RIS323945 Bijlage Haagse Klimaatrapportage 2024

vrachtverkeer en een groei in mensen die de auto laten staan.

Aanbevelingen voor het verder reduceren van emissies zijn onder andere verder inzetten op

het uitbreiden en aanscherpen van milieuzones en het handhaven van de zero-emissiezone voor stadslogistiek. Ook het stimuleren van deel-mobiliteit en gedragsverandering,

bijvoorbeeld via werkgeversaanpakken en actief vervoer, levert een bijdrage aan een

schoner mobiliteitssysteem. Hoewel niet alle

effecten direct meetbaar zijn, maakt juist de

combinatie van technische en gedragsmatige

maatregelen een mobiliteitstransitie mogelijk. De concept ‘Netwerkstrategie 2040 - Voor een leefbaar en bereikbaar Den Haag ' (RIS321330) kijkt vooruit naar een toekomst waarin groei centraal staat: groei in het aantal inwoners,

bedrijvigheid en mobiliteit, maar ook groei in leefbaarheid, gelijke kansen en economische voorspoed. Dit alles voor een duurzaam en bereikbaar Den Haag. Daarom gaat de

concept ‘Netwerkstrategie 2040 - Voor een

leefbaar en bereikbaar Den Haag’ (RIS321330) Een zero-emissiebus van de HTM

uit van een combinatie van infrastructuur én beleid om het ruimtegebruik door mobiliteit

niet te laten toenemen. Het gaat bijvoorbeeld om het uitbreiden van het parkeerbeleid om het ruim-tegebruik van ruimte-intensieve

vervoerswijzen te verminderen. Door deze samenhangende aanpak ontstaat een

mobiliteitssysteem dat niet alleen bijdraagt aan de klimaatdoelen, maar ook aan een

gezonde, veilige en aantrekkelijke stad voor alle Hagenaars.

71

72

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

5 Circulaire Economie

De belangrijkste doelen en resultaten Nederland heeft de doelstelling om in 2050

Circulair ondernemerschap. 46% van de

volledig circulair te zijn, en halverwege te zijn in

bestaande bedrijven in Den Haag geven aan

2030. De gemeente werkt aan een data-analyse

bezig te zijn met circulaire economie, maar de

van de materiaalstromen in de stad, waaruit

helft hiervan heeft (nog) maar kleine stappen

veel inzichten te halen zullen zijn.

gezet. Via gerichte ondersteuning zoals adviezen en afval-analyses ondersteunt de

5

De vier speerpunten voor de gemeente

gemeente ondernemers om grotere stappen te

Den Haag op circulariteit zijn de grondstof-

zetten. Ook richt de gemeente zich op nieuwe

fentransitie, circulair ondernemerschap, circu-

bedrijven met programma’s vanuit Impact City,

laire bouw en bewustwording en participatie.

dat ondernemers ondersteunt die maatschappelijke en duurzame impact willen maken.

Grondstoffentransitie. In 2024 zijn de voorbe-

Circulaire Economie

reidingen getroffen voor een grondstoffenloket

Circulaire transitie in de bouw. Bouwmaterialen

voor ‘vraaggericht inzamelen’. Dit wordt

vormen naar verwachting een van de grootste

gekoppeld aan de Spullenbak, waarvoor het

materialenstromen de komende jaren.

aantal deelnemende Haagse huishoudens

Voor circulair bouwen was in 2024 nog geen

in 2024 meer dan verdubbeld is tot 1.100 deel-

beleidskader aanwezig. De gemeente heeft

nemers. Ook is er een plan gemaakt voor een

daarom gewerkt aan het opzetten van het

Haags Circulair Ambachtencentrum (HCA).

beleidskader Toekomstbestendig Bouwen. Ook past de gemeente de standaard Het Nieuwe

De gemeente is verantwoordelijk voor huis-

Normaal toe om circulaire en bio-based bouw

houdelijk afval. Tussen 2016 en 2024 daalde de

te normaliseren.

gemiddelde hoeveelheid afval per Hagenaar van 459 naar 407 kilogram. In 2024 is het plan

