RIS324255 Bijlage 5 DSO Buitenruimteplan CID Laakhavens Hollands Spoor v1-2

met sociale veiligheid door voorzieningen in het zicht te

ruimte.

karakter. > Sport is gericht op beweging in de openbare ruimte

plaatsen voor sociale controle, of juist iets meer afgeschermd voor privacy. Het beperken van overlast en vandalisme is

7. Fasegewijze ontwikkeling: verplaatsbare sporttoestellen

zonder dat het gaat om speelveldjes. Anders dan spelen

een belangrijk aandachtspunt. Permanente beheer en

kunnen bijdragen in de fasering.

en speelveldjes gaat sport ook over routes en anders dan

toezicht zijn noodzakelijk, vooral bij viaducten en langs het

spelen gaat het om toestellen voor volwassenen.

water, om onveiligheidsgevoelens te voorkomen. Daarnaast

8. Veilige infrastructuur: Het park krijgt veilige wandel- en

worden bewoners, uitvoeringsorganisaties en andere

fietsroutes, goed geplande paden en schaduwrijke plekken.

70 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

▲ 1. Voldoende ruimte voor buiten sport- en spel bij basisschool

▲ 5. Faciliteren van watersporten

inpassingsprincipe naar schaal ▲ 2. Gecombineerd ruimtegebruik: sport integreren met groen nieuw sportpark, grootschalig

3.

2. 1.

+

bestaande parken intensiveren

▲ 9. Combinatie van meerdere sporten/spelen

Sport als netwerk

ongeprogrammeerde buitenruimte

netwerk laden

nieuwe compacte vormen of urban sports inpassen

netwerk uitbreiden

▲ 3. Speelplekken op daken, geschikt voor kleine kinderen

▲ 11. Netwerk van beweegroutes, schematische weergave CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 71

Programma Op basis van de nota Haagse richtinggevende normen voor maatschappelijke voorzieningen en groen 2024 (RIS317835) en het Voorzieningenonderzoek CID (RIS307135) zijn de metrages per sport- en spelcategorie uitgerekend. Dit is weergegeven in onderstaande tabel. In de kaart is de ruimteclaim van sport- en spelvoorzieningen op de buitenruimte inzichtelijk gemaakt. Deze ruimteclaim dient in de ontwerpopgave voor het betreffende deelgebied meegenomen te worden. Programma voor inpandige voorzieningen is onderdeel van de ontwikkelstrategie en wordt niet meegenomen in dit buitenruimteplan. De uiteindelijke bevolkingssamenstelling en behoefte zal de verhouding bepalen tussen spelen, sportveldjes en sport.

▲ Tabel metrages spelen, sportveldjes en sporten in Laakhavens. Van deze voorzieningen landt ca. 10.000 m2 in het park in Laakhavens Centraal, waarvan ca. 3.000 m2 spelen in het groen betreft. De oppervlakte van het totale park is ca 27.000m2.

72 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

Ruimteclaim Sport en Spel Cruiff court (42 x 28m) 1176 m2 basketbalveld (28 x 15) 420 m2 Volleybalveld (18 x 9)160 m2 100 m2 Speelvoorzieningen 0-6 jaar (afstand tot woning 100-150m)

Ruimteclaim Sport en Spel Cruiff court (42 x 28m) 1176 m2 basketbalveld (28 x 15) 420 m2 Volleybalveld (18 x 9)160 m2

Ruimteclaim Sport en Spel Cruiff court (42 x 28m) 1176 m2 basketbalveld (28 x 15) 420 m2 Volleybalveld (18 x 9)160 m2 100 m2 Speelvoorzieningen 0-6 jaar (afstand tot woning 100-150m) 200 m2 Speelvoorziening 0-6 jaar (afstand tot woning 100-150m)

▲ Sport en spel claims in de buitenruimte Laakhavens

500 m2 Speelvoorzieningen 7-12 jaar (afstand tot woning 400-600m) 750 m2 Speelvoorzieningen 13-18 jaar (afstand tot woning 1000m)

100 m2 Speelvoorzieningen 0-6 jaar (afstand tot woning 100-150m)

200 m2 Speelvoorziening 0-6 jaar (afstand tot woning 100-150m) 500 m2 Speelvoorzieningen 7-12 jaar (afstand tot woning 400-600m) 750 m2 Speelvoorzieningen 13-18 jaar (afstand tot woning 1000m) Sport route Sporten langs de kade Mogelijke zwemlocaties

200 m2 Speelvoorziening 0-6 jaar (afstand tot woning 100-150m) 500 m2 Speelvoorzieningen 7-12 jaar (afstand tot woning 400-600m)

Speelvoorziening in groen 4662 m2

Speelveldjes (sport) 6420 m2

750 m2 Speelvoorzieningen 13-18 jaar (afstand tot woning 1000m) Sport route Sporten langs de kade

Speelveldjes water 1500 m2

Speelvoorziening 6993 m2

Mogelijke zwemlocaties

Speelvoorziening in groen

Speelveldjes water 1500 m2

CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 73

Recreatieve en sportieve routes De gebiedsontwikkeling maakt van Laakhavens het meest stedelijke gebied van Nederland en ook het gebied met de grootste concentratie van jongeren in Nederland. Met het voorzieningenonderzoek CID en de nota Haagse richtinggevende normen is besloten om Laakhavens met een sportief netwerk beter te verbinden met het Rijswijkse Bosch, en daarvoor ingrepen te doen in het verlengde van deze opgave. Dit draagt bij aan een gezonde en actieve leefomgeving voor alle inwoners van Den Haag.

Ingrepen op hoofdlijnen

> 1. Aanleggen van een voetgangersbrug, vanaf het park in Laakhaven Centraal, over het Laakkanaal en de Neherkade. De inzet is vanaf daar de vervolgroute verbeteren. Daarbij gaat het om zebrapaden, gelijkvloerse kruizingen, route met kleuren zichtbaar maken, schelpenpaden

1

verbreden en aanleggen, sportpark doorbreken, bruggetje

2

aanleggen over sloot, vergroenen, etc.

3

> 2. Verbreding wandelpad (schelpenpad) langs de Laak

4

over een lengte van 700 meter, met voldoende maat voor

5

mindervalide en wandelwagens. > 3. Het plaatsen van calisthenics- en fitnessapparatuur

6

langs deze route (niet in ecologische zone). > 4. Ingrepen bij sportvelden OCW in Laak zodat hier een openbare route doorheen komt die 24 uur per dag toegankelijk is; aanleg zebrapad, brug en toegang naar het terrein, en het plaatsen van hekken bij de sportvelden. > 5. Verbeteren wandelroute en oversteken tussen de twee sportcomplexen. > 6. Ingrepen bij sportvelden H.V.V. Laakkwartier die met kleur de route om de velden heen zichtbaar maakt. ▲ Sport- en spelroutes in Den Haag 74 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

Hondenkaart

Gezondheid

In de drukke stad wordt ook ruimte gemaakt voor trouwe

Tijdens hete dagen zoeken mensen verkoeling in de parken in Laakhavens. Realiseer voldoende watertappunten op plekken

viervoeters. In bijna de gehele stad zijn honden aangelijnd

Een leefomgeving is gezond als die als prettig ervaren

waar mensen samenkomen of bewegen.

toegestaan. Er zijn enkele gebieden waar honden niet

wordt, gezonde keuzes makkelijk en logisch maakt en een

Blauwe speelplaatsen en parken met water dragen bij aan

zijn toegestaan. Honden mogen bijvoorbeeld niet op

zo klein mogelijke negatieve invloed op de gezondheid

een gezonde leefomgeving en verkoeling. Houdt daarbij

kinderspeelplaatsen en speel- en ligweiden komen.

heeft. De negatieve invloed gaat hoofdzakelijk om

extra rekening met mogelijke risico’s, wanneer er in het

luchtverontreiniging en geluidshinder. Een gezonde en groene

ontwerp gekozen wordt voor waterspeelplaatsen of bij het

Vanuit het perspectief van sport, natuur en stikstof is het

leefomgeving faciliteert prettige plekken die uitnodigen voor

aanwijzen van plekken als zwemwater. Neem niet alleen de

niet wenselijk dat honden uitgelaten kunnen worden in Park

ontspanning, bewegen, sporten en recreëren. Daarnaast

waterkwaliteit, maar ook de microbiologische risico’s mee in

Laakhavens Centraal. Daarom geldt hier een verbod.

speelt een groene leefomgeving een belangrijke rol voor

het ontwerp. Voorkom bij speeltoestellen in combinatie met

Dit is in lijn met het huidige beleid, waarbij in (een deel van)

verkoeling van kwetsbare groepen.

water dat kinderen het water kunnen inslikken.

