Plan-MER_Warmteprogramma Diemen
Tekst van het document
Indien plaatsing binnenshuis niet mogelijk is en een warmtepomp op maaiveldniveau aan de voor- of achterzijde van een gebouw wordt geplaatst, kan een akoestische omkasting worden toegepast om geluidshinder te beperken. Daarnaast kunnen geluidseffecten worden verminderd door warmtepompen met een avond- en nachtmodus toe te passen. Deze functie verlaagt het geluidsniveau tussen 19:00 en 7:00 met ongeveer 5 dB(A). Voor deze periodes mag de geluidseis tijdelijk worden verhoogd tot 45 dB(A), waardoor de hinder tijdens de avond- en nachtelijke uren verder wordt beperkt. 9.1.2 Geïnduceerde seismiciteit en trillingen Ingreep-effectrelaties Geïnduceerde seismiciteit is aardbevingsactiviteit die direct of indirect wordt veroorzaakt door menselijke activiteiten, zoals geothermie. De meest voor de hand liggende bron van bij geïnduceerde seismische activiteit bij geothermie projecten zijn heractivatie van geologische breuklijnen tijdens het boren of bij gebruik van geothermieputten.
88 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Aan de andere kant zijn trillingen vaak lokale, continue of periodieke bewegingen van de ondergrond of bouwwerken. Er zijn verschillende soorten trillingen die voortkomen uit diverse bronnen en die kunnen optreden bij de aanleg en het gebruik van warmtenetten, aardwarmte-installaties en gerelateerde infrastructuren. Geïnduceerde seismiciteit door heractivatie van breuken tijdens het boren Geïnduceerde seismiciteit is aardbevingsactiviteit die direct of indirect wordt veroorzaakt door menselijke activiteiten, zoals geothermie. De meest voor de hand liggende bron van bij geïnduceerde seismische activiteit bij geothermie projecten zijn heractivatie van geologische breuklijnen tijdens het boren of bij gebruik van geothermieputten. Aan de andere kant zijn trillingen vaak lokale, continue of periodieke bewegingen van de ondergrond of bouwwerken. Er zijn verschillende soorten trillingen die voortkomen uit diverse bronnen en die kunnen optreden bij de aanleg en het gebruik van warmtenetten, aardwarmte-installaties en gerelateerde infrastructuren. Geïnduceerde seismiciteit door druk- en temperatuurverschillen bij gebruik geothermieputten In de gebruiksfase van een geothermiedoublet wordt water van verschillende temperatuurniveaus geïnjecteerd en opgepompt uit de diepe ondergrond.
Door het pompen kunnen drukverschillen ontstaan, en door de temperatuurverschillen kunnen gesteenten zwellen en krimpen. Dit kan leiden tot spanningstoenames in de ondergrond. Als deze effecten optreden in de buurt van bestaande geologische breuklijnen die kritisch gespannen zijn, kunnen deze effecten zorgen voor het langs elkaar schuiven van gesteenten en resulteren in aardbevingen. De Mijnbouwwet schrijft voor dat deze effecten niet mogen optreden, en dus worden strenge eisen aan vergunningsverlening gesteld. Trillingen bij (het voorbereiden van) geothermische boringen Bij het realiseren van aardwarmte-installaties ontstaan eveneens trillingen door verschillende processen. Seismisch onderzoek, dat nodig is om de kenmerken van de ondergrond in kaart te brengen, kan trillingen veroorzaken in de omgeving. Diepe boringen voor geothermie, meestal tussen 1,5 en 5 kilometer, zorgen voor trillingen, die afhankelijk van de boortechniek, de diepte en de grondopbouw ook aan het aardoppervlak voelbaar kunnen zijn. Ook het boren van HTO-installaties (500 meter tot 1,5 kilometer) en WKO-systemen (20 tot 500 meter diep) veroorzaakt trillingen, waarvan de intensiteit afhangt van de boortechniek, de diepte en de grondopbouw. De meest voor de hand liggende bron bij geothermische boringen is de roterende beweging van de boor.
Deze wordt doorgegeven van de motor (boven de grond) via de aandrijfstang naar de boorkop. Behalve aan trillingen opgewekt door de roterende beweging kan hier gedacht worden aan trillingen veroorzaakt door speling in de aandrijfstang of het (tijdelijk) vast komen te zitten van de boorkop en het overkomen van de wrijving. Een andere mogelijke bron van trillingen is het aanvoeren en afvoeren van de boorvloeistof en het afvoeren van het geboorde materiaal. Deze verschillende type trillingen kunnen ook best langdurig zijn, aangezien boringen kunnen doorgaans enkele maanden duren. Trillingen door werkzaamheden bij infrastructuur installatie Bij warmtenetten ontstaan trillingen door werkzaamheden zoals heien, graven, intrillen en zwaar verkeer. Heien, dat bijvoorbeeld nodig is voor het plaatsen van transformatorhuisjes en warmte-overdrachtsstations, kan leiden tot krachtige, herhaald voorkomende trillingen die door de nabijheid van werkzaamheden voelbaar kunnen zijn in gebouwen. Graafwerkzaamheden, bijvoorbeeld voor het leggen van leidingen, veroorzaken trillingen die afhankelijk zijn van de grondsoort en het materieel. Intrillen wordt toegepast bij het installeren van leidingen of onderdelen van een warmtenet. Hierbij wordt materiaal, zoals damwanden of leidingen, door middel van vibraties in de grond geplaatst.
Deze methode veroorzaakt korte, intense trillingen die zich via de ondergrond kunnen verspreiden. Ook het transport van zware bouwmaterialen en machines kan trillingen veroorzaken, vooral als zwaar verkeer over de weg door woongebieden rijdt. Hoe groter en zwaarder het voertuig, des te sterker de trillingen die worden opgewekt. 89 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Trillingen bij het gebruik van circulatiepompen Bij het gebruik van lucht-water-warmtepompen kunnen mechanische trillingen ontstaan, voornamelijk door het draaien van motoren, compressoren en ventilatoren. Afhankelijk van de plaatsing en het ontwerp van de warmtepomp kunnen deze trillingen hinder veroorzaken, bijvoorbeeld via resonantie door vloeren en wanden van gebouwen. Effecten van geïnduceerde seismiciteit en trillingen Geïnduceerde seismiciteit en trillingen kunnen verschillende gevolgen hebben, afhankelijk van de intensiteit, duur en frequentie ervan, maar ook van de grondopbouw. Bij lichte geïnduceerde seismiciteit of trillingen kan sprake zijn van hinder, zoals het waarnemen van subtiele trillingen in gebouwen die als storend worden ervaren door bewoners. Sterkere geïnduceerde seismiciteit of trillingen kunnen echter leiden tot schade aan gebouwen, zoals scheuren in muren, funderingen of vloeren. Dit is vooral het geval bij oudere of minder stevige constructies.
Daarnaast kunnen deze processen invloed hebben op gevoelige apparatuur in bijvoorbeeld bedrijven, laboratoria of ziekenhuizen, wat kan leiden tot verstoringen in werkzaamheden of meetresultaten. Voornamelijk langdurige trillingen kunnen ook een negatieve impact hebben op het welzijn en de gezondheid van mensen. Ze kunnen stress of vermoeidheid veroorzaken, vooral wanneer ze regelmatig worden ervaren en de slaap of algehele rust verstoren. Tot slot kunnen voornamelijk trillingen ook ecologische gevolgen hebben, omdat ze verstorend kunnen zijn voor de bodemstructuur en het gedrag van dieren, onder meer door het opwekken van geluidsgolven of veranderingen in de leefomgeving. Wetgeving en beleid De wet- en regelgeving omtrent geothermie bevindt zich nog in ontwikkeling, aangezien deze energiebron relatief nieuw is binnen Nederland. Een belangrijk onderdeel van de vergunningverlening voor de realisatie van een geothermische bron betreft de beoordeling van mogelijke geïnduceerde seismiciteit en trillingen. Voordat een vergunning wordt verleend, moet de initiatiefnemer aantonen dat de installatie geen aanzienlijke kans op geïnduceerde seismiciteit en trillingen veroorzaakt tijdens de gebruiksfase. Dit betekent dat er voorafgaand aan de boring onderzoek moet worden uitgevoerd naar de geologische omstandigheden en de verwachte effecten van de werkzaamheden.