Bewustwording en participatie.In de stad zijn

van aanpak bioafval (RIS320302) vastgesteld

in 2024 verschillende gemeentelijke projecten

met acties om de hoeveelheid GFT in het

uitgevoerd. Tijdens de Fashionweek’ in oktober

restafval te verlagen. Een deel van de acties is hetzelfde jaar gestart. De verwerking van

lanceerde de gemeente Den Haag een kleding-

huishoudelijk afval is verantwoordelijk voor 6% van de uitstoot en is met 3% gedaald in 2024.

campagne tegen verspilling. Ook werden diverse lessen aan het Haagse onderwijs op circulariteit aangeboden vanuit milieueducatie. Het aantal lessen op het onderwerp nam in 2024 toe in

De gemeente heeft geen wettelijke verplichting wat betreft de inzameling van bedrijfsafval. Er is wel gestart met de verkenning van de voor-

en nadelen van het inzamelen van bedrijfsafval door de gemeente, samen met het

huishoudelijk afval. De verwachting is dat ondernemers hiermee makkelijker afval scheiden.

vergelijking met voorgaande jaren.

73

74

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

Nederland heeft de doelstelling om in 2050 volledig circulair te zijn, en halverwege te zijn in 2030. Deze transitie is in 2016 landelijk opgestart met de lancering van het Nationale Grondstoffenplan. De gemeente Den Haag was een van de ondertekenaars. Dat betekent dat we ons grondstofverbruik willen verminderen, op zoek gaan naar vervanging van eindige grondstoffen en de al aanwezige grondstoffen binnen de stad hergebruiken. In de werkagenda Circulaire Economie (RIS318675) beschrijft de gemeente alle projecten en activiteiten die een circulaire omgang met spullen, grondstoffen en afval stimuleren.

Dat betekent meer mensen per vierkante meter.

aan Spullenbak waarmee voor Haagse makers

Vierkante meters waar ook heel veel andere

grondstoffen worden ingezameld voor circu-

functies een plek willen hebben. Dat vergroot

laire verwerking. Haagse Makers zijn makers,

de complexiteit van de inzameling van afval en

ontwerpers en kleinschalige producenten in

grondstoffen en vraagt om andere manieren

Den Haag die (her)gebruik van materialen

van inzamelen. Daarbij moet inzameling van

stimuleren, lokaal produceren en bijdragen aan

afval en grondstoffen allereerst onderdeel zijn

een circulaire economie. Het aantal deelne-

van de ontwerpopgave bij de (her)ontwikkeling

mende huishoudens aan Spullenbak is in 2024

van gebieden en gebouwen in de stad.

meer dan verdubbeld tot 1.100 deelnemers.

De vier speerpunten voor de gemeente Den Haag

houdelijke afval. Als een eerste indicatie hoe

op circulariteit zijn de grondstoffentransitie,

het ervoor staat met de circulaire economie

Om de circulaire transitie in Den Haag beter

circulair ondernemerschap, circulaire bouw en

in Den Haag, gebruiken we het (gemiddelde)

te kunnen sturen, worden nieuwe indicatoren

bewustwording en participatie. Het circulair

bezoekersaantal van Haagse kringloopwinkels.

ontwikkeld die inzicht geven in het gebruik

Er is een plan gemaakt voor het opzetten van

maken van de gemeentelijke organisatie is ook

Dit getal lijkt redelijk stabiel, met een afname

van grondstoffen en materialen in de stad. Er is

een Haags Circulair Ambachtencentrum (HCA),

een belangrijk deel van de circulaire opgave.

van 4% in 2024 ten opzichte van 2023.

gestart met een materiaalstromenanalyse die

zoals opgenomen in het Grondstoffenplan

Hierover wordt in deel III van de rapportage

de belangrijkste materiaalstromen in kaart

om huishoudelijke afvalstromen op de locatie

meer gezegd.

brengt die de stad in- en uitgaan, zoals bouw-

Den Haag Werkt te verwerken voor het maken

materialen, textiel, voedsel en elektronica. Deze

van duurzame producten. Op deze locatie

analyse biedt een basis om te bepalen waar de

werken mensen met een afstand tot de arbeids-

grootste kansen liggen voor reductie, herge-

markt die met steun vanuit de gemeente

bruik en recycling. Daarnaast wordt gewerkt

betaald werk kunnen uitvoeren.

