RIS324255 Bijlage 5 DSO Buitenruimteplan CID Laakhavens Hollands Spoor v1-2
Tekst van het document
Openbaar Vervoer Laakhavens grenst direct aan station Holland Spoor; het internationale intercity station van Den Haag, met tienduizenden reizigers per dag. Het stationsplein aan de Laakzijde is onderdeel van het plangebied. Ook hier staat de voetganger centraal. De bereikbaarheid van het station is niet alleen van belang voor de bewoners en gebruikers van Laakhavens, ook reizigers uit de rest van de stad en de regio maken hier hun overstap. 42 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2
▲ Openbaar vervoersnetwerk
P
P
De aansluiting op andere openbaar vervoerssystemen is daarom net zo belangrijk. Over de Waldorpstraat rijden meerdere buslijnen (buslijn 22, 26, 29, 827 en N3) met een halte in P
beide richtingen bij het station. Via de Rijswijkseweg en het Leeghwaterplein rijden tramlijnen 1, 10, 15, 16 en 17 door het
30
50*
P
P
gebied.
P
50*
HUB P
P
HUB
15
De exacte locaties van de haltes zullen nader worden uitgewerkt in de ontwerpen van de verschillende deelgebieden.
P
Deze kunnen anders zijn dan de huidige situatie. Dit heeft te maken met het waarborgen van een prettig windklimaat,
50
P
P
P
P
50*
15
50
de oversteekbaarheid en de aansluiting op de kruisingen.
50
Ook de plekken voor treinvervangend busvervoer worden in de ontwerpen meegenomen.
Auto De bereikbaarheid met de auto blijft uitstekend: het gebied
▲ Auto- en parkeernetwerk
is via de Neherkade rechtstreeks verbonden met de snelweg. In de toekomst blijft het gebeid goed bereikbaar voor bestemmingsverkeer. Met veilige autoluwe wegen maken we ruimte voor lopen, fietsen en groen. Om dit mogelijk te maken zetten we in op bundeling van het autoverkeer op de Centrumring en op de stedelijke en regionale hoofdwegen. De doorgaande route Schenkviaduct - Rijswijkseplein - Rijswijkseweg Waldorpstraat komt te vervallen voor doorgaand autoverkeer. Zie ook de afbeelding Auto- en parkeernetwerk. De Waldorpstraat verandert van een doorgaande route in een route voor bestemmingsverkeer. De hoge Waldorpstraat verdwijnt, en ter hoogte van het Leeghwaterplein komt er een knip. Hierdoor is het niet meer mogelijk om van de Calandstraat naar de Rijswijkseweg te rijden. Tussen het Leeghwaterplein en de Rijswijkseweg wordt de Waldorpstraat eenrichtingsverkeer voor autoverkeer. Voor bussen, nood- en hulpdiensten en fietsers blijft het tweerichtingsverkeer.
▲ Logistiek netwerk CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 43
P
P
P
30
50*
P
P P
HUB
P
50*
P
P
P
HUB
15 P
Legenda
P
P
P
Voetganger - hoofdroutes P Voetgangersgebied
50
P 15
Fiets - hoofdroute P
P
50*
Fietsparkeren OV - tram (+ haltes)
50
OV - bus (+ haltes) Auto - 15 km/u (te gast) Auto - 30 km/u Auto - 50 km/u Onderdoorgang
Legenda 50*
Voetganger - hoofdroutes
P
P
Voetgangersgebied
P
Fiets - hoofdroute
HUB
Op termijn opwaarderen 30km/u Parkeergarage publiek Parkeergarage privaat Parkeer HUB
Fietsparkeren
Logistiek - 15 km/u (te gast)
OV - tram (+ haltes)
Logistiek - afgesloten straat
OV - bus (+ haltes)
Logistiek - obv ontheffing
Auto - 15 km/u (te gast)
Camera systeem voor ontheffing
Auto - 30 km/u
Laad- en los plekken
Auto - 50 km/u
Logistiek - last mile transport
Onderdoorgang
Deelmobiliteit / miva
Op termijn opwaarderen 30km/u ▲ Verkeerscirculatieplan Laakhavens Parkeergarage publiek P 50*
Parkeergarage privaat P 44 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2 HUB Parkeer HUB
50
De Waldorpstraat tussen het Leeghwaterplein en de
een succes te maken, moeten bewoners en bezoekers dit soort
Sinds 1 januari 2025 heeft Den Haag een zero-emissiezone
Calandstraat blijft voorlopig een gebiedsontsluitingsweg.
vervoer ook kunnen en willen gebruiken. Maatwerk en een
voor zakelijk gebruikte bestelbussen en vrachtauto’s.
Op termijn kan deze ook worden opgewaardeerd naar een
gebiedsgerichte aanpak, met de reiziger centraal, is daarom
Bestelbussen en vrachtauto’s die op elektriciteit of waterstof
30 km weg.
belangrijk.
rijden mogen wel het gebied in. De zero-emissiezone geldt
Een andere belangrijke ingreep is de afsluiting van de
Nood- en hulpdiensten
Rijswijkseweg, ter hoogte van het Spoorviaduct, voor
De Waldorpstraat blijft voor nood- en hulpdiensten in beide
doorgaand autoverkeer. Deze ingreep zorgt voor minder
richtingen beschikbaar. In Laakhaven Centraal zijn alle straten
autoverkeer op de Rijswijkseweg, waardoor de verbinding voor
voorzien van een minimaal 4 meter bredere verharding zonder
voetgangers en fietsers tussen het Schipperskwartier en de
obstakels voor een goede bereikbaarheid. Bij de kruising
rest van Laakhavens sterk verbetert en de geluidsbelasting van
Waldorpstraat-Rijswijkseweg wordt het mogelijk gemaakt dat
wegverkeer afneemt.
hulpdiensten vanaf de Waldorpstraat linksaf gebruik kunnen
Parkeren in mobiliteithubs & deelvervoer
niet voor personenauto’s.
maken van de trambaan richting het Rijswijkseplein.
In Laakhavens is geen parkeergelegenheid voor auto’s in
Logistiek
de buitenruimte. Er wordt voorzien in goede parkeervoor-
Laakhavens heeft een groot en gevarieerd programma dat
zieningen; inpandige parkeergarages en mobiliteithubs.
veel expeditie en logistiek verkeer zal genereren. Er worden
Bestemmingsverkeer vindt een plek in deze voorzieningen met
voorzieningen getroffen om deze stromen te reguleren en
in- en uitgangen langs de Waldorpstraat, Leeghwaterplein
de kwaliteit van het verblijfsgebied te waarborgen. Voor
en Rijswijkseweg. Ook het fietsparkeren wordt in de nieuwe
logistiek verkeer zoals afval, bevoorrading, facilitair, verhui-
ontwikkelingen inpandig opgelost, voor zowel bewoners als
zingen, pakketdiensten en (flits)bezorging, is een prognose
bezoekers. De fietsparkeerplekken moeten goed aangesloten
gemaakt voor het totaal aantal ritten dat het gebied zal gaan
zijn op het fietsnetwerk.
genereren. Op basis hiervan zijn de keuzes voor de profielen en openbare ruimte afgewogen. Langs de Waldorpstraat
De mobiliteitshub van Laakhaven Centraal zal voorzien in deel-
liggen enkele laad- en loszones om meerdere vrachtwagens en
mobiliteit, zowel auto’s en brommers als fietsen, en parkeer-
bestelbussen een plek te geven. Hierbij wordt dubbelgebruik
plaatsen voor bezoekers, ook voor invalideparkeren. Ook is het
gestimuleerd en kan het binnengebied zoveel mogelijk vrij
denkbaar dat er ruimte is voor mogelijk aanvullende diensten
worden gehouden van logistieke bewegingen. De Van der
als een pakketdienst en of fietsenmaker.
Kunstraat wordt ingericht om incidenteel bereikbaar te zijn.
Ook op andere plekken in het gebied, waaronder de campus,
Om te voorkomen dat regulier autoverkeer gebruik maakt
wordt onderzocht of (deel)fietsen, -brommers en -scooters
van deze route wordt een handhavingssysteem met camera’s
inpandig ingepast kunnen worden.
ingezet.