Het complexe aan geothermie is dat geïnduceerde seismiciteit en trillingen op verschillende manieren kunnen ontstaan. De mate waarin deze geïnduceerde seismiciteit en trillingen kunnen optreden is echter nog onzeker. Daarom is de wetgeving dynamisch: nieuwe onderzoeksresultaten en ervaringen uit de praktijk leiden regelmatig tot aanpassingen in de regels en beoordelingskaders. Deze ontwikkelingen staan bovendien niet los van bredere maatschappelijke discussies over aardbevingsrisico’s, zoals die rond de gaswinning in Groningen. Hoewel de schaal en aard van de geothermische activiteiten verschillen van gaswinning, beïnvloeden deze discussies wel de beleidsvorming en de eisen rondom veiligheid en monitoring. In tabel 9.4 wordt de belangrijkste wetgeving en beleid voor het criterium geïnduceerde seismiciteit en trillingen omschreven. Tabel 9.4 Wetgeving en beleid rondom geïnduceerde seismiciteit en trillingen Wettelijk- en beleidskader Omschrijving nationaal besluit kwaliteit leefomgeving de instructieregels uit het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) wijzen trillinggevoelige gebouwen en ruimten aan. Overheden gebruiken deze aanwijzing bij het toestaan van activiteiten op een locatie, bijvoorbeeld bij het opstellen van een omgevingsplan. Volgens artikel 5.80 van het Bkl worden gebouwen of delen daarvan met de gebruiksfunctie wonen als trillinggevoelig aangemerkt.
Dit betreft onder andere woningen en verzorgingshuizen. Woonschepen en woonwagens vallen hier niet onder. Deze classificatie sluit aan bij de gebruiksfuncties van het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Hierdoor gelden gebouwen zoals gevangenissen (celfunctie), hotels, asielzoekerscentra en recreatiewoningen (logiesfunctie) niet als woongebouw Wettelijk- en beleidskader | Omschrijving beleidsregel geluid- en | deze regel schrijft voor dat bij bouw- en sloopwerkzaamheden geluid- en trillinghinder zoveel trillinghinder bouw- en | mogelijk beperkt moet worden, werkzaamheden bij voorkeur overdag plaatsvinden, en sloopwerkzaamheden | grenswaarden voor geluid en trillingen worden gehanteerd. Voor trillingen geldt dat volgens artikel 7.18 van het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) de waarden uit de ‘Meet‑ en Beoordelingsrichtlijn deel B, ‘Hinder voor personen in gebouwen’ (SBR‑richtlijn)’ moeten worden toegepast. De opdrachtgever is verantwoordelijk voor stille technieken en het informeren van omwonenden; als aan de regels wordt voldaan volstaat een melding bij de gemeente, anders is een maatwerkvoorschrift nodig landelijke richtlijn Bouw- | deze richtlijn regelt dat bij bouw- en sloopwerkzaamheden trillingen serieus moeten worden en Sloopveiligheid | meegenomen.
Het doel is dat de omgeving, zoals naburige gebouwen en percelen, niet onveilig wordt en dat gezondheid of bruikbaarheid niet nadelig wordt beïnvloed. In hoofdstuk 7 (omschrijving van gevaren, hinder en maatregelen) worden trillingen genoemd als onderdeel van hinder door bouw‑ en sloopwerkzaamheden mijnbouwwet | bij geothermie spelen milieueffecten een belangrijke rol in verschillende zones van de ondergrond. De effecten en de bijbehorende wetgeving verschillen afhankelijk van de diepte van de boring. Boren dieper dan 500 meter vallen onder de Mijnbouwwet, ondiepere boringen vallen onder provinciaal gezag. De grens van 500 meter is grotendeels arbitrair gekozen, maar markeert juridisch het onderscheid tussen grondwaterbescherming en mijnbouwactiviteiten. Hier worden richtlijnen gegeven voor het opstellen van risicoanalyse en risicobeheersplan met betrekking tot ondergrondse risico’s, zoals (geïnduceerde) seismiciteit en trillingen. Om deze risico’s te beperken stelt de Mijnbouwwet strenge eisen aan geothermieprojecten. Zo moet bij de vergunningaanvraag uitgebreid worden onderzocht wat de effecten van een geothermieproject zijn op de ondergrond, en bewezen worden dat het risico op seismische activiteit niet verhoogd wordt. Hierbij wordt gekeken naar huidige en historische seismische activiteit en naar geologische breuklijnen in de ondergrond.
Als uit deze onderzoeken blijkt dat de risico’s te groot zijn, kan een vergunning worden geweigerd. In de praktijk worden in Nederland geen geothermie-projecten gerealiseerd nabij bekende kritisch gespannen geologische breuklijnen om geothermie te winnen, is er (onder andere) een start- en vervolgvergunning nodig, waarbij SRB-richtlijn | ondergrondse risico’s moeten worden beschreven met daarbij de maatregelen om deze risico’s te beheersen. Voor het beheersen van het risico op seismiciteit (bevingen) is een Seismisch Risico Beheersplan (SRB) verplicht. gemeentelijk omgevingsplan Diemen | op dit moment geeft het omgevingsplan van de gemeente Diemen waarden aan voor continue trillingen door een activiteit in een trillinggevoelige ruimte van een trillinggevoelig gebouw. Deze waarden kunnen door het omgevingsplan worden aangepast en zijn dus locatieafhankelijk. Een trillinggevoelige ruimte is een specifieke verblijfsruimte binnen een trillinggevoelig gebouw waarvoor bescherming geldt tegen ongewenste trillingen. Een trillinggevoelig gebouw is een gebouw met een functie zoals wonen, onderwijs, zorg of kinderopvang, en bevat trillinggevoelige ruimten. Het boren voor een aardwarmtebron kan trillingen veroorzaken die invloed kunnen hebben op trillinggevoelige ruimten in de buurt.
Volgens artikel 22.88 van het omgevingsplan van Diemen mogen continue trillingen door een activiteit in trillinggevoelige ruimten niet hoger zijn dan de waarde A1 voor trillingssterkte Vmax zoals vermeld in tabel 9.5. Deze waarde is vastgesteld op 0,1 mm/s. Deze norm is bedoeld om trillinghinder te voorkomen of te beperken Tabel 9.5 Waarde voor continue trillingen in trillinggevoelige ruimten Soort trilling | 07:00–23:00 | 23:00–07:00 A1 Vmax | 0,1 mm/s | 0,1 mm/s A2 Vmax | 0,4 mm/s | 0,2 mm/s A3 Vper | 0,05 mm/s | 0,05 mm/s * Trillingssterkte Vmax: maximale trillingssterkte zoals vastgesteld volgens bij ministeriële regeling gestelde regels. Trillingssterkte Vper: gemiddelde trillingssterkte over een beoordelingsperiode zoals vastgesteld volgens bij ministeriële regeling gestelde regels. 90 | 209 | Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 91 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Onderzoeksmethodiek Bij de beoordeling van geïnduceerde seismiciteit en trillingen bij een geothermie project worden alle relevante effecten van activiteiten in kaart gebracht. Hierbij ligt de focus op het beschrijven en analyseren van de ingreep-effectrelaties voor verschillende bronnen.
Voor geïnduceerde seismiciteit, is het risico in eerste instantie ingeschat op basis van openbare landelijke kaarten (Geologisch kaart via NLOG, Aardbeving kaart via KNMI, en Aardbeving kaart via Atlas Leefomgeving). Indien breuken aanwezig zijn rondom de projectlocatie, is als vervolg een verdiepende studie noodzakelijk. Voor trillingen, is er binnen het zoekgebied van de potentiële boorlocatie een semi-kwantitatieve trillingsstudie uitgevoerd om de verwachte hinder voor nabijgelegen panden te onderzoeken. In de studie worden factoren zoals de intensiteit van de trillingsbron, de afstand tussen de bron en gebouwen, en de eigenschappen van de ondergrond en het type bebouwingen meegenomen. De beoordeling is gebaseerd op trillingsindicatoren, waaronder de maximale trillingssterkte (Vmax) en het gemiddelde trillingsniveau over een beoordelingsperiode (Vper). Deze gegevens worden getoetst aan de SBR-richtlijn (Meet- en Beoordelingsrichtlijn deel B, ‘Hinder voor personen in gebouwen’), die streef-, standaard- en grenswaarden definieert en als norm dient binnen het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl). In het onderzoek wordt onderscheid gemaakt tussen trillingen onder maaiveld, veroorzaakt door het boren, en trillingen boven maaiveld, afkomstig van apparatuur zoals pompen en andere machines.
