RIS324255 Bijlage 5 DSO Buitenruimteplan CID Laakhavens Hollands Spoor v1-2

CONCEPT v1.2

Buitenruimteplan

Laakhavens Hollands Spoor

vernieuwen verbinden verrassen

CID Laakhavens Hollands Spoor

Central Innovation District

Central Innovation District (CID) Het CID is een nieuw stuk Haags centrum. Het economische hart van de stad. Perfect gelegen naast de oude binnenstad. En tussen en rond de treinstations Den Haag Centraal, Hollands Spoor en Laan van NOI. Het gebied is uitstekend bereikbaar met het openbaar vervoer. Nergens anders komen de landelijke overheid, bedrijven en hoger onderwijs zo dicht bij elkaar. Dat biedt grote kansen. En maakt het CID een fijne plek om te wonen, werken, leren en te zijn. Den Haag groeit. Steeds meer mensen wonen en werken in onze stad. Daarom maken we in het CID ruimte voor toekomstige en huidige inwoners, studenten, ondernemers, professionals en bezoekers. De komende 20 jaar komen er 20.500 nieuwe woningen, nieuwe kantoren en voorzieningen. Creatieve en vernieuwende bedrijven brengen we samen om kennis te delen. Samen met de buurt en partners breiden we de komende jaren het centrum uit tot een leefbaar en prettig gebied waar iedereen zich thuis voelt: het Central Innovation District.

Laakhavens Hollands Spoor

Buitenruimteplan CID Laakhavens Hollands Spoor

Inhoudsopgave A. Inleiding

1. Aanleiding 2. Ambitie 3. Doel 4. Leeswijzer 5. Toekomstplan 6. Gezonde Duurzame gebiedsontwikkeling 7. Samen met de stad

B. Context van het gebied Laakhavens 1. Verleden 2. Heden

C. Concept

5

7 7 8 8 11 13 14

17

19 22

27

1. Toelichting concept 2. Ruimtelijke structuur

29 30

D. Thematische uitwerking

37

Zes thema’s 1. Voetgangersvriendelijk gebied 2. Gemengd programma 3. Tactiele omgeving 4. Groen, gezond en innovatief 5. Ondergrond als basis 6. Duurzaam beheer

38 40 46 54 62 76 84

E. Ruimtelijke uitwerking

91

Inleiding 1. Straten: zeven principeprofielen

92 94

Tussenstraat 16m

96

Tussenstraat 20m

98

Interne hoofd(wandel)straat

100

Stadsstraat

102

Kade

104

Parkrand (park Laakhaven Centraal)

106

Stadsboulevard

108

2. Parken 3. Pleinen 4. Civiele werken 5. Materialen en objecten 6. Opgavekaart

111 124 130 135 140

F. Technisch faseringsdraaiboek

143

G. Financiële opgave

149

H. Bijlagen

1. Kaartenset 2. Participatieverslag 3. Klimaatkansenscan 4. Natuurkansenscan

Buitenruimteplan CID Laakhavens Hollands Spoor

4

Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

A. Inleiding

Laakhavens =

Laakhavens Hollands Spoor

Het CID bestaat uit verschillende deelgebieden waarvan Laakhavens Hollands Spoor er één is.

Bi

Laakhavens Hollands Spoor is op zijn beurt weer onderverdeeld in verschillende deelgebieden: Laakhaven Centraal Campuskwartier Schipperskwartier en Spoorzone HS

o

Sp

ar kw

r

tie

rs

t

ers p p er hi Sc arti kw

s

pu

m Ca

Daarnaast wordt Laakhaven-West vaak genoemd in het buitenruimteplan, omdat de verbinding met dit deel van Laakhavens een belangrijk aandachtspunt is in de gebiedsontwikkeling. Laakhaven-West valt echter buiten het plangebied. De volledige naam van het plangebied is Laakhavens Hollands Spoor. In het buitenruimteplan wordt de aanduiding ‘Laakhavens’ gebruikt. Hiermee wordt het hele gebied Laakhavens Hollands Spoor bedoeld, zoals aangeduid op deze kaart.

S

eH

n zo or

nc

o kh

al

n ve a h

tra n Ce

ak

La t

es W n

e av

h ak

La

6

1. Aanleiding

2. Ambitie

De verdichtingsopgave in Laakhavens is aanzienlijk en biedt

toevoegen van het programma en een park met alle facili-

De hoge ambities voor het CID vertalen zich ook in

zowel kansen als uitdagingen. Er komen ca. 9.000 tot 11.000

teiten die daarbij horen, zullen daar verandering in brengen.

hoge ambities voor de inrichting van de buitenruimte.

woningen bij, een winkelcentrum, kantoren, bedrijvigheid en

Voor zowel de huidige als de nieuwe bewoners en gebruikers

Het ontmoeten en verblijven in een veilige en gezonde

ruimte voor sport en cultuur. Het gebied vormt op deze wijze

van het gebied biedt dit kansen voor een gezondere leefomge-

omgeving staan centraal in de opgave voor de inrichting

een uitbreiding op de binnenstad van Den Haag. De heront-

ving, betere woon- en carrièremogelijkheden en ontspanning.

van de openbare ruimte. De hoge dynamiek van het gebied

wikkeling van Laakhavens draagt bij aan Den Haag als een

De reuring zal als gevolg van de gebiedsontwikkeling van

vraagt zowel om rustplekken om terug te kunnen trekken

toekomstbestendige stad met bovenal ruimte voor huidige en

Laakhavens verder groeien zodat niet alleen overdag maar ook

als om interactieve plekken om uitgedaagd te worden. Alle

nieuwe bewoners. De intensiteit van dit programma vraagt

’s avonds en ’s nachts een levendig en veilig stuk stad ontstaat.

plekken in het gebied vormen samen een organisch geheel

echter ook veel van de openbare ruimte. Voor een goed func-

waar je je als gebruiker (van jong tot oud) prettig doorheen

tionerende en aantrekkelijke leefomgeving is het noodzakelijk

In december 2022 heeft de gemeenteraad van Den Haag de

kunt verplaatsen. Onder andere groen, open ruimtes, kunst,

om goede afspraken te maken over de openbare ruimte.

integrale ontwikkelvisie voor Laakhavens Hollands Spoor

zichtlijnen en spelelementen vormen samen een dynamisch

Het buitenruimteplan biedt de uitgangspunten en het kader

vastgesteld (Dynamisch Laakhavens - RIS 311821). Het beeld-

speelveld voor de gebruikers, verankerd in een integraal plan

voor het ontwerp van de inrichting en het functioneren van de

kwaliteitsplan Laakhavens Hollands Spoor (RIS 319121) is vast-

waarin ruimtelijke structuur, gebruikssystemen en kwaliteit in

openbare ruimte.

gesteld op 11 juli 2024.

een doordachte balans samenkomen.

Laakhavens heeft veel potentie voor het Central Innovation

Beide documenten spreken de ambitie uit om dit gebied te

District (CID) en Den Haag. De ligging is gunstig met het

transformeren naar een duurzaam, hoogstedelijk milieu waar

station Hollands Spoor als entree tot het gebied. De reuring is

wordt gewoond, gewerkt, gestudeerd en geleefd. Een opgave

in de huidige situatie met name overdag aanwezig en wordt

met een programma van formaat. Om hier een aantrekkelijk

gevoed door de werknemers van o.a. PostNL, Odido, Amazon,

gebied van te maken is er veel aandacht voor de inrichting van

de Consumentenbond en vooral ook door de ruim 30.000

de openbare ruimte, de architectuur van de gebouwen en hoe

studenten en medewerkers die verbonden zijn aan de Haagse

deze twee samenkomen.

Hogeschool en het ROC Mondriaan. Laakhavens anno 2025 vraagt de nodige investeringen om het gebied te verbeteren. De omringende infrastructuur maakt Laakhavens niet erg toegankelijk en de huidige inrichting nodigt nog onvoldoende uit om voor je plezier in de buitenruimte te verblijven. Aanpassing van de infrastructuur, de vergroeningsopgave, herinrichting van het Campus gebied, CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 7

3. Doel

4. Leeswijzer

Doel buitenruimteplan

onderliggende thema’s en eisen geborgd in de (ontwerp-)

Bij een gebiedsontwikkeling met de omvang en programma

principes. De ontwerpprincipes voor een specifieke plek staan

intensiteit van Laakhavens is het vanzelfsprekend dat er een

niet op zichzelf: ze maken deel uit van verschillende systemen.