Zoals in de ambitie is toegelicht, heeft Laakhavens een

Muizen, muggen of bijvoorbeeld hondenpoep kunnen zorgen

hoge dynamiek en dat vraag om zowel rustplekken als om

voor de verspreiding van infectieziekten. Beperk daarom

Op de hondenkaart staan de losloopgebieden (groen) en de

interactieve plekken. In de ontwikkelvisie zijn hiervoor de

zoveel mogelijk openbaar afval, houdt in het ontwerp rekening

verbodsgebieden (rood) aangegeven. De dichtstbijzijnde

termen rust, reuring en ruis geïntroduceerd. In de context van

met risico’s op ongedierte en faciliteer mensen hun afval en

losloopgebieden bevinden zich langs de Laak.

hoogstedelijkheid verdient rust extra aandacht. De impact

hondenpoep op te ruimen.

Om natuurwaarde te beschermen geldt hier aan de ene kant

van geluidshinder op gezondheid gaat namelijk verder dan

een losloopverbod en is de andere kant van het water juist

de geluidshinder van wegverkeer. Denk aan terrassen van

voor hondenliefhebbers.

de 16-uurs economie en de andere publieke functies, zoals

het Zuiderpark geen honden mogen worden uitgelaten en ook in andere parken niet of beperkt.

spelende kinderen. Houdt in het ontwerp ook rekening met de geluidsbeleving en mogelijke hinder voor omwonenden.

Samengevat: > Neem in het ontwerp niet alleen geluidshinder, maar ook geluidsbeleving mee. > Houd in het ontwerp rekening met de toegankelijkheid

Zorg dat plekken om te recreëren bereikbaar zijn voor elke

van parken en ontmoetingsplekken en voorkom

doelgroep. Grote, brede verkeerswegen vormen daarbij een

barrieréwerking van grote wegen.

barrière, zeker voor doelgroepen die moeilijker zelfstandig kunnen recreëren. Houd in het ontwerp rekening met de toegankelijkheid van parken en ontmoetingsplekken en voorkom zoveel mogelijk deze barrieréwerking. Voor een gezonde leefomgeving zijn voldoende zitplekken belangrijk en voor mindervaliden en ouderen extra belangrijk. Voor ouderen is dat elke 100-125 meter een zitplek die voldoende ondersteuning biedt aan deze doelgroep. Houdt ▲ Uitsnede Hondenkaart met toekomstige ligging Park Laakhavens Centraal, waar een verbod geldt voor honden.

> Zorg voor voldoende zitplekken, faciliteer de doelgroep mindervaliden en ouderen. > Let op het risico van losliggende tegels op belangrijke wandelroutes. > Neem openbare watertappunten op.

> Neem niet alleen de waterkwaliteit maar ook de microbiologische risico’s mee in het ontwerp. > Houdt rekening met ongedierte en afval.

rekening met beheer in de toekomst, voorkom losliggende tegels of wortels op belangrijke looproutes. CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 75

5. Ondergrond als basis Ontwerpprincipes > De ruimteclaims van onder- en bovengrond zijn integraal in kaart gebracht zodat er efficiënt met de beschikbare ruimte wordt omgegaan. Het hoofdlijnenplan visualiseert de benodigde grondreservering voor de toekomstige situatie van kabels en leidingen en er is rekening gehouden met goede groeiomstandigheden voor robuust en duurzaam groen. > De infiltratie wordt afgestemd op de gebiedsspecifieke bodemgesteldheid en het grondwatermodel. > Bij ondergrondse constructies wordt een minimaal bodempakket van 2,0m aangehouden t.b.v. de riolering. Ook dient rekening gehouden te worden met voldoende draagkracht voor bomen. > Bij ontwerp rekening te houden met bodemverontreiniging op specifieke locaties die nader onderzoek vergen en bekende locaties die reeds in beeld zijn > De inpassing van het warmtenet (WKO systeem), zowel leidingen, technische ruimtes (TR) als putten, wordt integraal mee-ontworpen. De hoofdtracékaart is het uitgangspunt voor putten en leidingen.

76 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

Huidige situatie ondergrond

> Een HTM-netwerk voor openbaar vervoer > Een Eneco-leiding voor stadsverwarming

In de huidige situatie ligt de ondergrond van Laakhavens vol met kabels, leidingen en infrastructurele voorzieningen. Het netwerk houdt echter niet op bij de project grens en heeft een grotere context, de invloed van de gebiedsontwikkeling is onder andere in de naastgelegen gebieden ook zichtbaar. Naast de standaard nutsvoorzieningen bevinden zich hier onder andere:

> Een Delfluent-transportleiding voor rioolwater

> De constructie van de garagebak tussen Rijswijkseweg en Leeghwaterplein > Een relatief jong gescheiden rioolstelsel (ca. 20 jaar oud) > Tramtunnel Leeghwaterplein / Waldorpstraat > Bruggen (constructie) in de Calandstraat, Leeghwaterplein en Rijswijkseweg

Legenda minder druk

Ruimteclaims integraal in kaart gebracht

zeer druk

De ondergrond van Laakhavens is intensief in gebruik en kent een hoge mate van verdichting. Deze bodemcongestie betekent dat er weinig ruimte resteert voor nieuwe leidingsystemen en objecten. Elke wijziging aan het maaiveld heeft directe gevolgen voor de ondergrond. Daarom wordt bij de herinrichting van de buitenruimte niet alleen gekeken naar de bovengrondse inrichting, maar ook naar een efficiënte en toekomstbestendige ordening van de ondergrond. Dit is essentieel, aangezien het gebied wordt ingericht voor de komende 80 jaar.

▲ Druktekaart huidige ondergrond CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 77

▲ Ondergrondse infrastructuur, hoofdtracékaart 78 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 79

> Onderdoorgang (constructie) Rijswijkseweg - Rijswijkseplein > Middenspanningsring Stedin, deze wordt ook uitgebreid.

> Het Haags Profiel

> Bestaande private WKO-systemen (beperkt vanwege ruimtebeslag)

> Uitbreiding Stedin Station Jan Wapstraat.

> Uitbreiding Stamvoeding (langs de Laakkade) Veel kabels en leidingen liggen onder de trottoirs, maar voldoen niet overal aan het standaard Haags Profiel. De beschikbare ruimte is beperkt en versnipperd, wat leidt tot knelpunten bij nieuwe ontwikkelingen. De ruimtelijke druk

TEO-in- en uitlaten. De exacte gebouwinvoeren zijn nog niet definitief, mede doordat de indeling van plinten en technische ruimten in gebouwen nog in ontwikkeling is. Leidingen tussen bron en technische ruimte lopen door de openbare ruimte;

Deze reserveringen zijn gebaseerd op het Handboek Openbare

leidingen binnen een cluster lopen onder of door gebouwen.

Ruimte (HOR) en afgestemd met het ontwerp van de boven-

WKO-bronnen worden bij voorkeur op eigen terrein geplaatst.

grondse inrichting.

In de Hoofdlijnenkaart zijn zones voor bronnen aangegeven.

Belangrijke ondergrondse ruimtevragers

Transportleidingen Belangrijke netten zoals de Delfluent-leiding, het midden-

in de ondergrond wordt inzichtelijk gemaakt via de drukte-

Riolering

kaart, die elk kwartaal wordt geactualiseerd op basis van het

De huidige capaciteit is in principe toereikend, maar het

De inrichting van het maaiveld moet voldoen aan de eisen van

GIS-model van de gemeente Den Haag. Deze kaart toont de

gemaal aan de Laak moet worden uitgebreid. Door herinrich-

de betreffende beheerders.

actuele bezetting van de ondergrond en vormt een belangrijk

ting van het maaiveld zijn op meerdere locaties tracéwijzi-

hulpmiddel bij het plannen van nieuwe tracés.

gingen noodzakelijk. Gebouwen dienen vuil- en hemelwater

Integrale regie en hoofdlijnenplan kabels & leidingen Voor een integrale aanpak is een hoofdlijnenplan Kabels en Leidingen opgesteld door het Regieteam Ondergrond. Dit plan

spanningsnet en stadsverwarming blijven gehandhaafd.

Vergroening en ondergrond

gebundeld aan te sluiten via een verzamelleiding, omdat er geen ruimte is voor extra ringleidingen in de openbare ruimte.