De inschatting van trillingsniveaus is gebaseerd op buitenlandse literatuur waarin metingen en modellen zijn beschreven. Op basis van de beschikbare inschattingen zijn per locatie de hinder en invloedsgebieden in kaart gebracht, waarbij aandacht is besteed aan trillingsgevoelige gebouwen en de mogelijke overschrijding van grenswaarden. Beoordelingsschaal Tabel 9.6 toont de beoordelingsschaal voor het criterium geïnduceerde seismiciteit en trillingen. De tekens ++ betekenen heel positief, + is positief, 0 is neutraal, - is negatief, en -- is zeer negatief. Tabel 9.6 Beoordelingsschaal effecten door trillingen Score Toelichting ++ niet van toepassing + niet van toepassing 0 in het alternatief is er geen tot weinig risico op trillingen. Er worden weinig werkzaamheden uitgevoerd die trillingen veroorzaken. Ook bestaat er geen risico op geïnduceerde seismiciteit - in het alternatief is er risico op trillingen. Er worden werkzaamheden uitgevoerd die trillingen veroorzaken. Of er bestaat een klein risico op geïnduceerde seismiciteit -- in dit alternatief is er een langdurig risico op trillingen of er bestaat een groot risico op geïnduceerde seismiciteit Effectbeschrijving Alle alternatieven brengen werkzaamheden met zich mee die tijdelijke trillingen veroorzaken tijdens de aanlegfase.
Deze trillingen ontstaan bijvoorbeeld bij het openbreken en weer dichtleggen van straten, heien voor warmteoverdrachtsstations en transformatorhuisjes, zwaar transport over ongelijke ondergrond. Daarnaast kunnen bij de aanleg van een WKO boringen plaatsvinden, soms direct naast gebouwen of constructies, wat lokaal merkbaar kan zijn. Hoewel deze werkzaamheden tijdelijke hinder kunnen veroorzaken, zijn ze van beperkte duur en worden ze uitgevoerd binnen de kaders van de geldende wet- en regelgeving, zoals opgenomen in het Besluit 92 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief activiteiten leefomgeving (Bal). Hierbij worden maatregelen genomen om de impact te beperken en te zorgen dat trillingen geen schade aan gebouwen of nadelige gevolgen voor de omgeving veroorzaken. De tijdelijke trillingen tijdens de aanlegfase blijven binnen de wettelijke normen en zijn hierdoor niet maatgevend bij de beoordeling van de alternatieven. Alternatief 1 - MT-warmtenet Aanlegfase Bij de aanleg van warmtenetten ontstaan trillingen door werkzaamheden zoals heien, graven, intrillen en zwaar verkeer. Heien, nodig voor warmteoverdrachtsstations, zorgt voor voelbare, herhaalde trillingen. Graafwerkzaamheden en intrillen, waarbij materialen door vibraties in de grond worden geplaatst, veroorzaken korte, intense trillingen afhankelijk van grondsoort en materieel.
Zwaar transport, zeker door woongebieden, versterkt de trillingen. Hierdoor wordt de aanlegfase van warmtenetten als negatief (-) beoordeeld. Gebruiksfase Hogetemperatuurpompen genereren tijdens de gebruiksfase hogere pompkrachten dan bij een laagtemperatuurnet. Hierdoor kan lokaal een hoger trillingsniveau ontstaan, bijvoorbeeld in de omgeving van warmtewisselaars, compressoren en andere industriële installaties, zoals op industrieterreinen. Het effect beperkt zich echter tot zeer nabije omgevingen en veroorzaakt geen significante nadelige effecten. Trillingen in de gebruiksfase zijn minimaal, pompinstallaties geven minimale trillingen. Deze effecten op de omgeving zijn verwaarloosbaar. Variant geothermie Aanlegfase Tijdens het boren van een geothermieput kan geïnduceerde seismiciteit optreden. In Limburg heeft er, in de context van een geothermie project in 2013, een incident plaatsgevonden bij de zogenaamde ‘Californië- well’ waarbij zeer lichte geïnduceerde seismiciteit is waargenomen. Dit leidde niet tot grote schade, maar wel tot het stilleggen van het project uit voorzorg. Uit onderzoek bleek dat een verband tussen de aardwarmtewinning en deze aardbeving onwaarschijnlijk is, maar niet geheel uit te sluiten.
Om dit risico te beheersen, schrijft het huidige vergunningenbeleid voor dat geothermieprojecten geen boorwerkzaamheden mogen uitvoeren binnen breukzones; in geval van twijfel of overtreding wordt geen vergunning verleend. Er bestaat tegenstrijdige berichtgeving over het al dan niet optreden van significante trillingen tijdens het boren naar geothermie en vervolgens gedurende de gebruiksfase van de warmte-installatie. Volgens EBN veroorzaken de SCAN proefboringen geen trillingen (SCAN, 2025), echter bij de geothermie boringen op de campus van TU Delft moesten tentamens tijdens de boringen worden verplaatst vanwege verwachte trillingsoverlast. Deels komt dit doordat geothermie in Nederland nog vrij nieuw is in de stedelijke omgeving. Bovendien bestaat er geen raamwerk voor fysische of statistische trillingspredictie bij dergelijke boringen. Om toch nog enigszins een conclusie te kunnen trekken over omgevingsbeïnvloeding van geothermie installaties in de stedelijke omgeving, wordt in de stand van kennis verkend en een inschatting gemaakt van optredende trillingen bij geothermie boringen. In het verkennende onderzoek in bijlage II is de stand van kennis verzameld en de verwachte hinder door trillingen onderzocht rondom vier representatieve locaties voor de installatie van een geothermie boring in de gemeente Diemen.
Op basis van literatuuronderzoek is een inschatting gemaakt van de te verwachte trillingen bij geothermie boringen. Hierbij zijn twee typen trillingsbronnen meegenomen, dit betreft trillingen veroorzaakt door: - boren onder maaiveld, waarbij uitgegaan is van een maximale trillingssnelheid van 1 mm/s op 𝑟 = 5m bij 7 Hz; - trillingsbronnen van apparatuur boven het maaiveld, zoals de aandrijving van de boor en de pompen en zeven voor de boorvloeistof en puin, waarbij is uitgegaan van 0,6 mm/s op 𝑟 = 20m bij 50 Hz. 93 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Eventuele trillingen door het zogenaamde ‘stick-slip’-gedrag worden in deze analyse niet beschouwd. De hierboven genoemde waarden zijn gebaseerd op literatuur en betreffen locaties buiten Nederland. Wat deze trillingen in de ondergrond op deze locatie zullen zijn, is een aandachtspunt om verder te onderzoeken, bijvoorbeeld door het uitvoeren van metingen bij geothermie boringen in Nederland. Afbeelding 9.2 Locaties voor trillingenonderzoek Per locatie is de verwachte hinder in kaart gebracht op basis van het beoordelingskader SBR-B: Hinder voor personen in gebouwen (zie afbeelding 9.2). Dit is gedaan op basis van de grondopbouw voor vier locaties en indicatie van de bronniveaus van de trillingen.
