Plan-MER_Warmteprogramma Diemen
Tekst van het document
De tekens ++ betekenen heel positief, + is positief, 0 is neutraal, - is negatief, en -- is zeer negatief. Tabel 9.31 Beoordelingsschaal beschermde gebieden Score Toelichting ++ niet van toepassing + niet van toepassing 0 er zijn geen veranderingen in effecten op beschermde gebieden verwacht ten opzichte van de referentiesituatie. - er is een risico op beperkte effecten op de wezenlijke kenmerken of kernkwaliteiten van beschermde gebieden -- er is een risico op aanzienlijke effecten op de wezenlijke kenmerken of kernkwaliteiten van beschermde gebieden Effectbeschrijving Alternatief 1 - MT-Warmtenet Variant geothermie Het aanleggen van een geothermieput gebeurt met zware machines. Dit kan leiden tot stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden. Voor geothermie wordt er gezocht naar een locatie net ten zuiden van Diemen (zie afbeelding 9.2). Het stikstofgevoelige Natura 2000-gebied, Botshol, bevindt zich op 3,4 km afstand van het potentiegebied voor geothermie. Op basis van eerdere AERIUS berekeningen in Delft en Den Haag, is de afstand te kort om op voorhand te concluderen dat er geen stikstofdepositie zal plaatsvinden. Op dit moment is het niet te bepalen waar de ingrepen van het warmtenet precies gaan plaatsvinden. Daarom moet er in de vervolgfase een AERIUS berekening worden uitgevoerd om de mate van stikstofdepositie te bepalen.
Het boren naar geothermie duurt meer dan 6 maanden (zie tabel 9.39) met zwaar materieel, waar geen elektrisch alternatief voor is dat leidt tot minder stikstofdepositie. Het potentiegebied voor geothermie ligt binnen 7 kilometer afstand van een stikstofgevoelig Natura 2000- gebied. Dit leidt tot een risico op aanzienlijke effecten dit stikstofgevoelige Natura 2000-gebied. Daarom is deze variant als sterk negatief (--) beoordeeld op beschermde gebieden. Variant datathermie Voor ingrepen wordt aangenomen dat deze plaatsvinden buiten de beschermde gebieden. Daarmee kunnen directe, locatiespecifieke effecten op voorhand worden uitgesloten. Voor stikstofdepositie geldt dat de ingrepen in deze variant met licht materieel worden uitgevoerd en daarmee effecten op voorhand worden uitgesloten. Daarmee zijn er geen effecten op beschermde gebieden en is de beoordeling neutraal (0). Variant aquathermie Voor ingrepen wordt aangenomen dat deze plaatsvinden buiten de beschermde gebieden. Daarmee kunnen directe, locatiespecifieke effecten op voorhand worden uitgesloten. Voor stikstofdepositie geldt dat de ingrepen in deze variant met licht materieel worden uitgevoerd en daarmee effecten op voorhand worden uitgesloten. Daarmee zijn er geen effecten op beschermde gebieden en is de beoordeling neutraal (0).
127 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Alternatief 2 - ZLT-Warmtenet Variant datathermie Voor ingrepen wordt aangenomen dat deze plaatsvinden buiten de beschermde gebieden. Daarmee kunnen directe, locatiespecifieke effecten op voorhand worden uitgesloten. Voor stikstofdepositie geldt dat de ingrepen in deze variant met licht materieel worden uitgevoerd en daarmee effecten op voorhand worden uitgesloten. Daarmee zijn er geen effecten op beschermde gebieden en is de beoordeling neutraal (0). Variant aquathermie Voor ingrepen wordt aangenomen dat deze plaatsvinden buiten de beschermde gebieden. Daarmee kunnen directe, locatiespecifieke effecten op voorhand worden uitgesloten. Voor stikstofdepositie geldt dat de ingrepen in deze variant met licht materieel worden uitgevoerd en daarmee effecten op voorhand worden uitgesloten. Daarmee zijn er geen effecten op beschermde gebieden en is de beoordeling neutraal (0). Alternatief 3 - Warmtepomp Variant bodemwarmtepomp Voor ingrepen wordt aangenomen dat deze plaatsvinden buiten de beschermde gebieden. Daarmee kunnen directe, locatiespecifieke effecten op voorhand worden uitgesloten. Voor stikstofdepositie geldt dat de ingrepen in deze variant met licht materieel worden uitgevoerd en daarmee effecten op voorhand worden uitgesloten. Daarmee zijn er geen effecten op beschermde gebieden en is de beoordeling neutraal (0).
Variant lucht-water-warmtepomp Voor ingrepen wordt aangenomen dat deze plaatsvinden buiten de beschermde gebieden. Daarmee kunnen directe, locatiespecifieke effecten op voorhand worden uitgesloten. Voor stikstofdepositie geldt dat de ingrepen in deze variant met licht materieel worden uitgevoerd en daarmee effecten op voorhand worden uitgesloten. Daarmee zijn er geen effecten op beschermde gebieden en is de beoordeling neutraal (0). Effectbeoordeling Tabel 9.32 toont de effectbeoordeling voor beschermde gebieden. Tabel 9.32 Effectbeoordeling beschermde gebieden Alternatief MT- Warmtenet ZLT- Warmtenet Warmtepomp Variant Geo- thermie Data- thermie Aqua- thermie Data- thermie Aqua- thermie Bodem- warmtepomp Lucht-water- warmtepomp aanlegfase -- 0 0 0 0 0 0 gebruiks- fase 0 0 0 0 0 0 0 Mitigerende maatregelen Om de stikstofdepositie voor geothermie te mitigeren, kunnen de volgende maatregelen worden genomen: - gebruik, waar mogelijk, elektrisch materieel; - als elektrisch materieel niet mogelijk is, gebruik dan schonere brandstoffen; - beperkt het aantal transportbewegingen; - kies een locatie zo ver mogelijk van een Natura 2000-gebied. 128 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 9.4.2 Beschermde soorten Ingreep-effectrelaties Het realiseren van het warmteprogramma binnen de gemeente Diemen kan mogelijk gevolgen hebben voor natuur en biodiversiteit.
Deze effecten zijn divers en breed van aard, en kunnen optreden in verschillende ecosystemen en voor uiteenlopende soorten. Om de beoordeling systematisch te maken, zijn de mogelijke effecten geclusterd rondom zeven typen ingrepen die samenhangen met de technieken uit het warmteprogramma. Graven en boren Bodemroerende werkzaamheden in de aanlegfase kunnen leiden tot direct verlies van leefgebied of flora, verstoring van bodemfauna en aantasting van ecosystemen. Obstructie en barrièrewerking Fysieke elementen van het systeem (leidingen, installaties, gebouwen) kunnen structureel migratieroutes, foerageerplekken en nestel- of verblijfplaatsen verstoren of blokkeren. Ruimtebeslag Ruimtelijke inname door installaties (buiten of binnen gebouwen) ten behoeve van het warmteprogramma kunnen leiden tot verlies van leefgebied, fragmentatie en uitsluiting van soorten. Temperatuurverandering Wijzigingen in water- of bodemtemperatuur tijdens de gebruiksfase door het onttrekken of juist leveren van warmtebronnen, installaties en distributie, kunnen effecten hebben op habitatcondities en soortensamenstelling. Temperatuurverandering in de lucht door lucht/water warmtepompen is te verwaarlozen [Meyer, Schoetter, & van Reeuwijk, 2023; Xie et al., 2024].
Chemische lekkages Het vrijkomen van koelmiddelen, boorvloeistoffen, diep grondwater, antivriesmiddelen of corrosieremmers in de aanleg- of gebruiksfase kan water- en bodemkwaliteit aantasten en toxische effecten veroorzaken voor flora en fauna [Enviroliteracy Team, 2025]. Verstoring Geluid, trillingen, licht en menselijke aanwezigheid tijdens aanleg, gebruik of onderhoud kunnen leiden tot verstoring van gedrag, stress of tijdelijk verlaten van leefgebied. Verandering grondwaterstand Bij diepe boringen of warmteopslag kan wijziging van grondwaterstanden of stromingspatronen optreden dit kan gevolgen hebben voor vochtminnende flora of leiden tot mogelijke aantasting van leefgebied. Tabel 9.33 beschrijft voor de verschillende componenten uit het warmtesysteem de relevante ingrepen met de soorten/categorieën waarop deze ingrepen effect hebben.