De ambitie om Laakhavens te vergroenen zowel in parken als in de wegprofielen, vraagt om slimme keuzes in de onder-

Vanwege de herverkaveling en het buitenruimteplan wordt

grond. Voor groeiplaatsen van bomen van de eerste orde is

het riool verplaatst of in bepaalde gevallen uitgebreid.

voldoende doorwortelbare ruimte nodig. Hiervoor worden delen van het collectieve WKO-netwerk en de middenspan-

geeft een grondreservering weer voor alle elementen in de

Stadsverwarming

ondergrond en is afgestemd op de maaiveldinrichting en

Het bestaande netwerk van Eneco blijft behouden voor

wordt op een aantal plekken verplaatst om ruimte te maken

het verkavelingsplan. In het hoofdlijnenplan is de gewenste

bestaande bebouwing. Bij herontwikkeling worden inactieve

voor een logische ordening van de ondergrond. De verdere

toekomstige situatie opgenomen, te verleggen bestaande

delen verwijderd, mits de leveringszekerheid gewaarborgd

inpassing wordt uitgewerkt in de volgende ontwerpfasen (SO,

leidingen zijn ook in het plan opgenomen. In de dwarspro-

blijft.

VO). Om voor de toekomst een goed beheerbare situatie te

fielen zijn ruimtereserveringen opgenomen voor alle ondergrondse disciplines, waaronder:

Drinkwater (Dunea) Voor hoogbouw (meer dan 100 wooneenheden) is een dubbele

> Riolering

voeding vereist. Dit leidt tot extra leidingen en verhoogde druk

> Stadsverwarming

op de ondergrond.

> Drinkwater (Dunea)

Nieuwe warmtenetten (energietransitie)

> Nieuwe warmtenetten (WKO, TEO) > Elektriciteit (middenspanning en laagspanning) > Data/telecom

80 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

Voor nieuwbouw worden duurzame warmtenetten aangelegd. Deze bestaan uit distributieleidingen, WKO-bronnen en

ningsring verplaatst naar parallelle straten. De riolering

realiseren is een ordening van de ondergrondse infra nodig daarbovenop zijn heldere beheerafspraken nodig conform het vastgestelde beleidsstuk Visie op de Ondergrond (RIS 307081).

Grondpakket op ondergrondse constructies in de openbare ruimte

1. Herschikking tot (of aanpassing van) het Haags Profiel 2. Verplaatsing van tracés (bijv. riool onder rijbaan) 3. Stapeling of routing via gevels/daken

Er is voldoende (verticale) ruimte in de ondergrond nodig voor goede groeiplaatsen voor bomen, nieuw aan te leggen

4. Verwijdering van loze kabels en leidingen

riolering en voor de mogelijkheid tot het stapelen van

Opschonen en toekomstbestendigheid

leidingen vanwege drukte in de ondergrond. Met name bij

Oude, niet-actieve leidingen worden verwijderd om ruimte

ondergrondse constructies vraagt dit om aandacht. Er dient

te creëren voor nieuwe infrastructuur en vergroening.

rekening gehouden te worden met een minimaal bodem-

Dit draagt bij aan een overzichtelijke en toekomstbesten-

pakket vanaf de bovenkant van de constructie. De benodigde

dige ondergrond.

ruimte voor bomen is afhankelijk van de grootte van de boom en de groeiplaats. Een eerste orde boom in verharding heeft

Bodemkwaliteit

bijvoorbeeld een totaalpakket van minimaal 1,95m nodig (nota Stadsbomen). Voor de riolering geldt een grondpakket

In de jaren ’90 van de vorige eeuw en het begin van deze

van minimaal 2,00m en is daarmee maatgevend. Dit is opge-

eeuw is een groot deel van het gebied herontwikkeld en

bouwd uit de gronddekking op de leidingen (1,35m volgens

gesaneerd. De havenarm bij Laakhaven centraal is destijds

HOR), de diameter van de buis en het afschot van 2-3 promille.

gedempt met daarvoor geschikt materiaal. De (rest-)

Bovenop ondergrondse constructies wordt daarom een grond-

verontreinigingen zijn in beeld, evenals de locaties die

pakket aangehouden van 2,00m. Geoptimaliseerde oplos-

nader onderzoek vragen. In de volgende fase van de

singen die leiden tot een beter ontwerp kunnen besproken

planvorming moet er verkennend en actualiserend

worden. Voor private en semi-openbare daktuinen geldt

bodemonderzoek uitgevoerd worden, waarbij er speciale

ander beleid, zie hiervoor het Beeldkwaliteitsplan (RIS319122)

aandacht moet zijn voor deze locaties. Het onderzoek

en Toekomstbestendig bouwen (RIS322327).

kan dan ook specifieker afgestemd worden op de

▲ Goede voorbeelden van inpassing WKO-bron.

ontwikkelingsplannen. Bij het plaatsen van een ondergrondse constructie in het grondwater dient de invloed op het grondwater onderzocht

Gefaseerde uitvoering

te worden. Er kan ter plaatse (geringe) opstuwing van het grondwater optreden, waardoor er minder wortelruimte voor

De aanleg van de openbare ruimte en de ondergrondse

bomen is.

infrastructuur gebeurt gefaseerd. Dit vereist nauwe

Ontwerpoplossingen en ruimteoptimalisatie

afstemming met de bouwplanning, OV, toegankelijkheid en voorzieningen. Hiervoor wordt een technisch fasering draaiboek opgesteld, waarin ook kabels en leidingen zijn

Door de drukte in de ondergrond is een andere manier van

opgenomen. De gefaseerde uitvoering houdt ook rekening

denken over ruimteverdeling noodzakelijk. In het ontwerp

met een gedeeltelijk in bedrijf zijnde netwerk wat mee kan

worden verschillende oplossingsrichtingen onderzocht:

groeien met de behoefte na realisatie van de bouw.

▲ Slecht voorbeeld van inpassing WKO-bron. CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 81

Energietransitie en warmtesystemen

hoofdstuk zijn eisen voor een kwalitatieve inpassing van het

WKO-bronnen

warmtesysteem opgenomen.

1. Bronnen worden ingepast op eigen terrein. Alleen wanneer

De energietransitie vormt een belangrijk onderdeel van de

het onderdeel is van een collectief systeem, of wanneer het

gebiedsontwikkeling in Laakhavens. De gemeente Den Haag

Daarnaast is het mogelijk dat het systeem in de toekomst

aantoonbaar niet mogelijk is, kunnen de mogelijkheden in de

heeft de ambitie uitgesproken om alle nieuwbouw aardgasvrij

moet worden uitgebreid met leidingwerk naar alternatieve

openbare ruimte onderzocht worden.

te realiseren en aan te sluiten op duurzame warmtesystemen

bronnen om in de volledige warmtebehoefte te kunnen voor-

met lage temperatuurbronnen. Hiermee wordt invulling

zien. De noodzaak en ruimtelijke impact hiervan zijn nog niet

2. Realisatie en exploitatie van de bronnen mag niet ten koste

gegeven aan de klimaatdoelstellingen op het gebied van

volledig in beeld, maar worden meegenomen in de verdere

gaan van bestaande en ingetekende bomen . Wanneer dit toch

CO2-reductie en energiebesparing.

planvorming.

nodig is, dient dit goed onderbouwd te worden en alternatieven te zijn onderzocht.

Voor Laakhavens is een concessieovereenkomst gesloten met

Hybride systemen

Eteck, die verantwoordelijk is voor het ontwerp, de realisatie,

Voor enkele gebouwen (bouwblokken 20,21,23 en 24 - voor

3. Putbehuizing (buitenmaat (2x2m) van bronnen dient gelijk

financiering, het beheer en de exploitatie van het warmtesys-

nummering zie hoofdtracékaart) is het warmte/koude

aan het maaiveld te worden gerealiseerd.

teem. Dit systeem bestaat uit een combinatie van Warmte

systeem nog niet uitgewerkt. Uitgangspunt is dat ze onder-

Koude Opslag (WKO), Themische Energie uit Oppervlaktewater

deel worden van het collectieve WKO-systeem.

(TEO) en distributieleidingen naar inpandige energiecentrales.

Kwalitatieve inpassing energiesysteem

a. Bij put in verharding wordt bestrating geïntegreerd in putdeksel (in zelfde richting), rekeninghoudend met arboeisen en een duurzame oplossing. b. Bij put in groen wordt de impact op groen geminima-

De inpassing van dit systeem heeft aanzienlijke ruimtelijke en

Het collectieve warmtesysteem dient op een integrale en

liseerd. Grondpakket van 20-40cm (afhankelijk van groene

technische implicaties:

kwalitatieve manier ingepast te worden in de buitenruimte.

inrichting) op afdekplaat put, zodat groeninrichting minimaal

Om deze kwaliteit te kunnen borgen worden de volgende

onderbroken wordt, zie afbeelding.