Dit is per locatie getoond aan de hand van grafieken waarin de afstand tot de bron is uitgezet tegen het verspelde trillingsniveau op maaiveld en in de panden. Uit dit onderzoek komt naar voren dat de verschillen in de grondopbouw leiden tot kleine verschillen in de afstandsrelatie. Uit het trillingsonderzoek blijkt dat bij locaties 1, 2 en 3 trillingsintensiteiten optreden tot maximaal 65 meter afstand. Op het moment dat een locatie wordt uitgekozen met woningen of gezondheidszorg binnen deze afstand, is er sprake van een negatief effect. Daarnaast geldt dat wanneer zich binnen 55 meter bebouwing bevindt met de functies onderwijs, kantoor of bijeenkomst, ook sprake is van een negatief effect. Uit het trillingsonderzoek blijkt dat trillingsintensiteiten tot een afstand van 75 meter optreden bij locatie 4. Als binnen deze afstand woningen of gezondheidszorgvoorzieningen worden opgenomen, leidt dat tot een negatief effect. Als binnen een afstand van 60 meter bebouwing met de functies onderwijs, kantoor of samenkomst/bijeenkomst ligt, geldt eveneens een negatief effect. Doordat de locaties voor geothermie nog niet vastleggen en er wel hinder kan optreden binnen de potentiegebieden, wordt geothermie in de aanlegfase als sterk negatief beoordeeld (--). Gebruiksfase Tijdens de gebruiksfase veroorzaken geothermie-doubletten doorgaans lage, continue trillingen door circulatiepompen.
Deze trillingen hebben geen merkbare impact op de directe omgeving.
94 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Daarnaast bestaat er tijdens de gebruiksfase van geothermie een risico op seismische activiteit door drukverschillen die ontstaan bij het onttrekken en injecteren van water in de diepe aardlagen. In Nederland gelden strenge wet- en regelgeving voor het voorkomen van seismische activiteit. Er worden geen vergunningen verleent als er een risico bestaat op het ontstaan van aardbevingen. Echter blijft er een restrisico bestaan op incidenten. Dit restrisico is relevant, omdat de aardbevingen kunnen leiden tot aanzienlijke materiële schade (zoals schade aan woningen zoals bij de gaswinning in Groningen). In tegenstelling tot de gaswinning in Groningen betreft geothermie een gesloten systeem, waardoor volumeverandering in het gesteente (de belangrijkste oorzaak van aardbevingen bij gaswinning) uitgesloten is bij geothermie. Wel kunnen spanningen op bestaande breukvlakken toenemen door druk- en/of temperatuurverschillen bij het injecteren en onttrekken van water. Als deze spanningsverschillen voldoende groot zijn, bestaat een risico dat bestaande breuklijnen worden geactiveerd. Hierbij kunnen gesteenten langs elkaar gaan schuiven, wat seismische activiteit (aardbevingen) tot gevolg heeft.
In het algemeen geldt dat grotere breuklijnen potentieel leiden tot grotere aardbevingen, afhankelijk van de omvang van de verschuiving langs het breukvlak en de bestaande natuurlijke opspanning van geologische breuken. Om deze risico’s te beperken stelt de Mijnbouwwet strenge eisen aan geothermieprojecten. Zo moet bij de vergunningaanvraag uitgebreid worden onderzocht wat de effecten van een geothermieproject zijn op de ondergrond, en bewezen worden dat het risico op seismische activiteit niet verhoogd wordt. Hierbij wordt gekeken naar huidige en historische seismische activiteit en naar geologische breuklijnen in de ondergrond. Als uit deze onderzoeken blijkt dat de risico’s te groot zijn, kan een vergunning worden geweigerd. In de praktijk worden in Nederland geen geothermie-projecten gerealiseerd nabij bekende kritisch gespannen geologische breuklijnen. Nederland kent gebieden met natuurlijke seismische activiteit (zoals Limburg en Noord-Brabant) en gebieden waar door menselijk handelen seismische activiteit is ontstaan (Groningen, Rijswijk). De regio rond Diemen heeft weinig tot geen bekende actieve geologische breuken in de ondergrond, en er wordt geen natuurlijke of geïnduceerde seismiciteit waargenomen [Muntendam-Bos et al., 2021]. De laatste maand van 2025 heeft SCAN een 3D geothermie onderzoek uitgevoerd in de regio.
In de loop van 2026 worden de uitkomsten gepubliceerd en is er veel meer bekend over de ondergrond in Diemen. Met deze uitkomsten wordt de exacte ligging en aard van de breuklijnen in de ondergrond beter in kaart gebracht. Dit dient te worden meegenomen in vervolgfasen als geothermie wordt overwogen. Dit om het restrisico zo goed mogelijk te kunnen beoordelen en een betere afweging voor de implementatie van geothermie te kunnen maken. Omdat risico’s op incidenten niet kunnen worden uitgesloten wordt geothermie negatief (-) beoordeeld. Variant datathermie Voor datathermie worden geen aanvullende effecten verwacht. De beoordeling blijft daarmee gelijk aan de algemene beoordeling voor MT-warmtenetten met een negatief effect (-). Variant aquathermie Bij aquathermie kunnen grote watertransportpompen continu lage-frequente trillingen genereren. Deze effecten zijn beperkt tot de directe installatielocatie en veroorzaken geen hinder op grotere afstand. De beoordeling blijft daarmee gelijk aan de algemene beoordeling voor MT-warmtenetten met een negatief effect (-). Alternatief 2 - ZLT-warmtenet De ingrepen tijdens de aanlegfase zijn gelijk aan een MT-warmtenet, daarom wordt een lage temperatuur warmtenet ook negatief (-) beoordeeld. Variant datathermie Bij datathermie worden geen aanvullende trillingen verwacht ten opzichte van de algemene beoordeling van ZLT-warmtenetten.
Dit alternatief wordt daarom negatief (-) beoordeeld. 95 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Variant aquathermie Bij aquathermie worden geen aanvullende trillingen verwacht ten opzichte van de algemene beoordeling van ZLT-warmtenetten. Dit alternatief wordt daarom negatief (-) beoordeeld. Alternatief 3 - Warmtepomp Variant bodemwarmtepomp Tijdens de aanlegfase van bodemwarmtepompen kunnen tijdelijke trillingen ontstaan door de installatie van bodemlussen met behulp van boorapparatuur. Deze trillingen zijn plaatselijk en van beperkte duur. Door het toepassen van moderne boor- en verankeringstechnieken kunnen de trillingen worden beheerst en binnen wettelijke normen gebracht. Bodemwarmtepompen worden in de aanleg- en gebruiksfase neutraal (0) beoordeeld. Variant lucht-water-warmtepomp Bij aanleg van lucht-water-warmtepompen ontstaan lichte, tijdelijke trillingen door het gebruik van graafmachines, trilplaten, heiwerkzaamheden bij de uitbreiding van het elektriciteitsnet, en bij de bouw van transformatorhuisjes. Daarnaast kan de installatie van warmtepompen bij woningen lichte trillingen veroorzaken door boren en het plaatsen van buitenunits, maar deze zijn verwaarloosbaar. Tijdens de gebruiksfase genereren compressoren en ventilatoren van lucht-water-warmtepompen geringe trillingen.
Bij de installatie van buitenunits kan incidenteel sprake zijn van trillingen die via gevels worden doorgegeven. Dit effect is eveneens verwaarloosbaar, mits de units correct worden geïnstalleerd en gedempt. Met dergelijke voorzorgsmaatregelen wordt zowel de aanleg- als gebruiksfase neutraal (0) beoordeeld. Effectbeoordeling Tabel 9.7 toont de effectbeoordeling voor het criterium trillingen. Tabel 9.7 Effectbeoordeling trillingen Alternatief MT- Warmtenet ZLT- Warmtenet Warmtepomp Variant Geo- thermie Data- thermie Aqua- thermie Data- thermie Aqua- thermie Bodem- warmtepomp Lucht-water- warmtepomp aanlegfase -- - - - - 0 0 gebruiks- fase - 0 0 0 0 0 0 Mitigerende maatregelen Voor alle alternatieven is monitoring van trillingen, en geïnduceerde seismiciteit indien aanwezigheid van breuken, tijdens aanleg en gebruik cruciaal. Door het toepassen van gevoelige meetapparatuur worden kleine seismische activiteiten of trillingsniveaus geregistreerd en kunnen effecten in een vroeg stadium worden gemitigeerd. Bij geothermie-projecten is het van groot belang dat seismische activiteit en trillingen nauwgezet worden gemonitord, vooral in gebieden met breukgevoelige zones, wat niet per se het geval is. Breuken kunnen alleen met geavanceerde 3D-analyses goed in kaart worden gebracht, wat aanvullend onderzoek vraagt om effecten in de ondergrond beter te begrijpen.
