2024-10-10 Samenwerken aan leefbare en vitale buurten 'Zo doen we dat!'

Inclusieve en veilige leefomgeving Bij de wijkvernieuwing spelen het Wijkbedrijf Selwerd en de buurtregisseur een belangrijke verbindende rol. Het Wijkbedrijf is een plek in de wijk voor en door bewoners: ze zetten er zelf projecten op voor de wijk en voeren die uit. Hierdoor gaan de bewoners (weer) meedoen. Dit kan gaan om betaald werk, maar ook om vrijwilligerswerk. Variërend van een buurtconciërge, of een buurtbode tot een platform voor ondernemers, een juridisch spreekuur of wijkleerbedrijf dat bewoners in de wijk opleidt. Uiteraard kunnen hier ook duurzaamheidsprojecten een plek krijgen. Er is een buurtregisseur aangesteld om ideeën van wijkbewoners te faciliteren en aan te jagen. Die ondersteunt bewoners om hun wensen zo goedmogelijk voor het voetlicht te brengen. Hij treedt daarnaast op als adviseur en sparringpartner richting gemeente, corporaties en het sociaal wijkteam, bijvoorbeeld op het gebied van participatie. Het is de bedoeling dat de wijk de buurtregisseur aanstuurt (en niet de gemeente of woningcorporatie). Ze zetten hem integraal in, voor uiteenlopende thema’s: van energie tot zorg.

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Aanpak Sunny Selwerd & Wijkbedrijf Selwerd

Ondersteuning en begeleiding WIJ Selwerd ondersteunt bewoners die zelf grip willen krijgen en houden op hun leven. Als het kan met hulp van familie en vrienden, liefst zo dichtbij mogelijk. Door inwoners te stimuleren hun talenten en mogelijkheden te benutten, wordt de sociale samenhang in de wijken versterkt. WIJ Selwerd verzorgt de indicaties voor de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en Jeugdwet en ondersteunt bewoners om zelf regie te voeren over de aan hen verleende zorg en ondersteuning. De buurt-, opbouw- en jeugdwerkers van WIJ Selwerd werken in de wijken en buurten nauw samen met groepen inwoners, sociale netwerken en met andere organisaties. Zo koppelen ze bewoners bijvoorbeeld aan vrijwilligerswerk, sport – of culturele activiteiten. Doel is inwoners met elkaar in contact te brengen, te bewegen deel te nemen aan activiteiten en samen te zorgen voor een prettige leefomgeving.

Meer weten? – PowerPoint-presentatie (sunnyselwerd.nl) – Sunny Selwerd - Home - Sunny Selwerd – Sunny Selwerd: gezondheid en energietransitie centraal – Platform31

25

Enschede Zuid, onze buurt De Posten Een inclusieve wijk voor iedereen, die inzet op zelf- en samenredzaamheid, op meedoen en ontmoeting en op een nieuw woonzorgconcept. Urgentie van de opgave De buurt De Posten ligt in Enschede, Wesselerbrink Zuid-Oost. De buurt telt ongeveer 4.425 inwoners. Kenmerken: snelle vergrijzing, verschillende culturen en een concentratie van lagere inkomensgroepen. Van de woningen is 69% een sociale huurwoning. De buurt is gebouwd in de jaren 60. Uit gebiedsanalyses blijkt dat er problemen zijn met ontmoeting, segregatie en kwetsbare wijkbewoners. De leefbaarheid van de wijk neemt af. In het hart ligt zorgcentrum De Posten, een zorgorganisatie die zorg en ondersteuning levert aan kwetsbare ouderen. Het ouderenzorgcomplex wordt vernieuwd. Maar er is meer nodig voor de toekomst van de wijk, zeker gezien de vergrijzing en de afname van mantelzorgers. Zorgcentrum de Posten heeft initiatief genomen om dit met de woningbouwcorporaties en de gemeente Enschede op te

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Enschede Zuid, onze buurt De Posten

pakken. Het is belangrijk om zorgverlening, huisvesting en multidisciplinaire zorg met elkaar te verbinden op buurtniveau. Kortom, de urgentie is duidelijk. Op basis daarvan is een gemeenschappelijke visie voor de wijk ontwikkeld en een uitvoeringsprogramma gestart. Men werkt hieraan over bestaande organisatiegrenzen en financieringsstromen heen. Dat buurtbewoners van verschillende culturen kunnen meedenken over de invulling van de programma’s is vanaf het begin een belangrijke voorwaarde. Naast huisvestingvraagstukken is de leefbaarheid van de buurt voor de inwoners een belangrijke randvoorwaarde. Bewoners van de wijk vinden groen en verbetering van de infrastructuur (veiligheid) van groot belang.

Wat is bereikt? Vanaf 2019 ontwikkelt de coalitie ‘Onze buurt de Posten’ van woningcorporaties Domijn en Woonzorg Nederland, gemeente Enschede en zorgorganisatie De Posten, in samenwerking met de provincie Overijssel, samen met inwoners een plan voor de wijk. Dat heeft als doel om ‘Droomwijk de Posten’ te realiseren. Inmiddels is het volgende concreet bereikt: – Goed samenwerkende coalitie tussen een ouderenzorgorganisatie, de gemeente, welzijn, bewoners en de woningcorporaties. – Gezamenlijke visie op Onze buurt De Posten. – Start twee programma’s Passend Bewonen en Doen & Ontmoeten. Deze gaan aan de slag met o.a. een dementievriendelijke wijk waar mensen zo lang mogelijk zelfstandig kunnen wonen. Dit resulteerde tot nu o.a. in een gezamenlijke aanleg van een dementievriendelijke oversteek vanuit de wijk naar het winkelcentrum. – Afgerond haalbaarheidsonderzoek naar een dynamische ontmoetingsplek door en voor bewoners. Start van project om eenzaamheid onder ouderen in de wijk aan te pakken. Dit is onderdeel van coalitie ‘Een tegen eenzaamheid’ en van Onze buurt de Posten en met subsidie van ZonMw.

26

Gezamenlijke visie Onze buurt de Posten Sinds 2019 ontwikkelt de coalitie van woningcorporatie Domijn, gemeente Enschede, zorgorganisatie De Posten en provincie Overijssel samen met inwoners een plan voor de wijk. De coalitie ‘Onze buurt De Posten’ zet zich in voor een buurt waarin de nodige voorzieningen op het gebied van wonen, werken, zorg en ontmoeten binnen handbereik zijn. De coalitie doet dit door continu in gesprek te zijn met de buurt. Zo weet de coalitie wat de bewoners belangrijk vinden. Dit proces van halen en brengen vormt de basis voor het succesvol samenwerken.

De partners hebben voor het maken van Onze buurt de Posten een groot aantal buurtbewoners gesproken. Van jong tot oud, van al jaren hier wonend tot net nieuw, van gezond en vitaal tot mensen met een beperking. Hoe ziet hun ideale wijk er in de toekomst uit? Ook professionals in de wijk, zoals bijvoorbeeld leraren, zorgprofessionals, welzijnswerkers, wijkcoaches en raadsleden dachten mee. Samen is de visie op Onze buurt De Posten gemaakt. De programma’s Passend Bewonen en Doen en Ontmoeten, overlappen elkaar en worden door de coalities integraal benaderd. Bij de uitwerking van ideeën worden bewoners en professionals gezocht, om de ideeën samen mee uit te werken. Zo werkt de coalitie aan een openbare ruimte die bewoners stimuleert om zo lang mogelijk in beweging te blijven en zelf boodschappen te doen. Door samen met bewoners een vaste route naar het winkelcentrum te lopen ontstond een plan van stoeptegels, olifantenpaadjes, bankje en bewegwijzering. De coalitie werkt aan een dementievriendelijke wijk. Ze wisselt kennis over dementie uit en verbreedt de signaalfunctie naar professionals, ondernemers en wijkbewoners. Zo gaat de wijkverpleegkundige op bezoek bij de technische mensen van de woningcorporatie en de verkeerskundige van de gemeente om hen inzicht te geven dementie. Dit resulteerde in een dementievriendelijke voetgangersoversteekplaats.