129 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Tabel 9.33 Ingreep effectrelaties van verschillende technieken Techniek Ingreep Effecten op soorten/categorieën bronnen geothermie graven en boren, obstructie en barrièrewerking, ruimtebeslag, temperatuurverandering, chemische lekkage, stikstofdepositie, verstoring, verandering grondwaterstand flora, grondgebonden zoogdieren, vogels, vleermuizen, vissen, amfibieën, reptielen, vlinders/libellen/overige ongewervelden, houtopstanden aquathermie graven en boren, obstructie en barrièrewerking, ruimtebeslag, temperatuurverandering, verstoring flora, vogels, vleermuizen, vissen, amfibieën, vlinders/libellen/overige ongewervelden restwarmte niet van toepassing - bodemwarmte (ondiep) graven en boren, ruimtebeslag, temperatuurverandering, chemische lekkage, verstoring, verandering grondwaterstand flora, grondgebonden zoogdieren, vogels, vleermuizen, amfibieën, reptielen, vlinders/libellen/overige ongewervelden, houtopstanden luchtwarmte niet van toepassing - warmtedistributie leidingen graven en boren, obstructie en barrièrewerking, ruimtebeslag, temperatuurverandering, verstoring flora, grondgebonden zoogdieren, vogels, vleermuizen, amfibieën, reptielen, vlinders/libellen/overige ongewervelden, houtopstanden warmteoverdrachtstations graven en boren, ruimtebeslag, temperatuurverandering, verstoring flora, grondgebonden zoogdieren,
vogels, vleermuizen, houtopstanden transformatorhuisje graven en boren, ruimtebeslag, verstoring flora, grondgebonden zoogdieren, vogels, vleermuizen, amfibieën, reptielen, houtopstanden warmtepompen (gebonden aan gebouw) graven en boren, chemische lekkage flora, vogels, vleermuizen, grondgebonden zoogdieren, vlinders/libellen/overige ongewervelden warmteopslag WKO graven en boren, obstructie en barrièrewerking, ruimtebeslag, temperatuurverandering, chemische lekkage, verstoring, verandering grondwaterstand flora, grondgebonden zoogdieren, vissen, amfibieën, vlinders/libellen/overige ongewervelden, houtopstanden HTO graven en boren, obstructie en barrièrewerking, ruimtebeslag, temperatuurverandering, chemische lekkage, verstoring, verandering grondwaterstand flora, grondgebonden zoogdieren, vogels, vleermuizen, vissen, amfibieën, reptielen, vlinders/libellen/overige ongewervelden, houtopstanden overig isolatie obstructie en barrièrewerking, ruimtebeslag, verstoring grondgebonden zoogdieren, vogels, vleermuizen, reptielen Wetgeving en beleid In tabel 9.34 wordt de belangrijkste wetgeving en beleid rondom het criterium beschermde soorten omschreven.
Tabel 9.34 Wetgeving en beleid beschermde soorten Wettelijk- en beleidskader | Omschrijving internationaal Europese richtlijnen gericht op de bescherming van wilde vogelsoorten, dier- en Vogelrichtlijn (2009/147/EG) | plantensoorten en hun natuurlijke leefgebieden. Lidstaten zijn verplicht om een gunstige & Habitatrichtlijn (92/43/EEG) | staat van instandhouding te waarborgen. Effecten van ingrepen moeten worden beoordeeld via een toetsing aan deze richtlijnen; bij significante effecten geldt een vergunningplicht internationaal verdrag ter bescherming van wilde planten en dieren en hun leefgebieden, Bernverdrag (1979) | met nadruk op bedreigde en kwetsbare soorten. Vormt de basis voor de Europese Vogel- en Habitatrichtlijnen Convention on Biological | mondiaal verdrag over behoud van biodiversiteit, duurzaam gebruik van ecosystemen en Diversity (CBD, 1992) | eerlijke verdeling van voordelen uit genetische bronnen. Richtinggevend voor nationale en provinciale soortenbescherming nationaal de omgevingswet regelt de bescherming van soorten als onderdeel van de fysieke leefomgeving. De voormalige Wet natuurbescherming is hierin opgenomen. De wet bevat omgevingswet | verboden op het opzettelijk doden, vangen of verstoren van beschermde dieren en op het beschadigen of vernielen van voortplantings- en rustplaatsen.
Voor ingrepen die hiermee in strijd kunnen zijn, is een vergunning of ontheffing vereist besluit activiteiten | uitvoeringsbesluit onder de omgevingswet die bepaalt wanneer en onder welke voorwaarden leefomgeving (Bal) | activiteiten met mogelijke effecten op beschermde soorten zijn toegestaan. Legt zorgplicht en ontheffingsvereisten vast Natuurnetwerk Nederland | landelijk netwerk van ecologisch verbonden natuurgebieden en verbindingszones. Draagt bij (NNN) | aan behoud en versterking van leefgebieden van beschermde soorten. Nieuwe ingrepen binnen of nabij het NNN worden getoetst aan kernkwaliteiten en verbindende functies Provinciaal Omgevingsvisie & | provinciale uitwerking van nationale natuur- en soortenbeschermingsregels. Regelt de Omgevingsverordening Noord- | begrenzing, bescherming en compensatie binnen het NNN en geeft invulling aan de Holland | provinciale zorgplicht voor soorten Gemeentelijk Lokale Ecologische Structuur | gemeentelijke uitwerking voor het behoud en ontwikkeling van biodiversiteit binnen de Diemen 2022 | gemeente Onderzoeksaanpak De effecten van het warmteprogramma op beschermde soorten worden bepaald door de mate van overlap tussen geplande ingrepen en het leefgebied van deze soorten te analyseren. Dit geeft inzicht in het ecologische risico van verstoring. De analyse richt zich op beschermde soorten volgens de omgevingswet.
Er wordt aangenomen dat alle soortgroepen potentieel in het hele plangebied voorkomen, omdat vooraf geen gebieden kunnen worden uitgesloten. Om toch ruimtelijk onderscheid te maken binnen de gemeente, wordt de Biodiversiteitskaart Diemen (zie afbeelding 8.11) gebruikt als indicator voor de kans op aanwezigheid van beschermde soorten: hoe hoger de waarde, hoe groter het risico op effecten. Voor de alternatieven wordt de combinatie van ingreep-locaties en biodiversiteitswaarden geanalyseerd. Omdat ingrepen verschillen in impact per soortgroep, volgt een verdieping van de ingreep-effectrelaties. Op basis van expertbeoordeling wordt de verwachte impact per soortgroep vastgesteld. Met deze methode kunnen geen gebieden worden uitgesloten waar bepaalde soortgroepen afwezig zijn. Daarom wordt aanbevolen om bij projecten een uitgebreide natuurtoets uit te voeren, waarmee de aanwezigheid van beschermde soorten nauwkeuriger kan worden vastgesteld en de negatieve effecten beter kunnen worden beoordeeld. 130 | 209 | Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 131 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Beoordelingsschaal Tabel 9.35 toont de beoordelingsschaal voor het criterium beschermde gebieden. De tekens ++ betekenen heel positief, + is positief, 0 is neutraal, - is negatief, en -- is zeer negatief.
Tabel 9.35 Beoordelingsschaal beschermde soorten Score Toelichting ++ niet van toepassing + niet van toepassing 0 er zijn geen veranderingen in effecten op beschermde soorten verwacht ten opzichte van de referentiesituatie - er is een risico op negatieve effecten op beschermde soorten ten opzichte van de referentiesituatie, maar deze zijn te mitigeren -- er is een risico op negatieve effecten op beschermde soorten ten opzichte van de referentiesituatie en deze zijn niet te mitigeren Effectbeschrijving De mogelijke effecten en ingrepen van de warmteprogramma op de verschillende soortengroepen uit worden hieronder beschreven. Flora Bouw- en graafwerkzaamheden kunnen leiden tot directe verwijdering van vegetatie, beschadiging van wortels en verstoring van de zadenbank. Daarnaast kunnen bodemroerende werkzaamheden bodemverdichting veroorzaken, wat indirect schadelijk is voor de flora doordat wortels verstoord of aangetast worden. Langdurige temperatuurveranderingen kunnen een afname van de flora in (aquatische) ecosystemen veroorzaken, omdat sommige soorten zich niet kunnen aanpassen aan de nieuwe omstandigheden. Lekkages van chemische stoffen kunnen lokale flora beschadigen of zelfs vernietigen.