Het buitenruimteplan is nog geen eindontwerp. Het is wel

enorme druk en claim gelegd gaat worden op de openbare

Bij het aanpassen van een plek, zullen ook de consequenties

een kader waarbinnen de ontwerpen voor de openbare ruimte

ruimte. Het buitenruimteplan draagt zorg voor een even-

voor deze systemen in kaart gebracht moeten worden. In het

gemaakt moeten worden. Daarnaast zullen ook de ontwerpen

wichtige kwalitatieve inrichting en doordachte kwantitatieve

bijgevoegde figuur is een en ander visueel gemaakt.

voor de gebouwen moeten passen binnen het kader van dit

verdeling van de openbare ruimte, zowel onder- als boven-

Buitenruimteplan: hoe te gebruiken

buitenruimteplan (denk aan aansluiting gebouw op maaiveld,

gronds, en waarborgt hiermee een aantrekkelijke (leefbaar en

toegankelijkheid, afval, laden en lossen, verkeercirculatieplan

Ruimtelijke structuur

veilig), groene en toekomstbestendige openbare ruimte.

etc.).

Integraal document

Dit buitenruimteplan dient enerzijds als programma van

Om van Laakhavens een goed functionerend gebied te maken

eisen (waar moet ik rekening mee houden in het ontwerp?)

is het buitenruimteplan integraal opgesteld. Bij de totstandkoming zijn vele diensten (DSO, DPZ, OCW, DSB & IbDH) van de gemeente betrokken. Daarnaast is er samengewerkt met

Ruimtelijke kwaliteit openbare ruimte

partners en gebruikers in het gebied, zoals netbeheerders, ontwikkelaars en de Haagse Hogeschool. Het buitenruimteplan is opgesteld door continu de drie

en anderzijds als toetsdocument (voldoet het ontwerp aan de eisen en draagt het bij aan het totale gebied). Het buitenruimteplan verbeeldt de ruimtereservering die

Gebruik

Kwaliteit

nodig is (zowel boven- als ondergronds) voor alle gebruikssystemen die in het gebied een plek moeten krijgen en die

begrippen - RUIMTELIJKE STRUCTUUR, GEBRUIK en KWALITEIT

nodig zijn om het een gezond, leefbaar en goed functionerend

- met elkaar af te wegen. Met deze aanpak zijn alle ambities,

gebied te maken. Voor verschillende deelgebieden zal een ontwerptraject van Schets-, Voorlopig en Definitief ontwerp doorlopen worden voor de openbare ruimte. Tevens biedt het buitenruimteplan een houvast voor ontwikkelaars en hun architecten om tot een ontwerp te komen dat goed aansluit op de openbare ruimte en de kwaliteiten van de context weet te benutten.

8

Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

Buitenruimteplan: hoe te lezen

Het buitenruimteplan is zo opgezet dat er enerzijds een

zodat gedurende de realisatie en transformatie van het gebied

Het buitenruimteplan is opgedeeld in de hoofdstukken A

thematische en anderzijds een ruimtelijke uitwerking is.

leefbaarheid, veiligheid en bereikbaarheid geborgd worden.

t/m G. Hoofdstuk A betreft de inleiding en neemt u mee in

De thematische uitwerking (hoofdstuk D) is gebaseerd op

Deze fasering is uitgewerkt in het Technisch faseringsdraai-

de ambitie en de doelstelling van het buitenruimteplan.

zes thema’s: 1. Voetgangersvriendelijk gebied, 2. Gemengd

boek dat in hoofdstuk F wordt toegelicht. Het buitenruimte-

Hoofdstuk B geeft de context van de locatie, zowel in het

programma, 3. Tactiele omgeving, 4. Groen, gezond en innova-

plan wordt afgesloten met een financiële paragraaf, waarin

verleden als in het heden. Deze context is enerzijds belangrijk

tief, 5. Ondergrond als basis en 6. Duurzaam beheer.

wordt toegelicht hoe wordt omgegaan met investeringen en

voor de identiteit van de plek en anderzijds ook voor de uitda-

Deze thema’s zijn ruimtelijk vertaald in hoofdstuk E.

beheergelden.

gingen waar we nu voor staan.

Ruimtelijke uitwerking, met de raamwerkkaart en principe-ontwerpen voor verschillende straten, parken, pleinen

Het buitenruimteplan bevat 4 bijlagen; 1. een kaartenset,

Hoofdstuk C geeft een toelichting op het stedenbouwkundige

en civiele werken. Materialisatie is de laatste paragraaf van

2. het participatieverslag, 3. de klimaatkansenscan en 4.

concept en hoe deze uitdrukking krijgt in de ruimtelijke struc-

hoofdstuk E.

de natuurkansenscan. In bijlage 1 zijn drie kaarten op schaal

tuur. Er wordt ingegaan op de verschillende structurerende

1:1000 opgenomen: de raamwerkkaart, het verkeerscir-

elementen, zowel voor binnen het gebied als voor hoe de

Het plan gaat niet alleen over de fysieke invulling van de

culatieplan en de hoofdtracékaart van de ondergrondse

verbinding met de omgeving wordt gemaakt.

buitenruimte. Het gaat ook over de fasering van uitvoering

infrastructuur.

1. Voetgangersvriendelijk gebied 2. Gemengd programma

3. Een tactiele omgeving

4. Groen, gezond en innovatief

5. Ondergrond als basis

6. Duurzaam beheer

- Stedelijke bereikbaarheid

- Gebiedsprofiel

- Verschillende sferen

- Haagse groenstructuur

- Ruimteclaims integraal in beeld

- Privaat / publiek

- Verkeerscirculatieplan voor voet-

- Belang van ontmoeten

- Windklimaat & Sunspots

- “Groen, tenzij” principe

- Huidige ondergrond

- Beheerniveau

ganger, fiets, OV, auto, parkeren,

- Plintenkaart: 16-uurs-dynamiek

- Havenkarakter/ materialisatie

- Klimaatkansenscan

- Toekomstige ondergrond

- Areaal uitbreiding

nood- & hulpdiensten en logistiek.

- Interactie tussen binnen en

- Kunst

- Natuurkansenscan

- Hoofdlijnenplan kabels &

- Afval

buiten

- Inclusieve en veilige buiten-

- Sport & spel

leidingen

- Circulariteit

- Terrassen

ruimte

- Recreatieve en sportieve routes

- Bodemkwaliteit

- Nautisch gebruik en civiele

- Stadmaken

- Beleving van tijd en seizoenen

- Gezondheid

- Energietransitie en

kunstwerken

warmtesystemen ▲ In hoofdstuk C worden de zes thema’s verder toegelicht en komen bovenstaande onderwerpen aan bod. CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 9

Structuurvisie CID Den Haag (2021)

Kwaliteitsplan CID Den Haag (2024)

Haagse richtinggevende normen voor maatschappelijke voorzieningen en groen (2024)

+ Structuurvisie CID Den Haag

Haagse richtinggevende normen voor maatschappelijke voorzieningen en groen 2024

Gemeente Den Haag 30 januari 2024

Gemeente Den Haag 1 juli 2021

Ontwikkelvisie (2022) DYNAMISCH LAAKHAVENS! Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor (GebiedsNVU) Maart 2022

Beeldkwaliteitsplan (2024)

Beeldkwaliteitsplan

Buitenruimteplan

+

Laakhavens | Hollands Spoor

vernieuwen

Ontwikkelstrategie

Buitenruimteplan

+

Laakhavens Hollands Spoor

vernieuwen

Ontwikkelstrategie

Laakhavens | Hollands Spoor

vernieuwen

verbinden

verbinden

verrassen

verrassen

verrassen

CID

CID

CID

Laakhavens Hollands Spoor

Central Innovation District

Laakhavens Hollands Spoor

Central Innovation District

BOPA of Wijziging Omgevingsplan

10 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

verbinden

Laakhavens Hollands Spoor

Central Innovation District

5. Toekomstplan Het toekomstplan bestaat uit vier beleidsdocumenten die

stige projecten moeten voldoen. Het geeft de ontwerpprin-

richtlijnen en voorwaarden bevatten voor toekomstige

cipes voor de bebouwing en op hoe deze zich verhouden tot de

projecten en ontwikkelingen binnen het betreffende gebied.

openbare ruimte.

Het plan dient als kader voor besluitvorming en uitvoering, en kan juridische verplichtingen en verantwoordelijkheden voor

3. Het buitenruimteplan beschrijft het toekomstige karakter

betrokken partijen vastleggen

van de openbare ruimte. Hierin staat in grote lijnen hoe de buitenruimte wordt ingericht en de manier waarop het

Het toekomstplan Laakhavens volgt eerder vastgesteld beleid,

gebied wordt onderhouden en beheerd. Ook staan hierin de

waaronder de Structuurvisie CID (RIS 307135), Kwaliteitsplan

voorwaarden waaraan de openbare ruimte moet voldoen.