> Ondergronds: ruimte voor WKO-bronnen, TEO-in- en

eisen opgenomen in het buitenruimteplan Laakhavens. Dit is

c. Bij inpassing in een bestaande situatie mag deze niet

uitlaten langs de Laak, en leidingen naar en tussen

een aanvulling op de stads brede eisen die nu worden opge-

achteruitgaan in kwaliteit. Bij voorkeur vindt verbetering

energiecentrales.

steld voor het Handboek Openbare Ruimte (HOR).

plaats zodat ook iets wordt teruggeven aan de omgeving.

beluchtingspijpen en meet- en regelkasten, die zorgvuldig

Kwalitatieve ruimtelijke eisen

4. De hoofdtracékaart voor de ondergrond en denog op te

moeten worden ingepast in het straatbeeld.

Het warmtesysteem bestaat uit meerdere componenten, deze

stellen inrichtingsplannen (SO’s) voor de buitenruimte zijn

zullen achtereenvolgens worden behandeld:

leidend voor de exacte locaties van bronnen.

> Bovengronds: installaties zoals voedingskasten,

> Gebouwniveau: luchtwarmtepompen en/of drycoolers op daken, en inpandige technische ruimten.

a. Locaties putten bevatten een zoekgebied van 30m > WKO (warmte-koude-opslag)-bronnen

De mogelijke posities van WKO-bronnen, in de daarvoor aangewezen zones van het bodemenergieplan, zijn opgenomen in de hoofdlijnenkaart K&L in het buitenruimteplan

rondom het aangewezen punt, zodat ze goed in te passen zijn

> Thermische Energie uit Oppervlaktewater (TEO)

in de inrichtingsplannen.

> Technische ruimten

binnen de putten later een exacte plek krijgen. Het zoekgebied

> Leidingwerk

b. In het park gaat het om een groter zoekgebied waar-

en afgestemd met de concessiehouder. De definitieve loca-

beslaat het deel van het park dat binnen de warmtezone van

tiebepaling vindt plaats in de ontwerpfase. Verderop in dit

het bodemenergieplan valt. De putten mogen niet beperkend werken voor de inrichting van het park. Het aantal te reali-

82 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

seren bronnen (vier stuks) wordt opgenomen in het PvE van

ruimte in de ondergrond is, worden leidingen in of onder de

Technische ruimten

het park.

bebouwing geplaatst. Leidingen van technische ruimten naar

1. Technische ruimten bevinden zich altijd inpandig, niet in

de eindgebruiker liggen altijd in of onder de bebouwing.

of onder de buitenruimte.

2. Kabels en leidingen in de ondergrond worden geordend

2. In de nabijheid van technische ruimten bevindt zich een

5. Onderhoudswerkzaamheden hebben minimaal impact op de inrichting van de buitenruimte en groen. a. Benodigde verharding voor onderhoudswerkzaam-

volgens de hoofdtracékaart ondergrond, waarin leidingtracés

opstelplaats voor onderhoudsvoertuigen. Dit kan ook inpandig

heden maken slim gebruik van al benodigde verharding d.m.v.

zijn gereserveerd voor de verschillende nutsvoorzieningen.

zijn (bijv. in een ondergrondse parkeergarage).

dubbelgebruik. In gebiedsontwikkeling met deze dichtheid is

Zo wordt structuur in de drukke ondergrond aangebracht en

verharding met een exclusief gebruik niet mogelijk.

wordt er ruimte gemaakt voor vergroening. Het WKO-systeem

b. Bereikbaarheid bron wordt voorzien d.m.v. een verharde of halfverharde route.

Conclusie

heeft hierin een maximale strook van 3,00 meter beschikbaar. Indien meer ruimte nodig, worden de leidingen gestapeld

De herinrichting van Laakhavens vraagt om een integrale,

c. Opstelruimte voor onderhoudsvoertuigen (4x15m)

binnen het tracé (bijvoorbeeld een VKLS-rek, om te voldoen

toekomstgerichte benadering van de ondergrond. Door

worden gepositioneerd op al (half)verharde inrichting uit BRP.

aan de 24-48 uurs eis voor reparaties). Zo gaat het niet ten

middel van het hoofdlijnenplan en een gefaseerde uitvoering

koste van andere ruimtevragers.

wordt de ruimte efficiënt benut, zonder de leveringszekerheid

d. Bij groot onderhoud (incidenteel) dient de ruimte boven put vrij te zijn van boomkronen.

van nutsvoorzieningen in gevaar te brengen. Deze aanpak 3. Leidingen worden zo geplaatst, dat ze geen impact

vormt de basis voor een duurzame, hoogwaardige en leefbare

6. Alleen voedingskastjes en ventilatiebuisjes (d=75mm)

hebben op bestaande en geplande bomen, conform de

openbare ruimte voor de komende 80 jaar. Wel vraagt dit om

worden toegestaan in de openbare ruimte mits ze goed zijn

hoofdtracékaart.

duidelijke keuzes in ontwerp en aanzienlijke investeringen in

ingepast tegen de gevels of in het groen van de flexstroken van

verleggingen.

de profielen. Buisjes dienen in RVS te worden uitgevoerd of

4. Leidingen (en bronnen) mogen toekomstige gebiedsont-

gepoedercoat te zijn in nader te bepalen RAL-kleur.

wikkelingen (bouw- en infra) niet onmogelijk maken.

TEO 1. In- en uitlaat worden geïntegreerd in kademuur of oever. 2. Een inlaatconstructie die uitsteekt uit de kademuur wordt weggewerkt onder een vlonder in lijn met de ideeën van het Buitenruimteplan. Indicatieve ruimteclaim van een inlaatconstructie (250 m³/h) buiten de kade is 1.5x3x1.5m (lxbxh).

Leidingwerk 1. Leidingwerk zoveel mogelijk op eigen terrein. Alleen wanneer het onderdeel is van een collectief systeem, of het aantoonbaar niet mogelijk is, kunnen de mogelijkheden onderzocht worden in de openbare ruimte. Wanneer er geen

▲ Goede voorbeelden van TEO-inlaat. CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 83

6. Duurzaam beheer Ontwerpprincipes > Buitenruimte op maaiveldniveau is in principe eigendom van de gemeente en behoort daarmee toe aan de openbare ruimte. De overgangszone tussen privaat en openbaar wordt al vroeg in het proces meeontworpen. Geef aandacht aan een zachte overgang tussen privaat en publiek grond. > Het ontwerp moet beheerbaar zijn. Houdt rekening met hoge gebruiksdruk passend bij een hoogstedelijke omgeving. Het uitgangspunt voor het inrichtings- en beheerniveau is Identiteit + Intensiteit bepalen de kwaliteit. > Het beheer van tijdelijke situaties is een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de betrokken partijen. > Ten behoeve van de leefbaarheid en voldoende groen zijn inpandige oplossingen noodzakelijk voor bijvoorbeeld: afval, fietsen, scooters, scootmobielen en trafo’s. Voor toekomstvastheid zijn adaptieve oplossingen gewenst. > Materialen worden waar mogelijk hergebruikt. > Het ontwerp versterkt de relatie met het water door zichtbaarheid en toegankelijkheid, en laat bestaand nautisch gebruik samengaan met toekomstig gebruik.

84 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

eigenaar. Private buitenruimte is alleen toegankelijk voor

partij, maar is de private ruimte publiek toegankelijk.

bevoegden of kan worden opengesteld door de eigenaar voor

De wenselijkheid van publiek toegankelijke private ruimte

bezoekers.

zal van situatie tot situatie beoordeeld moeten worden. In dit geval zullen er afspraken over onder andere precieze

In uitzonderlijke gevallen is er nog de mogelijkheid van

verantwoordelijkheden, aansprakelijkheden en kosten

publiek toegankelijke private buitenruimte. Hierbij liggen

gemaakt dienen te worden tussen de private eigenaar en de

alle verantwoordelijkheden en het beheer bij de private

Gemeente Den Haag.

Eigendomskaart Bestaande Situatie Gemeentelijk eigendom niet belast met erfpacht Gemeentelijk eigendom belast met erfpacht Gemeentelijk appartementrecht belast met erfpacht Geen gemeentelijk eigendom Kadastrale grenzen Bestaande bebouwing Water

Privaat/publiek In de basis is of wordt alle buitenruimte op maaiveldniveau eigendom van de gemeente Den Haag en daarmee openbare ruimte. Alle verantwoordelijkheden, het eigendom en het beheer voor de openbare ruimte ligt dan ook bij de gemeente Den Haag.

