakteristiek van de omgeving en welke effecten optreden op de ruimtelijke belevingswaarde. De belangrijkste effecten zijn verandering van beleving van de buitenruimte, inpasbaarheid in de openbare ruimte en ruimtelijke druk op kwetsbare wijken. Ingreep-effectrelaties De systeemonderdelen van de warmtealternatieven kunnen in de buurt zichtbaar zijn en daarmee effect hebben op de beleving van de openbare ruimte. De beleving van deze elementen in de omgeving is afhankelijk van de locatie, vormgeving en andere zichtbeperkende factoren in de nabijheid van de ingreep. Daarnaast is het geval dat hoe meer toevoegingen er zijn die niet horen bij de oorspronkelijke functionaliteit van het gebied, hoe meer de objecten als storend kunnen worden gezien. Het verandert de beleving van de omgeving.

De onderdelen van de warmtealternatieven die voor toename van technische objecten in de buurt kunnen zorgen zijn onderstations, pompunits en transformatorhuisjes. Daarnaast kunnen buitenunits van lucht- waterpompen of airco's die aan de buitenkant van woningen worden bevestigd en daarmee in het zicht worden geplaatst. Ook de aanleg van nieuwe ondergrondse leidingen kan een doorwerking hebben op de ruimte bovengronds, door bijvoorbeeld aantasting van groenstructuren of impact op de straatinrichting en het plaatsen van extra transformatorhuisjes (bij ZLT-warmtenet en warmtepompen). Bovendien zijn leidingen die aan de buitenzijde van gevels worden aangebracht ook in het zicht. Wetgeving en beleid In tabel 9.54 wordt de belangrijkste wetgeving en beleid rondom het criterium zichtbaarheid en beleving omschreven. Tabel 9.54 Wetgeving en beleid zichtbaarheid en beleving Wettelijk- en beleidskader | Omschrijving nationaal Structuurvisie Infrastructuur en | de structuurvisie biedt landelijke kaders voor stedelijke ontwikkeling, bereikbaarheid en Ruimte (SVIR) (2012) | ruimtelijke kwaliteit. Stimuleert compacte stedelijke groei, integratie van groen en infrastructuur en kwalitatief hoogwaardig openbaar gebied omgevingswet (2023) | de omgevingswet bundelt regelgeving voor ruimtelijke ordening, milieu, bouwen en waterbeheer.

De wet legt nadruk op integrale afwegingen: bij het inrichten van wijken, straten, pleinen en openbare ruimte moet niet alleen gekeken worden naar functionaliteit, maar ook naar beleving, zichtbaarheid, sociale interactie en kwaliteit van de leefomgeving. Gemeenten kunnen met de omgevingswet lokale regels (omgevingsplannen) vaststellen die bepalen hoe bebouwing, groen, water en infrastructuur zich tot elkaar verhouden provinciaal Omgevingsvisie Noord-Holland | de omgevingsvisie beschrijft de provinciale ambitie voor ruimtelijke ontwikkeling, groenblauwe netwerken, stedelijke verdichting en cultuurhistorie. Biedt kaders voor waar gemeenten kunnen verdichten en waar open ruimte behouden blijft Omgevingsverordening Noord- | de omgevingsverordening legt regels vast over water, milieu, natuur, erfgoed en Holland | ruimtelijke kwaliteit. Invloed op de inrichting van openbare ruimte, zichtlijnen, groenvoorzieningen en bouwhoogtes gemeentelijk Omgevingsvisie Diemen 2040 | in de Omgevingsvisie Diemen 2040 zijn duidelijke afspraken en keuzes vastgelegd. De gemeente kiest ervoor om groei en verstedelijking vooral binnen de bestaande bebouwingsgrenzen op te vangen, zodat het buitengebied groen, rustig en recreatief kan blijven. Er wordt expliciet onderscheid gemaakt tussen het ‘gezonde stedelijke dorp’ en het ‘groene buitengebied’.

