Plan-MER_Warmteprogramma Diemen
Tekst van het document
106 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Tabel 9.15 geeft de beoordelingsschaal voor het criterium risico op zettingen weer. De tekens ++ betekenen zeer positief, + is positief, 0 is neutraal, - is negatief, en -- is zeer negatief. Tabel 9.15 Beoordelingsschaal risico op zettingen Score Toelichting ++ niet van toepassing + niet van toepassing 0 Het onderzochte alternatief heeft geen effect op het risico op zettingen - het onderzochte alternatief leidt tot een toename op het risico op zettingen door het aanbrengen van bouwlast of het (tijdelijk) verlagen van de grondwaterspiegel -- het onderzochte alternatief leidt tot een duidelijke toename op het risico op zettingen door het aanbrengen van een aanzienlijke bouwlast, een bouwlast verspreid over een aanzienlijk oppervlak of het (tijdelijk) verlagen van de grondwaterspiegel over een aanzienlijk gebied Effectbeschrijving Een uitbreiding van het elektriciteitsnet is noodzakelijk voor alle alternatieven, waarbij de uitbreiding voor warmtepompsystemen naar verwachting omvangrijker zal zijn dan voor MT-warmtenetten. Deze verschillen brengen echter geen significante of doorslaggevende effecten met zich mee voor de beoordeling van risico op zettingen. Alternatief 1 - MT-Warmtenet Aanlegfase Voor een MT-warmtenet worden leidingen en warmteoverdrachtstations aangelegd. Deze werkzaamheden vragen om droge werkcondities.
Om dit te bereiken, wordt de grondwaterspiegel in het betreffende gebied lokaal tijdelijk verlaagd. Dit proces wordt ook bemaling genoemd. Door de tijdelijke verlaging van de grondwaterspiegel tijdens de aanlegfase ontstaat een risico op verdere oxidatie van het organische materiaal in de veengrond. Oxidatie zorgt ervoor dat het veen verdwijnt (vergaat), wat onomkeerbare inklinking en daling van de bodem tot gevolg heeft. In de referentiesituatie is al beschreven dat in Diemen veel veengrond aanwezig is, en bodemdaling actuele problematiek is. De werkzaamheden voor de aanleg geven daardoor een risico op verdere oxidatie en inklinking van het veen. Tijdens de aanlegfase leidt het tijdelijk verlagen van de grondwaterspiegel tot een verhoogd risico op oxidatie en inklinking van het veen. Op basis van deze risico’s wordt zowel de aanlegfase negatief (-) beoordeeld. Gebruiksfase Naast de aanlegfase kan de gebruiksfase van het warmtesysteem ook de bodem beïnvloeden. De leidingen die worden geplaatst en andere bijbehorende bouwconstructies brengen een blijvende bouwlast met zich mee. Deze belasting kan leiden tot zetting van de bodem, waarbij de bodem langzaam inzakt door het gewicht van de constructies op een ondergrond met beperkte draagkracht, zoals veen. De bodem rond de leidingen wordt warmer door de temperatuur van het water in de leidingen.
Opwarming van de bodem leidt tot snellere oxidatie [bron: Informatiepunt Leefomgeving]. Dit heeft tot gevolg dat organisch materiaal verdwijnt wat kan leiden tot inzakking van de bodem (zettingen). In de gebruiksfase kan de blijvende bouwlast verzakkingen veroorzaken en wordt de gebruiksfase negatief (-) beoordeeld. 107 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Variant geothermie Naast de bovengenoemde maatgevende effecten zijn er geen extra effecten in deze variant. De variant geothermie is daarom zowel in de aanleg- als gebruiksfase negatief (-) beoordeeld. Variant datathermie Naast de bovengenoemde maatgevende effecten zijn er geen extra effecten in deze variant. De variant datathermie is daarom zowel in de aanleg- als gebruiksfase negatief (-) beoordeeld. Variant aquathermie Naast de bovengenoemde maatgevende effecten zijn er geen extra effecten in deze variant. De variant aquathermie is daarom zowel in de aanleg- als gebruiksfase negatief (-) beoordeeld. Alternatief 2 - ZLT-Warmtenet Voor een ZLT-warmtenet zijn er vergelijkbare ingrepen nodig als voor een MT-warmtenet. Tijdens de aanlegfase is hier ook risico op oxidatie en inklinking van het veen door bemaling en tijdens de gebruiksfase kan je bouwlast leiden tot zettingen in de bodem. Echter warmt de bodem rondom de warmteleiding minder op, wat het risico op zettingen door versnelde oxidatie verkleint.
Zowel de aanlegfase als gebruiksfase zijn negatief (-) beoordeeld. Variant datathermie Naast de bovengenoemde maatgevende effecten zijn er geen extra effecten in deze variant. De variant datathermie is daarom zowel in de aanleg- als gebruiksfase negatief (-) beoordeeld. Variant aquathermie Naast de bovengenoemde maatgevende effecten zijn er geen extra effecten in deze variant. De variant aquathermie is daarom zowel in de aanleg- als gebruiksfase negatief (-) beoordeeld. Alternatief 3 - Warmtepomp Variant bodemwarmtepomp Het plaatsen van een bodemwarmtepomp brengt geen effecten op het risico op zettingen met zich mee. De variant wordt als neutraal (0) beoordeeld. Variant lucht-water-warmtepomp Het plaatsen van een lucht-water-warmtepomp brengt geen effecten op het risico op zettingen met zich mee. De variant wordt als neutraal (0) beoordeeld. Effectbeoordeling Tabel 9.16 toont de effectbeoordeling voor risico’s op zettingen.
Tabel 9.16 Effectbeoordeling risico’s op zettingen Alternatief MT- Warmtenet ZLT- Warmtenet Warmtepomp Variant Geo- thermie Data- thermie Aqua- thermie Data- thermie Aqua- thermie Bodem- warmtepomp Lucht-water- warmtepomp aanlegfase - - - - - 0 0 gebruiks- fase - - - - - 0 0 108 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Mitigerende maatregelen Het aanbrengen van een voorlast, zoals ophoogzand, kan het risico op zettingen aanzienlijk verminderen door de bodem vooraf gecontroleerd te laten inklinken en stabiliseren voordat permanente constructies worden aangebracht. Daarnaast kunnen technische ingrepen worden toegepast, zoals grondverbetering (het vervangen van zwakke grondlagen door stevig materiaal zoals zand), het gebruik van funderingspalen om de belasting direct op stabielere ondergrondlagen over te brengen, of het verstevigen van de bodem met materialen zoals geotextiel of grondinjecties. Deze maatregelen zorgen ervoor dat de bodem beter bestand is tegen verzakkingen. Ten slotte kan ook lichter materieel worden ingezet om bodemdaling te minimaliseren. 9.3.3 Ondergronds ruimtegebruik Ingreep-effectrelaties Het gebruik van ondergrondse ruimte voor centrale warmtebronnen en warmtenetten vraagt om het aanleggen van leidingen en installaties op ongeveer 1 meter diepte.
Dit leidt tot concurrentie met andere stedelijke functies zoals kabels, riolering, funderingen en boomwortels. Hierdoor wordt de ruimtelijke inpasbaarheid beperkt, en neemt de flexibiliteit voor andere ondergrondse functies af. Goede coördinatie in de planuitwerking is noodzakelijk. De benodigde en beschikbare ondergrondse ruimte verschilt per alternatief en wijk, wat de haalbaarheid beïnvloedt. Naast de warmtetransitie zullen ook andere stedelijke ontwikkelingen, zoals groenvoorzieningen, gescheiden riolering, klimaatadaptatie, afvalinzameling, en de bouw van parkeergarages de komende jaren ondergrondse ruimte vragen. Wetgeving en beleid In tabel 9.17 wordt de belangrijkste wetgeving en beleid rondom het criterium ondergronds ruimtegebruik omschreven. Tabel 9.17 Wetgeving en beleid ondergronds ruimtegebruik Wettelijk- en beleidskader Omschrijving nationaal structuurvisie Buisleidingen de Structuurvisie is opgesteld om voor de komende 20-30 jaar ruimte te reserveren voor toekomstig buisleidingtransport van nationaal belang.