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Enschede Zuid, onze buurt De Posten

27

Waar werd het moeilijk, wat waren de beren op de weg? Elkaar leren kennen, dezelfde taal spreken en samen de opgave voelen is essentieel. Iedereen moet een stapje extra doen voor het behalen van het doel of heeft iets te regelen of veranderen binnen de eigen organisatie. Wie is bereid om dit te doen en kan daarbij ook organisatiebelang (deels) loslaten? Het delen van regie is ook spannend. Wie gaat over de openbare ruimte of over de inzet van wijkprofessionals, kunnen betrokken partijen die verantwoordelijkheid delen? Door regelmatig terug te keren naar de gemeenschappelijke visie vinden discussies altijd binnen deze context plaats. Deze visie staat vast en bindt letterlijk alle betrokkenen. Bij eventuele verschillen in meningen en beelden is het een voordeel dat alle betrokkenen, waaronder bestuurders elkaar al jaren kennen en elkaar makkelijk vinden. Dat zorgt ervoor dat de partijen snel kunnen schakelen. Daarnaast is het een groot voordeel om samen met iets bezig zijn waarbij de antwoorden vaak niet bekend zijn. De gezamenlijke zoektocht kost tijd, maar zorgt ook meteen voor borging, omdat er van verschillende kanten goed over nagedacht is. Misschien wel het belangrijkste is een onafhankelijke regisseur. Deze verbindt de kerngroep en de stuurgroep, stuurt en rapporteert op doelstellingen.

De inzet van deze regisseur wordt begroot en zowel inhoudelijk als financieel gedekt door alle betrokken partijen.

Proces van samenwerken aan wonen, welzijn en zorg Unieke processtappen: Urgentie Het zorgcentrum De Posten was verouderd en toe aan verbouwing. Een verbouwing of een nieuw gebouw met voldoende zorgwoningen werd als onvoldoende ervaren om de problemen met (multidisciplinaire) zorg en huisvesting op te lossen. De partners herkennen deze vraagstukken en pakken deze met elkaar en op buurtniveau aan.

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Enschede Zuid, onze buurt De Posten

Zo grijpen ze de verbouwing aan als kans om na te denken over wat nodig is voor een inclusieve, veilige en leefbare wijk. Hoe maken de betrokken organisaties met elkaar van De Posten een wijk waar plek is voor jong en oud, verschillende culturen, alleenstaanden, gezinnen, mensen met een beperking, mensen die zorg nodig hebben, kortom voor alle bewoners?

Gedeelde visie Zorgcentrum de Posten, woningcorporaties Domijn en Woonzorg Nederland en gemeente Enschede slaan de handen ineen: samen maken ze van De Posten een buurt die klaar is voor de toekomst! De provincie Overijssel ondersteunt de partners. Als coalitie ontwikkelen en verbeteren zij samen met de bewoners, welzijnsorganisaties en andere initiatieven de buurt de Posten. Zij vinden het belangrijk gehoor te geven aan de wensen van de buurtbewoners. “Want zij zijn Onze buurt De Posten!” Naast deze gedeelde visie, dragen de partners ook vanuit hun eigen missie en visie verantwoordelijkheid voor de brede opgave van de wijk De Posten. Zo is de missie van zorgcentrum De Posten: “Samen met u en uw naasten zet de Posten zich in voor uw woon- en leefplezier. Wij zijn naast zorgverlener ook ondersteuner, gids en goede buur.”

Onafhankelijke procesbegeleiding Met ondersteuning van een (door de gemeente Enschede geleverde) procesmanager zijn partijen van de gebiedscoalities in gesprek gegaan met elkaar en met de bewoners.

Wonen en woonomgeving Het programma Passend Bewonen heeft als hoofddoel: prettig en zo zelfstandig mogelijk wonen in een leefbare omgeving voor huidige en toekomstige bewoners. Het focust op onze buurt De Posten. Dit programma werkt drie doelstellingen uit: – Inzet van een kansenmakelaar of buurtverbinder om laagdrempelig contact te organiseren.

28

– Creatief omgaan met woningtoewijzing. – Uitwerking van voldoende en passende gemengde woonvormen: vanuit het woningbezit van de woningbouwcorporatie én nieuwbouw van zorgcentrum de Posten. Voor uitwerking van deze doelstellingen zijn een aantal concrete ideeën benoemd. De coalitie werkt deze met bewoners en professionals verder uit. Zo is de werkgroep voor het idee Kansenmakelaar / wooncoach op zoek naar bewoners vrijwilligers of professionals om te bepalen wat nodig is om bewoners langer zelfstandig te laten wonen en ook om problemen als zwerfvuil en onveiligheid aan te pakken.

Inclusieve en veilige leefomgeving Het programma Doen & ontmoeten heeft als hoofddoel het bevorderen van zelf- en samenredzaamheid van de wijkbewoners met de volgende doelstellingen: – Het creëren van een kansenkaart (inhoud, locatie, partijen en witte vlekken) – Een uitvoeringprogramma opgemaakt met bewoners en partijen – Een afgerond haalbaarheidsonderzoek van een dynamische ontmoetingsplek door en voor wijkbewoners. Inclusief programma van eisen, businesscase en commitment partijen. Besluitvorming over de definitieve realisatie van investeringen en exploitatie. Het selecteren van een maatschappelijk ondernemer om dit uit te voeren is hier onderdeel van. Binnen het programma ‘Doen en ontmoeten’ kan iedereen meedoen en andere buurtbewoners ontmoeten. Er wordt gewerkt aan: – Ontmoeten in het groen: samen doen – Het realiseren van een dynamische ontmoetingsplek (DOP) – Een dementievriendelijke oversteek voor de Broekheurne-Ring – Film en interview over de dementievriendelijke oversteek

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Enschede Zuid, onze buurt De Posten

Meer weten? – Film Onze buurt de Posten – Website Onze buurt de Posten

29

Raamafspraken Alkmaar Wonen met ondersteuning, commitment op leefbaarheid. Urgentie van de opgave Vraagstukken over wonen en zorg worden te vaak los van elkaar in plaats van in samenhang beschouwd en aangepakt. Jeugd, volwassenen en ouderen leggen – vanuit verschillende zorgdomeinen – steeds vaker een ‘claim’ op de beschikbare (sociale huur) woningen. Met het Pact willen gemeenten, corporaties, zorgpartijen in de regio Alkmaar en zorgkantoor VGZ meer regie voeren op de vraag naar en het aanbod van woningen voor inwoners die afhankelijk zijn van zorg en ondersteuning. Leefbaarheid staat daarbij hoog in het vaandel. Hoe voorkomen we dat alle specifieke groepen in een beperkt aantal wijken van de regio belanden. En hoe zorgen we voor een aanpak waardoor de leefbaarheid in deze wijken en straten gewaarborgd is?

Wat is bereikt? – In de regio Alkmaar zijn inmiddels voor nagenoeg alle specifieke groepen raamafspraken gemaakt over het aantal benodigde woningen, de verdeling woningen over de gemeenten en de corporaties, met uitzondering van de doelgroep ouderen. De regio brengt de vraag naar met name geclusterde woonvormen nabij zorg- en welzijnsvoorzieningen in de eerste helft 2022 in beeld. De samenwerkingspartners van het Pact zetten zich in om jongeren uit Jeugdzorg met verblijf, cliënten die uitstromen uit beschermd wonen of een maatschappelijke opvangvoorziening en kwetsbare ouderen te voorzien in hun woonzorgvraag. In de regionale raamafspraken is de verdeling per gemeente en per woningcorporatie vastgelegd. Zo neemt de gemeente Alkmaar 50% voor haar rekening, de gemeenten Dijk & Waard en BUCH (samenwerkingsverband van de gemeenten Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo) elk 25%. De concrete huisvestingaantallen zijn in de prestatieafspraken tussen gemeente, corporaties en huurdersorganisaties vastgelegd. En bij elk nieuwbouwproject realiseert men enkele woningen voor jongeren en volwassenen die doorstromen uit de opvang. – In de regio Alkmaar is “het Transferpunt” ingericht. Dat functioneert als het centrale punt voor alle individuele bemiddeling van bijzondere doelgroepen. De woningcorporaties bieden de beschikbare woningen voor de doelgroep aan via het Transferpunt van SVNK1.