0

50

100

150

200

250

▲ Bestaande eigendomssituatie Laakhavens

Eigendomskaart Toekomstige Situatie

Voor gronden die gedurende het proces overgedragen worden

Gemeentelijk eigendom niet belast met erfpacht

aan de gemeente dienen procesafspraken gemaakt te worden

Gemeentelijk eigendom belast met erfpacht

met de huidige eigenaar. Deze afspraken gaan onder andere

Gemeentelijk appartementrecht belast met erfpacht

over moment van overdracht, de kostenverdeling, het bouw-

Geen gemeentelijk eigendom Nieuw eigendom gemeente

en woonrijp maken en het ontwerp volgens het Handboek

Toe te voegen openbare ruimte, toekomstig gemeentelijk eigendom Kadastrale grenzen

Openbare Ruimte en passend binnen het voorliggende Buitenruimteplan.

Nieuwe bebouwing Bestaande bebouwing Water

Naast openbare ruimte zal er ook private buitenruimte in Laakhavens zijn. Het eigendom en alle verantwoordelijkheden, waaronder beheer en onderhoud, liggen dan bij de private

0

50

100

150

200

250

▲ Toekomstige eigendomssituatie Laakhavens CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 85

Beheerniveau

> Weesobjecten: voorkom weesobjecten, bepaal vooraf

De transformatie van Laakhaven naar een dynamische

> Om ongeoorloofd en tijdelijk (fiets)parkeren in de

eigenaarschap en beheer

Tijdelijke situaties bieden juist een kans om positief in te zetten voor bijvoorbeeld tijdelijk groen of tijdelijke sport- en speelvoorzieningen. Er zal vooral ingezet worden

stadswijk met gemengde functies vraagt om een integraal

openbare ruimte te voorkomen, is handhaving

op herbruikbare, mobiele voorzieningen: bomen die

beheerplan dat aansluit bij de behoeften van bewoners,

noodzakelijk. Al in de ontwikkelfase is inzet van beheer

daarna elders geplant kunnen worden of bijvoorbeeld

ondernemers en bezoekers. Het beheer van de buitenruimte in

cruciaal om gewenst gebruik af te dwingen en de

sportvoorzieningen die elders geplaatst kunnen worden.

Laakhaven is essentieel voor het behoud van de leefbaarheid,

kwaliteit van de openbare ruimte te waarborgen.

veiligheid en duurzaamheid van het gebied.

Het uitgangspunt voor het inrichtings- en beheerniveau is Identiteit + Intensiteit bepalen de kwaliteit.

> Klimaatveranderingen vragen flexibele beheerplannen

De invulling van tijdelijke situaties en ook het beheer ervan

(inspelen op hitte, wateroverlast en droogte). Innovatieve

is een gezamenlijke opgave en verantwoordelijkheid voor alle

oplossingen moeten actief worden verkend en

partijen, zowel voor de ontwikkelaar als voor de gemeente

geïmplementeerd.

Den Haag.

Areaal uitbreiding

Binnen de gemeente Den Haag kennen we twee

Het Technisch Faseringsdraaiboek (hoofdstuk F) maakt inzichtelijk in welke periode er op welke plekken sprake is van

inrichtings- en beheerniveaus te weten hofstadkwaliteit en

Met de gebiedsontwikkeling zal de totale oppervlakte van de

residentiekwaliteit. In Laakhavens willen we deze begrippen

openbare ruimte toenemen. Enerzijds worden de gronden ten

niet zwart-wit toepassen op deelgebieden en ook geen

behoeve van de aanleg van het park verworven, anderzijds

onderscheid maken tussen de gebieden. De doelstelling is

worden er private gronden door ontwikkelaars terug geleverd

dat Laakhavens een eenduidige uitstraling krijgt. We passen

voor de aanleg van tussenstraatjes, pleinen en plekken. Het is

In de gemeente Den Haag geldt dat afval inpandig wordt

maatwerk toe naar behoefte. De basis is residentiekwaliteit

van groot belang dat de openbare ruimte meegroeit met de

verzameld en door een gebouwbeheerder aan de openbare

en daar waar nodig in verband met gebruiksintensiteit en/ of

toename van het aantal gebruikers.

weg wordt aangeboden. Het gaat hier tenminste om de

identiteit van de openbare ruimte kan een plus (extra kwaliteit

(langdurige) tijdelijkheid.

Afval

fracties restafval, oud papier en karton en groente, fruit en

of afwijkend materiaal of intensiever beheer) toegepast

Naast de uitbreiding van de oppervlakte openbare ruimte zal

etensresten (GFE). De standaard voor afvalinzameling is nu

worden die past bij de gestelde ambities. Deze afwijkingen

er in het hele gebied een verschuiving plaatsvinden tussen

rolcontainers.

worden weergegeven en gemotiveerd in de paragraaf

verhard oppervlak (wordt minder) en onverhard/ groen (wordt

materialisatie.

meer) oppervlak. In de onderstaande tabel is dit inzichtelijk

In Laakhavens HS zijn er hoge ambities gesteld voor een

gemaakt.

groene en leefbare buitenruimte en aan de andere kant is er

De belangrijkste aandachtspunten hierbij zijn: > Groene en bio diverse buitenruimte

> Duurzaam materiaalgebruik; (circulair)

> Veilige en toegankelijke openbare ruimte:

> Participatie: Betrekken van bewoners en ondernemers bij beheeractiviteiten en initiatieven.

86 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

Tijdelijkheid

een geringe hoeveelheid openbare ruimte. De rolcontainer, nu het standaard inzamelmiddel, heeft bij de grote dichtheden

De gebiedsontwikkeling is een veeljarig traject. Er zullen

een grote impact op de openbare ruimte, met bovenstaande

dus ook afspraken gemaakt moeten worden over tijdelijke

ambities is dat zeer ongewenst. Om deze redenen wordt er

situaties. Hierbij is het uitgangspunt dat de toegankelijkheid

onderzoek gedaan naar voor de gemeente Den Haag relatief

en leefbaarheid van het gebied voor verkeer en personen

nieuwe manieren van afval ophalen.

geborgd wordt door de gemeente.

Op dit moment zijn de twee realistische opties die onderzocht

ruimte, in de gebouwen en in de ondergrond, evenals de

vastgelegd dat we de verspilling van grondstoffen tegengaan

worden als mogelijke afvalsystemen:

vervoersbewegingen die hier mee samenhangen en de

en zorgen voor maximaal hergebruik van materialen in

financiële component. De afweging en systeem keuze voor LHC

en door de stad. Bij onze eigen opdrachten (bijvoorbeeld

1) Een ondergronds afvaltransport systeem (OAT)

zal vastgelegd worden in de Samenwerkingsovereenkomst.

in de openbare ruimte) gaan we dan ook inzetten op

2) Perscontainers (mini of standaard).

In het uiterste geval, dat het niet lukt om een OAT systeem

circulair ontwerpen en circulair aanbesteden om het

of de (mini) perscontainer uit te rollen als het nieuwe

primair materiaalverbruik en CO2 uitstoot te verminderen.

De standaard perscontainer wordt niet op straat aangeboden

inzamelmiddel in Laakhavens HS, is de terugval optie de

We zetten dus in op zoveel mogelijk hergebruik van eerder

(voordeel) maar inpandig vervangen met als nadeel een meer

rolcontainer. Dit zal echter grote gevolgen hebben voor

gebruikte materialen bij het inrichten van de buitenruimte.

gesloten plint. De mini perscontainer vraagt meer ruimte in

de ophaalfrequentie, de kwaliteit van de buitenruimte en

Ook gebruiken we waar mogelijk hernieuwbare biobased

de bovengrondse openbare ruimte voor het aanbieden maar

m2 claim in de gebouwen, daarom zal eenieder zich moeten

materialen met lange levensduur. We ontwerpen de openbare

heeft minder negatief effect op de open gevel.

inspannen dit te voorkomen.

ruimte zodanig dat objecten en elementen zoveel mogelijk uitneembaar zijn, zodat materialen opnieuw gebruikt kunnen

Bij de ontwerpen voor de buitenruimte moet in ieder

Voor overig afval waaronder glas, textiel en grofvuil zijn

geval tijdens de onderzoeksfase worden uitgegaan van

maatwerkoplossingen gewenst. We zien goede mogelijkheden

het aanbieden van mini-perscontainers in de openbare

om dit te combineren met een circulair inzamelpunt in de

Als ondertekenaar van het Convenant schoon- en emissieloos

ruimte. Er zullen aangewezen plekken worden opgenomen

bebouwing.

bouwen op het koploperniveau is de gemeente eraan

waarbinnen mini perscontainers mogen worden aangeboden. Voor een OAT-systeem zal met name ruimte in de ondergrond

Circulariteit

worden aan het einde van de levensduur

gehouden om bij de inrichting van de openbare ruimte in te zetten op schoon bouwmaterieel en duurzame bouwlogistiek.

gezocht dienen te worden in combinatie met een centrale inzamelplek.