Het gebruik van ondergrondmodellen, laboratoriumonderzoek en veldmetingen is essentieel om de impact te voorspellen en beheersen. Het SCAN-programma van Energie Beheer Nederland (EBN) biedt hierbij ondersteuning door de ondergrond in kaart te brengen, met name in gebieden waar bestaande kennis beperkt is. Het interpreteren van nieuwe seismisch onderzoek en proefboringen binnen bijgewerkt grondmodellen leveren belangrijke inzichten op. 96 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Wanneer de definitieve locatie van de geothermische boring gekozen wordt, is het ook cruciaal om de trilling analyse te actualiseren. Hierbij zal ook geïnventariseerd moeten worden of er gevoelige apparatuur of processen plaatsvinden rondom de gekozen locatie. Voor een nauwkeurigere inschatting wordt geadviseerd om monitoring te doen bij de installatie van een geothermie boring in Nederland. 9.2 Elektromagnetische velden Ingreep-effectrelaties Bij het transport van elektriciteit door kabels of lijnen ontstaan elektromagnetische velden. Deze velden reiken tot enkele (tientallen) meters vanuit de verbinding, afhankelijk van het spanningsniveau en het type verbinding. Dit heet de magneetveldzone. Het streven is om gevoelige gebouwen (zoals woningen, of andere plekken waar mensen langdurig verblijven) binnen de magneetveldzone zoveel mogelijk te vermijden.
Dit is in lijn met het ‘herijkte voorzorgbeleid voor magneetvelden in de elektriciteitsinfrastructuur’ (RIVM, 2024). Dit beleidsadvies is erop gericht om, zoveel als redelijkerwijs mogelijk, te voorkomen dat personen langdurig worden blootgesteld aan magneetvelden. Bij de ontwikkeling van nieuwe elektriciteitsinfrastructuur wordt daarom rekening gehouden met bestaande gevoelige gebouwen (gebouwen waarin mensen dagelijks verblijven gedurende minimaal een jaar met een verblijftijd van minimaal 14–18 uur per dag). Voor het warmteprogramma van Diemen bestaat de elektriciteitsverzwaring uit het toevoegen van transformatorhuisjes en ondergrondse kabels. Naar verwachting is het niet nodig om extra hoogspanningsinfrastructuur aan te leggen om aan de toenemende elektriciteitsvraag vanuit het warmteprogramma te voldoen. Wetgeving en beleid In tabel 9.8 wordt de belangrijkste wetgeving en beleid rondom het criterium elektromagnetische velden omschreven. Tabel 9.8 Wetgeving en beleid rondom elektromagnetische velden Wettelijk en beleidskader Omschrijving internationaal aanbeveling van de Raad van de Europese Unie (1999/519/EG) de Europese Unie heeft blootstellingslimieten aanbevolen voor alle lidstaten.
Deze grenswaarde is 100 microtesla nationaal voorzorgbeleid op 21 april 2023 heeft de rijksoverheid aanvullend op de eerdere normen, het herijkte voorzorgbeleid voor magneetvelden in de elektriciteitsinfrastructuur in werking gesteld. Dit beleidsadvies is erop gericht om nieuwe situaties waarbij kinderen tot 15 langdurig verblijven nabij bovengrondse hoogspanningslijnen in een magneetveld dat gemiddeld over een jaar sterker is dan 0,4 microtesla, zoveel als redelijkerwijs mogelijk is, te voorkomen. Voor overige netcomponenten (o.a.) transformatorstations, ondergrondse kabels en transformatorhuisjes) adviseert de rijksoverheid om geen specifieke afstanden te hanteren of te berekenen 97 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief GGD-richtlijn medische milieukunde: EMV en gezondheid De GGD heeft een richtlijn opgesteld met een overzicht van de huidige kennis over de relatie tussen elektromagnetische velden (EMV) in het dagelijks leven en gezondheid, en over de huidige regelgeving en de rol van de GGD. In de richtlijn wordt uit voorzorg geadviseerd om, zoveel als redelijkerwijs mogelijk is, bij componenten van het elektriciteitsnetwerk te voorkomen dat mensen langdurig verblijven in een magneetveld dat (jaargemiddeld) sterker is dan 0,4 microtesla.
Dit advies is in lijn met het advies van de Gezondheidsraad uit 2018, maar wijkt af van het voorzorgbeleid van de Rijksoverheid uit 2023. In dat beleid wordt alleen voor bovengrondse hoogspanningslijnen naar de contour van 0,4 microtesla gekeken. Onderzoeksaanpak In dit effectenonderzoek worden de effecten van laagfrequente magneetvelden onderzocht. Het onderzoek richt zich op de extra transformatorhuisjes en ondergrondse elektriciteitskabels die nodig zijn voor de elektrificatie van de warmtevraag binnen de verschillende alternatieven. Dit zijn de componenten die magneetvelden creëren. Beoordelingsschaal Tabel 9.9 toont de beoordelingsschaal voor het criterium elektromagnetische velden. De tekens ++ betekenen heel positief, + is positief, 0 is neutraal, - is negatief, en -- is zeer negatief. Tabel 9.9 Beoordelingsschaal elektromagnetische velden Score Toelichting ++ niet van toepassing + niet van toepassing 0 er wordt voldaan aan alle normen en richtlijnen voor elektromagnetische velden.
Langdurige blootstelling aan magneetvelden blijft onder 0,4 microtesla - er wordt niet volledig voldaan aan de normen en richtlijnen, bijvoorbeeld doordat een magneetveldzone zoals die van bovengrondse hoogspanningslijnen (> 50 kV, 0,4 microtesla) niet kan worden gewaarborgd -- niet van toepassing Effectbeschrijving Het is onzeker of magneetvelden effecten hebben op de gezondheid; er zijn geen eenduidige wetenschappelijke bewijzen die gezondheidsrisico’s aantonen. Nederland heeft geen wettelijke grenswaarden voor magneetvelden, maar de Europese Unie adviseert een maximale blootstelling van 100 microtesla. Dit betreft blootstelling op enig moment en is niet specifiek gericht op langdurige blootstelling. Voor langdurige blootstelling adviseert het nieuwe rijksbeleid om uit voorzorg afstand te houden tot bovengrondse hoogspanningslijnen met een magneetveldzone van 0,4 microtesla (indicatief 65 meter). Voor andere netcomponenten, zoals ondergrondse kabels en transformatorhuisjes, worden geen specifieke afstanden of maatregelen aanbevolen. Daarnaast blijft de veldsterkte van magneetvelden van ondergrondse kabels veelal ver onder de indicatieve 0,4-microtesla contour. Bij transformatorhuisjes bedraagt de veldsterkte aan de buitenmuur doorgaans tussen de 1,5 en 40 microtesla.
Op een afstand van 1,5 tot 4 meter is het magneetveld meestal zwakker dan 0,4 microtesla en wordt hier dus ook voldaan aan de indicatieve 0,4-microtesla contour. 98 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Alternatief 1 - MT-Warmtenet Voor de aanleg van MT-warmtenetten is extra elektriciteit nodig om de pompinstallaties en regeltechniek de warmteoverdrachtsstations te overzien. Voor de ondergrondse kabels zijn geen specifieke afstanden of maatregelen aanbevolen in het voorzorgsbeleid, daarom wordt het MT-warmtenet neutraal (0) beoordeeld. De elektriciteitsinfrastructuur is niet afhankelijk van de variant geothermie, datathermie of aquathermie, dus er wordt geen onderscheid gemaakt tussen deze varianten. Alternatief 2 - ZLT-Warmtenet Voor de aanleg van ZLT-warmtenetten is extra elektriciteit nodig om de pompinstallaties en regeltechniek de warmteoverdrachtsstations te overzien. Ook is er stroom nodig om de warmtepompen bij de huizen te laten draaien. Op basis van informatie van Liander zouden er 6 transformatorhuisjes in Diemen moeten worden bijgebouwd om Diemen te voorzien van voldoende stroom door de toenemende elektriciteitsvraag van het warmtenet. Voor de ondergrondse kabels en transformatorhuisjes zijn geen specifieke afstanden of maatregelen aanbevolen in het voorzorgsbeleid, daarom wordt het ZLT-warmtenet neutraal (0) beoordeeld.