CID Den Haag (RIS 314594) en de Haagse richtinggevende

Bijvoorbeeld waar bomen en planten komen of waar ruimte

normen voor maatschappelijke voorzieningen en groen

komt voor sporten, spelen, ontmoeten en ontspannen.

(RIS317835).

Het houdt rekening met de mogelijkheden van de ondergrond (kabels en leidingen, gebouwde voorzieningen zoals parkeer-

Het buitenruimteplan is een van de vier documenten die

garages en ruimte voor energietransitie) in relatie tot de

samen het toekomstplan Laakhavens vormen. Naast het

inrichting van de bovengrond. Om het gebied leefbaar, bereik-

buitenruimteplan is er het beeldkwaliteitsplan Laakhavens

baar en veilig te houden gedurende de transformatiefase is er

Hollands Spoor (vastgesteld d.d. 11 juli 2024), de ontwik-

een technisch faseringsdraaiboek (TFD) opgesteld.

kelvisie Laakhavens Hollands Spoor (vastgesteld d.d. 1 december 2022) en de nog vast te stellen ontwikkelstrategie.

4. De ontwikkelstrategie beschrijft hoe de gemeente de

Zie figuur hiernaast voor duiding van het buitenruimteplan in

ontwikkeling van het gebied gaat uitvoeren. Hierin staan

relatie tot de andere beleidsdocumenten.

sturingsinstrumenten die de gemeente inzet om te kunnen ontwikkelen, waaronder het grondbeleid, samenwerking met

1.De ontwikkelvisie beschrijft het ruimtelijk en programma-

de markt, planologische sturing, verwerving en uitplaatsing,

tisch kader waarbinnen ontwikkelinitiatieven en plannen voor

financiële kaders (waaronder de gebiedsexploitatie, kosten-

de openbare ruimte verder worden uitgewerkt.

verhaal) maar ook de realisatie (fasering, stadmaken, sturing op programma en plinten, samenwerking, communicatie en

2. Het beeldkwaliteitsplan beschrijft het toekomstige karakter

participatie).

van het gebied. Hierin staat hoe de gebouwen (architectuur) eruit moeten zien, bijvoorbeeld welke materialen en kleuren gebruikt mogen worden en aan welke voorwaarden toekomCONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 11

▲ Ambitieweb voor Laakhavens met zes duurzaamheidsthema’s 12 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

6. Gezonde duurzame gebiedsontwikkeling De Gemeente Den Haag heeft het streven in 2030 een

Klimaatadaptatie (focus op hittebestendig)

klimaatneutrale stad te zijn (Nota Duurzaamheid RIS301829).

De afgelopen jaren is klimaatverandering voor iedereen

Hiervoor zijn structurele aanpassingen nodig in de manier

tastbaar geworden: droge en hete zomers, maar ook extreme

waarop er wordt gebouwd en de openbare ruimte wordt

buien komen steeds vaker voor. Om de toekomstige bewoners

ingericht. De geplande verdichting in Laakhavens kan dan ook

en gebruikers van deze locatie een groene, toekomstbesten-

enkel plaatsvinden als het gebied tegelijk wordt vergroend en

dige en leefbare leefomgeving te bieden, is het essentieel

verduurzaamd (Agenda ruimte voor de stad RIS295016).

om maatregelen te nemen die hittestress, wateroverlast en droogte beperken.

Duurzame uitgangspunten zijn daarom integraal door het Buitenruimteplan verweven en vormen de basis

Gezondheid (focus op groene leefomgeving)

voor alle ontwerpprincipes. We onderscheiden zes

Een leefomgeving is gezond als die als prettig ervaren

duurzaamheidsthema’s:

wordt, gezonde keuzes makkelijk en logisch maakt en een zo groot mogelijke positieve invloed op de gezondheid heeft.

> Groen en natuur

Een belangrijk element daarbij is de groene leefomgeving, die

> Klimaatadaptatie

bijdraagt aan verkoeling en recreatiemogelijkheden biedt.

> Energietransitie

Duurzame mobiliteit (focus op actieve mobiliteit)

> Gezondheid

> Duurzame mobiliteit > Circulariteit

De mobiliteitstransitie is erop gericht zo min mogelijk schade aan mens en milieu te veroorzaken en de kwaliteit van de openbare ruimte te verbeteren. Het STOMP-principe is hierbij

In de openbare ruimte, zowel in de ondergrond als op het

het vertrekpunt: Stappen-Trappen-Openbaar vervoer-Mobi-

maaiveld, komen al deze opgaven samen. Er is niet voldoende

liteitsdiensten-Privéauto. Bij het ontwerp van de openbare

ruimte om alle ambities simpelweg te stapelen en los van

ruimte en de gebouwen kiezen we in de eerste plaats voor de

elkaar in het gebied te realiseren. Door opgaven in samenhang

voetganger en fietser (actieve mobiliteit), gevolgd door het OV,

te bezien en maatregelen voor verschillende doelen met elkaar

deelmobiliteit en als laatste de privéauto.

te combineren, kan meer bereikt worden. Vanuit gemeentelijke expertise en gesprekken met ontwikkelaars komen drie

De inzet op deze onderwerpen moet onderscheidend zijn in

duurzaamheidsthema’s als belangrijkste speerpunten naar

Laakhavens, zowel in projecten als in de openbare ruimte, en

voren:

geven we daarom extra aandacht in het buitenruimteplan.

▲ Het STOMP-principe: S: Stappen = voetgangers T: Trappen = fietsers O: Openbaar Vervoer M: Mobiliteitsdiensten = gedeelde gemotoriseerde mobiliteit P: Privé gemotoriseerde mobiliteit CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 13

7. Samen met de stad De openbare ruimte bepaalt in grote mate hoe we de stad

Hogeschool onderzoek gedaan naar de toegankelijkheid,

ervaren. Het is dé plek waar mensen elkaar ontmoeten,

duurzaamheid en rol van digitalisering in het gebied.

bewegen en ontspannen. Een goed ontworpen buitenruimte is uitnodigend voor alle inwoners, ongeacht leeftijd, achter-

Dit heeft mooie gesprekken en ideeën opgeleverd, die

grond of fysieke mogelijkheden. Daarbij is het belangrijk om

geholpen hebben om tot betere en meer doordachte keuzes

niet alleen te focussen op functionele toegankelijkheid, maar

te komen. Het heeft onder andere geleid tot de volgende

ook op de beleving van diverse doelgroepen: de openbare

inzichten:

ruimte moet bruikbaar zijn, maar ook uitnodigend en prettig. In Laakhavens hebben bewoners, ondernemers en andere betrokkenen meegedacht over de ontwikkeling van de buitenruimte. Wensen, ideeën, zorgen en adviezen zijn verzameld en, waar mogelijk, opgenomen in het plan.

Mensen zijn blij met:

> De voorgestelde vergroening van het gebied.

> De gebiedsontwikkeling waardoor het gebied weer mooier en levendiger wordt. > Verkeersluw maken van de Waldorpstraat – oost. Het is

Met een aantal betrokken partners is nauwer overlegd om

positief dat de snelheid wordt verminderd en het gebied

tijdens het opstellen van het buitenruimteplan te verkennen

verkeersluw wordt gemaakt.

waar mogelijkheden of belemmeringen liggen. Om zo goed mogelijk aan te sluiten bij de verschillende doelgroepen zijn er uiteenlopende bijeenkomsten en participatiemogelijkheden georganiseerd. Zoals;

Mensen hebben zorgen over:

> De intensivering van het gebied, vooral op het gebied van bereikbaarheid, (groen)beheer, (verkeers)veiligheid en mogelijke overlast. Specifiek kwamen de volgende punten

> Inloopbijeenkomsten met omwonenden en betrokkenen en, op momenten zoals de CID-dagen, voor een brede groep geïnteresseerden. > Straatgesprekken gehouden door Wijkz met lokale

aan de orde: > Groen en water (beheer) in de toekomst.