Het Rijk wil ruimte vrijhouden in Nederland voor de aanleg van toekomstige buisleidingen van nationaal en internationaal belang voor het transport van gevaarlijke stoffen (aardgas, olieproducten, chemicaliën) en daarom wordt er gestreefd naar zuinig gebruik van ruimte Nationale Omgevingsvisie (NOVI) de NOVI benoemt dat Nederland ruimte moet maken voor een duurzaam energiesysteem waarin fossiele bronnen worden vervangen door CO2-arme alternatieven. De visie erkent dat energieopwekking, -conversie, -opslag en -transport zowel boven- als ondergronds ruimte vragen. Een belangrijk ruimtelijk principe is zuinig en meervoudig ruimtegebruik. Dus: zoveel mogelijk functies combineren, ketens verkorten en bestaande ruimte optimaal benutten (bijvoorbeeld restwarmte koppelen aan geothermie of bodemenergie) Nationaal Programma Energiesysteem het programma faciliteert nationale energie-infrastructuur en vereist dat bij omgevingsplanning rekening wordt gehouden met bestaande en toekomstige ondergrondse infrastructuur (leidingen, opslag, kabels). De ondergrondse ruimte is beperkt, waardoor functies zuinig, meervoudig en gebundeld gebruikt moeten worden provinciaal Omgevingsvisie provincie Noord-Holland 2050 de Omgevingsvisie geeft de strategie van de provincie Noord-Holland gericht op de fysieke leefomgeving.
De visie gaat onder andere in op de kwaliteit van de bodem en geeft aan hoe de provincie wil omgaan met bodemdaling in veenweidegebieden. Hierbij is het de ambitie om de kwaliteit van de leefomgeving te behouden en waar mogelijk te verbeteren 109 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Wettelijk- en beleidskader Omschrijving gemeentelijk Algemene Verordening Ondergrondse Infrastructuur gemeente Diemen deze verordening waarborgt de veiligheid, betrouwbaarheid en toegankelijkheid van ondergrondse infrastructuur bij aanleg, wijziging en gebruik. De verordening regelt het toepassingsgebied, de verantwoordelijkheden van beheerders en gebruikers, en de meldings- en vergunningplicht bij werkzaamheden nabij leidingen en kabels, inclusief coördinatie en uitvoering om schade te voorkomen. Daarnaast bevat de verordening regels over toegang, aansprakelijkheid, veiligheids- en kwaliteitsnormen, toezicht en handhaving met mogelijke sancties bij niet-naleving, en bepalingen over inwerkingtreding en bijlagen Onderzoeksaanpak Er wordt per alternatief kwalitatief geïnventariseerd wat het ondergronds ruimtebeslag is. Als er een ondergronds ruimtebeslag is, beperkt dit de ruimte voor andere ondergrondse ontwikkelingen. Beoordelingsschaal Tabel 9.18 toont de beoordelingsschaal voor het aspect ondergronds ruimtegebruik.
De tekens ++ betekenen heel positief, + is positief, 0 is neutraal, - is negatief, en -- is zeer negatief. Tabel 9.18 Beoordelingsschaal ondergronds ruimtegebruik Score Toelichting ++ niet van toepassing + niet van toepassing 0 het ondergronds ruimtegebruik is minder dan 1 ha - het ondergronds ruimtegebruik is ligt tussen de 1 ha en 50 ha -- het ondergronds ruimtegebruik is groter dan 50 ha Effectbeschrijving Van de beschreven ingrepen worden bij warmtenetten, geothermieputten, aquathermie en de versterking van het elektriciteitsnetwerk maatgevende effecten verwacht. In onderstaande paragrafen wordt beschreven welke effecten bij de verschillende alternatieven te verwachten zijn. Alternatief 1 - MT-Warmtenet De aanleg van een warmtenet neemt ruimte in de ondergrond in beslag. Binnen het plangebied ligt in totaal 201 kilometer aan wegen. De aanname is dat over twee keer deze lengte een warmtenet wordt aangelegd, omdat een warmtenet bestaat uit twee leidingen (één aanvoerleiding en één retourleiding). In totaal is 402 kilometer aan warmtenet nodig binnen het plangebied dat in de ondergrond wordt geplaatst. De transportleidingen hebben in Diemen naar verwachting een diameter van 30 centimeter. Variant geothermie Voor de aanleg van de geothermieputten en de energiecentrale worden grote werkputten gegraven.
Daarnaast moeten er sleuven worden gegraven voor de installatie van verschillende onderdelen van het warmtesysteem, zoals de warmteonderstations. Deze sleuven worden ongeveer even groot als de installatieonderdelen en hebben een diepte van ongeveer 1 meter onder maaiveld. In totaal is het ondergronds ruimtegebruik 1,20 ha (8.400 m2 + 3.600 m2, zie tabel 7.1). Deze grond is benodigd in de openbare ruimte. De aanleg van het warmtenet wordt gekoppeld met de ophoging van de bodem in de gemeente. Daarmee is dit inpasbaar in de ondergrond. Samen met de aanleg van het warmtenet leidt dit dus tot ruimtebeslag in de ondergrond. Deze variant is op basis van tabel 9.18 neutraal (0) beoordeeld op ondergronds ruimtegebruik. 110 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Variant datathermie Bij een warmte-koudeopslagsysteem (WKO) wordt gebruik gemaakt van bronnen voor het opslaan en terugwinnen van warmte en koude uit de bodem. Een WKO-systeem bestaat meestal uit twee bronnen, een koude bron en een warme bron. Elke bron beïnvloedt de omgeving binnen een straal van ongeveer 40 meter. De bronnen moeten ondergronds minimaal 100 meter uit elkaar liggen. Hierdoor neemt één WKO- systeem ondergronds een oppervlakte van ongeveer 2 hectare in beslag. Voor datathermie zijn er 15 WKO’s nodig, dit komt overeen met een ondergronds ruimtegebruik van 30 hectare.
Deze grond is benodigd in de openbare ruimte. De aanleg van het warmtenet wordt gekoppeld met de ophoging van de bodem in de gemeente. Daarmee is dit inpasbaar in de ondergrond. Samen met de aanleg van het warmtenet leidt dit dus tot ruimtebeslag in de ondergrond. Deze variant is op basis van tabel 9.18 negatief (-) beoordeeld op ondergronds ruimtegebruik. Variant aquathermie Voor aquathermie worden er 40 WKO-doubletten aangelegd in de ondergrond (zie tabel 7.3). Het ondergrondse ruimtegebruik is hier 80 hectare. Deze grond is benodigd in de openbare ruimte. De aanleg van het warmtenet wordt gekoppeld met de ophoging van de bodem in de gemeente. Daarmee is dit inpasbaar in de ondergrond. Samen met de aanleg van het warmtenet leidt dit dus tot ruimtebeslag in de ondergrond. Deze variant is op basis van tabel 9.18 zeer negatief (--) beoordeeld op ondergronds ruimtegebruik. Alternatief 2 - ZLT-Warmtenet De effecten van een zeer laag temperatuur warmtenet zijn voor ondergronds ruimtegebruik bijna hetzelfde als voor een MT-warmtenet. Alleen is de diameter van leidingen van een zeer laag temperatuur warmtenet groter dan die van een MT-warmtenet. Dit zorgt voor meer benodigde ruimte in de ondergrond dan een MT-warmtenet. Variant datathermie Voor datathermie zijn 15 WKO’s nodig met een ondergronds ruimtegebruik van 30 hectare. Deze grond is benodigd in de openbare ruimte.
De aanleg van het warmtenet wordt gekoppeld met de ophoging van de bodem in de gemeente. Daarmee is dit inpasbaar in de ondergrond. Samen met de aanleg van het warmtenet leidt dit dus tot ruimtebeslag in de ondergrond. Deze variant is op basis van tabel 9.18 negatief (-) beoordeeld op ondergronds ruimtegebruik. Variant aquathermie Voor aquathermie zijn 40 WKO’s nodig met een ondergronds ruimtegebruik van 80 hectare. Deze grond is benodigd in de openbare ruimte. De aanleg van het warmtenet wordt gekoppeld met de ophoging van de bodem in de gemeente. Daarmee is dit inpasbaar in de ondergrond. Samen met de aanleg van het warmtenet leidt dit dus tot ruimtebeslag in de ondergrond. Deze variant is op basis van tabel 9.18 zeer negatief (--) beoordeeld op ondergronds ruimtegebruik. Alternatief 3 - Warmtepomp Variant lucht-water-warmtepomp Voor de lucht-water-warmtepomp is geen ondergronds ruimtebeslag (zie tabel 7.7). Samen met de versterking van het elektriciteitsnet leidt dit dus tot ruimtebeslag in de ondergrond. Deze variant is op basis van tabel 9.18 neutraal (0) beoordeeld op ondergronds ruimtegebruik. Variant bodemwarmtepomp Voor een bodemwarmtepomp wordt een bodemlus in de bodem aangelegd (tabel 7.8). Voor een bodemlus moet er minimaal 5 meter beschikbaar zijn tussen systemen [Groenholland].