De elektriciteitsinfrastructuur is niet afhankelijk van het gebruik van datathermie of aquathermie, om deze reden wordt er tussen deze varianten geen onderscheid gemaakt voor elektromagnetische velden. Alternatief 3 - Warmtepomp Variant bodemwarmtepomp Voor het gebruik van lucht-water-warmtepompen is extra elektriciteit nodig. Op basis van informatie van Liander zouden er 7 transformatorhuisjes in Diemen moeten worden bijgebouwd om Diemen te voorzien van voldoende stroom door de toenemende elektriciteitsvraag van deze warmtepompen. Voor de ondergrondse kabels en transformatorhuisjes zijn geen specifieke afstanden of maatregelen aanbevolen in het voorzorgsbeleid, daarom wordt het alternatief warmtepomp neutraal (0) beoordeeld. Variant lucht-water-warmtepomp Voor het gebruik van lucht-water-warmtepompen is extra elektriciteit nodig. Op basis van informatie van Liander zouden er 12 transformatorhuisjes in Diemen moeten worden bijgebouwd om Diemen te voorzien van voldoende stroom door de toenemende elektriciteitsvraag van deze warmtepompen. Voor de ondergrondse kabels en transformatorhuisjes zijn geen specifieke afstanden of maatregelen aanbevolen in het voorzorgsbeleid, daarom wordt het alternatief warmtepomp neutraal (0) beoordeeld. Effectbeoordeling Tabel 9.10 toont de beoordelingsschaal voor het criterium elektromagnetische velden.
Tabel 9.10 Effectbeoordeling elektromagnetische velden Alternatief MT- Warmtenet ZLT- Warmtenet Warmtepomp Variant Geo- thermie Data- thermie Aqua- thermie Data- thermie Aqua- thermie Bodem- warmtepomp Lucht-water- warmtepomp gebruiks- fase 0 0 0 0 0 0 0 Mitigerende maatregelen Bij de inpassing van transformatorhuisjes kan 4 meter afstand worden aangehouden van gevoelige gebouwen om te voldoen aan de indicatieve 0,4-microtesla contour. In de praktijk wordt dit altijd gehaald. 99 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief 9.3 Bodem en water In de effectenstudies met betrekking tot het thema bodem worden de impact op bodemkwaliteit, het risico op zettingen en het ondergronds ruimtegebruik onderzocht. Dit gebeurt zowel in de aanlegfase als in de gebruiksfase. Voor het thema water zijn effectstudies gedaan naar de effecten op drinkwater, grondwater en oppervlaktewater. 9.3.1 Bodemkwaliteit Ingreep-effectrelaties De aanleg van warmtebronnen, warmtenetten, lokale warmtepompen en thermische opslag in de wijk brengen verschillende werkzaamheden op en in de bodem met zich mee. Denk aan het boren van putten, graafwerk, het leggen van leidingen, heiwerk en aanpassingen aan infrastructuur. Deze ingrepen kunnen een effect hebben op de bodem.
Bij de effectbeoordeling wordt onderscheid gemaakt tussen effecten op de chemische bodemkwaliteit (verontreinigingen) en de biologische bodemkwaliteit (bodemleven, organisch stofgehalte, et cetera). De fysische bodemkwaliteit wordt meegenomen bij het thema risico op zettingen. De ingreep-effect relaties en de effecten op de chemische en fysische bodemkwaliteit zijn weergegeven in tabel 9.11. Tabel 9.11 Ingreep-effect relaties op chemische en fysische bodemkwaliteit Categorie Ingreep Effect afdekken open bodem aanleg van warmteoverdrachtsstations en transformatorhuisjes chemische kwaliteit: geen effect. biologische kwaliteit: een open bodem die wordt afgedekt verliest grotendeels de capaciteit om een bodemecosysteem in stand te houden, als gevolg van sterk verminderd contact met de atmosfeer, verminderde infiltratie van regenwater en compactie grondverzet ontgraven, verplaatsen en toepassen van grond chemische kwaliteit: graven in verontreinigde grond betekent in veel gevallen saneren/reinigen van de grond, omdat verontreinigde grond niet mag worden verspreid. Grondverzet heeft daarom een positief effect op de chemische bodemkwaliteit.
biologische kwaliteit: graven en verplaatsen van grond verstoort de structuur van de bodem en het aanwezige bodemleven, en kan ertoe leiden dat organisch materiaal sneller oxideert verhoging temperatuur warmte uit buizen van warmtenetten en ondergrondse opslag chemische kwaliteit: geen effect biologische kwaliteit: mogelijk versnelling van bodemprocessen, zoals snellere afbraak en oxidatie van organisch materiaal verlagen peil grondwater tijdelijke verlaging peil voor bouwen van warmteoverdrachtsstations en transformatorhuisjes chemische kwaliteit: geen effect biologische kwaliteit: verlagen van het grondwaterpeil leidt tot oxidatie van organisch materiaal, met name in veengronden die rijk zijn aan organisch materiaal. Inklinking in veengronden als gevolg van verlaging van het grondwaterpeil is ook een belangrijk effect en wordt besproken in paragraaf 9.3.2 Wetgeving en beleid In tabel 9.12 wordt de belangrijkste wetgeving en beleid rondom het criterium bodemkwaliteit omschreven. 100 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Tabel 9.12 Wetgeving en beleid rondom bodemkwaliteit Wettelijk- en beleidskader Omschrijving internationaal EU Soil Strategy for 2030 de EU Soil Strategy for 2030 biedt een kader om Europese bodems te beschermen, te herstellen en duurzaam te gebruiken, met als doel dat alle bodemsystemen tegen 2050 gezond zijn.
Belangrijke doelstellingen zijn het bereiken van ‘geen netto ruimtebeslag’, het verminderen van bodemverontreiniging en het maken van bodembescherming tot een gemeenschappelijke norm. De strategie stelt zowel vrijwillige als wettelijk bindende maatregelen voor, waaronder een voorgestelde Bodembewakingswet, en heeft als doel het publiek meer te betrekken en financiële middelen te mobiliseren voor bodembehoud nationaal omgevingswet voor de aanleg van een aardwarmtebron worden werkzaamheden uitgevoerd die de bodem kunnen verstoren. Volgens artikel 2.28 van de omgevingswet moet bij het opstellen en uitvoeren van plannen en projecten rekening worden gehouden met de bodemgesteldheid. Het doel van de wet is om de kwaliteit van de bodem te behouden of, waar nodig, te verbeteren. Voor de aanleg van een aardwarmtebron worden werkzaamheden uitgevoerd die de bodem kunnen verstoren. Volgens artikel 2.28 van de omgevingswet moet bij het opstellen en uitvoeren van plannen en projecten rekening worden gehouden met de bodemgesteldheid. Het doel van de wet is om de kwaliteit van de bodem te behouden of, waar nodig, te verbeteren. Wanneer de bodem wordt verontreinigd, is degene die daarvoor verantwoordelijk is verplicht maatregelen te nemen om verdere vervuiling te voorkomen. Eventuele (spoedeisende) gevallen van bodemverontreiniging binnen het plangebied moeten worden gesaneerd of beheerd.
Verspreiding van verontreiniging kan bijvoorbeeld plaatsvinden via grond- of oppervlaktewater. Als er ter plaatse van een voorgenomen grondroerende ingreep sprake is van een bodemverontreiniging, moet in veel gevallen de grond worden gereinigd of gesaneerd en vervangen met schone grond (ook als er geen aangetoond verspreidingsrisico van de verontreiniging bestaat). Dit geldt ook voor de aanleg van aardwarmtebronnen en warmtenetten Aanvullingsbeleid Bodem het Aanvullingsbesluit bodem zorgt ervoor dat bodem en ondergrond integraal onderdeel is van de omgevingswet. Het besluit stuurt aan op duurzaam bodembeheer. Dit houdt in dat er een evenwichtige balans wordt gecreëerd tussen het beschermen van de bodem en ondergrond en het benutten ervan. Dit gebeurt door middel van drie pijlers, namelijk (1) bodembescherming, (2) evenwichtig toekennen van functies aan locaties rekening houdend met de fysische, chemische en biologische kwaliteiten van de bodem, en (3) duurzaam en doelmatig beheer van historische bodemverontreinigingen en -aantasting. Kamerbrief over de visie op water en bodem (2024) de Kamerbrief geeft een toelichting op de passage over ‘rekening houden met water en bodem’ in het regeerakkoord en de verschillen met de tekst zoals die door het vorige kabinet werd gehanteerd. Het kabinet-Rutte IV had de Kamerbrief Water en Bodem Sturend gedeeld.