De gemeente wil bewoners en bezoekers stimuleren om vaker
Laakhavens ligt in de milieu- en zero-emissiezone. De milieu-
te kiezen voor schoon en duurzaam (deel)vervoer. Om dit tot
zone geldt voor zowel dieselpersonenauto’s als autobussen. CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 45
2. Gemengd programma Ontwerpprincipes > Laakhavens is een gastvrij gebied dat ontmoetingen in de openbare ruimte faciliteert. Het is aantrekkelijk om langer te verblijven voor uiteenlopende doelgroepen, passend bij het gebiedsprofiel. > Ontmoeting wordt gestimuleerd op verschillende schaalniveaus. De twee parken zijn van stedelijk belang. Een aantal duidelijk geprogrammeerde pleinen (bijv. het Cultuurplein) spelen een rol op gebiedsniveau. Op buurtniveau worden een aantal pocketparken voorgesteld. > Op strategische plekken bevinden zich functies die ook in de avonduren open zijn. Zij dragen bij aan sociaal veilige routes en plekken in het gebied. > De interactie tussen gebouwen en openbare ruimte wordt verstrekt door het principe van de setbackzone, de plintzone en de flexstrook. > De gebiedsontwikkeling biedt ruimte voor tijdelijke programmering, zoals ‘Stadmaken’. Zowel tijdens de ontwikkeling als in de eindsituatie.
46 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2
Verbonden en ontmoeten
voorzieningen die aansluiten bij de leefstijl van (studerende)
De buitenruimte wordt ingezet als actieve ontmoetingsplek
jongeren.
die aanzet tot bewegen. Vanwege de grote jonge doelgroep die in het gebied komt te wonen, is ruimte voor sport en
Speciale aandacht is er voor de sociale veiligheid.
ontmoeten van groot belang, zowel binnen als buiten.
Op strategische plekken wordt ingezet op functies die in
De hoogwaardige verblijfsplekken in het gebied vormen
ieder geval in de avonduren open zijn, bijvoorbeeld langs
samen een netwerk van ontmoetingsplekken die van
belangrijke looproutes en op de hoeken van gebouwen. Ook
toegevoegde waarde zijn voor bewoners, werknemers,
‘s avonds is er activiteit en daarmee ogen en oren op straat.
studenten en bezoekers.
Bij de inrichting van de openbare ruimte zorgen we voor lange
Vernieuwend en creatief
zichtlijnen, logische looproutes en goede verlichting.
Daarnaast is op verschillende plekken in de gebouwen en in de
De historie van de haven en de van oorsprong in Laakhavens
buitenruimte het vernieuwende en creatieve karakter van het
aanwezige maakindustrie vormen een inspiratiebron. Om hier
gebied zichtbaar. Hier is ruimte voor start-ups, maakbedrijven,
ruimte aan te blijven geven is op bepaalde plekken ruimte
innovatie, leisure, kunst, cultuur en sportvoorzieningen;
voor experiment en bijzonder ondernemerschap.
Gebiedsprofiel Voor Laakhavens is een overkoepelend gebiedsprofiel opgesteld. Deze is gebaseerd op drie kernwaarden; Jong en divers, Verbonden en ontmoeten en Vernieuwend en creatief.
Jong en divers In Laakhavens zetten we in op een jonge en diverse doelgroep. Het woningaanbod sluit hierop aan met veel studentenwoningen en 1- en 2 kamerwoningen in de sociale huursector en middeldure huur- en koopsector. Als de wijk in 2040 gereed is, is 3 op de 4 inwoners jonger dan 35 jaar. In vergelijking met de bevolkingsopbouw van Den Haag is dat relatief jong. Het is de verwachting dat er ook een groep huishoudens van middelbare leeftijd in Laakhavens komt wonen. Het aantal huishoudens met kinderen is zeer beperkt. ▲ Kernwaarden gebiedsprofiel en verwachte leeftijdsopbouw Laakhavens
CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 47
Functionele zwaartepunten in de buitenruimte Laakhavens wordt een gebied met een gemengd programma. Wonen, werken en voorzieningen vinden we overal in het gebied terug. Wel zijn er bepaalde zwaartepunten aan te wijzen, waar de nadruk op een specifiek programma ligt. Deze
kantoor reiziger
winkelen
hebben hun weerslag op de openbare ruimte, bijvoorbeeld als het gaat om inrichting en gebruik. In hoofdstuk E is dit verder
maken & werken
uitgewerkt.
o & o ntmoe ntsp t ann en en
cultuur
kantoor
leren & innoveren bewegen
▲ Functionele zwaartepunten voor de buitenruimte
▲ Ontmoeten en ontspannen in Laakhaven Centraal (referentie Martin Luther Kingpark Parijs) 48 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2
▲ Leren & innoveren op de campus (referentie Zürich)
▲ Stationsgebied voor reizigers (referentie Zuidas Amsterdam)
Belang van Ontmoeten
De eerste drie vormen van ontmoeten worden gestimuleerd
De twee parken en het stationsplein zijn van stedelijk belang
door het ontwerp van het gebouw. Ze komen aan bod in het
en vallen onder 5. Deze dragen voor bewoners in het gebied
De inrichting van een woongebouw en de buitenruimte zal
beeldkwaliteitsplan van Laakhavens en in de Nota Haagse
bij aan ontmoetingsplekken dichtbij huis, terwijl ze ook een
gericht zijn op het stimuleren van ontmoetingen. Er is bij het
Hoogbouw (RIS 322705). De collectieve daktuinen op private
aantrekkingskracht hebben op bezoekers van buiten het gebied.
maken van dit buitenruimteplan niet alleen nagedacht over
gronden worden groen en voor verblijven ingericht. Zo zorgen
Daarnaast zorgt de stedenbouwkundige structuur ervoor,
de functies, maar ook over de routing, ontmoetingsplekken
we dat er verschillende typen buitenruimten ontstaan, waar
met de langzaamverkeersverbindingen naar de binnenstad
en bestemmingen. In een hoog stedelijk gemengd woon-
buren elkaar ongedwongen tegenkomen en verbondenheid
en de omliggende buurten, dat de bewoners van Laakhavens
werkmilieu als Laakhavens gaat het dan niet alleen om
ervaren.
ontmoetingsplekken buiten het gebied snel en veilig kunnen
ontmoetingen tussen buurtbewoners en werknemers die
bereiken. Zo ontstaat er een wisselwerking tussen de
er werken, maar ook ontmoetingen tussen mensen uit
De 4e en 5e vorm van ontmoeten, vinden een plek in de
verschillende plekken in de openbare ruimte, op verschillende
andere delen van de stad. We onderscheiden vijf vormen van
inrichting en het gebruik van de openbare ruimte. In het
schaalniveaus.
ontmoeting die relevant zijn bij gebiedsontwerpen:
gebied bevinden zich verschillende plekken die variëren in schaal en daarmee hun aantrekkingskracht. Een aantal
> 1. Ontmoeten in gezamenlijke ruimtes in woongebouwen
duidelijk geprogrammeerde pleinen zoals het Cultuurplein
(bijvoorbeeld gedeelde woonruimtes, wasruimtes,
en het Winkelplein spelen een rol op gebiedsniveau. Kleinere,
pakketwanden, fietsenbergingen, liften)
meer informele plekken krijgen bijvoorbeeld een invulling als
> 2. Ontmoeten in collectieve gebouwde buitenruimte (bijvoorbeeld daktuinen en toegangstrappen)
pocketpark en spelen een rol op buurtniveau. Deze plekken vallen onder 4.
> 3. Ontmoeten in commerciële en maatschappelijke voorzieningen in het gebied (leisure, gezondheidscentra, horeca, buurthuizen, scholen) > 4. Ontmoeten in de eigen buurt (bijvoorbeeld stoepen,
1. Ontmoeten in gezamenlijke ruimtes
parken, pleinen, paden en wegen) > 5. Ontmoeten in de stad (bijvoorbeeld station Hollands Spoor, Haagse Hogeschool, strand of filmhuis). 4. Ontmoeten in de eigen buurt
2. Ontmoeten in collectieve buitenruimte
5. Ontmoeten in de stad
3. Ontmoeten in voorzieningen
▲ Vijf vormen van ontmoeting CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 49
Plintenkaart: avond-dynamiek
Interactie tussen binnen en buiten
Er is extra aandacht voor levendigheid en sociale veiligheid.
De aangrenzende plinten bevorderen de levendigheid. In de
De interactie tussen de binnenwereld in gebouwen en het
Hiervoor zijn strategische plekken aangewezen. Op deze
buitenruimte wordt de interactie tussen binnen en buiten
leven op straat is cruciaal voor een levendige, aantrekkelijke
plekken wordt specifiek gestuurd op functies die in de
aangemoedigd.
en sociaal veilige stadswijk. Hiertoe vraagt het ontwerp van
avonduren open zijn. Dit zijn de plekken die op onderstaande
de overgang tussen deze twee domeinen extra aandacht.
kaart zijn gemarkeerd met ‘Plinten voor avond-dynamiek’.