Gemeente Den Haag heeft de ambitie om in 2030 voor de helft en in 2050 volledig circulair te zijn. In het Actieplan

Een definitieve keuze voor een systeem vraagt een goede

Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen

afweging vanwege het ruimtebeslag in de openbare

(RIS317939) hebben we als gemeentelijke organisatie

CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 87

Nautisch gebruik en civiele kunstwerken

Onder die bedrijfsschepen bevinden zich Koffiehuis de Laak en

terrasschepen met vergunning. Het water bij het Campuspark

Coffeeshop Happy Smile. In deze gebiedsontwikkeling zijn er

kan daarnaast op verschillende manieren geactiveerd

Laakhavens was van oudsher een haven. Het open water

geen plannen om de functie van passantenvoorziening en de

worden, zo is er de (al deels) ingevulde wens om hier drijvend

is nog steeds een kenmerkend onderdeel van Laakhavens.

ligging van de twee bedrijfsschepen aan te passen.

groen aan te brengen. Een deel van deze plek inrichten als

Aan de zuid/zuidwest kant ligt het ontwikkelgebied aan

zwemlocatie zou ook een passende activering van dit water

het Laakkanaal en aan de oost/noordoost kant wordt

Naast de bovengenoemde bedrijfsschepen ligt er ook

kunnen zijn. Zwemmen zet mensen aan tot beweging.

het gebied ontsloten door de Trekvliet. De voormalige

de drijvende botenloods van de roeivereniging H.S.R.V.

Het heeft aantrekkingskracht, waardoor mensen uit de hele

stadshavens worden getransformeerd naar hoogstedelijke

Pelargos. Deze roeivereniging heeft een nieuw onderkomen

stad hier gebruik van kunnen maken. Het is goed tegen

centrumgebieden. Bij deze transformatie is het van belang

gevonden in de Binckhorst. De loods die er nu ligt, is gekocht

hittestress op warme dagen. De waterkwaliteit verbeteren

om een visie te hebben op hoe het water en de civiele

door de gemeente. Het is de bedoeling dat het object met

ten behoeve van zwemmen heeft ook positieve effecten op

kunstwerken een significant onderdeel kunnen gaan worden

ligplaatsvergunning, een nieuwe, mogelijk maatschappelijke

de aquatische biodiversiteit. Daarnaast past het bij de ideeën

van deze transformatie. De nieuwe bruggen en tunnel zijn van

functie gaat vervullen. Hierbij is de wens uitgesproken

voor de activering van het Campuspark en de naastgelegen

belang om het gebied en de directe wijken beter op elkaar aan

het water rond deze boot ook verder te activeren met

Hogeschool.

te sluiten.

watergebonden sport- en spelactiviteiten. In een later stadium

De ambities die hierbij worden na gestreefd zijn:

moet worden onderzocht of en hoe dit samen gaat met de

Er zijn diverse mogelijkheden om buiten zwemmen

bestaande passantenvoorziening en het verkeer op het water

te realiseren. Van het vaststellen van een officiële

dat hier mee samenhangt.

buitenzwemlocatie, tot het zwemmen op eigen risico, tot het

> Relatie met het water versterken: zichtbaarheid en gebruik. > Havenkarakter behouden: materialisatie (harde kades)

creëren van een drijvend zwembad in open water. Mogelijk Naast de huidige nautische functies met het daarbij horende

zijn er ook nog andere varianten. Een onderzoek naar de

kadegebruik in het gedeelte dat aan deze gebiedsontwikkeling

kansrijkheid van een zwemlocatie van de binnenhavenarm

en bevaarbaarheid voor alle vormen van nautisch gebruik

ligt, is het Laakkanaal ook een doorgaande vaarroute

die er nu al zijn.

naar het achtergelegen Escamp (ca. 150 woonschepen/

> Groen en Blauw (waar mogelijk) samenbrengen: drijvend groen, aanwezig groen in kademuur, et cetera. > Laakhavens door middel van de nieuwe civiele

ca. 200 recreatieschepen) en via de Korte Laak (langs de Erasmusweg) de alternatieve vaarverbinding voor de kleinere recreatieschepen naar de Zweth. Verder wordt er ook

kunstwerken beter te verbinden met de omliggende

gebruik gemaakt van het Laakkanaal door bijvoorbeeld; de

wijken en stadsdelen.

Petroleumhaven (met nieuwe steiger na afronding van de

Het Laakkanaal Het Laakkanaal is, waar deze langs het ontwikkelgebied

bouwwerkzaamheden in dat gebied); De Schepencarrousel aan de Calandkade; en de aanwezigheid van talloze recreatieschepen langs alle kaden in het gebied.

loopt, een officiële vaarroute, met CEMT-II vaarklasse. Aan het Laakanaal is ter hoogte van de Cruquiuskade de Haagse

Het Laakkanaal heeft ook een binnenhavenarm bij het

Passantenvoorziening gesitueerd. Deze voorziening is ooit

Campuspark. Dit gedeelte is ondiep, aangezien een deel

met Europese subsidie aangelegd. Verder liggen er op dit

boven een parkeergarage ligt en hier een vaarverbod van

moment bedrijfsschepen aan de kades van het Laakkanaal.

kracht is. Op dit moment liggen er twee horeca gerelateerde

88 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

▲ Openluchtzwembad in Zürich

bij het Campuspark zal worden uitgevoerd waarbij ook

de AVR de Trekvliet voor afval overslag naar de Rotterdamse

zijn er kansen om deze relatie te verbeteren. Daarbij worden

twee alternatieve locaties in het gebied worden onderzocht.

haven. Verder liggen er op de Trekvliet diverse woonschepen.

de kades onderling verbonden, evenals met de omliggende

De verschillende varianten hebben allen hun verschillende

Tot aan de AVR locatie heeft de Trekvliet CEMT-II vaarklasse,

wijken. De kades zijn nu al vrij groen, maar waar mogelijk

vormen van beheer en daarbij behorende beheerkosten. Dit is

daar voorbij bepalen de vaste bruggen en overkluizingen

zullen deze vergroend worden in combinatie met ruimte

een punt om rekening mee te houden.

de nautische mogelijkheden. Beroepsvaart is daar niet

voor lopen en recreëren. Verder mogen er geen andere

mogelijk, wel veel recreatievaart en vaarbewegingen van

ruimteclaims gedaan worden op de kades. Een uitzondering

Naast de genoemde activeringsmogelijkheden voor het

rondvaartorganisaties. Enkele keren per jaar is hier ook een

hierop zijn de bestaande voorzieningen voor passanten

Laakkanaal, is het Laakkanaal ook mogelijk interessant voor

passage van een woonschip met sleper en historische schepen

ligplaatsen, deze voorzieningen dienen meegenomen te

bouwlogistiek over water. Het Laakkanaal is vrij diep en breed

richting historische haven aan het Zieken. De Haagse Trekvliet

worden in het ontwerp.

en zou daarmee geschikt kunnen zijn voor bouwlogistiek

is de (enige) nautische entree naar het Centrum van de stad

over water. Het zou ook een goede optie zijn in verband met

Het verkeersgeluid van de Neherkade reflecteert over het

het gebrek aan bouwdepots in de stad en om het verkeer

Aan de kant van de Binckhorst wordt de oeverzone

water, onderzocht moet worden of hier middels beplanting

van de bouwlogistiek te beperken. Het gaat dan zowel om de

getransformeerd naar een nieuw stadspark; het

tussen weg en water een reductie mogelijk is.

realisatieperiode van de gehele transformatie als structureel

Waterfrontpark. Voor de Trekvliet zelf zijn er vanwege de

daarna.

huidige beroepsvaart geen plannen om de nautische functie

Vergroening van de kades aan de Bontekoekade is mede door

te veranderen.

het aanleggen van het Waterfrontpark aan de oever aan de

De Trekvliet De Trekvliet scheidt Laakhavens van de Binckhorst. De Trekvliet

Kades

is ook een officiële vaarroute, vaarklasse CEMT-II, waar veel

In Laakhavens zijn de kades goed bereikbaar maar is er weinig

beroepsvaart gebruik van maakt.

relatie met het water. Met de activering van het Laakkanaal

▲ Toegankelijke kade, Piushaven Tilburg

Zo gebruikt bijvoorbeeld

▲ Vlonders, Parijs

overzijde gewenst. Bij het vergroenen van deze kade, kan het Waterfrontpark voor het oog dichterbij gemaakt worden. Zeker voor recreatieve routes is dit positief.