Hierin stond hoe richting wordt gegeven aan de toekomst van de ruimtelijke indeling van Nederland. Het Rijk wil water en bodem sturend laten zijn bij beslissingen over de inrichting van Nederland. Het kabinet-Schoof I geeft in de Kamerbrief over de visie op water en bodem aan zich te richten op dat wat wél kan en moet en hanteert daarom de term ‘rekening houden met’ in plaats van sturend. In dit plan-MER wordt onderzocht wat de mogelijke gevolgen op bodem (dit deelrapport) en water (ander deelrapport plan-MER) zijn. Daarnaast wordt een notitie water en bodem opgesteld, om de verschillende factoren die voor dit onderwerp van belang zijn te bundelen besluit activiteiten leefomgeving (Bal) wanneer de bodem wordt verontreinigd, is degene die daarvoor verantwoordelijk is verplicht maatregelen te nemen om verdere vervuiling te voorkomen. Eventuele (spoedeisende) gevallen van bodemverontreiniging binnen het plangebied moeten worden gesaneerd of beheerd. Verspreiding van verontreiniging kan bijvoorbeeld plaatsvinden via grond- of oppervlaktewater. De regels voor het verkennend bodemonderzoek zijn opgenomen in paragraaf 5.2.2 van het Besluit activiteiten leefomgeving besluit bodemkwaliteit (Bbk) het Bbk stelt dat bij de toepassing van grond, baggerspecie of bouwstoffen in of op de bodem een milieuverklaring bodemkwaliteit vereist is, voornamelijk te vinden in artikel 25.
Het artikel bepaald dat bij gebruik van materialen aan de kwaliteitseisen moet worden voldaan, zoals normen voor verontreinigende stoffen, concentraties of emissies. Ook is hierbij een milieuverklaring nodig volgens dit besluit 101 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Wettelijk- en beleidskader Omschrijving provinciaal Omgevingsverordening NH2022 in de Omgevingsverordening NH2022 regels samengevoegd op het gebied van natuur, milieu, mobiliteit, erfgoed, ruimte en water Omgevingsvisie NH2050 de Omgevingsvisie NH2050 beschrijft dat de ambitie is om de biodiversiteit in Noord-Holland te vergroten. Zoals een gezonde leefomgeving, economisch duurzame landbouw, bodem- en waterkwaliteit, aantrekkelijke verstedelijking en klimaatadaptatie Onderzoeksaanpak In het effectenonderzoek wordt een beoordeling toegekend op basis van de relevante ingreep-effectrelaties per type warmteprogramma, op basis van informatie over bodemopbouw en de ligging van bekende verontreinigingen (zie hoofdstuk Referentiesituatie). Er wordt een beoordeling toegekend waarin de effecten op de chemische bodemkwaliteit en de biologische bodemkwaliteit worden meegenomen. Opgemerkt wordt dat een verslechtering van de chemische bodemkwaliteit wettelijk niet is toegestaan. Daarom kan er geen sprake zijn van een negatieve invloed van het project op het aspect chemische bodemkwaliteit.
Evenzo zal er geen sprake zijn van een positieve invloed van het project op het aspect biologische bodemkwaliteit, omdat verstoring van de bodem altijd een neutrale of negatieve invloed heeft op de biologische bodemkwaliteit als er geen aanvullende, natuur ondersteunende maatregelen worden genomen. Aangezien dergelijke maatregelen niet zijn voorzien in het project, is een positieve beoordeling voor het aspect biologische bodemkwaliteit niet mogelijk. Beoordelingsschaal Tabel 9.13 geeft de beoordelingsschaal voor het criterium bodemkwaliteit weer. De tekens ++ betekenen heel positief, + is positief, 0 is neutraal, - is negatief, en -- is zeer negatief.
Tabel 9.13 Beoordelingsschaal effecten door bodemkwaliteit Score Toelichting ++ chemisch: niet van toepassing biologisch: niet van toepassing + chemisch: het warmteprogramma heeft een positief effect op chemische bodemkwaliteit ten opzichte van de referentiesituatie; de werkzaamheden vinden mogelijk plaats op gronden die zijn verontreinigd biologisch: niet van toepassing 0 de voorgenomen ontwikkeling heeft geen effect op bodemkwaliteit ten opzichte van de referentiesituatie - chemisch: niet van toepassing biologisch: het warmteprogramma heeft een negatief effect op de biologische bodemkwaliteit ten opzichte van de referentiesituatie vanwege grondverzet, een toename in afdekking van open bodem en/of verlaging van het grondwaterpeil -- chemisch: niet van toepassing biologisch: niet van toepassing Effectbeschrijving Een uitbreiding van het elektriciteitsnet is noodzakelijk voor alle alternatieven, waarbij de uitbreiding voor warmtepompsystemen naar verwachting omvangrijker zal zijn dan voor MT-warmtenetten. Deze verschillen brengen echter geen significante of doorslaggevende effecten met zich mee voor de beoordeling van de bodemkwaliteit. 102 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Alternatief 1 - MT-Warmtenet Aanlegfase Bij de aanleg van een warmtenet moeten de leidingen in droge grond worden gelegd.
Het bijhorende grondverzet kan een positief effect hebben op de chemische kwaliteit, als er sprake is van ontgraving in verontreinigde grond. Het grondverzet heeft een negatief effect op de biologische bodemkwaliteit. De bijhorende grondwaterpeilverlaging heeft een negatief effect op de biologische bodemkwaliteit. Om de warmte op slaan zijn er WKO’s nodig. De effecten van de aanleg van een WKO zijn vergelijkbaar met die van een warmtenet. Ter plaatse van warmteoverdrachtstations en onderstations kan sprake zijn van afdekking van de open bodem, wat een negatief effect heeft op de biologische bodemkwaliteit. De variant wordt als neutraal (0) beoordeeld voor de chemische bodemkwaliteit en als negatief (-) voor de biologische bodemkwaliteit voor de aanlegfase. Gebruiksfase In de gebruiksfase is er geen sprake van een effect op de chemische bodemkwaliteit. Er is in de gebruiksfase wel sprake van een effect op de biologische bodemkwaliteit. Een MT-warmtenet heeft een temperatuur tussen de 50 en 70 °C. De leidingen verliezen warmte aan de ondergrond, waardoor de bodem kan opwarmen. Binnen 0,5 meter van de leiding stijgt de bodemtemperatuur 2-3 °C. De invloed neemt snel af met de afstand, op ongeveer 1 meter afstand bedraagt de temperatuurverhoging gemiddeld 0,5– 1 °C, en op 2 meter afstand is deze kleiner dan 0,2 °C.
Deze opwarming van ondiepe bodemlagen heeft invloed op de processnelheid van bodemprocessen. Hogere bodemtemperaturen kunnen de stofwisseling van organismen versnellen en daarmee de bodemrespiratie en CO2-emissies verhogen [Bakema et al., 2023]. Ook kan de verandering in processnelheid leiden tot diepere wortels, een verhoogde waterbehoefte en snellere verspreiding van ziekten en plagen. Opwarming kan effect hebben op de soorten in de bodem, waaronder microfauna en bacteriën. De microbiologische activiteit heeft invloed op de afbraak van verontreinigingen. De variant wordt als neutraal (0) beoordeeld voor de chemische bodemkwaliteit en als negatief (-) voor de biologische bodemkwaliteit voor de gebruiksfase. Variant geothermie Aanlegfase Naast de reeds beschreven maatgevende effecten van de aanleg van het warmtenet is er in de variant geothermie sprake van een tweetal boringen voor het aanleggen van een geothermiedoublet. Ter plaatse van de boring kan het effect op de chemische bodemkwaliteit positief zijn als de bodem verontreinigd is, omdat er dan sprake kan zijn van sanering van de verontreinigde grond. Geothermie is in de aanlegfase neutraal (0) beoordeeld op chemische bodemkwaliteit. Het effect op de biologische bodemkwaliteit is vanwege het beperkte volume grondverzet door de twee boringen verwaarloosbaar, dit is neutraal (0) beoordeeld voor de aanlegfase.