Vaak is er meer ruimte nodig om interferentie van de bodemlussen te voorkomen en daarmee een goede werking te garanderen. Per woning is er 25 m2 nodig. 111 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Voor 16.855 woningen komt dit neer op ongeveer 42 hectare ondergronds ruimtegebruik. Deze bodemlussen komen in de tuinen van bewoners. Het is onwaarschijnlijk dat er voldoende ruimte in de ondergrond is om bij elke woning een bodemwarmtepomp in te passen. Samen met de versterking van het elektriciteitsnet leidt dit dus tot ruimtebeslag in de ondergrond. Deze variant is op basis van tabel 9.18 negatief (-) beoordeeld op ondergronds ruimtegebruik. Effectbeoordeling Tabel 9.19 toont de effectbeoordeling voor ondergronds ruimtegebruik. Tabel 9.19 Effectbeoordeling ondergronds ruimtegebruik Alternatief MT- Warmtenet ZLT- Warmtenet Warmtepomp Variant Geo- thermie Data- thermie Aqua- thermie Data- thermie Aqua- thermie Bodem- warmtepomp Lucht-water- warmtepomp aanlegfase 0 - -- - -- - 0 gebruiks- fase 0 - -- - -- - 0 Beoordeling op basis van buurttype Op buurtniveau geldt dat in buurten met smalle straten, de ruimte in de ondergrond waarschijnlijk al bezet is door andere ontwikkelingen, zoals leidingen. Hier is de ruimte voor warmteleidingen beperkt. Tabel 9.20 geeft per buurttype de kenmerken en het straatbeeld geordend van de smalste naar de breedste straten.
In de buurttypen buitengebied en bloemkoolwijk zijn de straten relatief smal en is daardoor de kans groter dat hier al veel in de ondergrond ligt. In de typen hoogbouw en bedrijven zijn de straten doorgaans breder en is er relatief meer ruimte in de ondergrond. Afbeelding 9.4 toont per buurt het risico op ondergrondse inpasbaarheid op basis van tabel 9.20. Tabel 9.20 Kenmerken per buurttype geordend van de smalste naar de breedste straten Buurttype Kenmerken Straatbeeld Druk in de ondergrond buitengebied zeer smal, functioneel, weinig tot geen voorzieningen voor voetgangers/fietsers. wegprofiel vooral voor autoverkeer of landbouw geen trottoirs, vaak zonder markering laag bloemkoolwijk intiem, kleinschalig, veel bochten en woonerven, weinig doorgaand verkeer smalle rijbaan, vaak parkeren in vakken, weinig of geen aparte stoepen, veel groen in de vorm van plantsoenen gemiddeld vinexwijk overwegend smal tot gemiddeld, efficiënt ingericht, vaak parkeren op eigen erf of in parkeerhofjes moderne uitstraling, duidelijke functiescheiding, relatief weinig ruimte voor doorgaand verkeer hoog tuindorp gemiddeld breed, ruimtelijk door veel groen en voortuinen, vaak bomenlanen traditioneel, brede stoepen en vaak parkeerstroken gemiddeld 112 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Buurttype Kenmerken Straatbeeld Druk in de ondergrond tuinstad laagbouw gemiddeld tot ruim, veel
ruimte voor groen, brede straten met bomen, grondgebonden woningen open, groene profielen en overzichtelijk gemiddeld tuinstad hoogbouw ruim tot zeer ruim en brede profielen brede stoepen, vaak fietspaden en parkeerstroken, soms centrale groenstroken hoog hoogbouw ruim, stedelijk, veel ruimte voor verschillende verkeersdeelnemers brede rijbanen, trottoirs, fietspaden, vaak een stedelijke uitstraling met weinig groen hoog bedrijven zeer ruim, utilitair, ingericht op groot verkeer (vrachtwagens) brede rijbanen, parkeerstroken, weinig sfeer of verblijfskwaliteit, weinig voetgangersvoorzieningen gemiddeld Afbeelding 9.4 Risico op ondergrondse inpasbaarheid op basis van de straatbreedte Mitigerende maatregelen Mitigerende maatregelen voor de aanleg van warmtenetten bestaan uit het herinrichten en optimaliseren van de ondergrondse ruimte om een warmtenet in wijken mogelijk te maken. Een probleem is dat in zeer smalle straten geen extra ruimte kan worden gemaakt. Een detailstudie op wijkniveau kan hierbij helpen. Door in 4D straten te analyseren kan er ruimte worden gevonden/gemaakt voor het warmtenet. Er moet ook rekening worden gehouden met overige vraagstukken, zoals klimaatadaptatie.
113 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 9.3.4 Grondwater Ingreep-effectrelaties Bij de warmtetechnieken geothermie, WKO- en HTO-systemen wordt in de bodem geboord. Dit kan een effect hebben op het grondwater. Zo worden bij boringen aardlagen doorboord, waardoor lekkages kunnen ontstaan tussen bodemlagen. Dit verandert mogelijk de stroming van het grondwater. Daarnaast kunnen deze systemen thermisch effect hebben op het grondwater, doordat er warm water door de bodem wordt gepompt. Bij diepe boringen bij het aanleggen van warmtetechnieken worden (beperkte hoeveelheden) schadelijke stoffen gebruikt om gesteentes op te lossen. Deze stoffen kunnen in het grondwater terecht komen. In gebieden als waterwingebieden of grondwaterbeschermingsgebieden, die sterk afhankelijk zijn van een goede grondwaterkwaliteit, kan dit effect verder doorwerken op bijvoorbeeld de kwaliteit van het drinkwater. Daarom worden deze gebieden door wetgeving en beleid hiertegen beschermd. Wetgeving en beleid In tabel 9.21 wordt de belangrijkste wetgeving en beleid rondom het criterium grondwater omschreven.
Tabel 9.21 Wetgeving en beleid grondwater Beleidskader Omschrijving internationaal Kaderrichtlijn water (KRW) Europese richtlijn met als doel het oppervlaktewater en grondwater in Europa te verbeteren Grondwaterrichtlijn (Gwr) een Europese richtlijn die specifiek gericht is op het beschermen van grondwater tegen verontreiniging en achteruitgang van de toestand nationaal Structuurvisie Ondergrond (STRONG) (2018) STRONG biedt het landelijke kader voor ondergrondactiviteiten en streeft naar een veilige, duurzame en efficiënte uitvoering daarvan omgevingswet de omgevingswet integreert en vereenvoudigt diverse wetten op het gebied van milieu, planning en ruimtelijke ordening, met als doel een efficiëntere en effectievere besluitvorming. Voor grondwater benadrukt de wet het belang van bescherming tegen verontreiniging en het behoud van kwaliteit. Activiteiten die invloed hebben op de grondwaterstand en –kwaliteit moeten zorgvuldig worden afgewogen en zijn onderworpen aan vergunningseisen. Momenteel wordt er gewerkt aan een nieuw landelijk programma. Daarnaast verplicht de omgevingswet in Artikel 2.16 lid 1 a2 de gemeente om in het openbaar gebied maatregelen te nemen zodra de grondwaterstand structureel nadelige gevolgen kan hebben voor functies van de fysieke leefomgeving.