Zorgorganisaties dragen er bewoners aan. Daarnaast groeide het aantal collectieve huisvestingsvragen, onder meer door langere wachtlijsten (van o.a. Wet Langdurige Zorgorganisaties) en het groeiend aantal particuliere wooninitiatieven, richt de regio een separaat loket in voor collectieve vragen naar wonen. Zodat men de vraag van zorgaanbieders naar (geclusterde) woningen voor kwetsbare bewoners en het beschikbare aanbod meer regionaal, transparant en eenduidig kan matchen. Via het Transferpunttoetsen de gemeenten en de 1. SVNK staat voor Sociale Verhuurders Noord-Kennemerland. SVNK is een samenwerkingsverband van de woningcorporaties in de regio Noord-Kennemerland.

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Raamafspraken Alkmaar

30

corporaties samen of zij medewerking verlenen aan een aanvraag. Elk jaar stromen ongeveer 100 cliënten via het Transferpunt door naar een zelfstandige woning. – De regionale huurdersbelangenvereniging heeft een conferentie voor haar leden georganiseerd en Wonen met Ondersteuning in 2021 als speerpunt gekozen. – In 2018 is het Pact “Wonen met ondersteuning, commitment op leefbaarheid” door alle gemeenten, corporaties, een zorgkantoor, een groot aantal zorg- en welzijnsinstellingen en de regionale huurdersorganisatie ondertekend2. Met het Pact zet de regio in op goede afspraken over vraag en aanbod; goede samenwerking tussen partijen op de terreinen wonen en zorg in de regio is daarbij essentieel. De betrokken organisaties richten zich op het in balans brengen van de vraag naar passende woningen en het beschikbare aanbod. Door het Pact verhoogt de regionale beschikbaarheid van betaalbare woningen voor de kwetsbare inwoners en het zorgt voor passende ondersteuning van kwetsbare inwoners. Zodat zij in staat zijn om zelfstandig te wonen én de leefbaarheid in de buurt op niveau blijft.

Waar werd het moeilijk, wat waren de beren op de weg? Bij de start van het Pact waren acht organisaties intensief betrokken. Hun bestuurders vormden de stuurgroep. Ondertussen omvat de stuurgroep zo’n 25 partijen. Gaandeweg is haar rol veranderd in een platform waar betrokkenen beelden en signalen delen. De sturing op het Pact komt er daarmee anders uit te zien; deze beweegt mee met de ontwikkelingen (een belangrijke les!) Bij het in balans brengen van de vraag naar passende woningen en het beschikbare aanbod voor de regio Alkmaar is er een groot aantal knelpunten en uitdagingen. Bovenal het gebrek aan bouwgrond voor uitbreiding en voldoende capaciteit bij de betrokken partijen. Daarnaast is er behoefte aan concrete signalen en monitoren van de leefbaarheid op straatniveau. Ook blijkt de verdeling over de regio lastig, omdat de doelgroepen jongeren, beschermd wonen en opvang vaak liefst in de centrumgemeente wonen. Daarbij komt dat de woningen die daar beschikbaar komen meer 2. Woonwaard, Kennemer Wonen, Woningbouwvereniging Langedijk, Van Alckmaer voor Wonen, Parlan, dnoDoen, GGZNoord-Holland Noord, Magentazorg, MEE & de Wering, Esdégé-Reigersdaal, Horizon, WMO-raad Alkmaar, Huurdersbelangenvereniging Noord-Kennemerland, Veiligheidsregio Noord-Holland Noord en de gemeenten.

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Raamafspraken Alkmaar

passend zijn voor de doelgroep dan in andere gemeenten. En last but not least is het noodzakelijk om doorstroming op de woningmarkt te stimuleren, zodat meer passende woningen beschikbaar komen. Veel van deze knelpunten kunnen de partijen in de regio maar in beperkte mate zelf oplossen. Meestal zijn hierbij ook de provincie Noord-Holland of de Rijksoverheid nodig.

Proces van samenwerken aan wonen, welzijn en zorg Unieke processtappen: Urgentie Na de stelselwijzigingen in de zorg is de vraag naar wonen met ondersteuning toegenomen. Mensen blijven langer thuis wonen, met gevolgen voor leefbaarheid in de wijk. En zijn er alternatieven nodig voor intramuraal wonen. Voor de regio Alkmaar betekent dit, dat er nog meer betaalbare woningen met passende hulp en begeleiding moeten worden gerealiseerd en met behoud van leefbare wijken voor alle inwoners. Dit was aanleiding voor gemeenten, woningcorporaties en zorgaanbieders in de regio Alkmaar om het samenwerkingspact op te stellen en te ondertekenen.

Gedeelde visie, gedeelde verantwoordelijkheid Het Pact heeft als gezamenlijk ideaal: voldoende woningen beschikbaar hebben om de verschillende doelgroepen te huisvesten, waarbij de leefbaarheid voor iedereen die in de wijk woont kwaliteit heeft. Bij de realisatie hiervan is expliciet aandacht voor de beschikbaarheid van voldoende ondersteunende voorzieningen. Dat lukt alleen door samenwerking tussen de betrokken partijen.

Werkwijze; bestuurlijke en uitvoerende verankering Het Pact is georganiseerd met een stuurgroep, een projectgroep en een aantal werkgroepen die een thema of vraagstuk bij de kop pakken. De stuurgroep borgt dat doelen uit het Pact structureel op de agenda’s van de betreffende organisaties staan, deelt beelden en signalen met elkaar, en fungeert als platform voor strategi-

31

sche samenwerking. De besluitvorming vindt plaats bij de individuele partijen. De projectgroep is het motorblok van het Pact en werkt aan de hand van jaarplannen aan de resultaten. De projectgroep zet de raamafspraken om in concrete daden. De gemeenten hebben er de regie, de corporaties zijn actieve ondersteuners. De stuurgroep kan voor de verkenning van nieuwe opgaven een thematische substuurgroep initiëren met als doel een inhoudelijk advies op te stellen. Voor de realisatie van de opgaven zijn binnen de gemeentelijke organisatie lokale projectteams Woonzorg opgericht. Deze lokale projectteams hebben de taak om naast de reguliere bemiddeling via het SVNK-Transferpunt nieuwe kansen te helpen verzilveren. Denk aan het plaatsen van tijdelijke units voor jongeren. In iedere vergadering van de stuurgroep koppelt de gemeente aan de leden terug welke ontwikkelingen het lokale projectteam heeft bereikt.

Ondersteuning en begeleiding; commitment op leefbaarheid De uitstroom naar zelfstandig wonen in de wijk moet voor alle partijen op een verantwoorde manier plaatsvinden. Als er problemen zijn of dreigen te komen, is het belangrijk dat alle partijen weten ‘wie verantwoordelijk is voor wat’. Gebiedsgerichte samenwerking, het formuleren van concrete doelen en gedeelde verantwoordelijkheid zijn voorwaarden voor een geslaagde uitstroom. Werkafspraken geven invulling aan deze gedeelde verantwoordelijkheid. Daarbij gaat het om een samenwerking op het vlak van diverse domeinen; financiën, het zich thuis gaan voelen in de wijk, het opbouwen van een netwerk en het zoeken van een zinvolle dagbesteding. Maar het gaat ook over samenwerken en verantwoordelijkheid nemen in moeilijke fases: als er sprake is van terugval, van overlast of andere problemen. Want juist dan moeten de gezamenlijke partijen daadkrachtig optreden en samenwerken. De werkafspraken zijn leidend bij de realisatie van nieuwe initiatieven. De-escaleren in plaats van escaleren; afschalen in plaats van opschalen.

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Raamafspraken Alkmaar

Vanuit de doelstelling ‘commitment op leefbaarheid’ onderzoeken de partijen van het Pact of de ondersteuningsstructuur in de wijken ‘op orde is’ en de regie goed genoeg is belegd. In mei 2020 verscheen een onderzoek van AEF, in opdracht van Aedes, over de vraag: is er voldoende zorg en ondersteuning voor kwetsbare mensen in corporatiewijken? Het rapport concludeert onder andere dat kwetsbare mensen veel te laat goede hulp ontvangen en dat hiervoor een sterke ondersteuningsstructuur nodig is. De Pact-partijen agenderen gesprekken over hoe deze ‘waakvlamfunctie’ in de praktijk te organiseren is. Voor de opgaven van het Pact is door woningcorporatie Van Alckmaer voor Wonen begin 2020 een project “wooncoach” gestart. De wooncoach heeft als doel huisuitzettingen te voorkomen en de leefbaarheid in de wijk te vergroten, door breed te kijken naar verward gedrag en daarop vroeg te interveniëren. In het project zijn belangrijke stakeholders en partners betrokken, zoals gemeente, woningcorporatie, GGZ, Uitvoeringsbrigade (bedenker methode Growcare) en uiteraard de bewoners. De werkafspraken en de pilot wooncoach zijn geëvalueerd. De ingezette methode Growcare blijkt effectief. Deze methode is snel te leren, prettig te gebruiken en als een effectief instrument voor professionals beoordeeld.