> Er wordt aandacht gevraagd voor hoe fietsers en in toenemende mate fatbikes en (bezorg)scooters worden

vrijwilligers, waardoor het laagdrempelig was om deel te

gefaciliteerd en georganiseerd, en hoe ze op een veilige

nemen.

manier kunnen samengaan met voetgangers. Daarnaast

> Inspiratie-excursie naar de campussen in Rotterdam en Delft waar studenten, bewoners en gemeente aan

moet worden bepaald waar fietsers hun fietsen kunnen parkeren.

elkaar gekoppeld waren in teams. Aanvullend is er

> De verkeerscirculatie en doorstroming, evenals over

door studenten (deels internationaal) van de Haagse

de toenemende drukte op de omliggende wegen

14 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

(Neherkade), als gevolg van het verkeersluw maken van de

duidelijk onderscheid tussen doorgaande fietsroutes

Waldorpstraat.

en bestemmingsverkeer. Door het terugdringen van

Mensen geven aan dat er behoefte is aan:

> Sociale ontmoetingsplekken en activiteiten voor

doorgaand gemotoriseerd verkeer wordt het gebied al aanzienlijk veiliger voor voetgangers en fietsers. > Voor nieuwbouw geldt dat zo goed als alle

verschillende doelgroepen, van peuters tot jongeren

fietsparkeerplekken in gebouwen worden geïntegreerd.

en ouderen, om anonimiteit te verminderen en

Zoals nu ook al is bij de kantoren in het Campuskwartier

gemeenschapsgevoel te versterken. Daarnaast

en in de fietsenkelder van de Haagse Hogeschool.

is er veel aandacht voor de interactie tussen de studentencommunity en de bewoners. > (Verkeers)veiligheid is een cruciaal thema, waarbij bewoners aandringen op betere infrastructuur zoals

> Het groen speelt een cruciale rol, zowel in de stedenbouwkundige structuur als in de leefbaarheid van het gebied. Het groen wordt op een integrale manier ontworpen, waarbij rekening wordt gehouden met de

veilige oversteekplaatsen, een veilige route in de avond

omgeving, zoals gebouwen, gebruik en de ondergrond.

en drempels om hardrijden tegen te gaan. Ook goede

> De invloed van de seizoenen en goede verlichting wordt

straatverlichting en (camera)toezicht in de buitenruimte

opgenomen in het buitenruimteplan als ontwerpprincipe

zijn hierbij benoemd als maatregelen.

en wordt in de latere ontwerpen uitgewerkt.

> Groen is in meerdere verschijningsvormen gewenst. Veel genoemd worden bomen, grasvelden, parken en groen bij het water. > Voorzieningen waarbij gekeken wordt naar strategische locaties en rekening wordt gehouden met mogelijke

> We onderzoeken of de infiltratiemogelijkheden zowel nu als in de toekomst voldoende zijn.

Wat nemen we niet mee in het Buitenruimteplan?

> De transitie van 50 naar 30 km-wegen verloopt gefaseerd

overlast voor huidige bewoners (zoals licht en geluid van

en raakt veel stakeholders. In de plannen houden we er

de horeca).

rekening mee dat de snelheid op lange termijn in het

Wat nemen we mee in het Buitenruimteplan:

> We streven ernaar een goed verbonden stadsdeel te creëren, zowel binnen Laakhavens als met de omliggende gebieden. In het plan zijn verfijning, doorwaadbaarheid en de menselijke maat belangrijke uitgangspunten.

gehele gebied mogelijk wordt teruggebracht naar 30 km. > De doorstroming op de Neherkade en Calandstraat, onderdeel van de centrumring, wordt onderzocht in het kader van de Netwerkstrategie. > Het ontwerp van een gebouw of paviljoen volgt als een apart project.

> Aandacht voor de culturele identiteit en behoud van de

> De gemeente stuurt op de inrichting en het gebruik van

historie van Laakhavens willen we terug laten komen in

de openbare ruimte. Daarnaast kunnen we met de (her)

de openbare ruimte, in het bijzonder in de twee parken.

ontwikkeling van gebouwen sturen op het programma

> In het verkeerscirculatieplan krijgt de voetganger de hoogste prioriteit, gevolgd door de fietser. Fietsroutes

in de verschillende plinten. De gemeente gaat niet over de programmatische invullingen van de bestaande

worden geïntegreerd in het ontwerp, met een CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 15

gebouwen en kan niet bepalen welke winkels en horeca zich uiteindelijk vestigen in de plinten. > We kunnen nu niet toezeggen welke sportfaciliteiten er komen, alleen het globale ruimtegebruik. De sportfaciliteiten worden afgestemd op de behoeften van zowel de huidige als nieuwe bewoners en bieden ruimte voor co-creatie in de ontwerpfase. > Stadsbreed zijn geluidsnormen vastgesteld voor evenementen in de openbare ruimte, per evenementensoort. Deze normen worden voorgeschreven in vergunningen en worden in de toekomst ook opgenomen in omgevingsplannen. Een volledig samenvattend participatieverslag is opgenomen in de bijlage. De specifieke reacties op de twee parken en kunst zijn opgenomen bij de respectievelijke hoofdstukken. Van een aantal participatiemomenten zijn op de website Laakhavens Hollands Spoor individuele verslagen terug te vinden.

Vervolg De openbare ruimte in Laakhavens wordt straks uitgewerkt in meerdere deelgebieden. Het buitenruimteplan vormt het kader voor deze uitwerkingen. Het vormgeven van de openbare ruimte is een gezamenlijk en open proces waar we samen met de stad aan werken. In de afzonderlijke ontwerpfasen worden participatiebijeenkomsten georganiseerd voor de betrokkenen om de geschiedenis en kennis van de buurt en de behoeften van de gebruikers mee te nemen in ontwerpbeslissingen.

16 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

B. Context van het gebied Laakhavens

▲ Luchtfoto Laakhavens richting Laakhaven-West, jaartal circa 1974 18 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

1. Verleden Door de geschiedenis getekend (bron: BKP Laakhavens)

Door particulieren uit het bedrijfsleven werden plannen

uitbreidingsplan van Berlage vult vanaf de jaren ‘30 het

gemaakt voor de aanleg van een nieuwe binnenhaven.

gebied tussen Haagse industrie en Rijswijks groen.

“Een vreemde eend in de bijt”, zo zou je Laakhavens

De belemmeringen die men ondervond in de

kunnen omschrijven. Een ruw stukje stad, afgesloten

bedrijfsvoering, het gebrek aan ruimte en de trage en dure

Vanaf de jaren ‘60 raakt Laakhavens in verval. Industrieën

van én tegelijkertijd omringd door Haagse woonwijken.

vervoersmogelijkheden, noodzaakten hiertoe.

vertrekken, het gebied krijgt een andere invulling. Vanwege

De Trekvliet, die het gebied aan de oostkant begrenst, vormde

zijn geïsoleerde ligging tussen spoorlijn en water, kan

de historische scheepvaartsroute naar het centrum. In de

Pas onder bewind (1890-1918) van de directeur

het gebied zich vrij autonoom en organisch ontwikkelen.

Stationsbuurt, de wijk ten noorden van Hollands Spoor

Gemeentewerken ingenieur Isaac Anne Lindo kreeg het idee

Unieke stedenbouwkundige en architectonische concepten

is deze route nog goed zichtbaar in het stratenpatroon.

van een stadshaven daadwerkelijk gestalte. In 1902 diende

landen hier, zoals de integrale campusontwikkeling rondom

De Stationsbuurt is tevens het eerste stukje stadsuitbreiding

Lindo een totaalplan in, met daaraan gekoppeld een globaal

de Haagse Hogeschool en de meerlaagse shoppingmall

waarmee station Hollands Spoor aan de binnenstad

bestemmingsplan voor de haventerreinen. Zijn definitieve

MegaStores. Het zijn grote gebaren van opzichzelfstaande

vastgroeide. In de loop van de jaren breidt de stad zich

vorm kreeg Laakhavens tussen 1902 en 1930.

gebouwen die zich niet laten leiden door traditionele

verder uit. De Schilderswijk groeit stapsgewijs richting het zuidoosten, met de spoorlijn als logische stadsgrens.

verkavelingsprincipes. Kenmerkend voor de visie van Lindo, en ook toegepast in Laakhavens, zijn de diagonaal aangelegde

De dynamische geschiedenis van Laakhavens heeft ertoe

Het gebied aan de andere kant van het spoor krijgt een geheel

hoofdverkeerswegen met pleinachtige kruisingen.

geleid dat het voormalig havengebied is uitgegroeid tot

andere invulling. Het wordt gezien als kansrijke locatie voor

Het Laakkanaal, dat vanaf de Trekvliet parallel aan de

een gebied met een divers programma waarbij zowel

een nieuwe stadshaven. In januari 1898 werd begonnen

Laak met een flauwe knik ter hoogte van de brug in de

woningbouw als bedrijvigheid een plek hebben gevonden,

met de aanleg van de Laakhavens. December 1931 werd het

Rijswijkseweg naar de spoorbaan loopt, vormt de hoofdader

evenals retail en onderwijs.

Laakkanaal officieel opengesteld voor de scheepvaart en is

van het gebied. Op drie plaatsen bevinden zich zogenaamde

Laakhavens een feit.

insteekhavens. Parallel aan de waterwegen lopen de kades

Ondanks de geïsoleerde ligging is het gebied goed ontsloten

en bebouwing. Het havengebied wordt doorkruist door 3

voor autoverkeer en openbaar vervoer. Voor voetgangers

brede verbindingswegen die de verbinding vormen met de

en fietsers, maar ook voor flora en fauna, is het echter een

binnenstad en het gebied ten zuiden van de havens.

moeilijk bereikbaar eiland in de stad.