Bovendien beïnvloeden veranderingen in grondwaterstand of stromingspatronen de beschikbaarheid van vocht voor vochtminnende flora, wat resulteert in gewijzigde groeikansen en een gewijzigde soortensamenstelling. Grondgebonden zoogdieren Graaf- en boorwerkzaamheden tijdens de aanlegfase kunnen leiden tot verstoring en vernietiging van vaste rust- en voortplantingsplaatsen en foerageergebieden van grondgebonden zoogdieren. Daarnaast kunnen deze werkzaamheden leiden tot permanent verlies van leefgebied wanneer vegetatie of ondergrondse structuren wordt verwijderd. De aanleg en aanwezigheid van installaties van warmtesystemen of isolatiemaatregelen kunnen daarnaast zorgen voor obstructie en barrièrewerking. Dit kan de migratie en het gedrag van soorten beïnvloeden. Sommige soorten, zoals marters die gebruikmaken van spouwmuren of gebouwen, kunnen direct worden beïnvloed doordat verblijfsplekken verdwijnen of ontoegankelijk worden gemaakt [RVO, 2023]. Ook veranderingen in bodem- en watertemperatuur kunnen indirect invloed hebben op grondgebonden zoogdieren. Hoewel de meeste soorten niet direct last hebben van kleine temperatuurwijzigingen in hun leefomgeving, kunnen veranderingen in voedselbeschikbaarheid of ecosysteemdynamiek (bijvoorbeeld prooidieren of vegetatie die temperatuurgevoelig zijn) leiden tot effecten op populatieniveau.
Studies wijzen erop dat dergelijke veranderingen in de basis van het voedselweb zich kunnen doorvertalen naar hogere trofische niveaus, waaronder zoogdieren [Bal, 2018]. In robuuste ecosystemen kan dit effect beperkt zijn doordat predatoren overschakelen naar alternatieve prooien, maar in kwetsbare systemen kunnen verstoringen cascaderen en leiden tot populatieafnames. Chemische lekkage kan leiden tot vergiftiging van dieren of aantasting van hun voedselbron. Kleine zoogdieren zijn gevoelig voor accumulatie van toxische stoffen via bodem of prooidieren. Uit verschillende studies blijkt dat blootstelling aan metalen of andere stoffen kan leiden tot bioaccumulatie, orgaanschade en lagere populatiedichtheden [Enviroliteracy Team, 2025]. 132 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Dit impliceert dat chemische emissies vanuit warmtesystemen, hoewel vaak lokaal en kleinschalig, risico’s kunnen vormen voor de gezondheid en het voortbestaan van grondgebonden zoogdieren in het gebied. Ten slotte kunnen zoogdieren in de aanlegfase worden beïnvloed door verstoring als gevolg van geluid, Deze factoren kunnen tijdelijk het gebruik van leefgebied beperken, het foerageergedrag verstoren of dieren uit hun verblijfplaatsen doen vertrekken [Barber, Crooks, & Fristrup, 2010].
Vogels Grond- en graafwerkzaamheden in het kader van warmte-infrastructuur kunnen leiden tot het verwijderen van bomen en struiken. Daarmee gaat niet alleen directe vegetatie verloren, maar ook potentieel leefgebied en nestgelegenheid voor vogels. Bomen vervullen voor veel soorten een cruciale functie als broedplaats, rustplek of foerageerhabitat. Het verdwijnen van deze structuren kan ertoe leiden dat vogels hun territorium verliezen of worden gedwongen uit te wijken naar minder geschikte gebieden. Afhankelijk van het seizoen waarin de werkzaamheden plaatsvinden, kan dit leiden tot het mislukken van broedsels en een tijdelijke afname van lokale populaties [Donald & Evans, 2006] [Newton, 1994]. De aanleg van isolatie in woningen en gebouwen kan leiden tot obstructie van nest- en verblijfplaatsen van vogels die gebruik maken van spouwmuren, daken en gevels. Soorten zoals de gierzwaluw, huismus, spreeuw, zwarte roodstaart, huiszwaluw en scholekster zijn hier bijzonder gevoelig voor [RVO, 2024]. Wanneer openingen worden afgesloten tijdens isolatiewerkzaamheden, kunnen nestlocaties verdwijnen of vogels zelfs worden ingesloten. Dit kan leiden tot een afname van lokale populaties. Het realiseren van warmte-infrastructuur kan leiden tot ruimtebeslag door de plaatsing van transformatorstations, warmtepompen, leidingen of installaties.
Dit ruimtebeslag kan een negatief effect hebben op vogels doordat leefgebied verloren gaat of wordt gefragmenteerd. Tegelijkertijd kan de aanwezigheid van nieuwe structuren ook positieve effecten hebben: installaties en gebouwen kunnen dienen als alternatieve nestlocaties voor soorten die gebruik maken van kunstmatige structuren (zoals spreeuwen, gierzwaluwen of duiven). Aquathermie kan leiden tot veranderingen in de watertemperatuur. Dit beïnvloedt met name aquatische planten, macrofauna en visstand, die de voedselbasis vormen voor watervogels zoals eenden en futen. Indirect kan dit effect doorwerken naar vogels en hogere trofische niveaus, al wordt het directe effect op vogels zelf over het algemeen gering geacht [STOWA, 2023.; Deltares, 2021]. Chemische lekkage vanuit warmte-infrastructuur kan risico’s opleveren voor vogels. Blootstelling kan zowel direct plaatsvinden via contact of opname van vervuild water als indirect via de voedselketen [Sil, Wakadikar, Kumar, & Babu, 2012]. Studies laten zien dat vogels gevoelig zijn voor bioaccumulatie van toxische stoffen, wat kan leiden tot voortplantingsproblemen, orgaanschade of sterfte [Enviroliteracy Team, 2025]. Hoewel lekkages vaak lokaal en incidenteel zijn, kan dit op populatieniveau impactvol worden wanneer kwetsbare soorten in of nabij het brongebied foerageren.
Tijdens de aanleg van warmte-infrastructuur en warmtebronnen kunnen bouwwerkzaamheden geluidsverstoring veroorzaken, wat bij vogels communicatie kan bemoeilijken, stress kan veroorzaken, de voortplanting kan beïnvloeden en de soortensamenstelling kan wijzigen. Vooral zangvogels die op lage frequenties communiceren (<4 kHz, zoals lijsters) zijn gevoelig voor maskering van hun roep door geluid. Bovendien volgt uit dosis-effectrelaties dat de aantallen broedparen van vogelsoorten die broeden in gesloten vegetaties negatief worden beïnvloed bij 42 dB(A). Voor soorten die broeden in open vegetaties ligt die drempelwaarde op 47 dB(A) (Reijnen and Foppen 1991; Reijnen et al. 1992). Voor niet-broedvogels wordt doorgaans een drempelwaarde van 50 dB(A) gehanteerd (Heinis et al. 2007; Cutts et al. 2009; Sierdsema et al. 2014). Hoewel sommige soorten zich deels kunnen aanpassen aan geluid, zijn effecten op gedrag en populaties niet volledig uit te sluiten [Francis, Ortega, & Cruz, 2009; Van Dijk, 2019]. 133 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Vleermuizen Wanneer bij aanleg van installaties ten behoeve van het warmteprogramma bomen, oude gebouwen of andere structuren met holtes zoals bomen worden verwijderd, kan dit direct leiden tot verlies van verblijfplaatsen.
Dit effect is significant voor vleermuizen die bomen of gebouwen gebruiken als kolonie- of overwinteringslocatie. Het ruimtebeslag door installaties van het warmteprogramma kan leefgebieden en beschikbare foerageergebied van vleermuizen verminderen en bestaande vliegroutes verstoren. Dit kan leiden tot fragmentatie van leefgebieden en mogelijke isolatie van kolonies, waardoor de energie-efficiëntie van foerageren afneemt en de toegang tot geschikte rust- en overwinteringsplaatsen beperkt wordt. Het effect is vooral relevant in stedelijke of halfstedelijke gebieden waar vleermuizen afhankelijk zijn van groene verbindingen en lijnvormige elementen (zoals bomenrijen en daken) voor hun beweging. Het aanbrengen van isolatiemateriaal of installeren van warmte installaties binnen huizen kan bestaande spleten, spouwmuren of dakopeningen afsluiten die door vleermuizen worden gebruikt als slaap- of overwinterplekken. Hierdoor kunnen individuen worden gedood. Ook kunnen kolonie- of schuilplaatsen verloren gaan, waardoor individuen worden gedwongen alternatieve, mogelijk minder geschikte verblijfplaatsen te zoeken.