Dat betekent dat de gemeente niet hoeft te garanderen dat de grondwaterstand altijd ideaal is, maar wel dat zij zich inspant om problemen zoals verzakkingen, wateroverlast of schade aan infrastructuur zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken - bijvoorbeeld door drainage, peilbeheer of aanpassing van waterafvoer provinciaal Omgevingsverordening NH2022 deze verordening bepaalt of activiteiten die het grondwater beïnvloeden zijn toegestaan, bijvoorbeeld in beschermingsgebieden voor grondwater Regionaal Waterprogramma Zuid-Holland 2022–2027 het Regionaal Waterprogramma beschrijft hoe de provincie zich inzet voor een goede waterkwaliteit, het op peil houden van de watervoorraad en de bescherming tegen overstromingen. Hieronder valt het op peil houden van de voorraad en de kwaliteit van het grondwater - zie [https://www.noord-holland.nl/Onderwerpen/Water_Bodem/Grondwater] 114 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Beleidskader Omschrijving regionaal Waterschapsverordening Amstel, Gooi en Vecht (AGV) de Waterschapsverordening AGV bevat regels voor het beheer van waterkeringen, oppervlaktewater en grondwater binnen een sterk verstedelijkt en waterrijk gebied. De verordening richt zich op het beschermen van waterkwaliteit en -kwantiteit, met specifieke aandacht voor het behoud van bronnen die van belang zijn voor de drinkwatervoorziening.
AGV reguleert activiteiten die invloed kunnen hebben op de waterkwaliteit, zoals lozingen, werkzaamheden in en nabij watergangen en het gebruik van milieubelastende stoffen. De verordening sluit hierbij aan op landelijke regelgeving, zoals de omgevingswet en de Drinkwaterwet en bevordert zo een veilige en duurzame drinkwatervoorziening. gemeentelijk Waterplan Diemen 2010-2028 met dit waterplan geven gemeente Diemen en AGV invulling aan het Nationaal Bestuursakkoord Water. Het waterplan gaat door waar de reguliere taken van de gemeente en het waterschap ophouden en waar deze twee organisaties elkaar aanvullen en kunnen versterken. Het waterplan slaat een burg tussen de reguliere plannen en taken zoals beschreven in het Gemeentelijke Rioleringplan van de gemeente en het Watergebiedsplan van het waterschap. Onderzoeksmethodiek De analyse van effecten op het grondwater is uitgevoerd op basis van expert judgement. De beoordeling is kwalitatief en maakt gebruik van eerdere milieueffectrapportages en gemeentelijke en provinciale bodembeleidskaarten. Beoordelingsschaal Tabel 9.22 geeft de beoordelingsschaal voor het criterium grondwater weer. De tekens ++ betekenen heel positief, + is positief, 0 is neutraal, - is negatief, en -- is zeer negatief.
Tabel 9.22 Beoordelingsschaal invloed op grondwater Score Toelichting ++ het onderzochte alternatief leidt tot een duidelijke verbetering van de kwaliteit van het grondwater in vergelijking met de referentiesituatie + het onderzochte alternatief leidt tot een kleine verbetering van de kwaliteit van het grondwater in vergelijking met de referentiesituatie 0 het onderzochte alternatief heeft geen effect op de kwaliteit van het grondwater in vergelijking met de referentiesituatie - het onderzochte alternatief leidt tot een kleine verslechtering van de kwaliteit van het grondwater in vergelijking met de referentiesituatie -- het onderzochte alternatief leidt tot een duidelijke verslechtering van de kwaliteit van het grondwater in vergelijking met de referentiesituatie Effectbeschrijving Alternatief 1 - MT-Warmtenet Bij de aanleg van een warmtenet moeten de leidingen in droge grond worden gelegd. Om dit mogelijk te maken wordt waar nodig de grondwaterstand verlaagd. Bij het bemalen van grondwater kunnen verontreinigingen worden aangetrokken. Voor de bemaling moet er in de uitvoeringsfase historisch onderzoek worden uitgevoerd om te controleren of er grondwaterverontreinigingen zijn. Het onttrokken grondwater wordt na controle op de lozingsnormen in het riool of in oppervlaktewater geloosd. Als het grondwater verontreinigd is worden verontreinigingen uitgezuiverd voor de lozing.
Door de borgings- en mitigatiemogelijkheden zijn er geen effecten op de kwaliteit van bodem en oppervlaktewater. 115 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Variant geothermie Aanlegfase Voor de aanleg van de HTO wordt grondwater (ontwikkelwater) onttrokken en geloosd. Deze lozing gebeurt veelal in een vuilwaterriool [Wilk & Kleinlugtenbelt, 2024]. Hierdoor heeft dit proces geen effect op de grondwaterkwaliteit. Tijdens het boren van een geothermieput komt boorspoeling in contact met de doorboorde watervoerende lagen. Er wordt gebruik gemaakt van een boorvloeistof op waterbasis. Over het algemeen gaat het hierbij om kleine hoeveelheden en is de indringing zeer beperkt. Bij boringen voor geothermie worden aardlagen doorboord, waardoor lekkages kunnen ontstaan tussen bodemlagen. Dit verandert mogelijk de stroming van het grondwater. Dit kan een negatieve invloed hebben op het grondwater en daarom is de aanlegfase negatief (-) beoordeeld. Gebruiksfase In de gebruiksfase van de geothermiebron lopen de risico’s voor de grondwaterkwaliteit vooral via het formatiewater. Formatiewater is water dat in de poriën van diepe gesteentelagen voorkomt en daar al sinds de vorming van die lagen opgesloten zit. Het water wordt omhoog gepompt, via een warmtewisselaar verwarmd en vervolgens weer in de geothermieput geïnjecteerd.
Het zoutere formatiewater kan corrosie aan stalen leidingen veroorzaken; samen met de hoge druk in de put bestaat het risico op lekkage en verontreiniging van zoet water. Zout water is moeilijk uit grondwater te verwijderen. Daarnaast heeft verontreiniging een negatief effect op de kwaliteit van grondwater. Het water dat uit een geothermieput wordt opgepompt heeft een temperatuur van 70–90 °C. Dit is veel warmer dan het grondwater dat dichter bij het oppervlak ligt, dat meestal een temperatuur 10–15 °C heeft. Door deze warmte kan het omliggende grondwater opwarmen. Uit modellen blijkt dat, als het grondwater niet stroomt, de temperatuur op een afstand van 100 meter na 40 jaar ongeveer 1,5 °C stijgt [STOWA]. Als er wel stroming is in het grondwater, kan de warmte zich verder verspreiden en een ‘warmtepluim’ vormen die zich stroomafwaarts beweegt. Deze vorm van warmteverspreiding stabiliseert na 3 tot 10 jaar. Op enkele honderden meters kan de temperatuur 1,5 °C zijn gestegen. Naast het mengen van warm en koud water door stroming kan de hogere temperatuur giftige (sporen)elementen beter oplossen.
[TNO-onderzoek] wijst uit dat chemische en microbiologische effecten door warmte-uitstraling beperkt blijven tot een straal van circa 100 meter rond de producerende put, hoewel menging afhankelijk is van zoutgehalten en hogere temperaturen voor microbiologische activiteit en oplosbaarheid van giftige (sporen)elementen. De risico’s voor warmte-uitstraling en chemische/microbiologische veranderingen rondom de geothermieput blijven lokaal beperkt tot ongeveer 100 meter rond de put. Aangezien er geen drinkwaterwinningsgebieden in het potentiegebied liggen, wordt drinkwaterkwaliteit niet direct beïnvloed. Bij HTO-doubletten wordt grondwater gebruikt om op te pompen en vervolgens in de bodem opgeslagen. Dit is een gesloten systeem en verandert de grondwaterkwaliteit niet. Daarnaast wordt er voor onderhoud een aantal keer per jaar een hoeveelheid grondwater (spuiwater) onttrokken met het maximale debiet. Evenals het ontwikkelwater wordt dit doorgaans bij het vuilwaterriool geloosd [Wilk & Kleinlugtenbelt, 2024] en is er geen effect op de grondwaterkwaliteit. De gebruiksfase wordt negatief (-) beoordeeld en monitoring en mitigatiemaatregelen zijn nodig om drinkwaterbronnen en de zoetwatervoorziening te beschermen.