Na evaluatie van Wooncoach en de Growcare methode is geadviseerd deze uit te breiden naar andere gebieden in Alkmaar. De Wooncoach en werkwijze ondersteunen de realisatie van resultaten en ambities van het Pact. De ‘wooncoach’ kan een brug slaan tussen het woon- en zorgdomein.

Meer weten? – Prestatieafspraken Alkmaar – Rapport Inrichting zorg en ondersteuning aan kwetsbare mensen in de wijk, AEF in opdracht van Aedes – Casusboekje Wooncoach van Alckmaer – Praktijkverhaal Succesvolle pilot wooncoach in Alkmaar over de toegevoegde waarde van laagdrempelige vroeginterventie bij kwetsbare personen

32

Populatiebekostiging Alphen aan den Rijn Door populatiebekostiging zet Tom in de buurt stappen naar een inclusieve samenleving waarin iedereen mee kan doen. Urgentie van de opgave In Alphen aan den Rijn zag men een gemeentelijke fusie in 2014 en de decentralisatie in 2015 als kans om anders te gaan werken en de inkoop binnen het sociaal domein anders in te richten. De gemeente wilde de transformatie inzetten met een financiële bekostiging die innovatie stimuleert. Om die reden is er gekozen voor een vorm van populatiebekostiging voor de aanbesteding van sociale participatie. Hiermee wil de gemeente het volgende bereiken: – Kracht en leefwereld van inwoners staan centraal. – Andere wijze van contracteren van aanbod: een innovatief, breed en ontschot aanbod, kwaliteitsaanpak, sturen op prestaties, partnership met opdrachtnemer en een vast budget. – Contractmanagement als sleutel in de transformatie.

Wat is bereikt? Tom in de buurt is een samenwerkingsverband van acht organisaties op het gebied van ondersteuning en welzijn. Tom staat voor Talent, Ondersteuning en Meedoen. Tom in de buurt helpt inwoners van 18 jaar en ouder bij diverse problemen en vragen, zonder dat er een indicatie nodig is. De nadruk ligt op het benutten van de talenten en kwaliteiten van de inwoners. Tom in de buurt zorgt voor passende ondersteuning. Soms is dat specialistische begeleiding, soms een tijdelijk steuntje in de rug. Uiteindelijk wordt samen met de inwoner het doel bereikt: meedoen in de samenleving. Tom staat voor Talent, Ondersteuning en Meedoen.

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Populatiebekostiging Alphen aan den Rijn

Voor de aanbesteding van sociale participatie bundelde de gemeente Alphen aan den Rijn alle ondersteuning en participatie in één opdracht: welzijn, maatschappelijk werk, individuele begeleiding en groepsbegeleiding van alle doelgroepen van 18 jaar en ouder, dagbesteding, vervoer naar dagbesteding en een klein stukje Participatiewet: de sociale activering. Huishoudelijke ondersteuning en hulpmiddelen vallen buiten de opdracht. Geen van de bestaande zorg- en welszijnspartners kon aan de vraag van de gemeente voldoen. Om de lading van de hele opdracht te kunnen dekken, besloten acht zorg- en

33

welzijnsorganisaties om het samenwerkingsverband ‘Tom in de buurt’ op te richten. Het samenwerkingsverband bestaat in totaal uit acht aanbieders: vier hoofdaannemers (Gemiva, Kwadraad, Kwintes en Participe) en vier onderaannemers (Activite, De Binnenvest, Ipse de Bruggen en Wijdezorg).

het maximale uit zichzelf te halen. Daarnaast merken inwoners dat ze minder uren zorg en ondersteuning ontvangen, maar ook dat Tom in de buurt meer op maat kijkt wat ze echt nodig hebben.

Waar werd het moeilijk, wat waren de beren op de weg? Na de aanbesteding van de opdracht tekenden de gemeente en het samenwerkingsverband Tom in de buurt een overeenkomst. De gemeente financiert vooraf in een lumpsumbedrag, met een efficiencykorting en voor een periode van vier jaar met een mogelijke verlenging van twee jaar. Per jaar ontvangt Tom in de buurt een vast bedrag om daarmee vooraf bepaalde resultaten te behalen voor alle inwoners. Met vooraf vastgestelde KPI’s wordt de voortgang gemeten. Tom in de buurt kan door deze overeenkomst en de lumpsumfinanciering ontschot en efficiënter werken. De vooraf vastgestelde KPI’s worden gemeten. Alphen aan den Rijn is positief over de keuze van de bekostigingsvorm. De gemeente monitort en stuurt in de afspraken met Tom in de buurt op vooraf benoemde resultaatgebieden1. In het verleden gaven aanbieders aan dat de financieringstechniek op basis van dagen en uren de samenwerking en het werken aan innovatie in de weg stond. Deze nieuwe vorm van bekostiging draagt bij aan het doorbreken van de schotten tussen aanbieders, waardoor vraaggericht en integraal gewerkt kan worden en ondersteuning snel kan starten. Ook leidt het tot een forse afname van administratieve lasten en verlegt het de focus van professionals naar de participatie en duurzame oplossing voor de inwoners.

Het recente klanttevredenheidsonderzoek toont aan dat de inwoners tevreden zijn. Zij geven de dienstverlening van de professionals een 8,1. Uit de monitoring van de gemeente Alphen aan den Rijn en Tom in de buurt blijkt ook dat inwoners vinden dat de nieuwe werkwijze hen meer ondersteunt om hun kracht te vinden. Er wordt misschien meer van hen verwacht, maar ze worden ook gestimuleerd 1. Zoals zelfredzaamheid en eigen regie, voor komen van terugval, sociale participatie, gebruik algemeen toegankelijke en specialistische voorzieningen, burgerinitiatief, beschikbaarheid en bereikbaarheid passende ondersteuning, uitvoering van de tegenprestatie, social return on investment, klanttevredenheid, klanttevredenheid stakeholders

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Populatiebekostiging Alphen aan den Rijn

In de aanbestedingsopdracht wilde de gemeente weinig vastleggen. Transformeren en schotten doorbreken waren de belangrijkste opgaven. Gaandeweg liep de gemeenteer de afgelopen jaren tegenaan dat een aantal onderdelen daardoor niet uitgevoerd werden, zoals bijvoorbeeld bemoeizorg. Waar ook meer behoefte aan bleek, was sturing op de teams. De kaders van de opdracht horen in elk team duidelijk te zijn. Zonder sturing kon het gebeuren dat de inwoner in het ene team ergens wel voor in aanmerking kwam en in het andere niet. De samenwerking binnen Tom in de buurt verloopt goed, maar dit betekent niet automatisch dat de samenwerking met alle partners in het sociaal domein goed gaat. Samenwerking gaat niet vanzelf, daarin moet je investeren.

Proces van samenwerken aan wonen, welzijn en zorg Unieke processtappen: Gedeelde urgentie, gezamenlijke verantwoordelijkheid De gemeente zag de gemeentelijke fusie en de decentralisatie van het sociaal domein als kans om anders te gaan werken. Ook de zorg- en welzijnsorganisaties gaven eerder aan dat de traditionele bekostigingssysteematiek innovatie in de weg stond. Dit is verwoord in de gewenste effecten van de nieuwe werkwijze2.