Dit kan leiden tot verhoogde stress, hogere energiebehoefte en een mogelijke afname van lokale populaties, met name voor soorten die gebonden zijn aan gebouwen, zoals gewone dwergvleermuis, laatvlieger, meervleermuis, gewone grootoorvleermuis, ruige dwergvleermuis en de baardvleermuis [RVO, 2024]; [RVO, 2024]. Een verandering van de watertemperatuur door warmte-onttrekking of -lozing door aquathermie kan de samenstelling en dichtheid van aquatische insecten beïnvloeden [Caissie, 2006]. Vleermuizen, die sterk afhankelijk zijn van insecten als voedselbron, kunnen hierdoor een afname in voedselbeschikbaarheid ervaren [Zoogdiervereniging, 2023]. Chemische lekkage vanuit warmte-infrastructuur in zowel aanleg- als gebruiksfase kan risico’s opleveren voor vleermuizen. Blootstelling kan zowel direct plaatsvinden via contact of opname van vervuild water als indirect via de voedselketen. Geluid dat vrijkomt tijdens de aanlegfase van warmte-infrastructuur kan vleermuizen verstoren. Geluidsoverlast kan efficiënt foerageren bemoeilijken, effecten van habitatfragmentatie versterken, rust op verblijfplaatsen verstoren en voortplantingssucces verminderen [Van Dijk, 2019]. Zo geldt bijvoorbeeld voor vleermuizen doorgaans een drempelwaarde van circa 60 - 80 dB(A) voor geluidsverstoring (Meijer et al. 2018).
Tot slot kan ook kunstmatige verlichting gebruikt voor het aanleggen van warmte-infrastructuur het oriëntatie- en foerageergedrag van vleermuizen verstoren, doordat licht insecten wegtrekt of juist concentreert en sommige vleermuissoorten licht volledig vermijden. Vissen Bij TEO-installaties kan sprake zijn van obstructie en barrièrewerking doordat vissen bij te hoge stroomsnelheden niet in staat zijn de aanzuigkorf te ontwijken en daardoor vastzuigen of botsen, wat kan leiden tot stress, verwondingen en verhoogde sterfte. Daarnaast passeren viseitjes en larven door de maaswijdte van de korf en worden zij vrijwel volledig uitgefilterd, wat een verlies aan rekruteringspotentieel kan veroorzaken. De mate van obstructie en barrièrewerking is afhankelijk van maaswijdte, inzuigsnelheid, soort en ontwikkelingsstadium en kan waarschijnlijk bijdragen aan een verminderde connectiviteit en overleving van vispopulaties [De Ingenieur, 2019]. Temperatuurverandering van oppervlaktewater als gevolg van TEO kan voor vissen en amfibieën leiden tot effecten op groei, ontwikkeling en voortplanting. Lagere temperaturen vertragen de ontwikkeling van de verschillende levensstadia, terwijl hogere temperaturen deze juist versnellen.
Een abrupte afkoeling kan met name in vroege levensstadia (sub)lethale effecten veroorzaken en de robuustheid van populaties verminderen, doordat soorten zich via acclimatisatie voorbereiden op specifieke temperatuuromstandigheden. Tegelijk kan de aanwezigheid van temperatuurgradiënten populaties juist meer robuust maken, omdat soorten actief de omstandigheden kunnen opzoeken die hun groei en voortplanting optimaliseren. 134 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Temperatuurveranderingen kunnen daarnaast de zuurstofniveaus in het water beïnvloeden, waarbij hogere temperaturen leiden tot een lagere oplossende zuurstofconcentratie, wat extra stress voor vissen kan veroorzaken. Voor vissen geldt dat een minimumtemperatuur van circa 12 °C tijdens de paaiperiode (april– juli) van belang kan zijn, omdat verschillende soorten pas boven dit niveau paaien. De effecten van temperatuurverandering zijn daarmee sterk afhankelijk van timing, ruimtelijke inrichting en soortspecifieke gevoeligheden [Deltares, 2021; STOWA 2023]. Tijdens aanleg en exploitatie bestaat risico op lozingen van oliën, koelvloeistoffen, antivriessystemen (vaak op basis van glycolen), reinigingsmiddelen of andere chemicaliën. Directe blootstelling (contact of opname) of indirect via de voedselketen kan toxische effecten hebben op vissen en andere aquatische fauna.
Bij lekkage van glycolen kan bovendien tijdens de afbraak zuurstof worden onttrokken aan het water, wat kan leiden tot zuurstofloosheid en daarmee extra negatieve effecten voor vissen en ongewervelden. Amfibieën Bodemroerende werkzaamheden tijdens de aanlegfase kunnen leiden tot het direct verlies van voortplantings- en overwinteringshabitat van amfibieën. Door verstoring van vochtige bodems, oevers en ondiepe waterpartijen kunnen eieren, larven en overwinterende individuen worden beschadigd of gedood. Daarnaast kan verdichting van de bodem de infiltratie en vochtigheid van de leefomgeving verminderen, waardoor de geschiktheid van terrestrisch habitat afneemt. Bovendien kunnen graafwerkzaamheden ervoor zorgen dat grondwater aan de oppervlakte komt of dat neerslag zich ophoopt in uitgegraven delen. Dergelijke tijdelijke natte plekken kunnen amfibieën aantrekken die gebruikmaken van pioniershabitats, zoals de rugstreeppad [Kenniscentrum BIJ12, 2023]. Dit kan leiden tot tijdelijke vestiging van individuen binnen het werkgebied, wat de kans op verstoring of sterfte tijdens vervolgfases vergroot. Ruimtelijke inname door bovengrondse installaties en ondergrondse infrastructuur kan leiden tot verlies van voortplantingswateren of aangrenzende landhabitat.
Dergelijke veranderingen kunnen leefgebieden fragmenteren, waardoor de populatieomvang afneemt of het gebruik van suboptimale habitatten toeneemt. Fragmentatie kan bovendien de overlevingskansen van metapopulaties verkleinen door een beperkte herkolonisatie van tijdelijk ongeschikte gebieden. Wijzigingen in water- en bodemtemperatuur als gevolg van warmteonttrekking of -lozing door aquathermie kunnen invloed hebben op de ontwikkeling, groei en voortplanting van amfibieën. Larvale stadia zijn temperatuurgevoelig; lagere temperaturen kunnen de ontwikkeling vertragen, terwijl hogere temperaturen leiden tot snellere metamorfose maar mogelijk ook verhoogde sterfte. Daarnaast kan temperatuurverandering de samenstelling van aquatische vegetatie en macrofauna wijzigen, wat de voedselbeschikbaarheid voor larven beïnvloedt [Bal, 2018]; [Caissie, 2006]. Het vrijkomen van koelvloeistoffen, boorvloeistoffen of andere chemische stoffen tijdens aanleg of exploitatie kan leiden tot verslechtering van de waterkwaliteit in nabijgelegen oppervlaktewater of tijdelijke waterpartijen. Amfibieën hebben een doorlaatbare huid en nemen stoffen direct op uit hun omgeving, waardoor zij bijzonder gevoelig zijn voor verontreiniging in water- en bodemmilieus.
Uit onderzoek naar vergelijkbare organische verbindingen, zoals petroleum-destillaten en naphthenic acids, blijkt dat blootstelling aan lage concentraties kan leiden tot verstoring van fysiologische processen, afwijkingen in ontwikkeling en een verminderd voortplantingssucces [Melvin & Trudeau, 2012]. Hoewel specifieke studies naar koel- of boorvloeistoffen bij amfibieën beperkt zijn, is gezien hun permeabele huid en het vaak kleinschalige karakter van hun voortplantingshabitats niet uit te sluiten dat chemische lekkages negatieve effecten hebben op individuen of lokale populaties. Geluid, trillingen en licht tijdens aanleg- en onderhoudswerkzaamheden kunnen leiden tot tijdelijke verstoring van amfibieën, vooral tijdens de voortplantingsperiode. Lichtvervuiling kan oriëntatie verstoren en nachtelijke activiteitspatronen beïnvloeden, terwijl geluid en trillingen stress of vermijdingsgedrag kunnen veroorzaken. Voor kikkers en padden speelt vocale communicatie een cruciale rol bij de voortplanting; geluidshinder kan hun roep verstoren en daarmee de paarvorming of het voortplantingssucces beïnvloeden. Dit kan lokaal leiden tot een afname van aantallen en soortenrijkdom. Voor padden en kikkers geldt dat zij met name gevoelig zijn voor piekgeluiden van 70 - 90 dB(A) (Sun & Narins, 2005).