Stadshaven Een tweede ontwikkeling die belangrijk is voor het ontstaan van Laakhavens is de realisatie van de stadshaven. Van oudsher concentreerde de bedrijvigheid in Den Haag

Uitbreidingsplannen en transformatie

zich rond het Spui. Eind negentiende eeuw raakte het

Wanneer grote uitbreidingsplannen van de stad nodig

Spuikwartier als gevolg van de toenemende industrialisatie

zijn om de snelgroeiende bevolking te kunnen huisvesten,

en bevolkingsgroei overvol; grote bedrijven weken uit naar de

wordt de sprong over de haven heen gemaakt. Het strakke

rand van de stad. CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 19

1880

1910 - 1930

Laakhavens is poldergebied

Gebied wordt stadshaven

van af 1980

Start transformatie havengebied 1966

Laatste beurtschip verlaat de haven

1843

Station Hollands spoor

1915

Sierkan complex

▲ Tijdlijn ontwikkeling Laakhavens 20 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

1936

RAC Hallen

194 9

1971

Stationspostgebouw

transformatie Neherkade

ro nd 1 9 9 0

rond 2000

Het centrum van het gebied transformeert.

Extra verbindingen onder het spoor door.

De transformatie naar een gemengd milieu zet door.

Bedrijvigheid, grootschalige detailhandel en onderwijs doen

(voet- en fietsgangerstunnel bij het station met een zuidelijke

Toevoeging van woongebouwen en historische gebouwen

hun intrede. De tweede havenarm wordt gedempt.

entree, tramtunnel Leeghwaterplein)

krijgen nieuwe invulling

1 9 88 - 1 9 9 8

transformatie Slachthuisterrein

1990-1996

havenarm wordt gedempt

ro n d 2020

1995

Haagse Hogeschool

stationstunnel

CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 21

2. Heden Laakhavens heeft zich ontwikkeld tot een bijzonder stuk stad.

Bereikbaarheid + Door de directe ligging naast station Holland Spoor is het hele gebied binnen 15 minuten lopen bereikbaar. + Goed verbonden met stad en regio door bus- en tramlijnen die halteren op Leeghwaterplein, Rijswijkseweg en

▲ Station Hollands Spoor goed bereikbaar voor voetgangers

▲ Doorgaande wegen vormen een barriére tussen de deelgebieden

▲ Autoluw hart van de campus biedt ruimte voor ontmoeting

▲ Ruime verharde straten, ingericht op transport en logistiek

▲ Het aanwezige water is een belangrijke drager voor het gebied

▲ Parkeren wordt nog veelal in de buitenruimte opgelost

Waldorpstraat. + Goed ontsloten voor gemotoriseerd verkeer door de aangrenzende centrumring. -

Vanwege de lange afstanden tussen bruggen en viaducten

is het gebied voor voetgangers en fietsers moeilijker bereikbaar. Ook zijn deze routes niet altijd even veilig, zowel op het gebied van verkeersveiligheid als sociale veiligheid. -

De oversteekbaarheid van de doorgaande wegen in het

gebied is matig tot slecht. Hierdoor zijn de verschillende deelgebieden onderling slecht bereikbaar.

Programma + Het gebied kent veel bedrijvigheid en is van economisch belang voor de stad. De aanwezigheid van grote onderwijsinstellingen zoals ROC Mondriaan en de Haagse Hogeschool zorgen voor een goede voedingsbodem voor kennisontwikkeling en innovatie. -

Ondanks de aanwezige woningen is de functiemix in het

gebied laag. Er zijn weinig ogen op straat en in de avonduren zijn grote delen van het gebied uitgestorven. Dit maakt het gebied vooral ‘s avonds sociaal onveilig.

22 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

Historie van de haven

Scheveningse Bosjes

+ De aanwezigheid van het water geeft het gebied zijn ruim-

Haagse bos

telijke samenhang. De Trekvliet, het Laakkanaal en de insteekhaven bij de campus zijn oude waterstructuren die horen bij de havengeschiedenis van Den Haag. +

De brede straten van het originele stratenpatroon, die

nodig waren voor de havenactiviteiten, bieden potentie om hier aantrekkelijke routes van te maken -

Veel historische gebouwen zijn helaas verloren gegaan.

Den Haag CS

Op een aantal plekken (o.a. Laakhavens-West), zijn nog relicten

Laan van NOI

aanwezig zoals originele havenarchitectuur en oude kranen. -

Centrum

De harde kades die horen bij een industriele haven zijn nog

steeds aanwezig. Ze maken de beleving van het water lastig.

Grote kerk

Recreatie en groen zijn hier minimaal.

Rivierenbuurt

Buitenruimte +

Laakhavens goed bereikbaar door ligging naast station HS en bereikbaarheid bus en tram

Het autoluwe hart van de campus vormt een mooie basis

Water en havenverleden zorgt voor ruimtelijke samenhang !

voor de verdere ontwikkeling van dit gebied. De aanleg van het

Binckhorst

Weinig ogen op straat zorgt ‘s avonds voor onveilig gevoel

campusterrein in de jaren ‘90 met ondergrondse parkeergarage is een voorbeeld voor de ontwikkeling van de rest van het

Onderwijs en startups zorgen voor kennisontwikkeling en innovatie

gebied. Laakhavens kent uitdagingen rondom hittestress en wateroverlast

+ Via recreatieve routes en de hoofdboomstructuur wordt het gebied verbonden met onder meer het Zuiderpark, de Rijswijk.

Laakhavens kent uitdagingen rondom hittestress en wateroverlast

De buitenruimte is hoofdzakelijk ingericht als verkeer-

suimte: voor het faciliteren van doorgaand verkeer, laden en

Centrumring biedt goede ontsluiting voor gemotoriseerd verkeer

!

!

Singelgracht, het Binckhorstpark en de Landgoederenzone in -

!

!

Zuiderpark

lossen of als parkeerplaats. Er zijn daardoor weinig plekken die

Laakkwartier

Harde kades maken beleving water lastig Recreatie en groen is beperkt Enkele oude relicten aanwezig van havenarchitectuur

Den Haag Moerwijk

uitnodigen tot verblijf; waar je heen kunt voor ontspanning of om vrienden te ontmoeten. -

Zowel de straten als de pleinen in Laakhavens zijn verhard

en kenmerken zich met weinig of eenzijdig groen. Dit komt de biodiversiteit niet ten goede en heeft tevens een nadelig effect

Via recreatieve routes en de hoofdboomstructuur wordt het gebied verbonden met onder meer het Zuiderpark, de Singelgracht, het Binckhorstpark en de Landgoederenzone in Rijswijk.

landgoederen zone

op de toekomstbestendigheid van het gebied. ▲ Sterkte en zwaktekaart Laakhavens en omgeving CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 23

Klimaatopgaven

gevolge van menselijke activiteiten is de gevoelstemperatuur

hemelwaterafvoer naar het oppervlaktewater of riool. Volgens

op verschillende plekken zeer hoog (zie bijgevoegde kaart).

modelberekeningen is er bij een bui van 70mm ongeveer

Voor de klimaatopgaven is onderzoek gedaan naar hittestress,

30% meer water dan het systeem aankan. Dit betekent dat

wateroverlast en droogte. Daaruit komt naar voren dat

Daarnaast is in Laakhavens sprake van een hitte-eilandeffect,

een groot deel van de bui op straten blijft liggen en/of via

Laakhavens op dit moment uitdagingen kent op het gebied

waarbij verharde, stenige oppervlakten, gevels en daken

laagstgelegen kolken weer omhoog kan komen. De grootste

van hittestress en wateroverlast. Zie voor een uitgebreide

overdag warmte opnemen door de zonnestraling, warmte

knelpunten op gebied van wateroverlast liggen op dit

analyse de Klimaatkansenscan (bijlage 3).

vasthouden en ‘s nachts uitstralen aan de omgeving,

moment bij de (lager gelegen) onderdoorgangen van

waardoor het gebied in warme periode steeds verder

het spoor met de Calandstraat en de Rijswijkseweg . Hier

Hittestress

opwarmt. Hierdoor kunnen gevoelige bevolkingsgroepen

is de meeste wateroverlast, wat betekent dat de wegen

Laakhavens wordt gekenmerkt door een groot aantal vier-

(baby’s, kinderen of ouderen) gezondheidseffecten

kante meters dakoppervlak van bedrijfs(verzamel)gebouwen,

ondervinden.