▲ Goudriaankade, Den Haag CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 89

Een belangrijk aandachtspunt voor de kades is, dat er mogelijk

de tunnels op de Rijswijkseweg en de fietstunnel onder het

de komende jaren grootschalige onderhoudswerkzaamheden

station. Het is de bedoeling de huidige tunnels te verbeteren.

aan de kades nodig is. Dit kan implicaties hebben voor onder

Bijvoorbeeld op het gebied van sociale veiligheid. Naast de

andere bouwlogistiek. De onderhoudswerkzaamheden aan de

bestaande tunnels, zal er een nieuwe tunnel komen in het

kades zullen landen in het Technisch Faseringsdraaiboek.

verlengde van de Koningstraat. Dit wordt een tunnel voor

Bruggen Over het Laakkanaal liggen drie bruggen; de Calandbrug, de Leeghwaterbrug en de Laakbrug. Het zijn bruggen voor voetgangers, fietsers, auto’s en de tram. Ze liggen gelijkvloers met het maaiveld. Alle drie de bruggen zijn afgestemd op het huidige nautische gebruik. Het zijn beweegbare bruggen, die de vaarroute niet belemmeren. Over het gedeelte van de Trekvliet tussen Laakhavens en Binckhorst is er een bestaande voetgangersbrug. Daarnaast landt de nieuwe verlengde Velostradabrug in het ontwikkelgebied. Om Laakhavens beter te verbinden met andere wijken zijn er nieuwe voetgangersbruggen over het Laakkanaal gewenst. ▲ Aanlanding brug Negrellisteg, Zürich

Wanneer de huidige nautische functie van het Laakkanaal niet verandert, dienen deze nieuwe bruggen een doorvaarhoogte van minstens 4 meter te hebben, dan wel beweegbaar te zijn. Net als voor de kades, geldt ook voor de bruggen dat er de komende jaren grootschalige onderhoudswerkzaamheden nodig zijn. Zeker ook voor de bruggen heeft dit implicaties voor de bouwlogistiek. De onderhoudswerkzaamheden aan de bruggen zullen dan ook opgenomen worden in het Technisch Faseringsdraaiboek.

Tunnels Het laatste civiele kunstwerk dat de verbinding van Laakhavens met de omliggende gebieden mogelijk maakt en verbeterd, zijn tunnels. In het gebied liggen bijvoorbeeld ▲ Fietstunnel in straatprofiel, Zürich 90 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

fietsers en voetgangers, om de verbinding voor langzaam verkeer naar de Schilderswijk en binnenstad te verbeteren.

E. Ruimtelijke uitwerking

Inleiding Legenda

In de voorgaande hoofdstukken is het stedenbouwkundige

Naast de totale raamwerkkaart zijn er zeven representatieve

concept toegelicht en zijn verschillende thema’s uitgewerkt.

principe straatprofielen uitgewerkt. Voor de twee parken,

Loopgebied

In dit hoofdstuk komt dit samen en krijgt het een ruimtelijke

pleinen en civiele kunstwerken zijn de ruimtelijke randvoor-

Fiets

vertaling in de principeprofielen en de randvoorwaarden

waarden uitgewerkt. Het hoofdstuk eindigt met de strategie

die zijn opgesteld voor de straten, pleinen, parken en civiele

voor materialen en objecten.

Plint zones

over het gehele gebied Laakhavens. Dit leidt tot een integrale

Vlonder Ruimtelijke structuur

raamwerkkaart. De kaart biedt houvast voor toekomstige ontwikkelingen en vormt de basis voor verdere uitwerking

Groen Hoofd structuur bomen Bomen

in de ontwerpfase. De raamwerkkaart is op schaal terug te

Vlonder

vinden in bijlage 1.

Ruimtelijke structuur, Gebruik en Kwaliteit zijn gebruikt om alle ambities, onderliggende thema’s en eisen, een plek in de principes te geven. Bij het opstellen van de principes zijn de drie begrippen met elkaar afgewogen.

Loopgebieden in groen Flex zones

kunstwerken. De principes en voorwaarden zijn uitgerold

De drie begrippen die geïntroduceerd zijn in hoofdstuk A:

Auto

indicatie sport velden

Ruimtelijke kwaliteit openbare ruimte

Indicatie speelvoorziening Water Binnentuin Bebouwing bestaand

Gebruik

Kwaliteit

Bebouwing nieuw Uitkraging of teruglegging rooilijn Bomen buiten het gebied Overgangsgebied auto - voetganger Kunst

▲ Schema ruimtelijke structuur, kwaliteit en gebruik 92 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

▲ Raamwerkkaart buitenruimte Laakhavens

CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 93

1. Straten: zeven principeprofielen Algemene principes Geldend voor alle profielen.

Ruimtelijke structuur

> Maatregel tactisch bergen van water op straat: In het

> Ontwerpprincipe overgangszones: In het binnengebied

Kwaliteit

zijn drie typen overgangszones tussen het gebouw en de

> Groenprincipe 1: waar ruimte is in de profielen glooiende

buitenruimte om levendigheid op straat te bevorderen.

groenvakken met bomen gepositioneerd op heuvels voor

De setback-zone tot max 3m aan binnenzijde rooilijn t.b.v.

meer doorwortelbare ruimte. Waar het groenvak op

gebruik door functie in plint. Een plintstrook van 2 of 3m

maaiveldniveau is, kiezen voor bomen die goed kunnen

voor een zachte/ groene landing van het gebouw in de

tegen natte omstandigheden. Deze extra gradiënt kan

voetgangersgebied, de plint- en flexstrook hoger leggen

straat, wordt ingezet voor publiek belang. De flexstrook is

tevens een positief effect hebben op de ecologie.

dan de rest van het profiel in verband met bergend

(onderdeel van) een groenstrook met daarin incidenteel

vermogen straatprofiel.

gebouwgebonden functies opgenomen die meerwaarde

> Maatregel groene infiltratie in combinatie met

hebben voor de wijk. Van de plint- en flexstrook is ca.

bomen voor meer doorwortelbare ruimte. Met name waar

70% groen.

de gebruikersdruk hoog is. De verhoogde rand kan tevens

drainage: niet afwateren op groen in Laakhavens in verband met hoge grondwaterstand, maar afwateren

> Groenprincipe 2: Robuuste verhoogde groenvakken met

gebruikt worden als zitrand of als die lager is om het > Voor fiets- en scooterparkeren is op straat en op de

kwetsbaar groen te beschermen.

op hemelwaterafvoer (HWA). Indien mogelijk vanuit

pleinen geen plek, dit moet inpandig opgelost worden.

bewustwording klimaatadaptatie afwateren in zichtbare

Alleen bij kort parkeren voor bezoekers van voorzieningen

> Hoogwaardige groene inpassing overgang openbaar

goot. Of wanneer toch afgewaterd wordt op groen, alleen

kunnen in de flexstrook fietsnietjes worden opgenomen,

– privé. Erfafscheiding openbaar – privé eenduidig

middels infiltratie in combinatie met drainage naar HWA.

waarbij de rij dwars op het profiel staat. Overige fietsen

vormgeven en meegenomen in gebouwontwerp (conform

en scooters landen in de collectieve stallingen.

beeldkwaliteitsplan). Gevelgroen met klimsysteem.

Gebruik

> Voetgangersgebied: een gebied speciaal ingericht

Vanuit ecologie hebben soorten als klimop bosrank of > Voor het ophalen van afval kunnen, wanneer nodig,

voor de voetganger aangeduid met een verkeersbord,

opstelplekken in de flexstrook gemaakt worden.

motorvoertuigen en fietsers te gast. Verkeersborden

Op minimaal 10m afstand van terrassen.

en inrichting geven aan waar motorvoertuigen toegestaan zijn en of hier ontheffing voor nodig is, zie verkeerscirculatieplan.

kamperfoelie de voorkeur. > Aandachtspunt schaduw: door hoge gebouwen ontstaan schaduwrijke locaties met name in smalle straten.

> Terrassen bevinden zich in de plintstrook + eventueel aanwezige flexstrook.