116 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Variant datathermie Aanlegfase Bij het aanleggen van een WKO wordt voor de boringen gebruik gemaakt van boorspoelingen en werkwater. De boorspoeling is gemaakt van bentoniet, een in de natuur voorkomende natrium-kleisoort met deeltjes die zo klein zijn dat ze de grond waterdicht kunnen maken. Vanwege deze maatregelen wordt de aanlegfase als neutraal (0) beoordeeld. Gebruiksfase In de gebruiksfase onttrekken de WKO’s grondwater en voeren dit terug uit warmtebronnen en het warmtenet. Dit kan in de gebruiksfase de natuurlijke grondwaterstroming hydrologisch beïnvloeden, doordat veranderingen in stromingsrichting en -snelheid kunnen optreden, met mogelijke gevolgen voor grondwaterstanden en interferentie met andere onttrekkingen of bronnen. Thermisch ontstaan rondom de bronnen een warme en een koude bel, waardoor de temperatuurhuishouding in de aquifer verandert, wat invloed kan hebben op hydrochemische processen, de mobiliteit van sporenelementen en in sommige gevallen de microbiologische samenstelling. Het onttrekken en terugpompen van grondwater door WKO’s leidt tot menging van verschillende watertypen. De invloed is groot in lagen met een uiteenlopende watersamenstelling. Menging van zuurstofrijk en ijzerrijk grondwater kan tot putverstopping leiden.
Wanneer veel WKO’s in elkaar hydrologische invloedssfeer staan kan verontreiniging sneller verspreiden, ook kan de natuurlijke afbraak van verontreinigingen worden gestimuleerd. Daarnaast kunnen WKO’s in diepere watervoerende pakketten door lekstromen of onvoldoende afdichtingen verontreinigingen naar lagere grondwaterlagen brengen. Hierdoor kunnen drinkwaterwinningen worden beïnvloed. Daarom wordt er een negatief effect (-) verwacht op het grondwater. Variant aquathermie Aanlegfase Bij aquathermie zijn de effecten vergelijkbaar met datathermie, vanwege de maatregelen wordt de aanlegfase als neutraal (0) beoordeeld. Gebruiksfase In de gebruiksfase zijn de effecten vergelijkbaar met datathermie. Voor aquathermie zijn meer WKO’s nodig om warmte op te slaan. Vanwege de mogelijke negatieve effecten van WKO’s op grondwater wordt aquathermie in de gebruiksfase negatief (-) beoordeeld. Alternatief 2 - ZLT-Warmtenet Variant datathermie Aanlegfase In de aanlegfase zijn de effecten van de variant datathermie hetzelfde als beschreven bij alternatief 1 - MT- warmtenet. De aanlegfase wordt als neutraal (0) beoordeeld. Gebruiksfase In de gebruiksfase zijn de effecten van de variant datathermie hetzelfde als beschreven bij alternatief 1 - MT- warmtenet. De gebruiksfase wordt als negatief (-) beoordeeld.
Variant aquathermie Aanlegfase In de aanlegfase zijn de effecten van de variant aquathermie hetzelfde als beschreven bij alternatief 1 - MT- warmtenet. De aanlegfase wordt als neutraal (0) beoordeeld. 117 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Gebruiksfase In de gebruiksfase zijn de effecten van de variant aquathermie hetzelfde als beschreven bij alternatief 1 - MT-warmtenet. De gebruiksfase wordt als negatief (-) beoordeeld. Alternatief 3 - Warmtepomp Variant bodemwarmtepomp Aanlegfase Tijdens de aanleg van bodemwarmtepomp-systemen kan boorspoeling risico’s opleveren voor de ondergrond. Boorspoeling bevat additieven zoals betoniet of polymeren. Het risico is laag omdat betoniet inert is en polymeren biologisch afbreekbaar zijn. Bij de aanleg kunnen de scheidende lagen doorboord worden. Het drukverschil tussen deze lagen kan tot menging van grondwater leiden en daarmee de verspreiding van verontreinigingen. Bij bodemwarmtepompen bestaat bovendien een aanzienlijk risico dat het boorgat na boring niet goed wordt afgedicht, wat lekkage en verspreiding kan vergroten. [KWR] heeft in worst-case scenario’s berekend dat de flux tussen lagen tot circa 1 meter per dag kan bedragen. Menging beïnvloedt de grondwaterkwaliteit vooral via lekkages en is afhankelijk van de huidige kwaliteit van het grondwater.
In de aanlegfase zijn bodemwarmtepompen als zeer negatief (--) beoordeeld. Gebruiksfase Tijdens de aanleg van bodemwarmtepomp-systemen kan het werkwater risico’s opleveren voor de ondergrond. Werkwater mag geen slechtere kwaliteit hebben dan het omringende grondwater. Het gebruik van drinkwater als werkwater vormt geen extra risico voor de grondwaterkwaliteit. In de gebruiksfase zijn bodemwarmtepompen neutraal (0) beoordeeld. Variant lucht-water-warmtepomp Aanlegfase Voor de aanlegfase van de lucht-water-warmtepomp worden er geen effecten verwacht op grondwater en is daarom neutraal (0) beoordeeld. Gebruiksfase Voor de gebruiksfase van de lucht-water-warmtepomp worden er geen effecten verwacht op grondwater en is daarom neutraal (0) beoordeeld. Effectbeoordeling Tabel 9.23 toont de effectbeoordeling voor grondwater. Tabel 9.23 Effectbeoordeling grondwater Alternatief MT- Warmtenet ZLT- Warmtenet Warmtepomp Variant Geo- thermie Data- thermie Aqua- thermie Data- thermie Aqua- thermie Bodem- warmtepomp Lucht-water- warmtepomp aanlegfase - 0 0 0 0 -- 0 gebruiks- fase - - - - - 0 0 118 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Mitigerende maatregelen De boringen voor geothermie vallen onder een verplicht kwaliteitsboringsregime (protocol BRL SIKB 2100) dat de menging tussen grondwaterlagen moet voorkomen.
Voorafgaand aan de boring wordt er vooronderzoek uitgevoerd naar bodemverontreiniging en maatregelen genomen waarmee getracht wordt verontreiniging van het grondwater te voorkomen. 9.3.5 Drinkwater Ingreep-effectrelaties In paragraaf 9.3.4 is ingegaan op de effecten in grondwaterbeschermingsgebieden. Deze gebieden zijn aangewezen ter bescherming van de drinkwaterwinning, waardoor effecten door zouden kunnen werken in effecten op drinkwater. Een mogelijk ander effect is dat de leidingen van het warmtenet, waar warm water doorheen stroomt, warmte kunnen afgeven aan nabijgelegen drinkwaterleidingen. Deze thermische invloed kan leiden tot een opwarming van het drinkwater, wat gevolgen kan hebben voor de kwaliteit ervan, doordat er bij hogere temperaturen een grotere kans is op bacteriële groei. Wetgeving en beleid In tabel 9.24 wordt de belangrijkste wetgeving en beleid rondom het criterium drinkwater omschreven. Tabel 9.24 Wetgeving en beleid drinkwater Wettelijk- en beleidskader Omschrijving internationaal Europese drinkwaterrichtlijn de Drinkwaterrichtlijn stelt eisen aan de kwaliteit van drinkwater in de Europese Unie en is gericht op de bescherming van de gezondheid van inwoners. De richtlijn bevat minimumeisen voor de kwaliteit van drinkwater, inclusief normen voor verschillende microbiologische, chemische en fysische parameters.
Daarnaast moedigt de richtlijn lidstaten aan om maatregelen te nemen ter bescherming van waterbronnen tegen verontreiniging en om de beschikbaarheid van schoon drinkwater te waarborgen nationaal drinkwaterwet de Drinkwaterwet is in lijn met de Europese Drinkwaterrichtlijn. De drinkwaterbedrijven moeten voldoen aan de eisen die in deze wet gesteld zijn met betrekking tot productie, distributie en levering van veilig en schoon drinkwater. De wet vereist dat drinkwaterbedrijven zorgen voor een goede waterbron en het beschermen van deze bronnen tegen verontreiniging omgevingswet de omgevingswet omvat bepalingen die zorgen voor een integrale aanpak van waterbeheer, waarbij de bescherming van bronnen voor drinkwater, de kwaliteit van drinkwater en de beschikbaarheid ervan centraal staan. De wet stelt eisen aan activiteiten die invloed hebben op de drinkwatervoorziening, zoals grondwaterwinning en de aanleg van infrastructuur. Daarnaast moeten gemeenten en waterschappen samenwerken om de drinkwatervoorziening te waarborgen, waarbij participatie van belanghebbenden en afstemming met andere wet- en regelgeving, zoals de Drinkwaterwet, essentieel zijn provinciaal Regionaal Waterprogramma Noord- Holland 2022–2027 dit programma richt zich op het veiligstellen van voldoende en schoon water voor de toekomst.