2. Kracht en leefwereld van inwoners staan centraal. Andere wijze van contracteren van aanbod: innovatie, breed, ontschot aanbod, kwaliteitsaanpak, sturen op prestaties, partnership met opdrachtnemer en een vast budget. Contractmanagement als sleutel in de transformatie

34

Gedeelde visie Acht zorg-en welzijnsorganisaties deelden een visie en richten een samenwerkingsverband op: Tom in de buurt. De visie is: Welkom bij Tom in de buurt. Tom staat voor: Talent, Ondersteunen en Meedoen. Want de samenleving dat zijn wij. ‘Tom in de Buurt’ zet samen stappen naar een inclusieve samenleving voor iedereen, met en zonder indicatie, waar de professional niet altijd meer nodig is omdat mensen elkaar ondersteunen.

Een goed voorbeeld is de inwoner die drie uur per week ondersteuning kreeg. Tom in de buurt bracht dat terug naar één keer in de vijf weken. De inwoner kon zich eerst niet voorstellen dat dit voldoende was, maar voelt zich uiteindelijk goed. Omdat er naast de individuele ondersteuning een netwerk is ontstaan gericht op het vergroten van zelfredzaamheid. Hier kan de inwoner op terugvallen.

Meer weten? Grensoverschrijdend werken, een werkwijze Tom in de buurt werkt vanuit één visie en met één werkwijze. De wijkcoaches staan klaar voor mensen met persoonlijke zorgen, zware problematiek en/of uitdagingen in hun woonomgeving. Dankzij de krachtige combinatie van individuele begeleiding, groepsbegeleiding en specialistische ondersteuning zorgt Tom in de buurt voor veerkrachtige inwoners én buurten. Tom in de buurt kan door de overeenkomst en de lumpsumfinanciering ontschot en efficiënter werken.

Ondersteuning en begeleiding De specialistische wijkcoaches van Tom in de buurt bouwen voort op de talenten en kwaliteiten van de inwoners. Dit doen ze door samen met de bewoner te onderzoeken wat de best passende ondersteuning is. Deze ondersteuning is lokaal en vindt plaats in de eigen woonomgeving. De klant houdt de regie in het traject, om zo zijn eigen veerkracht en talenten te ontdekken én optimaal te benutten. Hoe verschillend de problematiek ook is, iedereen kan soms behoefte hebben aan professionele ondersteuning. Sommige mensen hebben te maken met scheiding, overlijden of oplopende schulden, anderen kampen met chronische ziekte, dementie, een verstandelijke beperking of psychologische klachten. Tom in de buurt biedt zowel individuele ondersteuning bij complexe problematiek als laagdrempelige groepsactiviteiten om mensen weer mee te laten doen in de samenleving.

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Populatiebekostiging Alphen aan den Rijn

– Tom in de buurt – Rapportage De rol van populatiebekostiging in het sociaal domein, NDSD – Gebiedsgericht werken Alphen aan Rijn, dsp-groep – Praktijkverhaal Lumpsumbekostiging als prikkel om het goede te doen, inkoop sociaal domein – Artikel Populatiebekostiging als bindmiddel, Platform31

35

Tien werkafspraken ‘Thuis in de wijk’ in Amsterdam Dankzij tien werkafspraken lukte het om tachtig procent van de kwetsbare mensen met een dringend woonprobleem in Amsterdam binnen drie maanden een woning te bieden. Urgentie van de opgave Al voor de wooncrisis stond de woningmarkt in Amsterdam sterk onder druk. Vanaf 2015 kreeg Amsterdam de opgave grote aantallen statushouders te huisvesten. Bovendien omarmde het gemeentebestuur de uitgangspunten van ‘housing first’ en besloot mensen uit de maatschappelijke opvang en beschermd wonen zoveel mogelijk versneld te laten doorstromen naar zelfstandig wonen in de wijk. Voor deze omslag MO/BW waren duizend woningen nodig. Het Programma Huisvesting Kwetsbare Groepen ging van start om de samenwerking rond deze opgaven tussen gemeente, woningcorporaties en zorgaanbieders te organiseren. De partners hebben de ambitie om kwetsbare mensen met een dringend woonprobleem zo snel mogelijk weer passend te laten wonen. In nauwe samenspraak ontwikkelden zij de tien werkafspraken ‘Thuis in de wijk’ voor mensen die met begeleiding zelfstandig in de wijk gaan wonen.

Tien Werkafspraken ‘Thuis in de wijk’ Passend wonen met zorg op maat

Werkafspraak 2:

Amsterdamse organisaties ontwikkelden een efficiënt werkproces, duidelijke afspraken en een gemeenschappelijke taal waardoor kwetsbare mensen met een dringend woonprobleem zo snel mogelijk weer passend wonen. Het unieke samenwerkingsverband tussen gemeente, woningcorporaties en zorgaanbieders realiseerde in vijf jaar onder meer zo’n 2.200 woningen met begeleiding voor mensen vanuit de maatschappelijke opvang en beschermd wonen. Zij konden daardoor veel eerder aan hun herstel werken. Onder het programma valt een breed scala aan kwetsbare groepen. Deze zijn te verdelen over drie hoofdgroepen: Wonen zonder begeleiding (vooral mensen met

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Tien werkafspraken ‘Thuis in de wijk’ in Amsterdam

Wonen en Goed Huurderschap Werkafspraak 3:

Passend wonen met intermediaire verhuur

Werkafspraak 1:

Afgestemd aanbod van wonen en zorg

Werkafspraak 5:

Vroegsignalering en preventie

Werkafspraak 6:

Werkafspraak 7:

Werkafspraak 8:

Wat is bereikt?

Werkafspraak 4:

Zorgbegeleiding op maat

Ondersteuning bij financieel beheer

Voorkomen van en omgaan met overlast

Omklappen naar ‘contract op eigen naam’

en

compleet herzi juni 2020 Werkafspraak 10:

Werkafspraak 9:

Zorg en ondersteuning na omklap

Respect voor privacy cliënt

een sociale of medische urgentie), wonen met begeleiding (vooral mensen uit de maatschappelijke opvang en beschermd wonen) en statushouders. In 2017 en 2018 lukte het om tachtig procent van de kwetsbare mensen met een urgentie of voorrang binnen drie maanden te huisvesten. Door de woningnood wordt dit hoge percentage nu helaas niet gehaald. Alle partners van het programma en de huurdersorganisaties stelden in januari 2018 tien werkafspraken ‘Thuis in de wijk’ vast. In juni 2020 zijn de herziene werkafspraken vastgesteld. De woningcorporaties, gemeente en huurderskoepels in Amsterdam hebben voor de periode 2020-2023 samenwerkingsafspraken ‘Betaalbaar en goed wonen in een ongedeelde stad’ gemaakt. De samenwerkingsafspraken, ook wel prestatieafspraken genoemd, vormen het kader waarbinnen de partijen werken aan een ongedeelde stad, waarin plek is voor iedereen. In de afspraken zijn jaarlijks 1.800 woningen voor het Programma Huisvesting Kwetsbare Groepen opgenomen.

Het Programma Huisvesting Kwetsbare Groepen zet ook in op preventie: het zo vroeg mogelijk oplossen van woonproblemen, zodat verergering van problematiek of dak- of thuisloosheid wordt voorkomen. Daarvoor is de Woonwaaier opgesteld, een bundeling van meer dan vijftig Amsterdamse regelingen voor mensen met huisvestingsproblemen. Hulpverleners en medewerkers van de buurtteams Amsterdam zijn tijdens workshops getraind in het gebruik van de Woonwaaier.

Waar werd het moeilijk, wat waren de beren op de weg?

De Woonwaaier

36

Binnen het programma werken gemeenten, zorgaanbieders en woningcorporaties samen volgens de tien werkafspraken ‘Thuis in de wijk’. Deze werkafspraken beschrijven de werkwijze van de partners voor de Omslag MO/BW. In eerste instantie staat het huurcontract van de omslagwoning op naam van de zorginstelling. Deze verhuurt de woning aan de cliënt en stelt drie voorwaarden: betaal de huur, doe de deur open voor begeleiding en veroorzaak geen overlast. Inmiddels gelden de werkafspraken voor alle kwetsbare groepen die zelfstandig met begeleiding in de wijk gaan wonen en wonen.