Daarnaast zijn zoekgebieden voor duurzame energie (wind en zon) aangewezen, waarbij planologische medewerking alleen wordt verleend onder strikte voorwaarden. De visie rust op vier strategische keuzes: ontmoeten en verbinden, een groene en gezonde leefomgeving, een duurzaam Diemen en groei binnen grenzen. Deze vormen de leidraad voor toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen en geven richting aan de beleving en zichtbaarheid van de openbare ruimte Welstandsnota Diemen 2012 | de Welstandsnota Diemen 2012 bevat de afspraken en spelregels voor de ruimtelijke kwaliteit en het uiterlijk van gebouwen en bouwwerken. De nadruk ligt op het behoud en versterken van de samenhang tussen bebouwing en openbare ruimte, zodat de herkenbaarheid en beleving van Diemen behouden blijven. De nota benoemt criteria voor architectuur, vormgeving, materiaal- en kleurgebruik, met specifieke richtlijnen per gebiedstype (zoals historische dorpskern, uitbreidingswijken en bedrijventerreinen). Hiermee wordt gestuurd op een verzorgde, herkenbare en toekomstbestendige uitstraling van de bebouwde omgeving. De nota vormt daarmee een belangrijk toetsingskader om de zichtbaarheid, kwaliteit en beleving van de gebouwde omgeving te bewaken Onderzoeksaanpak De beoordeling is uitgevoerd met een kwalitatieve inschatting van de visuele impact van bovengrondse elementen, zoals warmtekasten, stations en leidingen.

Er is gebruik gemaakt van expert judgement per buurttype om de invloed op de beleving in te schatten. Er wordt een beoordelingskader gehanteerd op basis van zichtbaarheid, integratie in het straatbeeld en mogelijk belevingsverlies. Tabel 9.55 toont de beoordelingsschaal voor zichtbaarheid en beleving. 161 | 209 | Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 162 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Tabel 9.55 Beoordelingsschaal zichtbaarheid en beleving Score Toelichting ++ de warmteoplossing verbetert de belevingswaarde van de buitenruimte sterk + de warmteoplossing verbetert de belevingswaarde van de buitenruimte enigszins 0 het warmtealternatief leidt niet tot verandering van de beleving van de buitenruimte - de warmteoplossing zorgt voor een negatief effect op de belevingswaarde van de buitenruimte. de toevoegingen van objecten zijn echter in te passen in de omgeving door plaatsing in groen en architectonische keuzes -- de warmteoplossing zorgt voor een zeer negatief effect op de belevingswaarde van de buitenruimte. de toevoegingen van objecten zijn slecht in te passen in de omgeving Effectbeschrijving Alternatief 1 - MT-Warmtenet De installaties die voor een MT-warmtenet invloed hebben op de buitenruimte zijn onderstations. Voor een MT-warmtenet gaat dit in totaal om 34 onderstations verspreid over de gemeente.

Afhankelijk van de precieze inpassing, kan dit effecten hebben op de ruimtelijke kwaliteit in de gemeente. Het toevoegen van gebouwen met een technische uitstraling in een uniforme wijk valt erg op. De beleving van de wijk verandert voor de bewoners. Door de locatie en het ontwerp van deze gebouwen aan te passen aan hun omgeving en/of het in te passen in het groen kan dit effect verminderd worden. Dit alternatief wordt negatief (-) beoordeeld. Variant geothermie Geothermie heeft gemiddeld genomen een marginale visuele impact op het landschap. Het merendeell van de installaties bevindt zich ondergronds; alleen kleine bovengrondse elementen, zoals een gebouw behorend bij de bron en leidingsystemen, blijven zichtbaar. Door gebruik te maken van natuurlijke materialen, landschappelijke beplanting en een compacte ontwerpvorm, is de installatie naar verwachting goed in te passen en blijft de visuele overlast waarschijnlijk beperkt. De variant geothermie wordt negatief (-) beoordeeld. Variant datathermie Datathermie maakt gebruik van restwarmte uit datacenters, waarbij nagenoeg alle technische voorzieningen binnenshuis zijn geplaatst. Bovengronds blijven alleen enkele ondersteunende elementen zichtbaar, zoals leidingen en compacte technische ruimtes.