Toevoegen van bomen creëert overmatig schaduwrijke locaties. Kies bomen met transparante kronen en schaduwminnende beplanting vanwege het beperkt

> In alle profielen is een 4 meter verharde strook voor hulpdiensten (vrij van obstakels) noodzakelijk.

> De principeprofielen zijn genomen op de smalste

aantal zonuren.

maatgevende delen. Overmaat op bredere delen gebruiken voor groen en/of voetganger.

> Aandachtspunt hitte-eilandeffect: bij smalle straten met gevels op de zon; zorg voor gevelgroen en/of albedo

94 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

> Materialisering Interne hoofdroute en pleinen:

materialen op de gevel om het hitte-eilandeffect te verminderen en let op ventilatiemogelijkheden door

residentiekwaliteit met een plus (binnen HOR). Immers

positionering bomen.

identiteit + intensiteit bepalen kwaliteit.

> Aandachtspunt windhinder: in smalle straten tussen

> Verharding in plintstrook in hetzelfde materiaal als

hoge gebouwen is windhinder een aandachtspunt.

aansluitend profiel, maar ander formaat of richting.

Gelaagde beplanting kan microklimaat creëren waardoor

opgesteld om de kwalitatieve inpassing in Laakhavens te borgen, zie hoofdstuk D, thema ondergrond. > Aandachtspunt ondergrondse constructies. Bij ondergrondse constructies onder de buitenruimte wordt 2m vrije ruimte in de ondergrond aangehouden bovenop de constructie t.b.v. voldoende ruimte voor

> Aandachtspunt inpassing warmtebronnen. Nieuwe

wind vermindert.

energiesystemen (WKO en TEO) en bijbehorende bronnen > Creëer diagonale voetgangersverbindingen tussen

robuust groen en kabels en leidingen. Ook dient rekening gehouden te worden met de invloed op het grondwater.

dienen zorgvuldig ingepast te worden. Hiertoe zijn naast

tegenoverliggende plinten om synergie tussen functies te

de eisen die voor het HOR worden opgesteld, spelregels

bevorderen.

Legenda Principeprofielen

7 4

6

3 5

2

1

Legenda kaart

Profielen

Plekken Stadsboulevard Stadsstraat Kade Interne hoofd(wandel)straat Parkrand (park Laakhaven Centraal) Tussenstraat 16m Tussenstraat 20m

▲ Aanduiding profielen en plekken in het gebied.

Parken Pleinen

▲ Legenda voor doorsneden en bovenaanzichten van de principeprofielen op pag. 97 tm 109. CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 95

Tussenstraat 16m De tussenstraten zorgen met korte dwarsverbindingen op de lange lijnen voor een fijnmazig stedelijk weefsel. Ze bevinden zich tussen de woonblokken, zijn gericht op de voetganger en hebben een rustiger karakter.

Ruimtelijke structuur > 16 meter breed.

> 6m groenstrook met 1e orde bomen.

> Maatregel groene infiltratie in combinatie met drainage. > Maatregel tactisch bergen van water op straat.

Gebruik

> Voetgangersgebied.

> Ruimte voor ontmoeting en verblijf.

> Speelvoorzieningen voor jonge kinderen (categorie 0-6) zijn ingepast in groenstrook. > Ontwerpprincipe overgangszones.

> In smalle straten setback zone van extra belang voor levendigheid op straat.

Kwaliteit

> Groenprincipe 1.

> Hoogwaardige groene inpassing overgang openbaar –privé. > Materialen: betontegel (30x15) met natuursteen toeslag. > Aandachtspunt ondergrondse constructies. > Uitgangspunt hangverlichting. > Aandachtspunt schaduw.

> Aandachtspunt hitte-eilandeffect. > Aandachtspunt windhinder.

> Aandachtspunt inpassing warmtebronnen.

96 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 97

Tussenstraat 20m Dit is de tussenstraat ter hoogte van de Koningstraattunnel en vormt de hoofdverbinding tussen Laakhaven Centraal en het Centrum van Den Haag. Vanwege de hogere gebruiksintensiteit heeft deze straat een breder profiel.

> In smalle straten is setback-zone van extra belang voor levendigheid op straat.

> Plintstrook van 3,5m (i.p.v. standaard 2m) voor terrassen, uitstalling en/of entrees winkels in aansluiting op

Ruimtelijke structuur

publieke functies in plint.

> Onderdeel van nieuwe voet- en fietsverbinding tussen Centrum (via de nieuwe fietstunnel Koningsstraat) en Laakhavens en voor voetgangers ook tot Laakkwartier (via een toekomstige voetgangersbrug over kanaal en

> Ontwerpprincipe overgangszones.

Kwaliteit

> Groenprincipe 2.

> Hoogwaardige groene inpassing overgang openbaar

Neherkade). > 20 meter breed.

– privé.

> 6m groenstrook met 1 orde bomen. e

> Maatregel groene infiltratie in combinatie met drainage. > Maatregel tactisch bergen van water op straat.

Gebruik

> Voetgangersgebied, fietsen is toegestaan op een gedeelde strook van 6m breed. > Fietsverbinding is beoogd voor bestemming Laakhavens. Doorgaande fietsers dienen de vrij liggende paden langs de Waldorpstraat en het Leeghwaterplein te gebruiken. De aansluiting van tussenstraat op waldorpstraat is hierbij een aandachtspunt. > Toegangsroute tot marktplein voor marktverkeer (middels ontheffing). > Ruimte voor ontmoeting en verblijf.

> Speelvoorzieningen voor jonge kinderen (categorie 7-13) zijn ingepast in groenstrook. > Brede openingen van minimaal 6m in groenstrook zijn mogelijk voor verblijfsplekken met beperkt ruimte voor kort bezoekers fietsparkeren t.b.v. voorzieningen.

98 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

> Meanderen en verspringen van smalle voetgangersstrook

> Materialen: straatbaksteen voor interne hoofdroute en in aansluiting op pleinen. > Aandachtspunt schaduw.

> Aandachtspunt hitte-eilandeffect. > Aandachtspunt windhinder.

> Aandachtspunt ondergrondse constructies. > Aandachtspunt inpassing warmtebronnen.

CONCEPT v1.2 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor 99

Interne hoofd(wandel)straat De Van der Kunstraat bestaat uit twee delen. Beide uiteinden

> Flexstrook ligt bij het park aan gebouwzijde direct tegen

hebben voor de bereikbaarheid van de parkeervoorzieningen

de plintstrook. Bij bebouwing aan twee zijden ligt de

een verkeersfunctie waardoor een ander profiel wordt

flexstrook in het midden.

toegepast; met aparte rijbaan en trottoirs. Het middendeel is voetgangersgebied; dit deel wordt hier uitgelicht.

Ruimtelijke structuur

> Onderdeel van de interne hoofdwandelroute die geheel Laakhavens (West-Centraal-Oost) verbindt. Dit is een aaneenschakeling van verblijfsplekken (pocketparks) en groene pleinen. Deze informele wandelroute wordt gemarkeerd met kunstobjecten. > Profiel bestaat uit een deel met aan twee zijden bebouwing en een deel met aan één zijde bebouwing en

Kwaliteit

> Groenprincipe 1.

> Hoogwaardige groene inpassing overgang openbaar – privé. > Materialen: straatbaksteen (onderdeel van de hoofdroute). > Groen langs gevel met lage heesters, waar de plint dit toelaat, mbt interactie tussen binnen en buiten. > Aandachtspunt schaduw.

> Aandachtspunt hitte-eilandeffect.

aan de andere zijde het park. > 20 meter brede strook.

> 8m groenstrook met ruimte voor 1 orde bomen. e

> Maatregel groene infiltratie in combinatie met drainage. > Maatregel tactisch bergen van water op straat.

Gebruik

> Voetgangersgebied, met gedeelde zone van 6m voor fietsers, nood- en hulpdiensten en ontheffingsverkeer in een richting. > De gedeelde zone 6 meter breed meandert om de snelheid eruit te halen. Deze 6 meter hoeft niet obstakelvrij te zijn. Middels groenstructuren kan de breedte variëren naar een minimale maat van 4 meter, mits voldoende passeerhavens. > Ontheffingsverkeer in de richting van Leeghwaterplein met cameratoezicht bij in- en uitrijden van het voetgangersgebied. Ontheffingsverkeer is nodig voor o.a. afvalophaal bij de parkblokken en verhuizingen.

100 Buitenruimteplan CID - Laakhavens Hollands Spoor CONCEPT v1.2

> Ontwerpprincipe overgangszones.

> Aandachtspunt windhinder.

> Aandachtspunt ondergrondse constructies.

> Het profiel sluit aan op het park qua beleving.