In Laakhavens wordt gewerkt met een drietal zones die
Met behulp van de plintenstrategie wordt hier vanuit de
gezamenlijk de overgang vormen tussen binnen en buiten.
gemeente, in samenwerking met ontwikkelende partijen,
Deze zones zorgen er gezamenlijk voor dat bebouwing
sturing aan gegeven voor het bebouwd programma.
naadloos aansluit op de openbare ruimte en trekken het leven naar buiten, zodat de buitenruimte bruist. De overgangszones
De plekken in de buitenruimte, aangewezen voor ‘Avond-
bij pleinen vragen om maatwerk en worden uitgewerkt bij de
dynamiek’, sluiten hierop aan. Deze plekken voldoen aan
inrichtingsplannen daarvan. De setback-zone en plint-zone
de eisen en wensen van sociale veiligheid; ze zijn vrij van
worden in nauwe samenwerking tussen ontwikkelaar en
obstakels, zijn goed verlicht en versterken de zichtlijnen.
gemeente vorm gegeven op basis van deze spelregels.
Legenda Avond-dynamiek
Plinten avond dynamiek
▲ Plekken voor avond-dynamiek 50 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2
Aandachtspunten voor het ontwerp van de overgangszones: > De gevel bepaalt wat privaat blijft en openbaar wordt. Alles buiten de gevellijn wordt openbaar, met uitzondering van private buitenruimte van grondgebonden woningen. > Grondgebonden voortuintjes blijven in privaat eigendom, mits er geen kabels en leidingen onderdoor lopen. De erfafscheiding dient robuust te zijn en meeontworpen te worden in lijn met de architectuur, bijvoorbeeld een gefundeerd en gemetseld muurtje in lijn met het beeldkwaliteitsplan. > Voor goede architectonische overgangen tussen openbaar en privé is hoofdstuk E (plintenhandboek) uit het beeldkwaliteitsplan de leidraad. Hierin staan kwalitatieve bouwstenen opgenomen. > Bij de doorontwikkeling van de bouwplannen, dient de ontwikkelaar in elke fase (SO, VO, DO) voorstellen voor het ontwerp van de overgangszones te bespreken met de gemeente om tot een kwalitatief en integraal plan te komen dat goed aansluit op de omgeving.
Setback-zone
▲ Principe overgangzones binnen-buiten
Over 30% van de gevel ligt de rooilijn terug met 1,5 tot 3
strook is alleen aanwezig in de binnengebieden en bevindt
rest is groen. Ook dit gebruik dient een algemeen belang.
meter, zoals het beeldkwaliteitsplan voorschrijft. Deze strook
zich op openbaar gebied. Het gebruik dient een meerwaarde
Voorbeelden van gebruik zijn afvalopstelruimte, fietsnietjes
bevindt zich op private grond, de inrichting is dan ook gericht
te hebben voor de wijk. Deze strook ligt iets verhoogd ten
(dwars op profiel), of terras.
op prive-gebruik van de aangelegen functie in de plint.
opzichte van de rest van het profiel ten behoeve van de
Erfafscheidingen zijn eenduidig en worden meeontworpen
bergingscapaciteit. Dit kan bijvoorbeeld een groenstrook
In sommige profielen is deze flexstrook onderdeel van een
met het gebouw. Voorbeelden van invulling zijn; een terras,
met klimaatadaptieve maatregelen zijn, een strook met
bredere groenstrook. Bij profielen met bebouwing aan twee
ontmoetingsplek, groenstrook of entreeplein.
een klein gevelterras, of een bankje bij een woonentree als
zijden ligt deze strook meestal in het midden. Bij profielen
ontmoetingsplek.
waar bebouwing aan een grote open ruimte ligt (zoals park
Plintzone Dit is een strook van 2 of 3 meter die zich direct aan de
Flexstrook
buitenzijde van de kadastrale grens bevindt en zorgt voor
Dit is een strook van 3 meter, die incidenteel benut kan
een zachte rand aan de bebouwing met groen karakter. Deze
worden voor gebouwgebonden functies (max 30%), de
en kade), schuift de flexstrook tegen de plintzone aan en kan gesproken worden van een brede plintstrook. Zo blijven randen van de grote open ruimtes publiek toegankelijk.
CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 51
Terrassen
Het ontwerp van terrassen wordt als integraal onderdeel
Het inpandig stallen van buitenmeubilair voorkomt een
meegenomen in het (gebouw)ontwerp en vanaf het
rommelige uitstraling en uniforme afspraken voor parasols en
Terrassen vormen een belangrijk onderdeel van de openbare
schetsontwerp van de openbare ruimte door middel
overige uitingen voorkomt wildgroei. Zo zorgen we voor een
ruimte en dragen bij aan de leefbaarheid, aantrekkelijkheid
van een inrichtingsplan. Hierbij wordt rekening
hoge beeldkwaliteit in het gebied. Een eenduidige uitstraling
en sociale interactie in Laakhavens. In het terrassenbeleid
gehouden met bijvoorbeeld loopstromen, zichtlijnen en
en beheerafspraken dragen bij aan de belevingswaarde
van de Gemeente Den Haag worden 4 soorten terrassen
materiaalgebruik. De zones waarbinnen een terras ingepast
en waardevastheid van het gebied. Daarvoor willen we als
onderscheiden, twee soorten komen terug in Laakhavens:
kan worden zijn de plintzone (gevelterras) en de flexstrook
gemeente graag privaatrechtelijk afspraken maken met
(eilandterras), zoals weergegeven in afbeelding op pag 53.
eigenaren van vastgoed en exploitanten.
> Gevelterras: een terras dat direct aan de gevel van een gebouw ligt. > Eilandterras: een terras dat niet direct aan de gevel van
Bij profielen grenzend aan grote open ruimtes, zoals het park en de kade, bevindt het terras zich in de brede plintstrook. Hier
Om de uitstraling van de terrassen tijdens gebruik eenduidig
wordt een groene afscheiding toegepast.
en in lijn met het ontwerp te houden is het te prevaleren
een gebouw ligt, maar los van de gevel of er tegenover. Deze komen terug op de pleinen.
een winkeliersvereniging o.i.d. op te richten die actief In het ontwerp van de profielen ontstaat door een logische
terrassenbeleid voert. Zowel over inrichting en afscherming
ordening of subtiele aanduiding in materiaal een herkenbare
als over reclame-uitingen.
Het windklimaat en de bezonning spelen een rol bij de
en natuurlijke plek voor terrassen waardoor de ruimtelijke
plaatsing van terrassen, evenals de gewenste levendigheid
samenhang is geborgd. Door het meenemen van de terrassen
Mocht de gemeente aanpassingen van terrassenbeleid
gedurende de dag in het gebied.
in het inrichtingsplan is vooraf duidelijk wat, waar, mogelijk is
doorvoeren, specifiek voor hoogstedelijke gebieden, dan
en ontstaat een integraal ontwerp van binnen en buiten
prevaleert het meest actuele beleid.
▲ Het terras wordt afgebakend door een subtiele aanduiding in het bestratingsmateriaal, en/of afgebakend met groenvakken. Dit wordt opgenomen in ontwerp/inrichtingsplan. Lichtvoetig meubilair met een bepaalde mate van transparantie straalt rust en luchtigheid uit. Het meubilair heeft een relatie met gebouw en passend bij de gevel. 52 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2
Stadmaken Op dit moment is Laakhavens nog een plek waar weinig levendigheid op straat is en waar de omgeving niet direct uitnodigt tot ontmoetingen. Daarnaast heeft de gehele ontwikkeling een lange doorlooptijd. Om het gebied leefbaar en aantrekkelijk te maken en te houden wordt ingezet op stadmaken, ofwel initiatieven die gemeenschapsgevoel kunnen versterken. Het draait om verbetering of gebruik van een plek, waarbij tijdelijke acties en ingrepen als instrumenten kunnen dienen. Dit kan gaan over het huisvesten van tijdelijke functies in het vastgoed, zoals dat al gebeurt aan de Verheeskade en in de MegaStores. Maar
▲ Evenementen: Licht festival, Amsterdam
▲ Tijdelijk groen: Bomenbal, Utrecht
▲ Ruimte voor de voetganger: Superilla St Antoni, Barcelona
▲ Ruimte voor ontmoeting: De Kwekerij, stationsplein Hilversum
tijdelijke maatregelen, bijvoorbeeld door het kweken van
uitstraling het gebied een identiteit geven. Combinaties met
bijzondere bomen in een reizend ‘bos’.
kunst en evenementen, picknicktafels, alsook een infozuil over
bijvoorbeeld ook over tijdelijk groen en evenementen in de buitenruimte.