hierLegenda onbegaanbaar worden bij een maatgevende bui, ook

detailhandel en parkeerdekken (o.a. MegaStores). Ook heeft

voor calamiteitenverkeer op de Waldorpstraat en Van der Kunstraat.

het gebied veel verharding op braakliggende terreinen (langs

Wateroverlast

het spoor en Leeghwaterplein) op parkeerterreinen (rond

Op dit moment kent Laakhavens verschillende knelpunten

Weinig De omliggende panden van deze straten worden als

het station, Johanna Westerdijkplein of particulier tussen

waar wateroverlast op straat ontstaat bij een 70mm bui (zie

KwetsbareBij gebouwen kwetsbaar aangeduid. water op straat kan schade aan deze

gebouwen). Daarnaast heeft de infrastructuur veel verhard

bijgevoegde kaart). Het grote aantal dakoppervlakken en

HGG gebouwen ontstaan de maximale waterdiepte hoger is dan Hoogsteals gemiddelde gemiddelde waterstand

oppervlak (met name bij de kruisingen) en is daar weinig

de vele verharding die afwatert op het hemelwatersysteem

MV het vloerpeil van pand. Er bestaat dan risico op instroom Peileen maaiveld

ruimte voor groen en bomen. Door dit gebrek aan groen

zorgt tijdens een piek voor overbelasting van het systeem.

van regenwater en schade in het pand. geldt vooren deMV OZ Onverzadigde zone: ruimte Dit tussen HGG

en aan windcirculatie, evenals de uitstoot van warmte ten

Slechts een deel van zo’n bui kan nu worden afgevoerd via

Veel

Meetpunt grondwater Veel

Weinig

▲ Klimaatatlas hittestress 24 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

Overlast bij piekbui van 70mm binnen een uur

Mate van hittestress

Megastores, de panden op de hoek van de Verheeskade en het

grondwaterstanden kunnen verhogen zoveel mogelijk moeten

Calandplein, en panden aan de Calandkade.

worden beperkt.

Door de relatief hoge grondwaterstanden is het bergend

Droogte

vermogen van water in de grondlaag beperkt. De Hoogst

Droogte ontstaat als er langere tijd minder regen valt dan

Gemeten Grondwaterstand in Laakhaven Centraal en

normaal en de verdamping groot is met als gevolg dat

Campus is ca. –0,3m NAP. Ten opzichte van maaiveldhoogte

de grondwaterstanden in de stad dalen. Aangezien de

van ca. +0,5m NAP geeft dit ca. 0,8 meter bergingshoogte.

grondwaterstanden hoog zijn in het gebied, speelt droogte

De Hoogst Gemeten Grondwaterstand in Laakhaven Oost

geen doorslaggevende rol in Laakhavens. Bij het klimaatmodel

(Schipperskwartier) is ca. –0,7m NAP, ten opzichte van

met twee droge jaren vindt er een uitzakking van het

maaiveldhoogte van ca +0,3m NAP geeft dit iets meer

grondwater plaats, maar de negatieve effecten van de dan

bergingshoogte, namelijk 1 meter. Deze beperkte ruimte

optredende lage grondwaterstanden op funderingen en

is ook een aandachtspunt wat betreft de doorwortelbare

beplanting zijn beperkt.

ruimte voor bomen, aangezien wortels van bomen niet groeien in grondwater. Laakhavens grenst bovendien aan één van de meest kwetsbare buurten voor wateroverlast (Huygenspark), waardoor constructies en maatregelen die de

Legenda

Veel

Overlast bij piekbui van 70mm binnen een uur

Weinig

Kwetsbare gebouwen HGG

Hoogste gemiddelde gemiddelde waterstand

MV

Peil maaiveld

OZ

Onverzadigde zone: ruimte tussen HGG en MV Meetpunt grondwater Veel

Mate van hittestress

Weinig

▲ Klimaatatlas wateroverlast: knelpunten in de openbare ruimte en kwetsbare panden CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 25

Groenopgaven Laakhavens kent op dit moment weinig groen en draagt daarmee relatief weinig bij aan een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving en een klimaatbestendig en biodivers gebied. Zie voor een uitgebreide analyse de Natuurkansenscan (bijlage 4). In de huidige situatie bestaat het groen uit bomenrijen en boomgroepen in gras of struiken (bijvoorbeeld hoek Calandstraat), verharding of in plantvakken. Naast de bomen is plaatselijk gazon aanwezig. Op en langs de kademuren groeien plaatselijk muurplanten en oeverplanten. Verder zijn enkele groene gevels aanwezig, zoals langs het Mondriaan, is er rondom de Megastores veel sprake van langs de gevel opkomende kruidenbeplanting, en heeft de Haagse Hogeschool een groen dak. De geringe hoeveelheid groen, lage diversiteit aan bomen, struiken en kruidensoorten en zeer geringe hoogte van de beplanting, biedt op dit moment weinig ruimte voor biodiversiteit. Kleine zoogdieren, amfibieën, vogels en insecten vinden weinig habitat en voedsel door het ontbreken van hogere beplanting zoals struiken. Vrijwel alle bomen in het gebied zijn uitheems en er zijn geen natuurlijke biotopen aanwezig die voldoen aan de voorwaarden als natuurlijk biotoop conform de handreiking “vuistregels biotopen”.

De Waldorpstraat en Rijswijkseweg worden gezien als kansrijke wegen om toe te voegen aan de Haagse hoofdboomstructuur, maar zijn daar momenteel nog geen onderdeel van.

▲ Bestaande hoofdboomstructuur. In rood en bruin de bestaande structuren, in geel de lijnen met potentie. 26 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

C. Concept

▲ Conceptbeeld ruimtelijke structuur Laakhavens 28 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

1. Toelichting concept In hoofdstuk A wordt de ambitie voor de openbare ruimte in Laakhavens toegelicht: “het creëren van een hoogwaardige

Opbouw concept

inrichting van de buitenruimte, waarin ontmoeten en

1. Interactie met de buurt

verblijven in een veilige, gezonde omgeving centraal staat”.

Door het creëren van uitnodigende ontmoetingsplekken zoals

De ambitie wordt in dit hoofdstuk vertaald naar een concept

parken en pleinen, maar ook fijne straten met verblijfkwaliteit

en vastgelegd in een ruimtelijke structuur.

ontstaan mogelijkheden voor sociale interactie en betrokkenheid bij de eigen leefomgeving.

Het concept geeft aan wat we willen bereiken zowel programmatisch als ruimtelijk.

2. Ruimte voor de voetganger Door de auto buitenom te leiden ontstaat er ruimte voor

De ruimtelijke structuur legt vast hoe we de ambitie en het

lopen en fietsen in het binnengebied. Bovendien nodigt het

concept voor het gebied ruimtelijk vormgeven. De ruimtelijke

uit tot verblijven en recreëren in een rustiger en groen gebied.

structuur bestaat uit (verbindende) lijnen, grote en kleinere

Het gebied blijft bereikbaar voor gemotoriseerd bestemmings-

plekken.

verkeer via de hoofdroutes.

3. Samenhang in de wijk Door een duidelijke, ruimtelijke structuur ontstaat samenhang en leesbaarheid binnen het gebied. De drie interne, lange lijnen kennen ieder een eigen karakter en gebruik en zorgen voor de aaneenschakeling van plekken binnen Laakhavens. De interne lijnen sluiten aan op de directe omgeving.

4. Verbonden met de stad Door het versterken van de huidige structuren van stadsstraten en het toevoegen van nieuwe functies en verbindingen (o.a tunnel en bruggen) krijgt Laakhavens een volwaardige plek in het stedelijke netwerk. Tevens wordt Laak beter verbonden met de stad. ▲ Verschillende ruimtelijke lagen conceptbeeld CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 29

2. Ruimtelijke structuur

Legenda Park Groen

De ruimtelijke structuur bestaat uit:

Groene stadsstraten

Verbeterde en extra dwarsverbindingen - Nieuwe bruggen en een tunnel verbeteren de bereikbaarheid voor voetgangers en

Tram haltes Interne hoofdstraat

fietsers. Bestaande verbindingen worden verbeterd.

Hoofdroutes

Vergroening langs de lange lijnen

Plek / plein (verblijfsgebied)

Groene stadsstraten - De drie bestaande stadstraten -

Stadsstraten Groene openbare route

Calandstraat, Leeghwaterplein en Rijswijkseweg - worden waar mogelijk vergroend en geherprofileerd. De oversteekbaarheid wordt verbeterd.

Drie lange lijnen - Drie essentiële hoofdlijnen die tevens

1

Pleinen 1 Buurtplein 1. 2 Marktplein 2. 3 Cultuurplein 3.

aansluiten op de omgeving; de Waldorpstraat, de interne

4. Stationsplein

hoofdroute via de Van der Kunstraat en de kade langs het

6. 5 Vijverhof

Laakkanaal en de Trekvliet.