Zeker in de beginperiode speelden vooroordelen over mensen uit de maatschappelijke opvang een rol, zoals dat een verslaving aan alcohol of drugs ‘eigen schuld’ zou zijn of dat kwetsbaar synoniem zou zijn aan overlastgevend. Binnen het programma is gewerkt aan bijstelling van de beeldvorming door kwetsbare mensen aan het woord te laten in filmpjes en door met hen in gesprek te gaan tijdens bijeenkomsten. Een centrale boodschap was: kwetsbaarheid kan ons allemaal overkomen.

De partners hebben in 2018 en 2019 de werkafspraken samengevat op hoofdlijnen en verder uitgewerkt in de zogenaamde Omslagroute, waarin zij het verloop van het proces, de rollen en verantwoordelijkheden benoemen. De introductie van de Omslagroute in november 2019 bracht enkele cruciale veranderingen met zich mee: de cliënt staat centraal, partners vertrouwen in elkaars professionaliteit en het proces is van begin tot eind transparant. Een digitaal platform ondersteunt de samenwerking met werkbladen en formulieren. Een beveiligd gedeelte op dit platform maakt een snelle en veilige uitwisseling van informatie mogelijk.

Tussen woningcorporaties, zorgaanbieders en gemeente vormden verschillen in taal en vooroordelen over elkaars werkzaamheden een belemmering. Een kantelpunt was het gezamenlijk ontwikkelen van de werkafspraken. Alle partners werden eigenaar van de verandering, waarbij de gemeente als facilitator optrad. Veel energie werd en wordt gestoken in de onderlinge relatie tijdens werkbezoeken, workshops en congressen. Het begrip over en weer is sterk toegenomen, maar voor een goede samenwerking blijft het nodig om te werken aan elkaar kennen en begrijpen. Ook de gezamenlijke website huisvesting kwetsbare groepen helpt daarbij.

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Tien werkafspraken ‘Thuis in de wijk’ in Amsterdam

Herziene versie, juli 2020

37

Van meet af aan waren er zorgen over de leefbaarheid in buurten. Een van de uitgangspunten in de werkafspraken is dat alle Amsterdammers prettig moeten kunnen wonen. Daarom zijn er afspraken gemaakt over omgaan met overlast, de inschakeling van bestaande netwerken (bijvoorbeeld het Meldpunt Zorg en Woonoverlast) en het bieden van maatwerk. Ook zijn er zorgen of buurten met veel kwetsbare bewoners voldoende draagkracht hebben om mensen die gaan wonen met begeleiding, goed op te vangen. Het programma onderzoekt periodiek waar de kwetsbare groepen zijn gaan wonen. De corporaties letten bij de selectie van omslagwoningen op de directe omgeving van de woning. In de dagelijkse praktijk speelt een verschil in belangen en focus van zorgaanbieder en woningcorporatie soms een rol. De zorgaanbieder benadert de cliënt vooral vanuit zorgperspectief. Voor de woningcorporatie is de cliënt eerder een reguliere huurder. Samenwerking is lastig als er voor de één een probleem is en voor de ander niet. Bijvoorbeeld rond terugval of ontruiming hebben de corporatie en de zorgaanbieder soms een ander belang. De oplossing ligt in contact over en weer en maatwerk blijven bieden.

Proces van samenwerken aan wonen, welzijn en zorg Unieke processtappen: Gedeelde visie De resultaten zijn bereikt dankzij heldere afspraken. Gemeente, woningcorporaties, zorgaanbieders en cliëntenraden hebben een gezamenlijk visie: passend wonen in een reguliere woning met de benodigde zorg in de wijk vormt de basis voor deelname aan de maatschappij en goed herstel. Dit is vastgelegd in zowel de samenwerkingsafspraken als de tien werkafspraken. In de tien werkafspraken formuleerden de betrokken partijen de gezamenlijke visie als volgt: Een eigen woonplek met zorg op maat in de wijk vormt de basis voor goed herstel en (re-)integratie in de Amsterdamse samenleving. De gemeente Amsterdam, woningcorporaties en zorgaanbieders zetten zich hiervoor gezamenlijk in. Ter ondersteuning krijgen mensen indien nodig met voorrang een woonplek toegewezen, in combinatie met een zorgaanbod op maat. Cliënt, zorgaanbieder en woningcorporatie maken afspraken over wat zij van elkaar verwachten en elkaar kunnen bieden.

De aanpak staat of valt met voldoende beschikbare woningen. De samenwerkende partijen doen hun uiterste best om hiervoor te zorgen. Maar de vraag naar woningen blijft groter dan het aanbod. Voor alle kwetsbare groepen en dus ook voor mensen die met begeleiding zelfstandig gaan wonen. De kloof tussen vraag en aanbod neemt de komende jaren alleen maar toe. Amsterdam voert een ambitieus bouwprogramma uit, maar zelfs daarmee zal het aanbod niet toereikend zijn.

Gezamenlijke ambitie

De wooncrisis is een landelijk probleem dat om oplossingen vraagt op landelijk, regionaal en lokaal niveau. Die oplossingen gaan niet alleen over meer bouwen, maar ook over meer mogelijkheden om woningen te delen, over een ander gebruik van beschikbare gebouwen en over goede ondersteuning van kwetsbare mensen, waar zij ook wonen. Alleen als alle partijen dit soort maatregelen in samenhang uitvoeren, blijft er perspectief op goed wonen voor kwetsbare mensen.

Verankering en vertrouwen

Gemeente, woningcorporaties en zorgaanbieders hebben de gezamenlijke ambitie om kwetsbare groepen met een urgente woningvraag zo snel mogelijk passend te laten wonen. Een deel van de kwetsbare groepen ontvangt woonzorgbegeleiding op maat. Bij de selectie van woningen wordt rekening gehouden met de veerkracht van de wijk.

De tien werkafspraken kwamen tot stand in samenspraak met ruim honderd medewerkers van de gemeente, woningcorporaties en zorgaanbieders. Ook vertegenwoordigers van cliëntenbelang en de huurdersvereniging Amsterdam namen deel aan deze gesprekken. Door gezamenlijk werkafspraken op te stellen zijn de verwachtingen over en weer uitgesproken en is de basis gelegd om elkaar aan te spreken op aanpak en gedrag. De werkafspraken ondersteunen en stimuleren de samenwerking tussen

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Tien werkafspraken ‘Thuis in de wijk’ in Amsterdam

38

professionals en bieden een handreiking voor de versterking daarvan. Cliënten die deelnemen aan de Omslagroute kunnen de gemaakte afspraken altijd nalezen. Binnen de kaders van de werkafspraken is ruimte voor maatwerk, waarbij wordt uitgegaan van vertrouwen in de professionals.

de woningcorporatie over de afspraken in het begeleidingsplan die van invloed zijn op de kans op succesvol zelfstandig wonen en goed huurderschap. Bij het betrekken van de woning weet de cliënt wat de vereisten zijn om het huurcontract van de woning op eigen naam te krijgen en partijen weten wat zij van elkaar mogen verwachten.

Continu proces van leren en verbeteren

Alle Amsterdammers hebben recht op een prettige woonsituatie en woonomgeving. Daarom wordt bij het vinden van een passende woning rekening gehouden met de veerkracht van een wijk, complex en portiek. Bij het huisvesten van kwetsbare bewoners met een urgente woonvraag en woonzorgbegeleiding op maat, wordt gekeken naar het woonbehoefteprofiel en de draagkracht van een portiek, complex en wijk. Als deze draagkracht onder druk komt te staan, wordt er gezocht naar een andere oplossing op maat. De gemeente en zorgaanbieders verschaffen de corporatie informatie via het woonbehoefteprofiel om de juiste woningen te selecteren. De corporatie zorgt voor een goede match tussen woonbehoefteprofiel, woning en woonomgeving.

Het Programma Huisvesting Kwetsbare Groepen organiseert iedere twee weken een uitvoerend overleg met vertegenwoordigers van alle partijen waarbij zij vragen, verbeteringen en ervaringen delen. Ieder kwartaal komen deelnemers van alle partijen bij elkaar om aan de hand van een thema een Omslag-onderwerp uit te diepen. Zo bewaken de partners met elkaar de kwaliteit van het proces en de tien werkafspraken ‘Thuis in de wijk’.