Met een zorgvuldige architectonische en technische inpassing kan de installatie beperkt zichtbaar blijven voor de omgeving, waardoor de visuele impact minimaal is en het bestaande karakter van de locatie behouden blijft. De variant datathermie wordt negatief (-) beoordeeld. Variant aquathermie Aquathermie heeft een zeer beperkte visuele impact. De technische componenten zijn grotendeels ondergronds of onder water geplaatst, zoals leidingen en warmtewisselaars. Bovengronds zijn slechts beperkte voorzieningen zichtbaar, bijvoorbeeld een klein pompgebouwtje. Door compactheid en een zorgvuldige afstemming op de omgeving blijft het bestaande landschap of dorpsbeeld nagenoeg intact. Een WKO-installatie heeft een zeer beperkte visuele impact op de omgeving. Het systeem bestaat hoofdzakelijk uit ondergrondse leidingen, waardoor bovengronds slechts beperkte technische voorzieningen zichtbaar zijn, zoals leidingwerk of een compacte technische ruimte in of nabij een gebouw. In veel gevallen worden deze voorzieningen geïntegreerd in bestaande bebouwing, bijvoorbeeld in een kelder, technische ruimte of utiliteitsgebouw. Door deze integratie en een zorgvuldige inrichting van het maaiveld blijft het straat- of landschapsbeeld vrijwel ongewijzigd. Hierdoor is de permanente visuele impact van een WKO- installatie gering en wordt het bestaande karakter van de omgeving behouden.

De variant aquathermie wordt negatief (-) beoordeeld. 163 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Alternatief 2 - ZLT-warmtenet (variant Aquathermie en Datathermie) De installaties die voor een ZLT-warmtenet invloed hebben op de buitenruimte zijn onderstations en transformatorhuisjes. Voor een ZLT-warmtenet gaat dit in totaal om 34 onderstations en 6 transformatorhuisjes verspreid over de gemeente. Afhankelijk van de precieze inpassing, kan dit effecten hebben op de ruimtelijke kwaliteit in de gemeente. Het toevoegen van gebouwen met een technische uitstraling in een uniforme wijk valt erg op. De beleving van de wijk verandert voor de bewoners. Door de locatie en het ontwerp van deze gebouwen aan te passen aan hun omgeving en/of het in te passen in het groen kan dit effect verminderd worden. Dit alternatief wordt negatief (-) beoordeeld. Alternatief 3 - Warmtepomp Variant bodemwarmtepomp Bij toepassing van bodemwarmtepompen stijgt de elektriciteitsvraag in de buurt, wat tot plaatsing van 7 transformatorhuisjes in de gemeente leidt. Afhankelijk van de precieze inpassing, kan dit effecten hebben op de ruimtelijke kwaliteit in de gemeente. Het toevoegen van gebouwen met een technische uitstraling in een uniforme wijk valt erg op. De beleving van de wijk verandert voor de bewoners.

Door de locatie en het ontwerp van deze gebouwen aan te passen aan hun omgeving en/of het in te passen in het groen kan dit effect verminderd worden. Dit alternatief wordt negatief (-) beoordeeld. Variant lucht-water-warmtepomp Bij toepassing van lucht-water-warmtepompen stijgt de elektriciteitsvraag in de buurt, wat tot plaatsing van 12 transformatorhuisjes in de gemeente leidt. Afhankelijk van de precieze inpassing, kan dit effecten hebben op de ruimtelijke kwaliteit in de gemeente. Het toevoegen van gebouwen met een technische uitstraling in een uniforme wijk valt erg op. De beleving van de wijk verandert voor de bewoners. Door de locatie en het ontwerp van deze gebouwen aan te passen aan hun omgeving en/of het in te passen in het groen kan dit effect verminderd worden. Daarnaast bestaat een lucht-water-warmtepomp uit een buitenunit die meestal zichtbaar is op of nabij een gebouw, bijvoorbeeld aan een gevel, op het dak of in de tuin. Hoewel deze warmtepompen relatief compact zijn en de vormgeving neutraal is, kan de plaatsing invloed hebben op de visuele kwaliteit van een omgeving. Bij een doordachte positionering en het gebruik van afschermende elementen zoals groene erfafscheidingen of omkastingen, kan de impact worden beperkt. Of dit mogelijk is afhankelijk van het buurttype.