135 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Voor salamanders lijkt er geen bewijs te bestaan dat zij direct gevoelig zijn voor geluid, en waar amfibieën zich onder water bevinden zijn effecten van bovenwater geproduceerd geluid grotendeels uit te sluiten, omdat het merendeell van het geluid wordt gereflecteerd aan het wateroppervlak [Van Dijk, 2019]. Hoewel veel van deze effecten tijdelijk zijn, kan herhaalde of langdurige verstoring de lokale voortplantingsdynamiek beïnvloeden. Wijzigingen in grondwaterstanden of stromingspatronen door diepe boringen of warmteopslag kunnen leiden tot veranderingen in de waterhuishouding van voortplantingswateren of vochtige landhabitatten. Een daling van het grondwaterpeil kan droogvalrisico’s vergroten, terwijl stijging tot vernatting van terrestrisch habitat kan leiden. Beide processen kunnen de geschiktheid van voortplantings- en overwinteringslocaties beïnvloeden en daarmee populatiedynamiek wijzigen. Reptielen Bodemroerende werkzaamheden tijdens de aanlegfase kunnen direct leiden tot verlies van geschikt leefgebied voor reptielen, zoals zonnige plekken, schuilplaatsen of nestlocaties. Graafwerkzaamheden kunnen eieren in de bodem vernietigen of holen beschadigen, terwijl verdichting of verstoring van bodems de aanwezigheid van prooidieren kan verminderen.
Ruimtelijke inname door warmte-infrastructuur, zowel bovengronds als ondergronds, kan leiden tot verlies van leefgebied en fragmentatie. Veranderingen in bodem- of luchttemperatuur door warmteafgifte of -onttrekking kunnen invloed hebben op reptielen, die afhankelijk zijn van externe warmtebronnen voor hun fysiologie en voortplanting. Temperatuurveranderingen kunnen bijvoorbeeld activiteitspatronen, voortplantingssucces of incubatietijden van eieren beïnvloeden, en zo mogelijk populatiedynamiek wijzigen. Het vrijkomen van koelmiddelen, boorvloeistoffen of andere chemicaliën kan bodem- en waterkwaliteit aantasten. Reptielen kunnen via huidcontact of voedselketen blootgesteld worden, wat kan leiden tot subletale effecten zoals orgaanschade, verstoorde hormonale balans of verminderde reproductieve prestaties. Geluid, trillingen, licht en menselijke aanwezigheid tijdens aanleg, onderhoud of gebruik kunnen gedrag en activiteitspatronen van reptielen verstoren. Vooral soorten die actief zijn tijdens de warmste uren van de dag kunnen tijdelijk hun foerageergedrag of thermoregulatie aanpassen, wat stress kan veroorzaken en mogelijk het voortplantingssucces beïnvloedt. De meeste reptielen hebben geen trommelvlies en middenoorholte of ander gehoororgaan en zijn daarom ongevoelig voor verstoring door geluid (SWECO 2016).
Vlinders, libellen en andere ongewervelden Zouten en opgeloste stoffen uit diep grondwater: Geothermie en HTO gebruiken diep grondwater; dit bevat vaak hoge concentraties zout (NaCl), zware metalen (bijv. arsenicum, kwik), radionucliden, sulfiden. Risico: als dit ongecontroleerd vrijkomt bij lekkage kan het leiden tot verzilting, toxiciteit voor flora (wortelschade, verminderde kieming) en fauna (vooral aquatisch). Corrosieproducten en additieven: Installaties gebruiken corrosieremmers (bijv. fosfaten, aminen) en antischuimmiddelen: Risico: toxisch voor waterorganismen, eutrofiëring bij fosfaatlekkage. Koel- en werkvloeistoffen: Vooral bij warmtepompen en warmtewisselaars (bovengronds)Voorbeelden: HFK’s, ammoniak, propaan. Risico: directe toxiciteit bij uitstromen in water/bodem; daarnaast sterke broeikasgassen (HFK’s). Ammoniak is sterk toxisch voor waterorganismen; propaan brand- en explosiegevaar. Bodemroerende werkzaamheden kunnen direct leiden tot verlies of beschadiging van microhabitats voor land- en bodemfauna, zoals kevers, mieren, bodeminsecten en regenwormen. Voor aquatische larven van libellen en waterkevers kan verstoring van oevers, plasbodems of kleine waterpartijen leiden tot verlies van geschikte ontwikkelingshabitat en verhoogde sterfte [Xie et al., 2024]; [STOWA, 2023].
136 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Fysieke componenten van aquathermie-installaties, zoals pompen, filters en aanzuigkorven, kunnen een vorm van obstructie vormen voor aquatische ongewervelden. Organismen groter dan 1,2–2,5 mm worden meestal beschermd door aanzuigkorven, maar kleinere organismen zoals fytoplankton (<2–200 µm) en zoöplankton (20–200 µm) kunnen worden opgezogen, ondervinden botsingen met onderdelen van de installatie of worden meegevoerd. Hierdoor ontstaan trek-, druk- en schuifkrachten die stress veroorzaken en directe mortaliteit tot gevolg kunnen hebben [STOWA, 2023]. Ook larven van mosselen, vis en sommige waterinsecten kunnen worden beïnvloed, terwijl bacteriën waarschijnlijk ongeschonden door filters passeren, maar experimenteel bewijs ontbreekt. Voor grotere waterinsecten en volwassen ongewervelden is structurele barrièrewerking beperkt, maar voor plankton en kleine larvale stadia kan lokaal een reductie in dichtheid optreden, wat mogelijk doorwerkt in het voedselweb [STOWA, 2023]. Het ruimtebeslag van installaties kan leiden tot verlies van leefgebied. Veranderingen in bodem- of watertemperatuur door warmtesystemen kunnen de ontwikkeling, activiteit en populatiedynamiek van ongewervelden beïnvloeden.
Voor aquatische insectenlarven, plankton en andere kleine waterdieren kan temperatuurverhoging of -verlaging de groeisnelheid, timing van metamorfose en soortensamenstelling veranderen [Caissie, 2006]; [Markarian, 1980]. Hogere temperaturen verlagen daarnaast de oplosbaarheid van zuurstof in water, wat kan leiden tot hypoxie en stress bij zuurstofafhankelijke larven en kleine waterorganismen [ICBR, 2013]. Langdurige of extreme temperatuurstijgingen kunnen leiden tot lokale sterfte, zoals waargenomen bij koud-stenotherme macrozoöbenthossoorten in kleine beken en bergachtige gebieden, en bij schelpdieren tijdens hittegolven [ICBR, 2013]. Secundaire effecten zijn ook mogelijk, zoals toename van biofilm en algen door het wegvallen van grazers zoals kokerjuffers (Trichoptera), wat verder invloed heeft op de voedselwebstructuur [ICBR, 2013]. Het vrijkomen van koelmiddelen, boorvloeistoffen of andere chemicaliën kan de bodem- en waterkwaliteit aantasten. Ongewervelden nemen stoffen op via huidcontact, filtratie of via voedsel, wat kan leiden tot orgaanschade, verminderde overleving of ontwikkelingsafwijkingen. Aquatische larven en kleine waterorganismen zijn gevoelig voor cumulatieve effecten in kleine waterpartijen, wat lokaal populatieafnames kan veroorzaken [Sil, Wakadikar, Kumar, & Babu, 2012].