Ondersteuning en begeleiding Het doel van de tien werkafspraken is kwetsbare Amsterdammers een combinatie van een passende woning en een op de cliënt afgestemde ambulante woonzorgbegeleiding aan te bieden. Het woningaanbod wordt idealiter gedaan binnen drie maanden nadat een WMO-beschikking en de Omslagakkoord brief zijn afgegeven en een voorlopige urgentie is toegekend. De gemeente Amsterdam, zorgaanbieders en woningcorporaties spannen zich in om dit doel te bereiken, maar de vraag naar woningen is vele malen groter dan het aanbod. De termijn van drie maanden kan bij lange na niet meer worden waargemaakt. De samenwerking is erop gericht de cliënt zodanig te ondersteunen en begeleiden dat deze een zo groot mogelijke kans heeft op succesvol zelfstandig wonen in een reguliere sociale huurwoning.

Partijen houden onderling contact en melden signalen van zorg of overlast tijdig aan elkaar. De zorgaanbieder kan de zorg indien nodig flexibel opschalen of cliënten tijdelijk uitplaatsen. De gemeente Amsterdam schept de juiste condities, bewaakt de kwaliteit van de laangeboden woningen en de voortgang, heeft de regie op het nakomen van de werkafspraken en grijpt tijdig in wanneer succes uitblijft.

De woningcorporatie stelt de woonruimte ter beschikking. De zorgaanbieder biedt zorg en begeleiding bij het zelfstandig wonen, maakt afspraken hierover met de cliënt en legt de afspraken vast in een begeleidingsplan. Gezamenlijk maken cliënt, zorgaanbieder en woningcorporatie afspraken over ‘wonen en goed huurderschap’. De zorgaanbieder informeert – met instemming van de cliënt – de contactpersoon van

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Tien werkafspraken ‘Thuis in de wijk’ in Amsterdam

Meer weten? – Samenwerkingsafspraken “Betaalbaar en goed wonen in een ongedeelde stad” 2020-2023 – Gezamenlijke website Huisvesting Kwetsbare Groepen – Tien Werkafspraken Thuis in de wijk – Samenwerkingsplatform Omslagroute – De Woonwaaier (pdf en online)

39

Uitstroomconvenant Assen e.o. Weer thuis: van beschermd wonen naar een zelfstandige woning Urgentie van de opgaven In de regio Assen (i.c. Noord-Midden en Zuid-West Drenthe) stromen jaarlijks gemiddeld zo’n 140-150 cliënten uit de maatschappelijke opvang, beschermd wonen en medisch noodzakelijk verblijf (GGZ). Het opnieuw gepast en met de juiste begeleiding zo zelfstandig mogelijk huisvesten van deze mensen is een opgave in de samenwerking tussen gemeenten, woningcorporaties en zorgaanbieders. Deze huisvesting moet worden gevonden in een woningmarkt waar de druk op beschikbare voorraad en leefbaarheid in met name de grote kernen al groot is en verder toeneemt. Daarbij gaat het om mensen voor wie zelfstandig wonen niet vanzelfsprekend is, vanwege het leven dat tegenzit door bijvoorbeeld psychiatrische problematiek, dakloosheid, verslavingen of schulden.

Wat is bereikt? In het najaar van 2021 ondertekenen gemeenten, corporaties en zorginstellingen in de regio’s Noord-Midden en Zuid-West Drenthe het Uitstroomconvenant zelfstandig wonen. Hierin nemen ze gezamenlijk verantwoordelijkheid voor een goede landing in de wijk van uitstromende cliënten uit de maatschappelijk opvang (MO), beschermd wonen (BW) en medisch noodzakelijk verblijf in een GGZ-instelling (MNV). Daarbij wordt voor iedere uitstromende cliënt gezorgd voor een passende en betaalbare woning, een op de ondersteuningsvraag van uitstromende personen afgestemd aanbod van begeleiding en ondersteuning (maatwerk), in een zo goed mogelijk passende woonomgeving. Zelfstandig wonen en huren is het doel. Hiermee sluiten de betrokken partijen aan op de visie van de Commissie Dannenberg, die voor uitstromers uit MO, BW en MNV een toekomstbeeld schetst van beschermd wonen naar een beschermd thuis met de condities voor sociale inclusie die daarvoor nodig

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Uitstroomconvenant Assen e.o.

zijn. Met de ondertekening van het Uitstroomconvenant dragen partijen bij aan het vormgeven van een inclusieve samenleving, waarbij invulling gegeven wordt aan sociale inclusie.

Proces van samenwerken aan wonen, welzijn en zorg Unieke processtappen: Gezamenlijke analyse & verantwoordelijkheid Centrale vraag in de regio Assen: hoe zorgen we ervoor dat alle uitstromende cliënten uit de maatschappelijke opvang, beschermd wonen en medisch noodzakelijk verblijf (GGZ) zo zelfstandig mogelijk in de wijk kunnen wonen? De betrokken partijen maakten gezamenlijk een analyse van de omvang en impact van het vraagstuk. Op basis daarvan formuleerden zij een gezamenlijke visie op de oplossing van het vraagstuk. Daarbij spraken partijen uit dat de oplossing ervan een gezamenlijke verantwoordelijkheid is, waarbij soms breder dan alleen in het eigen domein gewerkt moet worden. Vormgeven aan een inclusieve samenleving en sociale inclusie zijn gezamenlijke doelen.

Het cliëntperspectief is het uitgangspunt Bij het formuleren van de visie en oplossingsrichting is het cliëntperspectief het uitgangspunt: Wat is op cliëntniveau nodig om een zachte landing in de wijk mogelijk te maken? Het streven is om iedere cliënt maatwerk te bieden. Dit is in concrete instrumenten uitgewerkt: klantreis, waakvlamfunctie, zelfstandig huren. Daarnaast is er een driepartijen huur-zorgovereenkomst ontwikkeld (in plaats van intermediaire verhuur).

40

Opschaalbaarheid: Regionale aanpak Nadat geconstateerd werd dat de oplossing van dit vraagstuk een bovenlokale aanpak vergt, is onmiddellijk opgeschaald naar regionaal niveau (gemeenten, corporaties en zorginstellingen in Noord-Midden en Zuid-West Drenthe).

Bestuurlijk borging: Tripartiet overleg Naast de bestaande overlegverbanden van gemeenten en corporaties zijn op verschillende niveaus (bestuurlijk, en uitvoerend) tripartite overlegtafels ingericht. Bewonersorganisaties haakten via de verschillende corporaties aan bij dit overleg. In de zorgsector zijn op regionaal niveau nieuwe bestuurlijke overlegtafels ingericht. Op uitvoerend niveau worden beslissingen over de inzet van zorg (bijvoorbeeld op- of afschaling van WMO-zorg) in een driehoeksoverleg besloten. Bemiddeling vindt plaats vanuit het gezamenlijk coördinatiepunt uitstroom. Signalen worden in een vroegtijdig stadium uitgewisseld (vroegsignalering).

Vertrouwen: Elkaars belangen (onder)kennen en elkaars taal leren spreken Jaarlijks worden verschillende integrale bijeenkomsten en conferenties georganiseerd waarin bestuurders en uitvoerenden elkaar spreken en ervaringen uitwisselen. Zo leren organisaties elkaars belangen kennen én onderkennen en elkaars taal spreken.

Externe begeleiding Vanaf de start van de samenwerking fungeerde een onafhankelijke, externe begeleider als procestrekker en aanjager. Dit zorgde voor continuïteit in de samenwerking. Vervolgens nam een grote groep trekkers vanuit de drie kolommen - gemeenten, corporaties en zorginstellingen – in de betrokken regio’s het trekken van de kar over.

Lange adem: meerjarig convenant Partijen hebben hun samenwerking in een meerjarig convenant vastgelegd (Uitstroomconvenant zelfstandig wonen in Noord-Midden en Zuid-West Drenthe). Het proces van samenwerken en naar elkaar toe groeien heeft tijd nodig. Tegelijkertijd realiseren de betrokken partijen zich dat een succesvolle zachte landing van uitstromers in de wijk een langjarige samenwerking vraagt. In het convenant

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Uitstroomconvenant Assen e.o.

spreken partijen een langjarig commitment naar elkaar uit en leggen ze dit in concrete afspraken vast.