Er geldt een algemene negatieve (-) beoordeling, dit wordt verder toegelicht in onderscheid buurttypen. Effectbeoordeling Tabel 9.56 toont de effectbeoordeling voor zichtbaarheid en beleving. Tabel 9.56 Effectbeoordeling zichtbaarheid en beleving Alternatief MT- Warmtenet ZLT- Warmtenet Warmtepomp Variant Geo- thermie Data- thermie Aqua- thermie Data- thermie Aqua- thermie Bodem- warmtepomp Lucht-water- warmtepomp gebruiks- fase - - - - - - - Onderscheid buurttypen In buurttypen met een tuin, zoals tuinstad laagbouw, bloemkoolwijk, tuindorp, naoorlogse woonwijk en Vinexwijk, is de visuele impact van lucht-water-warmtepompen beperkt. De aanwezigheid van achter- of zijtuinen, groengeoriënteerde inrichting en de mogelijkheid om installaties uit het directe zicht van de openbare ruimte te plaatsen dragen bij aan het behoud van het bestaande straatbeeld. Het gebruik van 164 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief afschermende elementen, zoals groene erfafscheidingen of omkastingen, kan bovendien helpen om de buitenunit in de omgeving te laten verdwijnen. Op bedrijventerreinen is de visuele impact eveneens gering omdat technische installaties hier al deel uitmaken van het stedelijke en landschappelijke beeld. Plaatsing op daken of gevels sluit aan bij het industriële karakter zonder significante verstoring.

Volkswijken, hoogbouw tuinstad en hoogbouw ervaren de grootste visuele hinder van lucht-water- warmtepompen. Door de hoge bebouwingsdichtheid, beperkte buitenruimte en de zichtbaarheid van gevels en balkons zijn individuele installaties direct zichtbaar vanaf de openbare ruimte. Dit kan bijdragen aan een versnipperd gevelbeeld en het verlies van de ruimtelijke samenhang in de wijk. Om visuele effecten in deze buurttypen te beperken, zijn collectieve oplossingen, centrale plaatsing of integratie in gemeenschappelijke technische voorzieningen de meest geschikte aanpak. Afbeelding 9.8 toont het risico op negatieve effecten op zichtbaarheid en beleving op basis van de buurttypen. Afbeelding 9.8 Risico op negatieve effecten op zichtbaarheid en beleving 9.7.2 Bovengronds ruimtegebruik Ingreep-effectrelaties Voor het aanleggen en gebruiken van een warmtesysteem is er ruimte nodig. De installaties van boorputten of pompstations bij warmtebronnen, energiecentrales, warmteoverdrachtstations, onderstations en transformatorhuizen hebben bovengronds ruimtebeslag in de openbare ruimte. De hoeveelheid ruimtebeslag is verschillend per alternatief. Ook de ruimte die wijken bieden is verschillend. Mogelijk heeft dit effecten op de haalbaarheid van een alternatief.

Wetgeving en beleid In het omgevingsplan van de gemeente Diemen is vastgelegd welke activiteiten, gebouwen en bouwwerken waar in de openbare ruimte zijn toegestaan.