Geluid, trillingen, licht en menselijke aanwezigheid tijdens aanleg of onderhoud kunnen activiteitspatronen, foerageergedrag en voortplanting beïnvloeden. Lichtvervuiling kan oriëntatie van nacht-actieve soorten, zoals nachtvlinders en bepaalde kevers, verstoren. Voor aquatische larven is het effect van bovenwater geproduceerde trillingen of geluid meestal beperkt, maar herhaalde of langdurige verstoring kan populatiedynamiek lokaal beïnvloeden. Alternatieven De precieze locaties van de ingrepen zijn op dit moment niet bekend. Daarom kunnen op voorhand geen gebieden worden uitgesloten waar bepaalde soortgroepen afwezig zijn. De precieze effecten zijn afhankelijk van de locatie van de ingreep. Daarom is hier de aanname dat er altijd een risico is op negatieve effecten op beschermde soorten. Tussen de alternatieven is op voorhand geen onderscheid te maken tussen het risico op negatieve effecten. De bovengenoemde effecten zijn te mitigeren. Daarom zijn alle alternatieven als negatief (-) beoordeeld. Effectbeoordeling Tabel 9.36 toont de effectbeoordeling voor beschermde soorten.
137 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Tabel 9.36 Effectbeoordeling beschermde soorten Alternatief MT- Warmtenet ZLT- Warmtenet Warmtepomp Variant Geo- thermie Data- thermie Aqua- thermie Data- thermie Aqua- thermie Bodem- warmtepomp Lucht-water- warmtepomp aanlegfase - - - - - - - gebruiks- fase - - - - - - - Inzicht op buurtniveau Op basis van de beleidskaart van de gemeente Diemen (zie afbeelding 8.11) is onderscheid gemaakt in het risico op negatieve effecten. Buurten waarin Natuurnetwerk Nederland of de Ecologische structuur ligt, hebben een hoger risico op negatieve effecten. Buurten zonder Natuurnetwerk Nederland of de Ecologische structuur hebben een lager risico. Afbeelding 9.5 geeft per buurt een inschatting van het risico op negatieve effecten op beschermde soorten op basis van de biodiversiteitskaart. Afbeelding 9.5 Risico op negatieve effecten op beschermde soorten Mitigerende maatregelen Voorafgaand aan de werkzaamheden kan een inspectie worden gedaan naar de aanwezigheid van nesten. Ook kunnen werkzaamheden zo veel mogelijk plaatsvinden buiten kwetsbare periodes, zoals het broedseizoen van vogels, en overdag om nachtdieren minder te verstoren. Als er 's nachts wordt gewerkt, kan de verstoring door verlichting worden beperkt door deze niet op groene structuren of watergangen te richten.
In een vervolgfase dient een uitgebreide natuurtoets plaats te vinden om de aanwezigheid van beschermde soorten nauwkeuriger vast te stellen. Daarbij kunnen ook passende mitigerende maatregelen worden genomen. 9.5 | Lucht Voor het thema lucht wordt gekeken naar de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen, namelijk stikstofoxiden (NOx) en fijnstof (PM10, PM2.5). Ingreep effectrelaties De uitstoot van stikstofoxiden en fijnstof omvat verschillende vormen van luchtverontreiniging met uiteenlopende effecten op milieu en gezondheid: - | NOₓ (stikstofoxiden) ontstaan vooral bij verbrandingsprocessen, zoals in motoren en zware machines. Deze stoffen dragen bij aan luchtvervuiling, verzuring, smogvorming en is het schadelijk voor de gezondheid. Hoge concentraties NO2 kunnen de luchtwegen irriteren, de longfunctie verminderen en de gevoeligheid voor luchtweginfecties vergroten. Bij langdurige blootstelling kan dit leiden tot chronische ademhalingsziekten; - | fijnstof (PM10 en PM2.5) bestaat uit zeer kleine deeltjes in de lucht die diep in de longen kunnen doordringen. Dit kan leiden tot ernstige gezondheidsproblemen, zoals luchtwegaandoeningen en hart- en vaatziekten, en bestaande aandoeningen zoals astma verergeren. Langdurige blootstelling verhoogt daarnaast het risico op chronische ziekten en vroegtijdige sterfte.
Tabel 9.37 toont de advieswaarden vanuit de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) uit 2021 voor fijnstof en stikstofdioxide. Deze advieswaarden zijn het resultaat van wetenschappelijk onderzoek naar de maximale blootstellingsniveaus waarbij gezondheidsschade op lange termijn zoveel mogelijk wordt voorkomen. De laatste twee kolommen tonen de huidige en de vanaf 2030 geldende wettelijke jaargemiddelden. Tabel 9.37 Advieswaarden vanuit de Wereldgezondheidsorganisatie en wettelijk jaargemiddelde Stof | Jaargemiddelde advieswaarde | Huidig wettelijk | 2030 wettelijk Jaargemiddelde WHO 2021 (µg/m3) | Jaargemiddelde (µg/m3) | (µg/m3) PM2.5 | 5 | 25 | 10 PM10 | 15 | 40 | 20 NO2 | 10 | 40 | 20 Lokaal kan de uitstoot van NOₓ verminderen door het vervangen van traditionele cv-ketels door duurzame warmteoplossingen. Echter kan tijdens de aanleg van deze alternatieve warmteoplossingen tijdelijk of blijvend extra emissies vrijkomen door het gebruik van bouw- en transportmaterieel. Bronnen Voor het warmteprogramma vinden er verschillende werkzaamheden plaats om warmtebronnen te kunnen gebruiken. De impact van deze werkzaamheden op de luchtkwaliteit verschilt per type bron en per ontwikkelfase. Bij de aanleg van een geothermieput vinden er diepe boorwerkzaamheden en bouwwerkzaamheden plaats.
Hiervoor wordt zwaar materieel gebruikt en vinden transportbewegingen plaats, wat beide fijnstof en stikstofdioxide uitstoot. Tijdens de aanlegfase veroorzaken alle warmtebronnen meer luchtverontreiniging, vooral door het gebruik van zwaar materieel en transportbewegingen. De aanleg van warmtenetten en geothermieputten veroorzaakt de meeste emissies, vooral door het langdurige en intensieve gebruik van zwaar materieel bij diepe boringen voor geothermie. Andere systemen, zoals TEO, WKO en HTO, veroorzaken minder uitstoot door hun kortere aanlegduur en minder zware materieel. 138 | 209 | Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 139 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief De huidige cv-ketels stoten NOx en fijnstof uit. Deze cv-ketels worden bij het implementeren van de alternatieven weggehaald. De vervanging van conventionele cv-ketels leidt tot minder uitstoot van fijnstof en NOx. De aanleg van TEO-systemen, WOS, WKO-systemen en HTO (Hoge Temperatuur Opslag) veroorzaakt een beperkte uitstoot van NO2 en fijnstof en duurt daarnaast korter op specifieke plekken. De aanleg van hoofdleidingen voor een warmtenet vindt plaats over een groter gebied, maar gaat gepaard met minder uitstoot door de beperkte diepte van de werkzaamheden.
In de gebruiksfase is de emissie aanzienlijk lager, al zorgen onderhoudswerkzaamheden met niet-elektrisch materieel aan de genoemde warmtesystemen voor emissies van PM2.5 en PM10. Daarnaast wordt bij het gebruik van een geothermieput het vrijkomende aardgas doorgaans afgefakkeld (of in sommige gevallen hergebruikt), wat alsnog uitstoot van NOx veroorzaakt. Buurten Tijdens de aanlegfase van een warmtenet vinden langdurige werkzaamheden plaats over een groot gebied en op beperkte diepte in de ondergrond. Het gebruik van materieel en niet-elektrische voertuigen veroorzaken daarbij emissies van NOx, PM2.5 en PM10. Ook bij de aanleg van transformatorhuisjes, onderstations en warmtepompen op specifieke locaties en boringen voor bodemenergiesystemen bij woningen is uitstoot van deze stoffen in bepaalde mate te verwachten. Daarnaast leidt de aanleg van het warmtenet tot een toename van verkeersbewegingen en dus emissies. Bij niet elektrisch verkeer zijn dat emissies van NOx, PM2.5 en PM10, bij elektrisch verkeer enkel PM2.5 en PM10. Verder komt tijdens graaf- en bouwwerkzaamheden stof vrij dat fijnstof (PM2,5 en PM10) bevat. In de gebruiksfase is de uitstoot aanzienlijk lager, maar onderhoudswerkzaamheden aan het warmtenet, transformatorhuisjes, onderstations en warmtepompen veroorzaken nog steeds enige uitstoot van NOx, PM2.5 en PM10 bij inzet van niet-elektrisch materiaal.