Twee aantrekkelijke parken met ieder een eigen karakter Realisatie van het Campuspark en Park Laakhaven Centraal.

Levendige pleinen met ruimte voor activiteiten - Liggen langs de interne hoofdroute. Bij de positionering en programmering van de pleinen is rekening gehouden met de bezonning in de ochtend, middag en avond en de beoogde 16-uurs dynamiek.

Uitnodigende plekken en tussentraten die ontmoeting en gebruik stimuleren - Plekken die qua maat en schaal aansluiten bij het informele gebruik van bewoners uit de directe nabijheid. ▲ Ruimtelijke structuur: totaalkaart Laakhavens 30 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

4

2

5

1 3

CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 31

Twee aantrekkelijke parken

Campuspark

Elk deelgebied van Laakhavens heeft zijn eigen hart. Dit zijn

Het Campuspark is een open park

belangrijke ontmoetingsplekken en oriëntatiepunten. Twee

rondom de Haagse Hogeschool en

daarvan vormen de centrale schakels in het netwerk van lange

heeft een sterke relatie met het water.

lijnen; het park in Laakhaven Centraal en het park rond de

Het groen wordt goed gebruikt en

Haagse Hogeschool - het Campuspark. Het zijn tevens bestem-

biedt ruimte voor ontmoetingen tussen

mingen voor doelgroepen uit de omliggende wijken, daarom

verschillende doelgroepen.

wordt ook ingezet op de verbinding van deze plekken met de rest van de stad. De parken dragen bij aan de sociale cohesie, biodiversiteit en klimaatregulatie. Ze bieden ruimte aan ontspanning, sport, ontmoeting en stedelijke rust. Ze dragen 4

bij aan het verminderen van hittestress en vormen een leefgebied voor flora en fauna.

2

5

1 3

Park Laakhaven Centraal In het hart van Laakhaven Centraal bevindt zich een levendig stadspark, omsloten door moderne woonblokken. Dit groene middelpunt biedt ruimte voor ontspanning, spel en ontmoeting. Het vormt een essentieel ankerpunt voor verbinding en gezondheid in een dynamische, nieuwe buurt. ▲ Ruimtelijke structuur: twee parken met een eigen karakter 32 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

Interne Hoofdroute

Stationsplein

Dit is de wandelroute van Laakhaven-West naar Binckhorst

Aan de Laakzijde van station HS ontstaat een helder

die dwars door alle deelgebieden gaat. Een doorgaande lijn

overstappunt. Een functioneel entreegebied met ruimte

waaraan grote en kleinere openbare ruimtes liggen, de meeste

Vijverhof

voorzieningen en de ‘smaakmakers’. De oversteekbaarheid

Een intiemere plek met

van de stadsstraten - Calandstraat, Leeghwaterplein en

meer ruimte voor rust.

voor ontmoeten, waar voetganger, fiets en bus op een overzichtelijke manier samengaan.

Rijswijkseweg - is een belangrijk aandachtspunt. Het is een kralensnoer van parken en pleinen met elk een eigen karakter en programma. De doorgaande lijn maakt het een geheel. Dit zit met name in materialisering en uitstraling. Langs de route is ruimte voor kunst. 4

2

5

1 3

Pleinen Laakhaven Centraal Johan Van Veenplein

Deze vormen een drie-eenheid met

Voorplein Haagse Hogeschool

Entrees Campusgebied

Groen, autovrij plein voor de Haagse

Dé plek waar zichtbare activi-

Hier begint de campus -

Sportcentrale in Laakhaven-West.

teiten van de Haagse Hogeschool

herkenbaar door sfeer en

plaatsvinden.

vormentaal.

elk zijn eigen programmering.

▲ Ruimtelijke structuur: Interne hoofdroute verbindt parken en pleinen CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 33

Stadsboulevard Waldorpstraat De Waldorpstraat is de groene en functionele straat die het bestemmingsverkeer van het gebied faciliteert. Doorgaand verkeer wordt hier nadrukkelijk geweerd. Naast het logistieke en bestemmingsverkeer is dit een belangrijke stedelijke en regionale fietsroute. Door het verkeer op deze straat te concentreren wordt de rest van Laakhavens grotendeels ontzien van verkeer. De Waldorpstraat is door zijn ligging en functie ook

Stationsplein

gelijk de toegangsweg tot het gebied, alsmede onderdeel van

Aan de Laakzijde van station HS ontstaat een helder

de hoofdboomstructuur van Den Haag. Om deze reden wordt

Koningstraattunnel

er ingezet op vergroening, het toevoegen van verblijfskwaliteit

Tunnel onder het spoor, die in een

met de stad. Een functionele entree met ruimte voor

en de oversteekbaarheid op de belangrijkste aantakkingen

directe lijn de Grote Markt met

ontmoeten en waar voetganger, fiets en bus samen-

met de stad, om Laakhavens onderdeel te maken van het

de Waldorpstraat verbindt voor

gaan in een overzichtelijke ruimte.

centrum.

voetgangers en fietsers.

overstappunt dat de wijk Laakhaven direct verbindt

4

2

5

1 3

▲ Ruimtelijke structuur: Waldorpstraat als groene stadsstraat 34 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

Kaderoute

Bontekoekade Insteekhaven Campus

Het Laakkanaal is de ruimtelijke drager van het havenverleden. Dit verleden is de inspiratiebron voor deze route. Er wordt

Deze groen longen aan de Trekvliet brengen rust en recreatie in dit

Dit is de plek waar het havenkarakter

stedelijke gebied. Deze kwaliteit dient

het binnengebied in wordt getrokken.

behouden en versterkt te worden.

Een bijzondere plek, waar de water-

Een belangrijke identiteitsdrager voor

Op twee plekken wordt de groenstrook

gang zich verbreedt en de voormalige

het Campuspark.

verbonden met het Waterfrontpark in

sterk vergroend, maar de kade behoudt een harde rand die

Insteekhaven Lulofstraat

past bij het havenkarakter. Deze ruimte is publiek toegankelijk en vrij van andere ruimteclaims. De kaderoute is een doorgaande recreatieve route met een sportief programma en een

ingang naar de 2 insteekhaven was.

aantal grotere groene verblijfsplekken erlangs. De oversteek-

Hier is ruimte voor watergebonden

baarheid van de stadsstraten - Calandstraat, Leeghwaterplein

activiteiten. Waarbij rekening wordt

en Rijswijkseweg - is daarbij een belangrijk aandachtspunt.

gehouden met de waterkwaliteit en de

de Binckhorst.

e

4

mate van blootstelling aan het water, Via nieuwe bruggen kunnen voetgangers en fietsers op

om te voorkomen dat gebruikers een

meer plekken het water oversteken. De doorvaart van het Laakkanaal en de Trekvliet zullen daarbij gehandhaafd

2 gezondheidsrisico lopen.

1

worden.

5

3

Voetgangersbruggen

Cruquiuskade

Vanaf de Verheeskade bereiken

De ‘tuin’ van de Haagse Hogeschool

wandelaars veilig het Laakkwartier

wordt onderdeel van de openbare

Landhoofden langs de kade

Ter hoogte van de tussenstraatjes

via nieuwe voetgangersbruggen.

kaderoute. Hier is ruimte voor verschil-

Waar de kade inspringt of de

wordt de doorlopende groenstrook

De inpassing van de bruggen wordt in

lende soorten sporten zowel op de

hoek omgaat, worden het haven-

onderbroken. Hier bevinden zich

vervolgstudie uitgewerkt.

kade als in en op het water.

karakter en de kwaliteiten van

Verheeskade

openbare verblijfsplekken voor

het water extra benut. Dit zijn

spontaan gebruik.

markante plekken op de route.

▲ Ruimtelijke structuur: Kade als recreatieve route met een sportief programma CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 35

36 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

D. Thematische uitwerking

Zes thema’s In de ontwikkelvisie (RIS 311821) en het beeldkwaliteitsplan Laakhavens Hollands Spoor (RIS 319121) zijn vier thema’s geïntroduceerd voor het landschappelijk raamwerk van Laakhavens. Voor het buitenruimteplan zijn hier twee thema’s aan toegevoegd: “Ondergrond als basis” en “Duurzaam beheer”. Aan de hand van de zes thema’s is het buitenruimteplan uitgewerkt.