Noord-Holland werkt samen met drinkwaterbedrijven en de waterschappen om waterwinningen te beschermen en nieuwe bronnen te onderzoeken. De provincie stelt regels voor activiteiten in grond- en oppervlaktewaterbeschermingszones om verontreiniging van drinkwaterbronnen te voorkomen. Hiermee wordt uitvoering gegeven aan de Drinkwaterwet en de Omgevingsvisie Noord-Holland 2050, waarin een duurzame drinkwatervoorziening een kernopgave is regionaal 119 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Wettelijk- en beleidskader Omschrijving Waterschapsverordening Amstel, Gooi en Vecht (AGV) de Waterschapsverordening AGV bevat regels voor het beheer van waterkeringen, oppervlaktewater en grondwater binnen een sterk verstedelijkt en waterrijk gebied. De verordening richt zich op het beschermen van waterkwaliteit en -kwantiteit, met specifieke aandacht voor het behoud van bronnen die van belang zijn voor de drinkwatervoorziening. AGV reguleert activiteiten die invloed kunnen hebben op de waterkwaliteit, zoals lozingen, werkzaamheden in en nabij watergangen en het gebruik van milieubelastende stoffen. De verordening sluit hierbij aan op landelijke regelgeving, zoals de omgevingswet en de Drinkwaterwet en bevordert zo een veilige en duurzame drinkwatervoorziening Onderzoeksmethodiek Voor het aspect drinkwater is de methodiek gebaseerd op locatie-analyse en expert judgement.
Er wordt ingeschat of de nabijheid van warmte-infrastructuur risico’s oplevert voor opwarming of verstoring van leidingen. Voor elke wijk wordt aan de hand van de complexiteitskaart van de ondergrond ingeschat of er met de ligging van de drinkwaterleidingen aan de afstandsnormen tussen warmteleidingen en drinkwaterleidingen van Vewin kan worden voldaan. Normen van Vewin Bij parallelligging is de basisafstand tussen een drinkwaterleiding en een warmteleiding 1,5 meter (dagmaat). Indien 1,5 meter niet haalbaar is, kunnen kleinere afstanden toegepast worden. Dit is een minimale afstand van 1,0 meter voor een lengte tot maximaal 100 meter (maximaal 25 % van de drinkwaterleidinglengte in een buurt), of een minimale afstand van 0,5 meter voor een lengte tot maximaal 5 meter (maximaal 5 % van de drinkwaterleidinglengte in een buurt). Afstanden onder 1,0 meter zijn alleen toegestaan bij technische noodzaak (bijvoorbeeld obstakels) en onderbouwd door onderzoek naar thermische beïnvloeding. Bij kruisingen geldt een minimale afstand van 0,25 meter, behalve als zettingen optreden, dan is extra toetsing vereist. Voor een afwijking is een risicoanalyse nodig. Hierin kunnen scenario’s uitgewerkt worden waarbij de afstand kleiner is als de norm, en meegewogen worden of extra maatregelen of isolatie bijdragen aan het veilig houden van het drinkwater.
Ook kunnen afspraken gemaakt worden over monitoring en evaluatie, waarbij met meetpunten nabij drinkwaterleidingen de daadwerkelijke temperatuurimpact geverifieerd kan worden. Beoordelingsschaal Tabel 9.25 geeft de beoordelingsschaal voor het criterium drinkwater weer. De tekens ++ betekenen heel positief, + is positief, 0 is neutraal, - is negatief, en -- is zeer negatief. Tabel 9.25 Beoordelingsschaal invloed op drinkwater Score Toelichting ++ niet van toepassing + niet van toepassing 0 het onderzochte alternatief veroorzaakt geen verandering in de kwaliteit van het drinkwater in de leidingen in vergelijking met de referentiesituatie - in het onderzochte alternatief is er een risico op verslechtering van de kwaliteit van het drinkwater. er is echter voldoende ruimte in de ondergrond waardoor met maatregelen dit voorkomen kan worden -- in het onderzochte alternatief is er een risico op verslechtering van de kwaliteit van het drinkwater. er is beperkte ruimte in de ondergrond waardoor met maatregelen dit niet voorkomen kan worden 120 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Effectbeschrijving Warmtenetleidingen kunnen warmte afgeven aan nabijgelegen drinkwaterleidingen, waardoor het drinkwater opwarmt en de kans op bacteriële groei toeneemt.
Alternatief 1 - MT-Warmtenet Bij dit alternatief wordt warmte geleverd vanuit het warmteoverdrachtstation op middentemperatuur. Het warmtenet is circa 201 km. Door de transporttemperaturen (75 °C) kan de bodem binnen 0,5 meter van de warmteleiding 2 tot 3 graden opwarmen, waardoor nabijgelegen drinkwaterleidingen mogelijk opgewarmd worden [Blokker & Pan, 2022]. Vooral in dichtbebouwde gebieden met complexe ondergrond kan dit risico toenemen omdat er mogelijk afgeweken moet worden van de Vewin afstandsnormen. Echter is het mogelijk om op de plekken waar afgeweken moet worden op de Vewin afstandsnormen herinrichting van de ondergrond te overwegen. Op basis van deze effecten is dit alternatief negatief (-) beoordeeld. Alternatief 2 - ZLT-Warmtenet Bij dit alternatief wordt warmte geleverd vanuit het warmteoverdrachtstation op zeer lage temperatuur. Hier wordt de warmte pas bij de woning door een water-water warmtepomp verder opgewaardeerd. Door de zeer lage transporttemperaturen (25 °C) is de invloed op de bodemtemperatuur en daarom drinkwaterkwaliteit verwaarloosbaar [Blokker & Pan, 2022]. Op basis van deze effecten is dit alternatief neutraal (0) beoordeeld. Alternatief 3 - Warmtepomp Bij dit alternatief vindt de warmteproductie lokaal plaats in de woningen via warmtepompen.
Omdat dit alternatief geen collectieve warmteleidingen in de straten vereist, treden er geen directe thermische effecten op drinkwaterleidingen op. Lokale installaties in en rond de woningen, zoals binnen- en buitenunits, zijn wel nodig, maar deze hebben geen invloed op de ondergrondse drinkwaterinfrastructuur. Op basis van deze effecten is dit alternatief neutraal (0) beoordeeld. Effectbeoordeling Tabel 9.26 toont de effectbeoordeling voor drinkwater. Tabel 9.26 Effectbeoordeling drinkwater Alternatief MT- Warmtenet ZLT- Warmtenet Warmtepomp Variant Geo- thermie Data- thermie Aqua- thermie Data- thermie Aqua- thermie Lucht-water- warmtepomp Bodem- warmtepomp gebruiks- fase - - - 0 0 0 0 Mitigerende maatregelen Warmtenetleidingen kunnen extra geïsoleerd worden om negatieve effecten op drinkwaterleidingen bij de toepassing van warmteoplossingen te voorkomen. Daarnaast kan, zoals al gesuggereerd in de effectbeschrijving, de ondergrond integraal worden heringericht om negatieve effecten te beperken. Voor warmtenetten zal dit daarom niet een onderscheidend effect zijn. Wel moet voldoende afstand (minimaal 1,5 meter) worden gehouden tussen het warmtenet en de waterleidingen (bron: Vereniging van Waterbedrijven in Nederland). 9.3.6 Oppervlaktewater Ingreep-effectrelaties Een aquathermie-installatie haalt warmte uit het oppervlaktewater.
Dit zorgt voor een daling van de watertemperatuur van het oppervlaktewater. Dit temperatuurverschil kan gevolgen hebben voor het 121 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief waterleven en voor andere fysisch-chemische processen in het water. Een verlaging van de watertemperatuur vertraagt processen (zoals de groei van waterplanten), wat op zijn beurt het voedselaanbod van vissen kan verlagen. Daarentegen vermindert de lagere temperatuur de kans op zuurstofgebrek. Er kunnen bij het gebruik van aquathermie uit oppervlaktewater ook fysieke effecten op het waterleven optreden wanneer oppervlaktewater langs filters en een warmtewisselaar stroomt. Ten slotte is er voor de aanleg van funderingen van warmteonderstations, transformatorstations en het aanleggen van warmteleidingen en elektriciteitskabels bemaling nodig. Bemaling zorgt ervoor dat de grondwaterstand plaatselijk wordt verlaagd, en het opgepompte water naar het oppervlaktewater wordt geloosd. Dit kan de oppervlaktewaterkwaliteit beïnvloeden door verandering in temperatuur, zuurstofniveau en eventuele verspreiding van vervuiling uit het grondwater. Wetgeving en beleid In tabel 9.27 wordt de belangrijkste wetgeving en beleid rondom het criterium oppervlaktewater omschreven.