165 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Onderzoeksmethodiek Om het ruimtegebruik in de openbare ruimte te bepalen wordt berekend wat het ruimtebeslag in vierkante meters in de openbare ruimte is van de alternatieven. De uitgangspunten van het ruimtebeslag van de verschillende technieken in de alternatieven zijn beschreven in hoofdstuk 6. Samen met de gebouw- bebouwingsdichtheid van de buurten wordt deze informatie gebruikt om te bepalen of er voldoende ruimte is in de buurt om aanvullende gebouwen te plaatsen. Tabel 9.57 toont de beoordelingsschaal voor bovengronds ruimtegebruik. Tabel 9.57 Beoordelingsschaal bovengronds ruimtegebruik in de openbare ruimte Score Toelichting ++ niet van toepassing + niet van toepassing 0 er is geen verandering ten opzichte van de referentiesituatie, er zijn geen technische gebouwen nodig in de buurt of de toename van het bovengronds ruimtegebruik van de warmteoplossing is kleiner dan 400 m² - het bovengronds ruimtegebruik van de warmteoplossing ligt tussen 400 en 10.000 m2 -- het bovengronds ruimtegebruik van de warmteoplossing is meer dan 10.000 m2 Alternatief 1 - MT-warmtenet Voor alle varianten is een netverzwaring nodig, waarvan onderstations, inclusief piekvoorzieningen met e- boilers, een ruimtebeslag van circa 1.193 m² hebben.

Deze bovengrondse gebouwen nemen enkele vierkante meters in beslag en worden vaak geplaatst op stoepen of kleine terreinen. In dichtbebouwde wijken kan het cumulatieve effect aanzienlijk zijn. Werkterreinen voor de aanleg van kabels zijn relatief beperkt, maar kunnen tijdelijk hinder veroorzaken. Variant geothermie De geothermievariant vraagt om een relatief groot ruimtebeslag vanwege het centrale karakter. Geothermische boorlocaties (doubletten) hebben een aanzienlijke oppervlakte van circa 8.400 m² nodig per locatie en een geothermische centrale beslaat gemiddeld 3.600 m². Samen met de gemeenschappelijke componenten kan het totale permanente ruimtebeslag voor een geothermievariant oplopen tot circa 14.500 m², afhankelijk van de uiteindelijke configuratie. Naast het permanente beslag kent geothermie ook een tijdelijke impact op de openbare ruimte. Voor booractiviteiten is extra terrein nodig, variërend van 2.500 tot 10.000 m². Vanwege het grote ruimtebeslag voor de geothermiecentrale wordt deze variant als zeer negatief (--) beoordeeld. Variant datathermie De variant datathermie heeft een beperkter bovengronds ruimtegebruik, doordat dit systeem voornamelijk berust op decentrale installaties. De warmteoverdrachtstations hebben een ruimtebeslag van 1.145 en 1.272 m². Het totale ruimtebeslag van datathermie ligt in de orde van 3.700 m², exclusief datacenters.

Datathermie wordt als negatief (-) beoordeeld. Variant aquathermie Bij aquathermie wordt warmte uit oppervlaktewater gewonnen door middel van een toevoerinstallatie die een ruimte van circa 115 m² vereist. Daarnaast neemt een warmteoverdrachtstation ongeveer 1.229 m² in beslag. Voor aquathermie zijn er meer WKO’s nodig, maar dit neemt nauwelijks extra bovengrondse ruimte in. Het totale bovengrondse ruimtebeslag van aquathermie, inclusief de gemeenschappelijke componenten, ligt rond de 3.900 m². Aquathermie wordt als negatief (-) beoordeeld. Tabel 9.58 Totaal bovengronds ruimtegebruik MT-Warmtenet per variant Onderdeel systeem | Geothermie | Datathermie | Aquathermie oppervlakte (m²) | oppervlakte (m²) | oppervlakte (m²) geothermie boorlocatie doubletten | 8.400 geocentrale | 3.600 HTO | 9 WOS | 1.229 | 1.145 + 1.272 | 2.418 piekvoorziening E-boiler in onderstations | 105 | 105 | 105 onderstations incl. e-boilers | 1.193 | 1.193 | 1.193 WKO-doubletten | 15 | 40 inlaat aquathermie | 115 totaal | 14.536 | 3.730 | 3.871 Alternatief 2 - ZLT-warmtenet Bij een ZLT-warmtenet zijn er 6 transformatorhuisjes met een ruimtegebruik van 39 m². De oppervlaktes van de warmteoverdrachtsstations en onderstations nemen af omdat er geen collectieve warmtepompen en e- boilers zijn.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://diemen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/b3505889-a7fa-410f-86c5-f044274383e6?agendaItemId=b6bec49b-9e0b-4bf7-b9a6-dd2a1359f466