Strategie voor de tijdelijkheid Er zijn een aantal locaties aangewezen waar stadmaken al gebeurt of op korte termijn kan plaatsvinden. Daarnaast wordt een strategie ontwikkeld voor de realisatie van het park als groen hart van Laakhaven Centraal. Hoe verloopt de organische ontwikkeling en wat is van belang om het gebied gedurende de ontwikkeling leefbaar te houden? De realisatie van - al dan niet tijdelijke - voorzieningen (sport & spel en groen) loopt gelijk op met de realisatie van de woningen en wordt gemonitord. Dit wordt inzichtelijk gemaakt in Hoofdstuk F. Faseringsdraaiboek.
Tijdelijk groen
de gebiedsontwikkeling, zijn goed mogelijk.
Tijdens de gehele gebiedsontwikkeling is het waarborgen
Tijdelijke sport- en spelvoorzieningen
van een fijne leefomgeving belangrijk, met prettige
Verplaatsbare objecten en sportinstallaties kunnen een rol
plek om meerdere doelgroepen en passanten bij elkaar te
bewegingsruimte en voldoende groen voor de bewoners
spelen om op alle momenten van de ontwikkeling voldoende
brengen.
die dan al in het gebied wonen. We benutten hiervoor de
ruimte te bieden voor sport, bewegen en spelen. Sport kan
beschikbare ruimte in het gebied. Dit kan in de vorm van
daarbij een onderdeel zijn van stadmaken. Een multisportbox,
Sport wordt daarmee ook ingezet als ontmoetingsplek: een
die specifiek voor Laakhavens ontworpen is, kan met een eigen CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 53
3. Een tactiele omgeving Ontwerpprincipes > Het ontwerp bevat verschillende sferen, passend bij het gebruik van wonen, werken, studeren of ontspannen. > Een goed windklimaat en voldoende zonuren zijn sturende voorwaarden voor de programmering en inrichting van routes en plekken. > Routes en plekken bieden ruimte voor verrassingen, met specifieke aandacht voor voelbare of dynamische kunst die sociale interactie in de openbare ruimte aanmoedigt. > Het havenkarakter is beeldbepalend. De openbare ruimte sluit hierbij aan door een juiste balans van grote stoere gebaren en de menselijke maat. > Routes en plekken zijn veilig voor verschillende doelgroepen, zowel overdag als ‘s nachts. Het is er schoon, overzichtelijk en goed verlicht. > Het gebruik en de beleving van de openbare ruimte varieert gedurende de dag - en de nacht. De natuurlijke seizoenen zijn voelbaar en herkenbaar in het ontwerp.
54 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2
Verschillende sferen
▲ Ruimte voor bewoners om elkaar te ontmoeten: Hunziker Areal Zürich
▲ Ruimte om samen of alleen te zijn: Navitas park Aarhus
▲ Ruimte om te studeren in de buitenlucht
▲ Ruimte om te rennen en te spelen; Les Promenader Reims
Het ontwerp bevat verschillende sferen, passend bij het gebruik van wonen, werken, studeren of ontspannen. Zoals een verborgen tuin, zichtbare studieruimten (ook buiten), terras, zitplekken aan het water, ruimte voor grote evenementen voor de Haagse Hogeschool en op het water. Deze zijn gerelateerd aan de rust, reuring en ruisgebieden.
CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 55
Windklimaat
gekeken en zal een beoordeling van het windklimaat gegeven
Relatie bebouwing
worden (slecht, matig, goed). Hoewel de aanwezigheid
Positionering, massa en hoogte van hoogbouw hebben
Een goed windklimaat is belangrijk om in de openbare ruimte
of plaatsing van bomen het windklimaat (positief)
invloed op bezonning en op windklimaat van een gebied
fijn te kunnen verblijven. Toch kan er, zeker bij hoogbouw,
kan beïnvloeden worden deze in het windhinderonderzoek
en bepalen daardoor mede de kwaliteit en het gebruik
niet voorkomen worden dat er af en toe hinderlijke wind is.
niet meegenomen.
van de buitenruimte (zowel op straat als op de hoogte van
Met name over het Laakkanaal kan de wind ongehinderd snelheid maken.
Windhinderbeleid
Belangrijke openbare ruimtes
daktuinen). Elke ontwerpfase (SO/VO/DO) gaat samen met een bezonnings- en windstudie. De resultaten hiervan
Op de kaart zijn de gewenste windklasses weergegeven in
zijn belangrijk om een aantrekkelijke en windbestendige
de openbare ruimte. Een verdere verfijning wordt afgestemd
omgeving te realiseren.
Het windklimaat op straat moet voldoen aan de geldende
op specifieke functies in het ontwerp van gebouw en
normen voor windhinder, zoals vastgelegd in de Nota Haagse
buitenruimte. Aandacht is nodig voor routes voor langzaam
Doordat het een dicht gebouwd gebied wordt breken de
Hoogbouw (RIS 322705). De beoordeling gebeurt volgens de
verkeer en ontmoetings- en verblijfsplekken zoals OV-haltes,
gebouwen elkaars wind. Tijdens de bouwfase is windhinder
Nederlandse norm NEN 8100: “Windhinder en windgevaar in
sport- en speelplekken, parken en pleinen. Buiten de
een belangrijk aandachtspunt. In sommige gevallen
de gebouwde omgeving”. Deze norm geldt voor alle gebouwen
aangegeven zones met Kwaliteitsklasse A zullen er entrees zijn
zijn tijdelijke maatregelen nodig om het windklimaat te
hoger dan 30 meter. Hierbij wordt naar verschillende situaties
die zich bevinden in B of C. Ook hier is een goed windklimaat
waarborgen.
en activiteiten (doorlopen, slenteren, langdurig zitten)
een vereiste.
▲ Windklassekaart: windklassen die worden nagestreefd voor Laakhavens. 56 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2
▲ Sunspots en mogelijke plekken voor horeca op verschillende momenten op de dag
Sunspots
avond-dynamiek en een logische ligging in het gebied: op een
Kunst
plein, aan een park, op een hoek of aan een route. Een goede bezonning is belangrijk voor goed werkende
Nieuwe bewoners en gebruikers van Laakhavens zullen
openbare ruimtes en horecaterrassen. Om plekken met goede
Op de kaart zijn de sunspots aangewezen. Er is een
bijdragen aan een dynamische omgeving inclusief een
bezonning inzichtelijk te maken, is het verloop van de zon
onderscheid gemaakt tussen sunspots - ochtend/middag,
vernieuwde openbare ruimte. Dit is een mooi moment om de
onderzocht. Er is uitgegaan van de bezonning op 21 mei.
sunspots - avond en sunspots - hele dag. Op de plekken met
buitenkunst die al in Laakhavens aanwezig is nieuw leven in
Dit is een representatief moment, omdat horecaterrassen
een goede ochtendzon kunnen bijvoorbeeld koffietentjes
te blazen en tegelijkertijd ruimte te maken voor nieuwe kunst
vooral tussen april en oktober gebruikt worden. Er zijn drie
komen. Een plek met goede middagzon is goed voor de
in het gebied.
meetmomenten genomen: 09:00 uur (ochtendzon), 14:00 uur
lunch of borrel. De plekken met een goede avondzon zijn
(middagzon/hoogste stand) en 19:00 uur (avondzon). Aan de
geschikte locaties voor een café of restaurant. Interessante
Bestaande kunst - Acconci
hand daarvan zijn plekken met goede bezonning aangewezen.
plekken voor 16-uurs horeca zitten op de Verheeskade en
Bij de eerste ontwikkeling van de Haagse Hogeschool en het
aan het Leeghwaterplein. Op deze plekken wordt verblijf en
omringende campusgebied in Laakhavens heeft Vito Acconci
Aan de hand van de meetmomenten is bepaald wat goede
ontmoeting aangemoedigd. Overige functies, zoals logistiek,
(1940 – 2017) uit New York ‘Park in het Water’ ontworpen.
plekken zijn voor verblijfs- en ontmoetingsfuncties, zoals
worden hier niet gefaciliteerd.