Tabel 9.27 Wetgeving en beleid oppervlaktewater Wettelijk- en beleidskader Omschrijving internationaal Kaderrichtlijn water (Krw) Europese richtlijn met als doel het oppervlaktewater en grondwater in Europa te verbeteren nationaal omgevingswet de omgevingswet speelt een belangrijke rol in het beheer en de bescherming van oppervlaktewater. De wet bevordert een integrale benadering van waterbeheer, waarbij het functioneren van waterlichamen, de kwaliteit van het oppervlaktewater en de ecologie centraal staan. Activiteiten die invloed hebben op oppervlaktewater, zoals bouwwerkzaamheden en lozingen, zijn onderworpen aan vergunningseisen en milieutoetsen. Daarnaast benoemt de wet de noodzaak van afstemming met andere relevante beleidskaders, zoals de Kaderrichtlijn Water provinciaal Regionaal Waterprogramma Noord-Holland 2022-2027 in dit programma ligt de nadruk op het verbeteren van de kwaliteit en ecologische gezondheid van het oppervlaktewater. De provincie werkt aan het behalen van de doelen uit de KRW door maatregelen zoals schonere lozingen, natuurvriendelijke oevers en het herstel van waterverbindingen.
Daarnaast wordt ingezet op klimaatadaptatie door extra berging, waterconservering en een robuuster watersysteem dat beter bestand is tegen droogte en hevige neerslag regionaal Waterschapsverordening Amstel, Gooi en Vecht (AGV) binnen het beheergebied van AGV speelt het behoud van een goede oppervlaktewaterkwaliteit een centrale rol. De Waterschapsverordening bevat regels om verontreiniging te voorkomen, bijvoorbeeld bij lozingen van afval- of hemelwater, het toepassen van bestrijdingsmiddelen en het uitvoeren van werkzaamheden aan oevers en watergangen. Het stedelijke karakter van het gebied vraagt om een zorgvuldige afstemming tussen waterbeheer, riolering en ruimtelijke ontwikkeling. Zo draagt AGV bij aan schoon en gezond oppervlaktewater dat ook van belang is voor recreatie en als bron voor drinkwaterproductie Gemeentelijk Waterplan Diemen (2010- 2028) in het Waterplan Diemen is het beheer van oppervlaktewater bedoeld om wateroverlast, verdroging en matige waterkwaliteit tegen te gaan.
De gemeente werkt samen met Waterschap AGV en het regionale waterbedrijf aan maatregelen zoals het verbreden van watergangen, aanleggen van natuurvriendelijke oevers en verbeteren van de doorstroming van sloten en singels 122 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Onderzoeksmethodiek In het effectenonderzoek naar oppervlaktewater worden de ingreep-effectrelaties van de alternatieven verder uitgediept. Zo wordt er gekeken naar de verwachtte nodige bemaling, en de resultaten van onderzoeken naar aquatische effecten van aquathermie. Met deze informatie wordt per alternatief bepaald welke onderdelen van het warmtesysteem mogelijke aanzienlijke effecten kunnen hebben. Beoordelingsschaal Tabel 9.28 geeft de beoordelingsschaal voor het criterium oppervlaktewater weer. De tekens ++ betekenen heel positief, + is positief, 0 is neutraal, - is negatief, en -- is zeer negatief.
Tabel 9.28 Beoordelingsschaal invloed op oppervlaktewater Score Toelichting ++ de oppervlaktewaterkwaliteit verbetert permanent + de oppervlaktewaterkwaliteit verbetert tijdelijk 0 de oppervlaktewaterkwaliteit blijft gelijk - de oppervlaktewaterkwaliteit verslechtert tijdelijk -- de oppervlaktewaterkwaliteit verslechtert permanent Effectbeschrijving Alternatief 1 - MT-Warmtenet Bij het aanleggen van ondergrondse leidingen in open ontgravingen kan op verschillende plekken grondwater onttrokken moeten worden. Het vrijgekomen bemalingswater moet worden geloosd op nabijgelegen oppervlaktewater. Een verandering van de waterkwaliteit door deze lozing is onwenselijk, omdat dit negatieve effecten kan hebben op natuur en leefomgeving. Het doel van de Kaderrichtlijn water is dat de aangewezen waterlichamen in de EU uiterlijk in 2027 een goede kwaliteit bereiken. Dit houdt in dat zowel de chemische als de ecologische toestand van deze waterlichamen aan vastgestelde normen moet voldoen. Een goede kwaliteit betekent dat de watercondities zo dicht mogelijk bij een natuurlijke, nauwelijks door menselijke activiteiten beïnvloede toestand liggen, zonder dat er sprake is van significante achteruitgang ten opzichte van de huidige situatie.
In de effectbeoordeling wordt ervan uitgegaan dat robuuste watersystemen kleine veranderingen kunnen adapteren zonder dat dit effect heeft op de waterkwaliteit. Variant geothermie Voor geothermie worden er geen aanvullende effecten verwacht op oppervlaktewater. Deze variant is neutraal (0) beoordeeld. Variant datathermie Voor datathermie worden er geen aanvullende effecten verwacht op oppervlaktewater. Deze variant is neutraal (0) beoordeeld. Variant aquathermie Voor dit alternatief is het gebruik van aquathermie het grootste risico voor effecten op oppervlaktewater. Het gebruik van oppervlaktewater voor warmtewinning (aquathermie) kan leiden tot aquatische effecten door veranderingen in temperatuur en waterkwaliteit, wat mogelijk effecten heeft op ecosystemen zoals vissen, planten en micro-organismen [STOWA]. 123 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Aquathermie beïnvloedt het watersysteem in de eerste plaats doordat warmte uit het oppervlaktewater wordt onttrokken en het water als kouder water teruggeplaatst wordt. Dit kan de fysisch‑chemische processen en biologische processen veranderen. Lagere temperaturen kunnen de groei van waterplanten en algen vertragen en de balans van zuurstof en voedingsstoffen beïnvloeden. Voor vissen en andere waterdieren kan dit de timing van hun levenscycli verstoren.
Daarnaast passeert het water de installatie via filters, pompen en warmtewisselaars. Kleine organismen zoals fytoplankton, zoöplankton en larven kunnen hierdoor beschadigd raken. Dit kan invloed hebben op het voedselweb. De door de installatie geïnduceerde stroming is meestal klein maar kan in stilstaande wateren toch de samenstelling van soorten beïnvloeden. De totale ecologische impact hangt wel sterk af van lokale omstandigheden zoals debiet, nutriëntenbelastingen en monitoring. Op basis van deze effecten is dit alternatief negatief (-) beoordeeld. Alternatief 2 - ZLT-Warmtenet Voor een ZLT-warmtenet moet net zoals bij een MT-warmtenet het grondwaterpeil worden verlaagd bij aanleg. Er wordt echter geen verslechtering verwacht. Variant datathermie Voor datathermie worden er geen aanvullende effecten verwacht op oppervlaktewater. Deze variant is neutraal (0) beoordeeld. Variant aquathermie De effecten van aquathermie voor een ZLT-warmtenet zijn hetzelfde beoordeeld als bij een MT-warmtenet. De beoordeling is negatief (-). Alternatief 3 - Warmtepomp Het gebruik van volledig elektrische verwarming heeft nagenoeg geen direct effect op oppervlaktewater, omdat er geen warmte uit oppervlaktewater wordt gehaald. De beoordeling is neutraal (0). Effectbeoordeling Tabel 9.29 toont de effectbeoordeling voor oppervlaktewater.