Gebruiksfase Naast de reeds beschreven maatgevende effecten van het gebruik van een warmtenet is geen sprake van extra effecten in de variant geothermie. Variant datathermie Aanlegfase Voor de aanleg van datathermie als bron zijn er geen ingrepen in de ondergrond nodig. Om deze reden wordt deze variant gelijk beoordeeld met de algemene beoordeling voor MT-warmtenetten in de aanlegfase: neutraal (0) voor chemische bodemkwaliteit en negatief voor biologische bodemkwaliteit (-). 103 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Gebruiksfase Naast de reeds beschreven maatgevende effecten van het gebruik van een warmtenet is geen sprake van extra effecten in de variant datathermie. De variant datathermie is neutraal (0) beoordeeld voor chemische bodemkwaliteit en negatief (-) voor biologische bodemkwaliteit. Variant aquathermie Aanlegfase Voor de aanleg van aquathermie als bron zijn er geen ingrepen in de ondergrond nodig. Om deze reden wordt deze variant gelijk beoordeeld met de algemene beoordeling voor MT-warmtenetten in de aanlegfase: neutraal (0) voor chemische bodemkwaliteit en negatief voor biologische bodemkwaliteit (-). Gebruiksfase Naast de reeds beschreven maatgevende effecten van het gebruik van een warmtenet is geen sprake van extra effecten in de variant aquathermie.
De variant aquathermie is neutraal (0) beoordeeld voor chemische bodemkwaliteit en negatief (-) voor biologische bodemkwaliteit. Alternatief 2 - ZLT-Warmtenet Aanlegfase Bij de aanleg van een warmtenet moeten de leidingen in droge grond worden gelegd. Het bijhorende grondverzet kan een positief effect hebben op de chemische kwaliteit, als er sprake is van ontgraving in verontreinigde grond. Het grondverzet heeft een negatief effect op de biologische bodemkwaliteit. De bijhorende grondwaterpeilverlaging heeft een negatief effect op de biologische bodemkwaliteit. Een ZLT- warmtenet wordt als neutraal (0) beoordeeld voor de chemische bodemkwaliteit en als negatief (-) voor de biologische bodemkwaliteit voor de aanlegfase. Gebruiksfase Het opwarmen van de omliggende bodem in de gebruiksfase en het effect daarvan op de biologische bodemkwaliteit is minder bij een ZLT-Warmtenet vanwege de lagere gebruikstemperatuur (KWR). De gebruiksfase wordt als neutraal (0) beoordeeld voor beide aspecten. Variant datathermie Voor de aanleg van datathermie als bron zijn er geen ingrepen in de ondergrond nodig. Om deze reden wordt deze variant gelijk beoordeeld met de algemene beoordeling voor ZLT-warmtenetten in de aanlegfase: neutraal (0) voor chemische bodemkwaliteit en neutraal voor biologische bodemkwaliteit (0).
Variant aquathermie Voor de aanleg van datathermie als bron zijn er geen ingrepen in de ondergrond nodig. Om deze reden wordt deze variant gelijk beoordeeld met de algemene beoordeling voor ZLT-warmtenetten in de aanlegfase: neutraal (0) voor chemische bodemkwaliteit en neutraal voor biologische bodemkwaliteit (0). Alternatief 3 - Warmtepomp Variant bodemwarmtepomp Aanlegfase Bij de aanleg van bodemwarmtepompen worden de lussen in de bodem gespoten. Daar komt weliswaar grond bij vrij, wat een positief effect heeft op de chemische bodemkwaliteit als er sprake is van verontreinigde grond, maar het gaat om een verwaarloosbaar volume. Aangezien de bodemlus op diepte wordt aangebracht is het effect op de biologische bodemkwaliteit verwaarloosbaar, omdat die voornamelijk bepaald wordt door de toestand meters bodem het dichtst op het maaiveld. De variant wordt als neutraal (0) beoordeeld voor beide aspecten voor de aanlegfase. 104 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Gebruiksfase In de gebruiksfase zijn er geen effecten op de chemische en biologische bodemkwaliteit. De variant wordt als neutraal (0) beoordeeld voor zowel chemische als biologische bodemkwaliteit. Variant lucht-water-warmtepomp Aanlegfase Het plaatsen van een lucht-water-warmtepomp brengt geen effecten op de chemische en biologische bodemkwaliteit met zich mee.
De variant wordt als neutraal (0) beoordeeld voor zowel chemische als biologische bodemkwaliteit. De toename van elektriciteitsgebruik en de effecten op de bodem van de bijhorende verzwaring van het elektriciteitsnet is hierbij buiten beschouwing gelaten. Gebruiksfase Het gebruik van een lucht-water-warmtepomp brengt geen effecten op de chemische en biologische bodemkwaliteit met zich me. De variant wordt als neutraal (0) beoordeeld voor zowel chemische als biologische bodemkwaliteit. Effectbeoordeling Tabel 9.14 toont de beoordelingsschaal voor het criterium bodemkwaliteit. Tabel 9.14 Effectbeoordeling bodem, met een aparte beoordeling voor de chemische bodemkwaliteit en biologische bodemkwaliteit Alternatief MT- Warmtenet ZLT- Warmtenet Warmtepomp Variant Geo- thermie Data- thermie Aqua- thermie Data- thermie Aqua- thermie Bodem- warmtepomp Lucht-water- warmtepomp aanlegfase chemisch 0 0 0 0 0 0 0 aanlegfase biologisch - - - - - 0 0 gebruiks- fase chemisch 0 0 0 0 0 0 0 gebruiks- fase biologisch - - - 0 0 0 0 Locatiespecifieke beoordeling In Diemen is de bodemkwaliteit verschillend. Afbeelding 9.3 toont de beoordeling per buurt. De buurten in zone 3 worden positief beoordeeld op chemische bodemkwaliteit voor de aanlegfase van de MT- en ZLT- warmtenetten, omdat bij slechte kwaliteit de bodem zal worden gesaneerd bij de werkzaamheden.
105 | 209 Witteveen+Bos | 148567/26-008.124 | Definitief Afbeelding 9.3 Beoordeling bodemkwaliteit per buurt Mitigerende maatregelen Om de opwarming van de bodem en de biologische gevolgen te beperken, kunnen de warmtenet leidingen extra worden geïsoleerd. 9.3.2 Risico op zettingen Ingreep-effectrelaties Voor het aanleggen van een warmtesysteem moeten gebouwen of leidingen op of in de bodem worden geplaatst. Niet alle bodemsoorten zijn sterk genoeg om dit gewicht goed te dragen. Vooral klei- en veenbodems hebben een lagere draagkracht dan bijvoorbeeld zandbodems. Wanneer een gebouw of andere zware belasting op deze zwakkere bodems wordt geplaatst, kan de bodem langzaam gaan verschuiven en verzakken. Dit proces heet zetting. Verzakkingen en inklinking van bodems kunnen grote gevolgen hebben, zoals schade aan infrastructuur, riolering en gebouwen. Daarnaast kan het tijdelijk verlagen van de grondwaterspiegel in veenbodems leiden tot oxidatie van het organische materiaal in de bodem. Dit is een onomkeerbaar proces waarbij het veen langzaam verdwijnt en de bodem inzakt, een verschijnsel dat inklinking wordt genoemd. Onderzoeksaanpak Om het risico op verzakking en inklinking te beoordelen, wordt in het effectenonderzoek gekeken naar hoe de bodem reageert op de ingrepen die het warmtesysteem vereist.
Hierbij wordt rekening gehouden met informatie over de bodemopbouw (zie hoofdstuk Referentiesituatie). De belangrijkste ingrepen die invloed kunnen hebben op de bodem zijn een toename van belasting, zoals het plaatsen van gebouwen of leidingen, en het (tijdelijk) verlagen van de grondwaterspiegel. Deze ingrepen worden onderzocht en beoordeeld als onderdeel van de effectenstudie.