1. Voetgangersvriendelijk gebied

2. Gemend programma

3. Een tactiele omgeving

Elke buurt is een verblijfsgebied, het domein van de

Een mix van wonen, werken en recreëren. Dit is terug te zien

De identiteit van ‘Maakhavens’ en het havenkarakter zijn

voetganger. Deze verblijfsgebieden worden met elkaar en de

in de openbare ruimte door de inrichting, passend bij de

beeldbepalend. De openbare ruimte sluit hierbij aan door

stad verbonden door goede langzaamverkeersroutes voor

verschillende activiteiten en doelgroepen van Laakhavens.

een juiste balans tussen grote stoere gebaren en menselijke

fiets en voetganger. Er rijdt geen doorgaand verkeer door het

Voor levendigheid zijn actieve plinten op alle momenten van

maat. Een tactiele omgeving betekent voor de openbare

gebied. Bestemmingsverkeer vindt zijn bestemming langs de

de dag belangrijk en de interactie tussen het plintprogramma

ruimte dat het toegankelijk en intuïtief is, en dat men de

randen van het gebied en door middel van een beperkt aantal

en de openbare ruimte.

omgeving zintuigelijk kan ervaren en herkennen. Denk aan

inprikkers. Langs de randen van het gebied liggen fietspaden

variatie in materialen en structuren, voelbare of dynamische

om de bereikbaarheid van het gebied voor de fietser zo

kunstinstallaties en de beleving van de natuurlijke seizoenen.

optimaal en verkeersveilig mogelijk te maken. 38 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

4. Groen, gezond en innovatief

5. Ondergrond als basis

6. Duurzaam beheer

Om het gebied toekomstbestendig te maken wordt vol

De boven- en ondergrond worden integraal ontworpen, zodat

Een hoge gebruiksintensiteit van de openbare ruimte vraagt

ingezet op groen. Dit draagt bij aan verschillende doelen;

de ruimte optimaal wordt benut en alle ruimteclaims op een

om passend beheer. Ook vraagt dit om inpandige oplossingen

klimaatadaptatie, welbevinden en uitstraling. Hiervoor wordt

slimme manier kunnen worden ingepast. Op deze manier

en gecombineerd ruimtegebruik, zodat de schaarse openbare

het principe van ‘groen tenzij’ toegepast en ontworpen voor

kunnen we de ambities op gebied van energietransitie,

ruimte maximaal toekomt aan leefkwaliteit voor de stad.

robuust en duurzaam groen met goede groeiomstandigheden.

mobiliteitstransitie, klimaatadaptatie en vergroening

De innovatieve openbare ruimte benut slimme technologie,

waarmaken.

circulaire materialen en efficiënt ruimtegebruik, zowel boven– als ondergronds.

CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 39

1. Voetgangersvriendelijk gebied Ontwerpprincipes > Het ontwerp geeft voorrang aan wandelaars, fietsers en OV, met aandacht voor goede overstap, en voldoet aan de uitgangspunten van het STOMP-principe. > Het binnengebied van Laakhavens is een voetgangersgebied met een aangename verblijfskwaliteit. Er zijn verschillende grote en kleinere ontmoetingsplekken die verbonden zijn door aantrekkelijke, wandel- en fietsroutes. > Laakhavens is goed verbonden met de omliggende buurten. Bestaande langzaamverkeersverbindingen zijn verbeterd en nieuwe zijn toegevoegd. > De bereikbaarheid voor gemotoriseerd verkeer is gewaarborgd door ligging aan de centrumring (Neherkade, Calandstraat) die aansluiten op de stadsstraten in het gebied (Leeghwaterplein, Rijswijkseweg en Waldorpstraat). > Het parkeren (inclusief fiets en scooter) is inpandig en collectief opgelost. In- en uitgangen bevinden zich langs de stadsstraten. Expeditie en logistiek verkeer vinden inpandig plaats, of op de daarvoor aangewezen laad- en losplekken.

40 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

auto niet alleen afhankelijk te maken van de aansluiting met de Neherkade, wordt

onderzocht of zij met een ontheffing – net als de bewoners rondom een deel van de K TERIJ PLET

LEKSTRAAT

Hoefkade - het gebied via de spooronderdoorgang in en uit kunnen rijden . Figuur 19: Laakhavens

ADE

RIJSWIJKSEPLEIN

SCHENKVIADU

HS

EG

STRAAT

NEHERKADE

MER CU R

I U SW EG

▲ Nieuwe structuur autonetwerk Laakhavens, uit: Verkeersnetwerk CID-Binckhorst (RIS 321991)

Dit betekent dat de voetganger voorop staat, gevolgd door

bereikbaar blijft. Daarom is het belangrijk om anders om te

de fietser. Via een groene structuur met afwisseling van zon

Het verkeerscirculatieplan borgt de doelstellingen van de

gaan met vervoer (mobiliteit). De gemeente zet in op een

en schaduw en een windluw klimaat, die de verblijfsplekken

ontwikkeling van Laakhavens tot woon-, werk- en leefgebied

stad waar scholen, werk, groen en recreatie dicht bij elkaar

verbindt en waar de auto te gast is. Brede trottoirs maken

met een hoogwaardige verblijfskwaliteit. Bij het vormgeven

en in nabijheid van woongebieden liggen. Veel bewoners en

het mogelijk om dicht bij huis te wandelen en informeel te

van de verkeerscirculatie zijn onderstaande uitgangspunten

bezoekers verplaatsen zich lopend of met de fiets. Daarvoor

spelen. Op geschikte plekken wordt de buitenruimte voorzien

gehanteerd:

zijn veilige en comfortabele loop- en fietsroutes nodig. Zo zijn

van bankjes, speelplekken en sporttoestellen. Dit biedt niet

er minder korte autoritten. Er is minder geluid, minder milieu-

alleen ruimte voor beweging, maar ook voor ontmoeting

vervuiling en iedereen kan zich op een gezonde en betaalbare

en sociale interactie. Daarnaast wordt ervoor gezorgd dat

manier verplaatsen. Laakhavens kan hierin een leidend voor-

trottoirs voldoende breed zijn en vrij blijven van obstakels, om

beeld zijn.

elkaar gemakkelijk te passeren en goed toegankelijk te zijn

Actieve mobiliteit

voor mindervaliden.

> Geen doorgaand autoverkeer door het gebied > Autoluw binnengebied

> Goede en verkeersveilige fiets- en voetgangersverbindingen > Maatregelenpakket conform Verkeersnetwerk CID-Binckhorst (RIS321991)

De gemeente Den Haag streeft naar een beweegvriendelijke

Verkeerscirculatieplan

en toegankelijke openbare ruimte waarin inwoners worden

Om van Laakhavens een voetgangersvriendelijk gebied te

Voetganger er fiets

gestimuleerd om te wandelen, spelen en fietsen. Actieve

maken zijn er verschillende maatregelen nodig om alle

De structuur van voetgangersroutes in Laakhavens wordt

mobiliteit is aangewezen als prioritair duurzaamheidsthema.

vervoersmodaliteiten een passende plek te geven, zowel

fijnmaziger en takt op meer plekken aan op het netwerk CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 41

ZO

BINCKHORSTLAAN

De gemeente wil dat Den Haag leefbaar, verkeersveilig en

Verkeersnetwerk CID-Binckhorst 33als daarbuiten in CID en Binckhorst. binnen het gebied

ROTTERDAMSEBAAN

Stedelijke bereikbaarheid

BINCKHORSTLAAN

CALAND

RIJSWIJKSEW

WALDORPSTRAAT

van de stad. Zo komt er een extra brug over het Laakkanaal richting het Laakkwartier, een extra brug over de Trekvliet richting de Binckhorst en een extra tunnel ter hoogte van de P

P

Koningsstraat richting de Schilderswijk. Deze laatste twee zijn tevens toegankelijk voor fietsers en versterken ook het fietsnetwerk van Den Haag.

P

Langs de Waldorpstraat en de stadsstraten wordt de toegan-

P

kelijkheid gewaarborgd door trottoirs van minimaal 5 meter breed. Langs het Laakkanaal ontstaat een aantrekkelijke wandelroute van Calandkade tot Waterfrontpark. Het binnengebied wordt gekenmerkt als voetgangersgebied waar de fiets te gast is. In de straten waar grotere stromen fietsers en voetgangers samengaan is een duidelijke indeling gewenst en heeft de verharding een minimale breedte van 6 meter. Hiermee wordt de veiligheid en doorstroom gewaarborgd.

▲ Voetganger- en fietsnetwerk

De hoofdfietsroute over de Rijswijkseweg, de sterfietsroute langs het Leeghwaterplein en de Velostrada over de Waldorpstraat verbinden het gebied voor fietsers met de regio. Voor de Waldorpstraat wordt over de gehele lengte - tussen de Calandstraat en Trekvliet - ingezet op vrijliggende fietspaden. Met een robuuste fietsstructuur wordt de fiets daadwerkelijk een volwaardig alternatief voor de auto in dit gebied.