Wetgeving en beleid In tabel 9.38 wordt de belangrijkste wetgeving en beleid rondom het criterium luchtkwaliteit omschreven. Tabel 9.38 Wetgeving en beleid luchtkwaliteit Wettelijk- en beleidskader Omschrijving internationaal EU richtlijnen Luchtkwaliteit en Gevaarlijke stoffen op internationaal niveau vormen de Europese richtlijnen voor luchtkwaliteit en gevaarlijke stoffen het kader voor de beheersing van luchtverontreiniging. Deze richtlijnen stellen grens- en streefwaarden vast voor stoffen die de kwaliteit van de buitenlucht beïnvloeden. In Nederland zijn deze waarden opgenomen als rijksomgevingswaarden in het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl). Vanaf 2030 treden strengere Europese eisen voor luchtkwaliteit in werking, wat naar verwachting zal leiden tot een aanscherping van de nationale rijksomgevingswaarden nationaal Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) het Bkl regelt in artikelen 8.17, 8.21 en 8.24 de beoordeling van luchtkwaliteit en toetsing aan rijksomgevingswaarden. Bij vergunningaanvragen wordt het effect op luchtkwaliteit beoordeeld, behalve bij activiteiten die ‘niet in betekenende mate’ (NIBM) bijdragen aan NO₂ of PM10.
In aandachtsgebieden kan vooraf al toetsing door de gemeente plaatsvinden Schone Lucht Akkoord (SLA) het SLA biedt een kader waarbinnen overheden op alle bestuurlijke niveaus samenwerken om luchtverontreiniging terug te dringen, gezondheid te bevorderen en de overgang naar schonere uitstoot-bronnen te versnellen. De provincie Noord-Holland en gemeente Diemen hebben zich hiertoe geconformeerd 140 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Onderzoeksaanpak Voor het thema luchtkwaliteit is een semi-kwantitatieve beoordeling uitgevoerd op basis van expert judgement. De analyse richt zich op fijnstof (PM2,5/PM10) en NOx-emissies door transport- en bouwverkeer tijdens de aanleg- en gebruiksfase. Per alternatief zijn de duur en intensiteit van de werkzaamheden gecategoriseerd (zie tabel 9.39), waarbij langdurige activiteiten tot hogere cumulatieve emissies kunnen leiden. Op basis van deze categorisering, vindt de effectbeoordeling plaats. Voor het plangebied is de huidige luchtkwaliteit beoordeeld op basis van gegevens uit de Atlas Leefomgeving (2023), hiermee kan een locatiespecifieke beoordeling gedaan worden.
Tabel 9.39 Categorisering voor beoordeling luchtkwaliteit Warmtebron Activiteit Duur (maanden) Omschrijving algemeen operationele fase - tijdelijke beperkte onderhoudswerkzaamheden geothermie geothermische boring - kortdurende activiteit met beperkte emissies geothermische boring - matig langdurige activiteit met verhoogde emissies geothermische boring >6 langdurige activiteit met zwaar materieel met grote emissies warmtenet aanleg <20 km 1-3 beperkte graafwerkzaamheden met tijdelijke emissies warmtenet aanleg 20-50 km 4-6 uitgebreide graafwerkzaamheden met verhoogde emissies aanleg >100 km >6 zeer uitgebreide graafwerkzaamheden met langdurige emissies warmtepomp installatie 1-2 beperkte werkzaamheden aquathermie graven/werkzaamheden 1-3 tijdelijke, beperkte werkzaamheden restwarmte infrastructuurontwikkeling 3-6 tijdelijke, beperkte werkzaamheden Beoordelingsschaal Tabel 9.40 toont de beoordelingsschaal voor het criterium luchtkwaliteit. De tekens ++ betekenen heel positief, + is positief, 0 is neutraal, - is negatief, en -- is zeer negatief. Tabel 9.40 Beoordelingsschaal luchtkwaliteit Score Toelichting ++ niet van toepassing + niet van toepassing 0 er is tijdens de aanlegfase geen significante uitstoot door bouw- en transportmaterieel - er is tijdens de aanlegfase uitstoot door bouw- en transportmaterieel.
De uitstoot is beperkt in duur van de werkzaamheden en/of intensiteit -- er is tijdens de aanlegfase uitstoot door bouw- en transportmaterieel. De uitstoot is aanzienlijk in duur van de werkzaamheden en/of intensiteit Effectbeschrijving Tabel 9.39 toont de kengetallen voor de duur en intensiteit van de werkzaamheden. Per alternatief en variant is op basis hiervan de totale aanlegduur en de intensiteit bepaalt. Een uitbreiding van het elektriciteitsnet is noodzakelijk voor alle alternatieven, waarbij de uitbreiding voor warmtepompsystemen naar verwachting omvangrijker zal zijn dan voor MT-warmtenetten. Deze verschillen brengen echter geen significante of 141 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief doorslaggevende verschillen tussen de alternatieven met zich mee voor de beoordeling van de luchtkwaliteit. Alternatief 1 - MT-Warmtenet De duur van de aanleg van een warmtenet hangt af van de totale lengte van het warmtenet die aangelegd moet worden (zie tabel 9.39). Binnen het plangebied ligt in totaal 201 kilometer aan wegen. De aanname is dat over twee keer deze lengte een warmtenet wordt aangelegd, omdat een warmtenet bestaat uit twee leidingen (één aanvoerleiding en één retourleiding). Op basis van de kengetallen betekent dit dat de aanlegfase meer dan 6 maanden zal duren. Door de gefaseerde aanpak blijft de duur van de werkzaamheden per straat echter beperkt.
Ook wordt de totale uitvoeringsperiode gespreid over meerdere jaren, waardoor de impact op de luchtkwaliteit over tijd en ruimte verdeeld wordt. Variant geothermie Het uitvoeren van een geothermische boring is een intensieve activiteit waar zwaar materieel voor nodig is. Daarnaast duurt geothermie ook relatief lang (meer dan 6 maanden). Daarmee leidt dit tot een aanzienlijke uitstoot. Samen met de aanleg van het warmtenet leidt dit dus tot een langdurige aanlegfase met zwaar materieel wat leidt tot een verwachtte aanzienlijke uitstoot. Deze variant is daarom sterk negatief (--) beoordeeld op luchtkwaliteit. Variant datathermie Voor datathermie zijn er geen aanvullende ingrepen voorzien. Daarom zijn er vanuit de warmtebron geen effecten op luchtkwaliteit. Samen met de aanleg van het warmtenet leidt dit dus tot een langdurige aanlegfase met beperkte fijnstof- en NO2-uitstoot. Deze variant is daarom negatief (-) beoordeeld. Variant aquathermie De aanvullende aanlegwerkzaamheden voor aquathermie duren relatief kort (1-3 maanden). De effecten van de warmtebron zijn daarom beperkt. Samen met de aanleg van het warmtenet leidt dit dus tot een langdurige aanlegfase met beperkte fijnstof- en NO2-uitstoot. Deze variant is daarom negatief (-) beoordeeld.
Alternatief 2 - ZLT-Warmtenet De effecten van de aanleg van een ZLT-warmtenet zijn voor luchtkwaliteit hetzelfde als voor een MT- warmtenet. Variant datathermie Voor datathermie zijn er geen aanvullende ingrepen voorzien. Daarom zijn er vanuit de warmtebron geen effecten op luchtkwaliteit. Samen met de aanleg van het warmtenet leidt dit dus tot een langdurige aanlegfase met beperkte fijnstof- en NO2-uitstoot. Deze variant is daarom negatief (-) beoordeeld. Variant aquathermie De aanvullende aanlegwerkzaamheden voor aquathermie duren relatief kort (1-3 maanden). De effecten van de warmtebron zijn daarom beperkt. Samen met de aanleg van het warmtenet leidt dit dus tot een langdurige aanlegfase met beperkte fijnstof- en NO2-uitstoot. Deze variant is daarom negatief (-) beoordeeld. 142 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Alternatief 3 - Warmtepomp Variant bodemwarmtepomp De installatie van een warmtepomp in een woning is een ingreep die doorgaans binnen enkele dagen kan worden afgerond. Het aantal woningen dat moet worden voorzien van een warmtepomp zorgt ervoor dat de uitvoering van deze werkzaamheden verspreid plaatsvindt over een langere periode. Hierdoor blijft de duur van de werkzaamheden per woning beperkt, terwijl de totale uitvoeringsperiode zich uitstrekt over meerdere jaren.