Het kunstwerk speelt met de grens tussen land en water.
horeca met terrassen. Hierbij is ook gekeken naar de
Het omvat een driehoekvormig ingericht vlak met een helder
belangrijkste openbare ruimtes, de strategische plekken voor
grid van bomen, lantaarnpalen en betonnen elementen dat CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 57
lijkt te zijn verschoven en gekanteld, waarbij bomen, lantaarns
met moderne technieken zijn gemaakt en werken met een
en bodembedekking worden meegenomen. Dit creëert een
‘knipoog’: aansprekend, relevant, en met humor om interactie
unieke interactie tussen het natuurlijke en het stedelijke
uit te lokken. Verder zullen de kunstwerken bij voorkeur een
landschap, waarbij bomen in het water terechtkomen en op
raakvlak hebben met de context waarin ze staan, dat betekent
de kade vormen achterblijven die gebruikt kunnen worden als
dat het geen ‘autonome’ kunstwerken zijn. Dit sluit aan bij
zitbanken.
het gedachtegoed en de uitvoering van Acconci’s ‘Park in het Water’ ; een uitnodiging tot gebruik en ontmoeting.
Het werk combineert architectonische elementen met Acconci’s kenmerkende thema’s van intimiteit en
Proces
openbaarheid. Het is een voorbeeld van hoe kunst de publieke
In samenwerking met OCW zal er een proces opgezet worden
ruimte kan transformeren en nieuwe perspectieven kan
om te komen tot een selectie van kunstenaar en of kunstwerk.
bieden. (bron: www.stroom.nl)
Dit kan bijvoorbeeld door een prijsvraag uit te schrijven,
▲ Park in het Water, Vito Acconci
een curator aan te stellen of door een participatieproces ‘Park in het Water” is een toonaangevend kunstwerk en moet
met belanghebbenden op te starten. De bekostiging van
in de herontwikkeling van het gebied behouden blijven.
het kunstwerk wordt deels vanuit de GREX gedekt en zal
Momenteel is er onderhoud nodig; sommige bomen die bij
aangevuld worden door bijvoorbeeld subsidie, sponsoring of
het werk horen zijn dood, de ondergrond van schelpen wordt
samenwerkingen.
overwoekerd door onkruid en de betonnen punt in het water
Vanuit participatie buitenruimteplan zijn verschillende
is weinig zichtbaar. Het is al met al geen uitnodigende plek,
aanknopingspunten benoemd voor kunst in de openbare
terwijl het veel ruimte inneemt. Het voorstel is er een fijne
ruimte:
plek van te maken om te ‘hangen’ aan het water, onder andere door de schelpen te vervangen door gras,de dode bomen te vervangen voor andere soorten en meer zitgelegenheid.
Nieuwe kunst Nieuwe kunst wordt toegevoegd. Dit is ook voorstelbaar als gebouwgebonden of toegepaste kunst. Essentieel is dat het voelbare of dynamische kunst is die interactie en ontmoeting in de openbare ruimte aanmoedigt. Het is mogelijk om dit
> Mensen vinden het belangrijk dat kunst een relatie met het gebied heeft > Er wordt aangegeven dat men graag kunst ziet die iets
▲ Referentie: Tilburg Piushaven, John Kormeling
extra’s meebrengt, zoals ontspanning, verwondering of humor. > Kunst wordt gezien als iets interactiefs, waarbij mensen kunnen deelnemen en het kunnen beleven. > Daarnaast wordt kunst gezien als een middel om identiteit uit te dragen.
langs de interne hoofdroute (weinig verkeer, verbinding bepaalde interessante locaties) te plaatsen.
De aanbevelingen dat kunst zowel beleving als gebruik moet faciliteren en daarnaast een bijdrage moet leveren aan de
Het uitgangspunt is dat de kunstwerken aansluiten bij
identiteit van het gebied verwerken we in de verdere plannen
de identiteit van het gebied. Er zullen veel jonge mensen
voor kunst.
komen wonen. Daarom wordt gedacht aan kunstwerken die 58 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2
▲ Referentie: Rotterdam Vroesenpark, Kwannie Tang & Niels Lakens
Havenkarakter / materialisatie Het industriële verleden vormt de inspiratiebron voor de ontwikkeling van Laakhavens. De dynamiek van de historische haven en zijn karakteristieke architectuur zijn vertaald in een passend karakter voor het toekomstige gebied; van Laakhavens naar Maakhavens. Een uitgebreide toelichting hierop is te vinden in het beeldkwaliteitsplan (RIS 319122). De stedelijke sfeer die wordt geambieerd is vergelijkbaar met Manchester Kampus. Het water en het groen spelen hier een belangrijke rol. Ze dragen bij aan een juiste balans tussen grote gebaren en een menselijke maat.
▲ Het verleden als inspiratiebron
Havengebieden hebben een ruwe, open structuur met brede kades, grote loodsen, gebouwen en zichtlijnen naar het water. Materialen en objecten kenmerken zich door robuuste, stoere, eenvoudige en functionele vormgeving en de grote schaal. Kleurgebruik is vaak gedempt zoals grijs, roestbruin, zwart, groen en met accenten in havenkleuren zoals geel of rood (veiligheidsmarkeringen). De afwerking is bestand tegen weer en wind, passend bij de robuuste uitstraling. In Laakhavens is het water op veel plekken zichtbaar aanwezig. Door middel van zichtlijnen maken we het water ook op andere plekken in het gebied voelbaar en door vlonders beleefbaar. Door middel van materialisatie en objecten komt
▲ Manchester Kampus als referentie
▲ Materialisering van de bestaande kade
de relatie met de haven nog meer naar voren. De bestaande materialisering is op veel plekken al ruig en stoer: wandelroutes zijn aangelegd met betonplaten, natuursteen en Breccia beton, de oevers zijn vormgegeven als harde kades. Ruig en stoer blijft zo en wordt uitgebreid en verzacht met groen in de juiste balans. Zie hoofdstuk E. Materialen en Objecten (vanaf pagina 135).
CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 59
Inclusieve en veilige buitenruimte
van obstakels in de openbare ruimte. Deze uitgangspunten
blijkt dat objectieve veiligheid (zoals verlichting of toezicht)
worden meegenomen in het ontwerp en beheer van de
niet automatisch leidt tot een subjectief gevoel van veiligheid.
Om van Laakhavens een gebied te maken waar iedereen zich
buitenruimte. Meer informatie is te vinden op de website van
Factoren zoals straatintimidatie, weinig sociale controle of een
welkom voelt, zijn sociale veiligheid en goede toegankelijkheid
de gemeente ‘Den Haag Toegankelijke Stad’.
niet-inclusieve inrichting dragen bij aan gevoelens van onvei-
belangrijke aandachtspunten. Het is een maatschappelijke
ligheid, vooral bij mensen die zich niet herkennen in de ‘stan-
verantwoordelijkheid om het gebied voor iedereen goed
We benaderen sociale veiligheid vanuit zowel de ruimtelijke
toegankelijk te maken.
inrichting als vanuit sociale factoren zoals beleving en gebruik door verschillende doelgroepen.
De gemeente Den Haag streeft naar een stad waarin iedereen,
daardgebruiker’ waarvoor veel buitenruimtes zijn ontworpen. De handreiking die is opgesteld naar aanleiding van het onderzoek bevat maatregelen en aanbevelingen die bijdragen
met of zonder beperking, zich welkom voelt en volwaardig kan
Voor het stations- en campusgebied is in 2025 een onder-
aan een uitnodigende en veiligere stad voor vrouwen en
meedoen. In het kader van de beleidsagenda “In Den Haag
zoek* uitgevoerd naar de veiligheidsbeleving. Dit onderzoek
queerpersonen. Om deze aanbevelingen te verankeren in de
doet iedereen onbeperkt mee (2024–2026)” (RIS 318989)
geeft inzicht in hoe verschillende groepen – in het bijzonder
toekomstige ontwerpen, willen we een aanpak langs drie
worden fysieke, digitale en sociale drempels actief aangepakt.
vrouwen en queerpersonen – sociale veiligheid ervaren en
lijnen vastleggen voor de ontwerpfases:
Dit betekent onder andere toegankelijke routes, voldoende
welke factoren daarop van invloed zijn. Ook in andere steden
rustpunten, duidelijke bewegwijzering en het vermijden
wordt hier momenteel veel onderzoek naar gedaan. Daaruit
> 1. Rekening houden met verschillende manieren van gebruik, bijvoorbeeld hoe vrouwen, ouderen, mensen met een beperking en kinderen andere routes kiezen. > 2. Toepassen van ontwerpprincipes die bijdragen aan een inclusieve buitenruimte. > 3. Participatie van ondervertegenwoordigde groepen bij het ontwerpen, testen en verbeteren van de openbare ruimte. Dit vraagt, naast reguliere participatiebijeenkomsten, ook om aparte sessies voor specifieke doelgroepen. Zo wordt geborgd dat sociale veiligheid en inclusiviteit worden meegenomen in alle fases van het ontwerpproces (SO/VO/ DO), met als doel het versterken van het veiligheidsgevoel van alle gebruikers.