Waar werd het moeilijk, wat waren de beren op de weg? Bij het opbouwen van de samenwerking in de regio Noord-Midden en Zuid-West Drenthe waren de organisaties gezamenlijk in staat om de volgende hindernissen uit de weg te ruimen: 1. Draagvlak creëren voor het gezamenlijke doel: Alle neuzen van - en in de organisaties moesten de kant op van het gezamenlijk uitgangspunt: dat deze cliënten een plek in onze samenleving verdienen. 2. Omgaan met verschillende belangen: Om vertrouwen te creëren tussen organisaties is het nodig om botsende belangen te overbruggen. Tijdens het proces groeide bij partijen geleidelijk het besef dat het mogelijk is en ook loont om door samen te werken verschillende belangen te dienen. 3. Verschillen in vakjargon en bedrijfstaal: Er wordt veel geïnvesteerd in het leren kennen en spreken van elkaars taal.

41

Ondersteuning en begeleiding De betrokken partijen ontwikkelden samen een nieuwe werkwijze voor uitstroom, huisvesting en zorgbegeleiding. De overeenkomst ziet er op hoofdlijnen als volgt uit: – Zorgbegeleiding op maat: De ondersteuningsvraag van de persoon die uitstroomt is leidend voor de indicatie en het aantal uren ambulante begeleiding dat wordt ingezet (i.c. een indicatie vanuit Thuiswonen Plus of een (lokale) Wmo-maatwerkvoorziening voor ambulante begeleiding. – Klantreis-model: Het bemiddelingsproces is gedetailleerd beschreven in het model de klantreis. De woon- en zorgbehoeften van de uitstromer zijn daarbij het vertrekpunt. – Coördinatiepunt uitstroom: De bemiddeling vindt plaats vanuit het coördinatiepunt uitstroom. Dit verloopt buiten het reguliere woningverdeelsysteem om. Gemeenten voeren de regie over het coördinatiepunt. – Terugkeer naar gemeente van herkomst: Bij uitstroom wordt in principe ingezet op terugkeer naar de gemeente van herkomst. Op grond van het zoekprofiel1 of persoonlijke omstandigheden kan hiervan worden afgeweken. – Passend en betaalbaar: De woningcorporaties zorgen voor een passend en betaalbaar woningaanbod. Afhankelijk van het aanbod wordt er zoveel mogelijk rekening gehouden met het zoekprofiel van de persoon die uitstroomt. De persoon die kan uitstromen, kan de woning in principe niet weigeren.

Het aantal ter beschikking te stellen woningen en de vraag naar woningen worden vastgelegd in de prestatieafspraken tussen corporaties en gemeenten. – Zelfstandig huren: Uitstromers uit de maatschappelijke opvang, het beschermd wonen en medisch noodzakelijk verblijf gaan zelfstandig huren, met in de regel een driepartijenovereenkomst en bij uitzondering met een proefwonentraject (intermediaire verhuur). De duur van beide vormen is maximaal 18 maanden, waarna in beginsel een reguliere huurovereenkomst wordt aangegaan. – Zorgaanbieder blijft aanspreekpunt: De zorgaanbieder blijft gedurende de looptijd van de indicatie verantwoordelijk voor het naleven van de afspraken met de 1. Een formulier waarin cliëntgegevens, woonwensen en andere gegevens zijn opgenomen die relevant zijn voor het vinden van een passende woning/woonomgeving.

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Uitstroomconvenant Assen e.o.

corporatie en de client. De zorgaanbieder heeft hierbij een signalerende rol rondom het welzijn en de gezondheid van de cliënt. Daarmee blijft de zorgaanbieder bij calamiteiten het eerste aanspreekpunt voor de corporatie. – Vroegsignalering: Corporatie en zorgaanbieder geven signalen van zorg of overlast tijdig aan elkaar door. Indien nodig wordt er tussentijds een driegesprek georganiseerd. De zorgaanbieder die de ondersteuning geeft neemt daartoe het initiatief. – Waakvlam: Wanneer de indicatie voor begeleiding eindigt omdat de inwoner zelfstandig en zonder begeleiding kan wonen is het wenselijk om een vinger aan de pols te houden. Daarvoor kan een waakvlamconstructie worden afgesproken met de wijkteams van de gemeente. De duur en de frequentie van het contact is maatwerk. De gemeente is de aangewezen partij voor deze vorm van nazorg.

Meer weten? – ‘Weer Thuis’ convenant ondertekend in Noord-, Midden– en Zuid-West Drenthe | Gemeente Assen – Uitstroomconvenant-Noord-en-Midden-Drenthe-en-Zuidwest-DrentheCONCEPT.pdf (wmo-jeugd-nmdrenthe.nl) – Weer Thuis: van beschermd wonen naar zelfstandige woning (nieuws.nl)

42

Hoorn: gezamenlijke aanpak Preventief en persoonlijk

van afspraken. Samen zetten zij zo preventief en doelgericht in op dreigende overlast en het creëren van een gezamenlijke waakvlamfunctie in de wijken.

Urgentie van de opgave In de gemeente Hoorn staat de leefbaarheid in bepaalde wijken met veel sociale huurwoningen en een hoge mutatiegraad onder druk. De gemeente, woningcorporatie en huurdersorganisatie werken daarom in partnerschap aan een leefbaar en veilig Hoorn. De betrokken partijen werken preventief, met een daadkrachtige aanpak van overlast en samen met betrokken bewoners.

Wat is bereikt? De gemeente Hoorn, woningcorporatie Intermaris en de Verenigde Huurdersorganisatie De Boog maakten meerjarige prestatieafspraken, waarin ook afspraken zijn gemaakt over de samenwerking met zorg- en welzijnsorganisaties. Voor elk van de volgende thema’s benoemden zij de ambitie en het doel, maakten zij meerjarenafspraken en werd een actie per partij vastgelegd: – een groeiende betaalbare woningvoorraad; – een energiezuinige woningvoorraad; – huisvesting en begeleiding van kwetsbare huurders; – veerkrachtige wijken. De gemeente draagt hierbij de verantwoordelijkheid voor de openbare orde, de openbare ruimte, veiligheid en het maatschappelijke welzijn, met zorg- en welzijnorganisaties in de wijken. Intermaris zet zich in voor de kwaliteit van de nabije woonomgeving, het beheer van de woningen en fijn samenleven. De Verenigde Huurdersorgansitie De Boog heeft een signaleringsfunctie om allerlei zorg- en woonvragen van bewoners door te geven aan Intermaris en de gemeente. Dat kan bijvoorbeeld gaan om overlast van bewoners of iemand die verward is. Ook betrekken zij bewoners bij de uitvoering

Samenwerken aan leefbare en vitale buurten. ‘Zo doen we dat!’ | Hoorn: gezamenlijke aanpak

De waakvlamfunctie wordt vervuld door betrouwbare ondersteuners, professionals of buurtbewoners die contact hebben met een kwetsbare bewoner. Zij ondernemen actie bij de eerste signalen en zijn een laagdrempelig aanspreekpunt voor bewoners. De signalen vanuit de waakvlamfunctie worden door ‘1.Hoorn’ (zie kader) outreachend opgepakt. De Verenigde Huudersorganisatie De Boog is vanuit haar signalerende rol aangesloten bij het overleg met 1.Hoorn. Deze rol is ook vastgelegd in de prestatieafspraken bij het thema ‘huisvesting en begeleiding kwetsbare huurders’.

Wat is 1.Hoorn? 1.Hoorn bestaat uit deskundige medewerkers van organisaties op het gebied van zorg en ondersteuning. Zij werken onder regie van de gemeente samen als 1.Hoorn. Bewoners kunnen met al hun zorgvragen bij hen terecht. 1.Hoorn biedt hulp bij uiteenlopende vraagstukken over bijvoorbeeld opvoeding en opgroeien, wonen en samenleven, geldzaken, zorg en hulpmiddelen. De medewerkers van 1.Hoorn zijn voor de bewoners een luisterend oor. Zij geven gratis advies en denken graag met de bewoners mee. Zij helpen de bewoners op weg om zelf een oplossing te vinden, door de inzet van mensen uit de directe omgeving of andere vrijwilligers.

De prestatieafspraken tussen gemeente, woningcorporatie en de huurdersorgansitie dragen bij aan de samenwerking tussen deze partijen en met de zorg- en welzijnsorgansities verenigd in 1.Hoorn.