Tabel 9.29 Effectbeoordeling oppervlaktewater Alternatief MT- Warmtenet ZLT- Warmtenet Warmtepomp Variant Geo- thermie Data- thermie Aqua- thermie Data- thermie Aqua- thermie Lucht-water- warmtepomp Bodem- warmtepomp gebruiks- fase 0 0 - 0 - 0 0 Mitigerende maatregelen Om de effecten van aquathermie op oppervlakte te beperken kan de plaatsing van warmtewisselaars en de teruglozingstemperaturen worden aangepast. Bij een warmtewisselaar aan wal wordt het oppervlaktewater ingenomen en teruggevoerd, met temperatuurverschillen groter dan 5 °C. Door de warmtewisselaar in het water te plaatsen wordt de thermische impact beperkt. Ook kan een WKO de piekbelasting van het oppervlaktewater beperken. Door de opslag wordt de energie over seizoenen verspreid, de zomerse warmte wordt in de winter gebruikt. Dit voorkomt kortdurende temperatuurpieken die de waterkwaliteit en ecologie belasten. 124 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 9.4 Natuur en biodiversiteit In de effectenstudies op het thema natuur en biodiversiteit worden de effecten in beeld gebracht voor de onderzoek aspecten beschermde soorten en beschermde gebieden, zowel tijdens de aanleg- als gebruiksfase. 9.4.1 Beschermde gebieden Ingreep-effectrelaties Het realiseren van het warmteprogramma kan mogelijk leiden tot aantasting van de natuurwaarden van beschermde natuurgebieden in en rondom de gemeente Diemen.
Binnen het warmteprogramma worden verschillende ingrepen voorzien die mogelijke effecten op deze beschermde gebieden kunnen veroorzaken. Graven en boren Bodemroerende werkzaamheden in de aanlegfase kunnen leiden tot aantasting van bodem- en vegetatiestructuren, verstoring van ecologische continuïteit en mogelijke veranderingen in hydrologische processen. Daarnaast kunnen bodemroerende werkzaamheden ook indirecte effecten veroorzaken zoals verzanding of vervuiling van nabijgelegen beschermde gebieden. Dit risico is vooral relevant bij grootschalige ingrepen, zoals de aanleg van een geothermiebron of een WKO. Het is echter niet aannemelijk dat dergelijke ingrepen direct binnen een beschermd gebied worden gerealiseerd. Ruimtebeslag Plaatsing van installaties of gebouwen kan leiden tot verlies van leefgebied, fragmentatie van het landschap en uitsluiting van functies of kernkwaliteiten van het beschermde gebied. Temperatuurverandering Wijzigingen in bodem- of watertemperatuur door aanleg of exploitatie kunnen leiden tot veranderingen in habitatcondities, bodemprocessen en hydrologie, met mogelijke gevolgen voor de kernkwaliteiten van het gebied [Bonte et al., 2011].
Chemische lekkage Vrijkomen van stoffen (zoals koelmiddelen, boorvloeistoffen, antivries, corrosieremmers) kan bodem- en waterkwaliteit aantasten, wat invloed heeft op de ecologische structuur en kernkwaliteiten van beschermde gebieden [Bonte et al., 2011]. Stikstofuitstoot De aanleg en exploitatie van technieken en installaties ten behoeve van het implementeren van het warmteprogramma kunnen door hun stikstofuitstoot leiden tot depositie van stikstof op nabijgelegen beschermde natuurgebieden. Significante stikstofdepositie kan optreden bij het boren van putten, installatiewerkzaamheden, het eventueel affakkelen van gas, het transport van materieel en personeel. Verstoring Geluid, trillingen, licht en menselijke activiteit tijdens aanleg, gebruik of onderhoud kunnen leiden tot tijdelijke of permanente verstoring van kernkwaliteiten zoals rust, ongestoord gebruik van het gebied en visuele integriteit. Verandering grondwaterstand Aanleg of exploitatie van diepe boringen of warmteopslag kan leiden tot wijziging van grondwaterstanden of stromingspatronen, met gevolgen voor hydrologie, bodemvocht en vegetatiestructuur binnen het beschermde gebied [Bonte et al., 2011]. Wetgeving en beleid In tabel 9.30 wordt de belangrijkste wetgeving en beleid rondom het criterium beschermde gebieden omschreven.
Tabel 9.30 Wetgeving en beleid beschermde gebieden Wettelijk- en beleidskader | Omschrijving internationaal Vogelrichtlijn (2009/147/EG) | Europese richtlijnen gericht op de bescherming van wilde vogelsoorten, dier- en & Habitatrichtlijn (92/43/EEG) | plantensoorten en hun natuurlijke leefgebieden. Lidstaten zijn verplicht om een gunstige staat van instandhouding te waarborgen. Effecten van ingrepen moeten worden beoordeeld via een toetsing aan deze richtlijnen; bij significante effecten geldt een vergunningplicht Bernverdrag (1979) | internationaal verdrag ter bescherming van wilde planten en dieren en hun leefgebieden, met nadruk op bedreigde en kwetsbare soorten. Vormt de basis voor de Europese Vogel- en Habitatrichtlijnen Convention on Biological | mondiaal verdrag over behoud van biodiversiteit, duurzaam gebruik van ecosystemen en Diversity (CBD, 1992) | eerlijke verdeling van voordelen uit genetische bronnen. Richtinggevend voor nationale en provinciale soortenbescherming nationaal omgevingswet | de omgevingswet regelt de bescherming van soorten als onderdeel van de fysieke leefomgeving. De voormalige Wet natuurbescherming is hierin opgenomen. De wet bevat verboden op het opzettelijk doden, vangen of verstoren van beschermde dieren en op het beschadigen of vernielen van voortplantings- en rustplaatsen.
Voor ingrepen die hiermee in strijd kunnen zijn, is een vergunning of ontheffing vereist besluit activiteiten leefomgeving | uitvoeringsbesluit onder de omgevingswet die bepaalt wanneer en onder welke (Bal) | voorwaarden activiteiten met mogelijke effecten op beschermde soorten zijn toegestaan. Legt zorgplicht en ontheffingsvereisten vast Natuurnetwerk Nederland (NNN) | landelijk netwerk van ecologisch verbonden natuurgebieden en verbindingszones. Draagt bij aan behoud en versterking van leefgebieden van beschermde soorten. Nieuwe ingrepen binnen of nabij het NNN worden getoetst aan kernkwaliteiten en verbindende functies provinciaal Omgevingsvisie & | provinciale uitwerking van nationale natuur- en soortenbeschermingsregels. Regelt de Omgevingsverordening Noord- | begrenzing, bescherming en compensatie binnen het NNN en geeft invulling aan de Holland | provinciale zorgplicht voor soorten Onderzoeksaanpak Voor het onderzoek naar de effecten van het warmteprogramma op beschermde natuurgebieden worden de alternatieven en de ligging van vastgestelde natuurgebieden (Natura 2000, NNN, weidevogel- en ganzenfoerageergebieden) gekoppeld. Deze informatie vormt de basis voor de effectbeoordeling. Er wordt onderscheid gemaakt tussen directe locatiespecifieke ingrepen (zoals ruimtebeslag, graaf- en boorwerkzaamheden) en afstandsgebonden effecten, met name stikstofdepositie.
Stikstofdepositie wordt uitsluitend voor geothermie in beeld gebracht, gezien de relatief hoge uitstoot bij aanleg [Antea Group, 2021]. Voor andere technieken is de bijdrage aanzienlijk lager, omdat deze werkzaamheden minder zwaar materiaal vereisen. Daarnaast kunnen deze werkzaamheden ook eventueel met elektrisch materieel worden uitgevoerd. Rond geothermiegebieden wordt een straal van 7 km gehanteerd op basis van eerdere metingen in Delft en Den Haag. Deze afstand is indicatief op basis van eerdere berekeningen: in Delft bleek dat op 12 kilometer afstand geen merkbaar effect optrad, terwijl in Den Haag nog een kleine stikstofdepositie (0,01–0,02 mol/ha/jaar) werd gemeten op Natura 2000-gebieden op 7 en 2 kilometer afstand. De onderzoeksmethode maakt de afstandsgebonden effecten inzichtelijk. Voor de directe, locatiespecifieke ingrepen wordt aangenomen dat deze plaatsvinden buiten de beschermde gebieden. Daarmee kunnen deze effecten op voorhand worden uitgesloten. Op gemeenteniveau worden potentiekaarten en kaarten van stikstofgevoelige gebieden via GIS-analyse gecombineerd. Dit geeft een gemeentebreed beeld van mogelijke effecten op beschermde gebieden. 125 | 209 | Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 126 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Beoordelingsschaal Tabel 9.31 toont de beoordelingsschaal voor het criterium beschermde gebieden.