*Onderzoek gendersensitieve buitenruimte Holland Spoor Laakhavens Gemeente Den Haag (RIS 323675).
60 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2
Beleving van tijd en seizoenen
De natuurlijke seizoenen zijn voelbaar en herkenbaar in het ontwerp. De beplanting speelt hierin een belangrijke rol, met
Het gebruik en de beleving van de openbare ruimte varieert
plantkeuze en opbouw. Zo ontstaat een zomer- en winterbeeld
gedurende de dag - en de nacht. Dit kan door multifunctionele
die duidelijk van elkaar verschillen.
ruimtes die uitnodigen tot gevarieerd gebruik. Een mooi voorbeeld hiervan is het plein rondom Casa da Musica in Porto,
Elementen die regenwater tastbaar en zichtbaar maken
waar onder andere skaters en concerten elkaar afwisselen.
dragen hier ook aan bij.
▲ Casa da Musica, Porto - overdag
▲ Hunter’s Point South Waterfrontpark, New York, in de zomer
▲ Stapstenen in een waterbuffer, Zuidpark Antwerpen
▲ Casa da Musica, Porto - ‘s avonds
▲ Hunter’s Point South Waterfrontpark, New York, in de herfst
▲ Waterplein, Zuidpark Antwerpen CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 61
4. Groen, gezond en innovatief Ontwerpprincipes > Het ontwerp versterkt de groenstructuur van Den Haag. Hoofdboomstructuren blijven behouden en worden verbeterd. Langs de stadsstraten komen robuuste groenstructuren die hierop aansluiten. > Groen is onlosmakelijk verbonden met voetgangersroutes en verblijfszones. Zowel in de openbare ruimte als in private ontwikkelingen wordt het “Groen, tenzij” principe toegepast. > Private en publieke ontwikkelingen zetten in op klimaatgerichte ontwerpoplossingen, met een focus op hittestress en wateroverlast. > De groene inrichting draagt bij aan een grotere biodiversiteit, en is, waar mogelijk, inheems. Vergroening vindt niet alleen plaats op het land, maar ook op de kade en het water. > Laakhavens biedt een gezonde omgeving waar zowel kinderen als ouderen worden uitgedaagd om te bewegen, met recreatieve routes binnen en buiten het gebied. > PLekken met stedelijke rust zijn belangrijk voor de gezondheid. Bij de positionering van programma wordt rekening gehouden met de blootstelling aan luchtvervuiling en geluid. 62 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2
Haagse groenstructuur De Stedelijke Groene Hoofdstructuur (SGH) van Den Haag bepaalt voor een belangrijk deel het karakter van de stad. De SGH bestaat uit kerngebieden (de groengebieden) met daartussen de ecologische verbindingszones en een hoofdboomstructuur. De groene lijnen van de SGH verbinden ook grote groengebieden van regionaal en landelijk belang met elkaar. Conform de Nota Stadsnatuur (RIS305824) en Nota Stadsbomen (RIS307827) willen we als gemeente de SGH behouden en versterken. In Laakhavens willen we dit realiseren door het vergroten van de biodiversiteit, het creëren van betere groeicondities door bijvoorbeeld bredere groenstroken met meer wortelruimte te realiseren en het aanvullen van de hoofdboomstructuur met de Waldorpstraat en Rijswijkseweg, die nu als ambitielocaties voor de deze hoofdboomstructuur worden aangemerkt. ▲ Groenstructuur van Den Haag CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 63
Groen, tenzij Groenvoorzieningen dragen niet alleen bij aan ruimtelijke kwaliteit en een aangenaam leefklimaat, maar ook aan een betere gezondheid, sociale cohesie, trekt bedrijvigheid aan en verhoogt de waarde van huizen en kantoren. Vanuit die brede context moet het groen gezien en gewaardeerd worden binnen de gebiedsontwikkeling Laakhavens. De ecosysteemdiensten uit de Agenda Groen (RIS294705) drukken de baten uit die het groen, de natuur de mens biedt. Aan deze baten kan een waarde (maatschappelijke, economische en ecologische) toegekend worden. Deze zijn van belang bij ambities en het maken van keuzes waar het, het groen betreft. Het is een tool waarmee we samen met anderen aan de groene ambities van onze stad werken. Overkoepelend uitgangspunt hierbij is “Groen, tenzij”, zoals beschreven in de Nota Haagse richtinggevende normen (RIS317835), de Wegwijzer Den Haag Klimaatbestendig (RIS308744) en in de Kadernota Openbare Ruimte (RIS310884). Dit principe zorgt ervoor dat we anders naar ontwikkelingen ▲ Groen, tenzij-principe en sponswerking in de stad
▲ Cirkel ecosysteemdiensten uit Agenda Groen (RIS294705)
Monitoring en eventuele (bij)sturing van deze groennorm
buurt is minimaal 30% van het grondoppervlak bedekt met
vindt plaats op CID niveau. Het tempo van de woningpro-
boomkronen en binnen 300 meter van elke woning is een
ductie gaat zo veel als mogelijk gelijk op met het
groene verblijfsplek. Waar die afstand te groot is, is het streven
Conform de nota Haagse richtinggevende normen voor maat-
ontwikkelen van groen. Indien noodzakelijk zal tijdelijk
om voor het gebied een plek aan te wijzen voor nieuw groen.
schappelijke voorzieningen en groen 2024 (RIS317835) geldt
groen voorzien moeten worden.
Ook streven we bij projecten of gebiedsontwikkeling naar een
van gebouwen en de buitenruimte kijken. Het moet onnodige verharding tegengaan. Groen moet worden gezien als middel om heel veel andere doelen te behalen. Zowel kwantiteit als kwaliteit van het groen zijn hierbij belangrijk
Kwantiteit
vergroting van het oppervlak groen/blauw van 5% (Kadernota
op gebiedsniveau voor het gehele CID de groennorm van 8m
2
groen/woning voor hoogstedelijk gebied. Hierbij is de inzet
Daarnaast wordt er rekening gehouden met de afstand tot
Openbare Ruimte, RIS310884), naast een vergroting van
om te voorzien in een hoogwaardige groene buitenruimte
groen. We gebruiken de 3-30-300 regel hiervoor als instru-
de boomkroon oppervlakte met 5% (Nota Stadsbomen,
met een hoge gebruiks- en ecologische waarde. Verschillen
ment. Vanaf elke woning zijn 3 bomen zichtbaar, in elke
RIS307827).De kaart geeft de groene ambitie voor Laakhavens
per deelgebied zijn mogelijk conform Structuurvisie CID. 64 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2
weer.
▲ Groenstructuur Laakhavens
Kwaliteit
omgeving wordt ingevuld door rekening te houden met
Klimaatkansenscan
bestaand groen, structuren, ontwerp, ondergrond, klimaatBij de realisatie van deze uitgangspunten is de kwaliteit
adaptatie, biodiversiteit, bomen, daken en gevels, en door de
Zoals in hoofdstuk B is geschetst, kent Laakhavens in de
van het groen net zo belangrijk als de vereiste kwantiteit.
beheerkwaliteit in acht te nemen en daarmee in het ontwerp
huidige situatie vooral uitdagingen op het gebied van
Dit geldt zeker in hoogstedelijk gebied, waar de eisen ten
het beheergeld op te nemen. Voor deze kwaliteitsthema’s
hittestress en wateroverlast. De gebiedsontwikkeling
aanzien van de hoeveelheid groen gemiddeld lager zijn
zijn er binnen de gemeente Den Haag normen en ambities
biedt de kans deze bestaande knelpunten aan te pakken
dan in de rest van de stad, vanwege de beperkte ruimte
opgesteld. Deze zijn opgenomen in beleidsstukken, zoals het
en aandachtspunten mee te geven voor de inrichting
voor groen. Het toevoegen van kwaliteit kan niet dienen als
Handboek Openbare Ruimte en de Gereedschapskist openbare
van de openbare ruimte. In een Klimaatkansenscan is
vervanging van de kwantitatieve eisen; de twee gaan hand
ruimte CID, en zijn gebiedsspecifiek gemaakt voor Laakhavens
onderzocht wat huidige knelpunten zijn en wat de situatie
in hand. Kwaliteit toevoegen aan groen in een hoogstedelijke
in dit buitenruimteplan.
voor hittestress, wateroverlast en droogte betekent als CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 65
alle geplande ontwikkelingen doorgang vinden (bijlage 3).
name aan de zuidkant van het park. De mate van schaduw die
kan tussen de hoge gebouwen niet weg en er is beperkte
Hieronder zijn de hoofdaandachtspunten vermeld. Deze zijn
door bomen wordt toegevoegd, moet dus beperkt blijven om
ventilatie. Door vanuit het park ventilatie bevorderende
tevens doorvertaald naar de plekken en principeprofielen in
geen overmatig schaduwrijke locatie te creëren. Ook wordt
ontwerpprincipes toe te passen wordt de accumulatie van
hoofdstuk E.
windhinder verwacht door de hoge bebouwing. Gelaagde
warmte met mate tegengegaan. Er wordt geadviseerd
beplanting in de schaduw kan het microklimaat waarschijnlijk
geen dichte bomenrijen te plaatsen ter hoogte van de
Hittestress
positief beïnvloeden doordat dit de wind vermindert en de
tussenstraten aan de noordzijde van het park. Daarnaast kan
In de huidige situatie heeft Laakhavens veel last van
warmtegeleiding verandert. De schaduw kan een betere
met de materialisering van de gevels het nadelige effect van
hittestress. Dit zal mogelijk in de toekomstige situatie
kwaliteit krijgen wanneer wind geremd wordt door middel
warmteaccumulatie enigszins beperkt worden, bijvoorbeeld
afnemen doordat de geplande hoogbouw veel schaduw en
van bomen met transparante kronen en struiken.
door het toepassen van lichte kleuren en gevelgroen.