Dit leidt tot een langdurige aanlegfase maar met naar verwachting een beperkte uitstoot. Deze variant is daarom neutraal (0) beoordeeld op luchtkwaliteit. Variant lucht-water-warmtepomp De effecten van een lucht-water-warmtepomp op de luchtkwaliteit zijn naar verwachting hetzelfde als de bodemwarmtepomp. Dit leidt tot een langdurige aanlegfase en naar verwachting beperkte uitstoot. Deze variant is daarom neutraal (0) beoordeeld op luchtkwaliteit. Inzicht op buurtniveau Wanneer de luchtkwaliteit in een buurt in de referentiesituatie al slechter was, zal een ingreep in die buurt doorgaans een groter effect hebben. Dit komt doordat er in dergelijke gebieden meer ruimte is voor verslechtering van de luchtkwaliteit. Afbeelding 9.6 toont per buurt het risico op verslechtering van de luchtkwaliteit op basis van de referentiesituatie van fijnstof en stikstofoxiden. Afbeelding 9.6 Risico op verslechtering van de luchtkwaliteit Effectbeoordeling Tabel 9.41 toont de effectbeoordeling voor luchtkwaliteit.
Tabel 9.41 Effectbeoordeling luchtkwaliteit Alternatief | MT- | ZLT- | Warmtepomp Warmtenet | Warmtenet Variant | Geo- | Data- | Aqua- | Data- | Aqua- | Bodem- | Lucht-water- thermie | thermie | thermie | thermie | thermie | warmtepomp | warmtepomp aanlegfase | -- | - | - | - | - | 0 | 0 Mitigerende maatregelen Voor steeds meer licht materieel is een elektrische variant beschikbaar. Door zoveel mogelijk elektrisch materieel te gebruiken, kan de uitstoot van PM2,5, PM10 en NOx tijdens de aanleg sterk worden verminderd. Vanaf 2030 worden de normen voor PM2,5 en PM10 strenger, vooral voor PM2,5, waardoor het belang van elektrisch materieel verder toeneemt. Ook het gebruik van voertuigen uit emissieklasse V (2019 en later) helpt om de uitstoot van fijnstof te verlagen, maar dit heeft geen effect op stikstofuitstoot. 9.6 | Circulariteit In de effectenstudies op het thema circulariteit worden de effecten op het circulair gebruik van materialen en het totale materiaalgebruik in beeld gebracht. Bij totaal materiaalgebruik wordt gekeken naar welk materiaal wordt toegepast, terwijl bij circulair materiaalgebruik wordt gekeken naar welke materialen hergebruikt kunnen worden en de levensduur van de materialen die worden ingezet. Wetgeving en beleid In tabel 9.42 wordt de belangrijkste wetgeving en beleid rondom het criterium circulariteit omschreven.
Tabel 9.42 Wetgeving en beleid rondom circulariteit Wettelijk- en beleidskader | Omschrijving internationaal EU Circular Economy Action | Europees beleidskader dat onderdeel uit maakt van de Europese Green Deal en de transitie Plan (CEAP) (2020) | naar een circulaire economie stimuleert. Richt zich op duurzame productie, consumptie, afvalbeheer en materiaalstromen. Het bevat voorstellen voor wetgeving en normen die circulair materiaalgebruik bevorderen, zoals eisen voor gerecycled materiaal in producten en het verbeteren van recyclinginfrastructuur nationaal Actualisatie Nationaal | dit programma wordt uitgewerkt via het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) Programma Circulaire | 2023–2030, dat periodiek wordt geactualiseerd. Het beleid richt zich op de transitie naar een Economie (2025) | volledig circulaire economie in 2050 en bevat concrete maatregelen voor de periode tot 2030 en verder. De focus ligt op circulair ontwerp, duurzaam en efficiënt materiaalgebruik in bouw en infrastructuur, het bevorderen van hergebruik en hoogwaardige recycling, en sectorgerichte aanpakken. Nieuwe accenten zijn onder meer de ontwikkeling en toepassing van materialenpaspoorten (zoals voor beton) en het sturen op milieu-impact via effectdoelen, zoals een 25 % lagere Milieu Kosten Indicator (MKI) voor klimaatsystemen in 2030, inclusief de gebruiksfase, ten opzichte van 2016.
De voortgang wordt ondersteund door kennisontwikkeling, financieringsinstrumenten, gedragsverandering en monitoring via rapportages circulaire Bouweconomie / | beleids- en richtlijnenkader voor de bouwsector, waarin circulair materiaalgebruik wordt Rijksbrede richtlijnen | gestimuleerd. Toepasbaar op bouw- en infrastructuurprojecten en richt zich op circulair ontwerp, hergebruik en recycling van bouwmaterialen, het minimaliseren van afval en het gebruik van MKI bij materiaalkeuze gemeentelijk 143 | 209 | Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 144 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Wettelijk- en beleidskader Omschrijving Duurzaamheidsagenda Diemen 2020-2025 in dit document is beschreven dat Diemen bij (her)ontwikkelingen aandacht wil geven aan circulair ontwerpen en slopen. In lijn met landelijk beleid wordt in Duurzaamheidsagenda Diemen 2020-2025 de ambitie beschreven om in 2050 een volledig circulaire economie te zijn 9.6.1 Totaal materiaalgebruik Ingreep-effectrelaties De uitvoering van een warmteprogramma vraagt om de inzet van uiteenlopende materialen voor de fabricage, installatie, het gebruik, onderhoud en de uiteindelijke ontmanteling van warmte-infrastructuur. Deze materiaalinzet kan gevolgen hebben voor het totaal materiaalgebruik.
Tot de ingreep behoren alle materialen die nodig zijn om de warmtetechnieken te fabriceren, te installeren, te gebruiken, te onderhouden en uiteindelijk te ontmantelen. De effecten van het totaal materiaalgebruik zijn vooral afhankelijk van de hoeveelheid en aard van de gebruikte materialen. Een belangrijk aspect hierbij is de levensduur van de materialen en installaties. Wanneer materialen een lange levensduur hebben, hoeft er minder vaak iets te worden vervangen, waardoor het cumulatieve materiaalgebruik over de looptijd van het programma waarschijnlijk beperkt blijft. Bij kortere levensduur is het aannemelijk dat vaker nieuwe materialen nodig zijn, wat kan leiden tot een hogere grondstoffenvoetafdruk. Ook de onderhoudsfrequentie kan bijdragen aan het totaal materiaalgebruik, omdat elk onderhoudsmoment mogelijk extra materiaalinzet vergt. Het beperken van materiaalgebruik, of het kiezen voor duurzame en herbruikbare materialen, is belangrijk vanwege de brede impact op mens en milieu. Veel grondstoffen worden gewonnen in mijnen, een proces dat vaak gepaard gaat met aanzienlijke milieuschade, zoals landdegradatie, verlies van biodiversiteit en hoge CO2-uitstoot. Daarnaast zijn sommige grondstoffen, zoals zeldzame metalen, slechts in beperkte hoeveelheden beschikbaar, wat bijdraagt aan geopolitieke spanningen en afhankelijkheid van specifieke regio’s.
Door kritisch te kijken naar de levensduur, onderhoudsfrequentie en herbruikbaarheid van materialen, kan zowel de milieu-impact als de kwetsbaarheid voor geopolitieke instabiliteit aanzienlijk worden verminderd. Elk onderhoudsmoment waarbij nieuwe materialen nodig zijn, vergroot de totale grondstoffenvoetafdruk, wat nog eens benadrukt hoe belangrijk het is om bij planning en ontwerp rekening te houden met deze aspecten. Onderzoeksmethodiek De materialen die nodig zijn voor de aanleg van een warmtebron worden kwalitatief beoordeeld. Bij deze identificatie van materialen is een beschrijving gegeven van de milieuimpact van deze materialen. Daarnaast is een vergelijkende evaluatie uitgevoerd tussen verschillende centrale warmtebronnen. Hierbij is een overzicht opgesteld van de benodigde materialen per bron, hun milieu-impact en de schaal waarop deze materialen worden ingezet. Ook is een uitgebreide kwalitatieve beschrijving gemaakt van het materiaalgebruik bij individuele warmtepompen en collectieve warmtenetten. Voor deze systemen zijn de typen materialen, zoals koper, staal en beton, systematisch in kaart gebracht, evenals de mate waarin deze materialen worden toegepast binnen de installaties en infrastructuur. Effectbeschrijving Milieuimpact materialen In het warmtesysteem worden verschillende materialen gebruikt.