Aandachtspunt 2: hitte-eilandeffect in smalle straten
Aandachtspunt 3: schaduw in de Waldorpstraat
Het tweede aandachtspunt zijn de relatief smalle straten met
Het derde aandachtspunt is de Waldorpstraat. Het aantal
Aandachtspunt 1: hoge mate van schaduw in het park
hoge bebouwing (>35m) rondom Park Laakhaven Centraal.
plekken met schaduw in de directe nabijheid van hoge
In het Park Laakhaven Centraal is een hoge mate aan schaduw
Hier is sprake van een hitte-eilandeffect. Als de gevels overdag
gebouwen wordt in de toekomstige situatie vergroot. Dit zal
door de geplande gebouwen (35% op de langste dag), met
opwarmen door de zon, ontstaat warmteaccumulatie. De hitte
met name spelen op het westelijk deel van de Waldorpstraat.
weinig zonuren creëert. Wel zijn er drie aandachtspunten met betrekking tot hitte.
Minder dan 4u zon op 21 september Aandachtsgebied windhinder Aandachtsgebied hittestress
▲ ‘schaduwkaart’ 2050 66 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2
Legenda
Veel
Overlast bij piekbui van 70mm binnen een uur
Weinig
Kwetsbare gebouwen Hoogste gemiddelde gemiddelde waterstand
HGG MV
Peil maaiveld
OZ
Onverzadigde zone: ruimte tussen HGG en MV Meetpunt grondwater Veel
Mate van hittestress
Weinig
▲ Wateropgaven 2050
Waar eerst 12-14u zon voorkwam, is dit nu gedaald naar
geïmplementeerd worden. Eisen rond wateroverlast en –
in zowel de huidige als de toekomstige situatie (gezien de
0-4 uur. Ook hier moet voorkomen worden dat overmatig
opvang voor de private ontwikkelingen in het gebied zijn vast-
morfologie). Bij de analyse zijn de kwetsbare plekken en
schaduwrijke plekken worden gecreëerd. Bij de boomkeuze
gelegd in het beeldkwaliteitsplan en de ontwikkelstrategie.
panden aangegeven.
Als deze maatregelen op gebouwniveau en in de publieke
Een andere maatregel is een gescheiden rioolstelsel (riool en
kan gekozen worden voor bomen met een transparante kroon.
Wateroverlast
ruimte genomen worden, zullen de risico’s op het gebied van
HWA), omdat dit bij piekbuien over het algemeen tot minder
Water, in de juiste hoeveelheid en van goede kwaliteit, is een
wateroverlast bij de onderdoorgangen van het spoor met de
overstromingen van het riool leidt. Als in de nieuwe situatie
belangrijke toegevoegde waarde voor een gebied. Te veel of
Calandstraat en de Rijswijkseweg en op de Waldorpstraat en
de HWA vervangen wordt, zou ervoor gekozen kunnen worden
te weinig water leidt tot problemen als wateroverlast, natte
Van de Kunstraat evenals de bestaande en nieuwe kwetsbare
om de capaciteit van het HWA-systeem te vergroten, waardoor
kelders en tuinen, paalrot en verzilting.
panden worden verminderd.
er in het systeem meer water gebufferd kan worden.
Deze gebiedsontwikkeling biedt de mogelijkheid het grootste
Maatregel 1: water bergen in boven- en/of ondergrondse constructies
Maatregel 2: afwateren op HWA, niet op groen
deel van de huidige wateroverlast op te lossen door het toepassen van een aantal maatregelen op gebouwniveau en
Belangrijke maatregel in dit gebied is berging in nieuwbouw
naast verkoeling ook een positief effect op de sponswerking
in de openbare ruimte. Bij een 70mm bui zal er weinig tot
toe te passen. Dit kan met blauwgroene daken (bovengrondse
(berging) en het vertraagd afvoeren. Afwateren op groen-
geen water meer op straat blijven staan, als maatregelen
constructies) of in kelders (ondergrondse constructies) waar-
vakken wordt in Laakhavens echter afgeraden. De voorkeur
om wateroverlast tegen te gaan, worden meegenomen in
door de berging in het gebied wordt vergroot en de hemel-
gaat uit naar afwateren naar aanwezige HWA (en uiteindelijk
de buitenruimte (openbaar en privé) en de gebouwen, én er
waterafvoer (HWA) ontlast kan worden tijdens de piek. Dit is
de Laak). Infiltratie van water in dit gebied, waar de grondwa-
wordt toegezien dat deze maatregelen ook daadwerkelijk
extra belangrijk voor de panden rondom de kwetsbare plekken
terstand relatief hoog is ten opzichte van maaiveld, verhoogd
Het toevoegen van groen in de openbare ruimte geeft
CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 67
het risico op grondwateroverlast. Belangrijk extra aandachts-
Om te zorgen dat de inrichting van de fysieke leefomgeving
hebben op de ecologie. Waar het groenvak op maaiveldniveau
punt is hier dat, door het stoppen van de waterontrekking
en het watersysteem met elkaar samenhangen, bestaat
is, kiezen voor bomen die goed tegen natte omstandigheden
door DSM in Delft in 2050, de grondwaterstand in Laakhaven
de Weging Waterbelang van het Hoogheemraadschap van
kunnen.
Centraal en Laakhaven Campus nog eens met 14 cm zal
Delfland, waaraan zowel private ontwikkelingen als ontwikke-
stijgen. Dit betekent bij gelijkblijvende maaiveldhoogtes
lingen in de openbare ruimte moeten voldoen, indien het een
Principe 2: creëren van robuuste, verhoogde groenvakken met
dat de bergingshoogte (en tevens doorwortelbare ruimte)
buitenplanse omgevingsactiviteit betreft.
bomen voor meer doorwortelbare ruimte. Met name waar
afneemt tot ca 0,65m (versus 0,8m in de huidige situatie).
de gebruikersdruk hoog is. De verhoogde rand kan tevens
In het Schipperskwartier is de stijging te verwaarlozen (ca
Maatregel 5: creëren van meer wortelruimte
gebruikt worden als zitrand of, als die lager is, om het kwets-
1cm). Groene infiltratie kan dus alleen in combinatie met
Vanwege de hoge grondwaterstanden in Laakhavens en de
baar groen te beschermen.
drainage.
beperkte doorwortelbare ruimte, wordt in Laakhavens voorge-
Vanwege de aanwezige verontreinigingen in het gebied
steld reliëf aan te brengen om zo de doorwortelbare ruimte te
Droogte
wordt ook afgeraden om af te wateren en te infiltreren op
vergroten. Dit kan volgens 2 principes:
Droogte speelt geen doorslaggevende rol in Laakhavens, ook
groenvakken. Dit kan onnodige grondwaterstromen op gang brengen.
Maatregel 3: groene infiltratie in combinatie met drainage
niet met het oog op de nieuwe ontwikkelingen. De risico’s Principe 1: creëren van glooiende groenvakken, met bomen
van droogte op beplanting en funderingen is onderzocht bij
gepositioneerd op heuvels, voor meer doorwortelbare ruimte.
het klimaatscenario met twee droge jaren. In beide gevallen
Met name waar ruimte is in de profielen en de gebruiksdruk
worden er geen significante risico’s op schade verwacht.
laag is. Deze extra gradiënt kan tevens een positief effect
Een maatregel die helpt omtrent bewustwording van het watersysteem is het zichtbaar afvoeren van hemelwater. In straten is dit goed denkbaar met zichtbare goten van beton of klei, die worden aangesloten op de HWA. In het park, waar ook veel wateroverlast is, kan gedacht worden aan een droge wadi (met drainage) voor extra bergend vermogen. Bij de principeprofielen in hoofdstuk E is aangegeven wat waar denkbaar is.
Maatregel 4: tactisch bergen van water op straat Aandachtspunt is dat in de nieuwe situatie het voetgangersgebied wordt vergroot. Er zal op veel plekken geen hoogteverschil meer zijn tussen straten en stoepen. Het bergend vermogen van het straatprofiel verandert. Dit mag niet kleiner worden dan in de huidige situatie en kan waarschijnlijk zelfs worden vergroot. Bij de principeprofielen is aangegeven hoe hiermee om te gaan. ▲ Principe 1: glooiende groenvlakken 68 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2
▲ Principe 2: robuuste, verhoogde groenvlakken
Natuurkansenscan
Den Haag (in overleg met ecoloog van IbDH). c) Aanplant met enkele inheemse struiken zoals meidoorn
Vanuit de nota stadsnatuur is het een verplichting om bij
en kardinaalsmuts. Langs de randen van het perceel een
herontwikkelingsprojecten een analyse van natuurkansen te
Zeeuwse haag aanplanten. Onderzoek mogelijkheid om
maken. Hier wordt invulling aangegeven door middel van een
bomen die in verdere openbare ruimte Laak nog benodigd
natuurkansenscan. Voor de gehele ontwikkeling laakhavens
zijn hier op te laten groeien. Daarnaast (wanneer nog
is om deze reden ook een scan gemaakt. Deze is bijgevoegd
ruimte) inzaaien met kruidenmengsel zoals hierboven
als bijlage 4. Hieronder volgt een samenvatting waarbij de
beschreven bij b.
> Onderzoek mogelijkheden voor gevelgroen, met name op locaties waar ander groen beperkt aanwezig is. > Onderzoek mogelijkheden voor kunstriffen, kooiconstructies of vissenbos t.b.v. waterleven.
opdeling is gemaakt in drie situaties: de huidige situatie, de tijdelijke situatie (tot aan start realisatie eindbeeld) en de
2) Weg-, of straatprofiel met groenvak
toekomstige situatie (vanaf start realisatie eindbeeld).
a) Geef spontane groei van kruiden een kans en
Huidige situatie
> Zonnige en windluwe plek behouden langs de kade (Leeghwaterbrug) > Behouden Klimopbremraap (bijzondere beplanting en bodem (Stamkartplein naast Leeghwaterplein) > Langs de kademuren (o.a. Verheeskade) groeit bijzondere
hanteer een maaibeleid van maximaal 3-5x per jaar maaien, waar hoogte van kruiden een risico vormt voor verkeersveiligheid. Waar verkeersveiligheid geen rol speelt maximaal 2x per jaar maaien. b) Inzaaien met kruidenmengsel dat beschikbaar wordt gesteld door het ingenieursbureau van de gemeente Den Haag (in overleg met ecoloog van IbDH).
muurbeplanting. Behoud deze of breng deze terug waar
c) Inzaaien met kruidenmengsel zoals hierboven
mogelijk.
beschreven en daarnaast kijken naar de mogelijkheden
Tijdelijke situatie
> Herinrichten en vergroenen kade en trappen bij Leeghwaterbrug (naast Schouderdokter) > Bij tijdelijk vrijkomen van vrije openbare ruimte (a)
voor de realisatie van een Zeeuwse haag of groep heesters zoals kornoelje, kardinaalsmuts of sleedoorn.
Toekomstige situatie
> Groenprincipe 1: creëren van glooiende groenvakken
6 maanden, (b) 1 jaar, (c) 5 jaar of meer vergroenen
met bomen gepositioneerd op heuvels voor meer
door toepassen van inrichtings- en beheermaatregelen
doorwortelbare ruimte. Met name waar ruimte is in de
afhankelijk van de duur van vrijkomen en het karakter.
profielen en de gebruiksdruk laag is. Deze extra gradiënt kan tevens een positief effect hebben op de ecologie.
1) Leegstaande bouwkavel
> Onderzoek mogelijkheden voor het aanbrengen van
a) Geef spontane groei van kruiden een kans. Geen
een struiklaag, nadruk langs de Waldorpstraat en in het
inrichtingsmaatregelen, beheer tot een minimum
nieuwe park
beperken (struikgewassen verwijderen).
> Onderzoek mogelijkheden voor de realisatie van
b) Inzaaien met kruidenmengsel dat beschikbaar wordt
gemengde hagen als erfafscheidingen of ter markering
gesteld door het ingenieursbureau van de gemeente
van parkeergelegenheden. CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 69
Sport en spel
belanghebbenden betrokken bij het ontwerp van de openbare
9. Sociale controle en synergie: Door meerdere sporten te
ruimte, zodat de voorzieningen goed aansluiten bij de
combineren, ontstaat er een grotere massa aan gebruikers,
behoeften van de gemeenschap.
wat de sociale controle vergroot.
bedoeld om bewoners te stimuleren om meer te bewegen,
Deze maatregelen zorgen ervoor dat de inwoners
10. Betrokkenheid van de gemeenschap: Bewoners en
sociale interactie te bevorderen en een actieve leefstijl te
van Den Haag toegang hebben tot diverse sport- en
belanghebbenden worden betrokken bij het ontwerp van de
ondersteunen.
spelmogelijkheden in hun directe omgeving, wat bijdraagt
openbare ruimte.
Binnen Laakhavens willen we sport- en spelvoorzieningen realiseren die veilig en toegankelijk zijn voor iedereen. Dit is
Sport- en spelvoorzieningen
aan een gezonde en actieve leefstijl.
Het buitenruimteplan omvat de ontwikkeling van diverse
Kwalitatieve uitgangspunten sport en spel
sport- en spelvoorzieningen, zoals een Cruyff Court of Krajicek
1. Voldoende ruimte voor sport en spel bewaken: Ingezet
Playground in het Park Laakhaven Centraal. Daarnaast
wordt op voldoende ruimte voor buiten sport en spel bij de
worden sport- en spelvoorzieningen ook geplaatst op
basisschool, speelveldjes, spelen en sport.
de campus, op daken (vooral voor kleine kinderen) en in
11. Netwerk van beweegroutes: Wandel- en fietspaden worden verbonden met parken en sportvoorzieningen in omliggende wijken. 12. Sport en spel op daken en onder viaducten: Deze locaties bieden extra ruimte, maar vereisen aandacht voor
tussenstraatjes. Het park zal ontmoetingsplekken bevatten
2. Gecombineerd ruimtegebruik: Speel- en sportplekken
met zitgelegenheden en schaduwrijke plekken, zodat mensen
worden geïntegreerd met groen.
ook bij warm weer comfortabel kunnen sporten en bewegen.
zichtbaarheid en veiligheid.
Kwantificatie van sport- en spelprogramma
Er komen beweegroutes langs het water en door het groen, en
3. Semi-openbare en daklocaties: Sommige speelplekken
In de nota Haagse richtinggevende normen voor
sporttoestellen die flexibel en verplaatsbaar zijn. Urban sports
zijn semi-openbaar of op daken, aandachtspunt is dat de
maatschappelijke voorzieningen en groen 2024 (RIS317835)
en beweegmogelijkheden voor verschillende doelgroepen
toegankelijkheid gewaarborgd wordt.
wordt onderscheid gemaakt in drie categorieën die
worden geïntegreerd, zodat er voor iedereen iets te doen is.
Veilig en passend bij de doelgroep
betrekkingen hebben op recreatie en sport; spelen, 4. Sportfaciliteiten op pontons: Deze zijn afsluitbaar en
> Spelen is op beweging gericht zonder dat het om een
Het ontwerp richt zich op veilige wandel- en fietsroutes, goed geplande paden, en een groene inrichting. Sportfaciliteiten
sportveldjes en sport.
vormen een sportief cluster met andere faciliteiten. 5. Inzet element water: Faciliteren van watersporten.
worden slim geplaatst langs het spoor, op daken, op het
specifieke sport gaat met altijd speeltoestellen voor kinderen. > Speelveldjes zijn specifieke locaties ontworpen om
water, en in tussenstraatjes om optimaal gebruik te maken
6. Slim ruimtegebruik: Initiatieven zoals boulderen, klimmen
van de beschikbare ruimte. Er wordt rekening gehouden
en calisthenics maken efficiënt gebruik van beschikbare
(samen) sporten uit te oefenen en zijn openbaar van