Hoe circulair de Haagse economie is, is lastig uit te drukken in één getal. Daarbij speelt mee dat sommige data alleen op landelijk of regionaal niveau beschikbaar zijn. Er is daarom gekozen om via meerdere specifieke indicatoren

60.000

57.500

inzicht te krijgen in de stand van de Haagse circulaire economie. Er zijn indicatoren opgesteld langs de lijnen van de Werkagenda met

verder oplopen.

aan meer inzicht in het materiaalverbruik

55.000

52.500

Dit zal de jaren daarna naar verwachting

2022

2023

2024

binnen bouwprojecten in Den Haag. Door het

5.1.2 Bioafval

monitoren van materiaalgebruik in bouw-

Per specifieke huishoudelijke stroom (denk

projecten valt er beter te sturen op circulair

aan bijvoorbeeld hout, fietsen, bio-afval) wordt

ontwerpen, bouwen en beheren. Deze inzichten

bekeken hoe deze zo kan worden ingezameld

betrekking tot circulaire bedrijvigheid, educatie,

Figuur 22: Hoeveelheid bezoekers aan kringloopwinkels in

worden in de komende rapportages verder

en bewerkt dat deze stroom lokaal (liefst in

circulair inkopen en de CO2-uitstoot van huis-

Den Haag per jaar (bron: Kringloop Den Haag)

uitgewerkt en vormen een belangrijke stap in

Den Haag zelf) weer kan worden (her)gebruikt.

het realiseren van een circulaire stad.

In 2024 is begonnen met bio-afval.

In de toekomst is het dus niet alleen belangrijk

In oktober 2024 is plan van aanpak bioafval

dat we zo efficiënt mogelijk het afval in de

(RIS320302) vastgesteld. In dit plan staan een

stad inzamelen en verwerken, maar willen we

aantal acties om de hoeveelheid Groente, Fruit-

ook letterlijk meer werk maken van de waarde

en tuinafval (GFT) in het restafval te verlagen

die dat afval nog heeft voor onze economie.

en de hoeveelheid gescheiden ingezameld GFT

Dat is goed voor de stad en, als we het slim

te verhogen. Een deel van de acties is gestart

aanpakken, goed voor onze portemonnee.

in 2024 en de andere zijn voorbereid om te

5.1 Grondstoffentransitie De gemeente heeft de wettelijke taak om zorg te dragen voor een efficiënte inzameling en verwerking van huishoudelijk afval. Tegelijkertijd willen we ook bijdragen aan een grondstoffentransitie, waarbij waardevolle materialen die nu nog in het afval terecht komen in het economische proces kunnen worden (her)gebruikt. Ook hier geldt het tussendoel dat we in 2030 de helft minder grondstoffen willen gebruiken.

kunnen uitvoeren in 2025. Zo zijn er vijf plekken

5.1.1 Waardevolle grondstoffen

verrijkt met een wormenhotel om lokale

In 2024 zijn we gestart met de uitwerking van

elkaar: circulaire economie en groeiende

In 2024 zijn de voorbereidingen getroffen voor

compostering te bevorderen. Met hetzelfde doel

het Haagse grondstoffenplan (RIS310285).

en verdichtende stad. Den Haag bouwt

een grondstoffenloket voor ‘vraaggericht inza-

konden inwoners met een tuin een compostvat

Daarin brengen we twee grote opgaven bij

in de komende jaren vooral in de hoogte.

melen’. Het loket wordt onder andere gekoppeld

aanvragen. In totaal 221 huishoudens hebben

75

76

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

Er is gestart met de verkenning naar invoering

5.1.5 Producentenverantwoordelijkheid

van reinigingsrecht, zodat bedrijfsafval samen

In 2024 is onderhandeld over een nieuwe, meer

met huishoudelijk afval kan worden inge-

transparante Ketenovereenkomst Verpakkingen,

zameld. Ondernemers kunnen hiermee onder-

zie: Platform Ketenoptimalisatie. Dat heeft

steund worden meer gescheiden afvalstromen

geleid tot een hoofdlijnenakkoord dat in 2025

aan te bieden. Deze verkenning loopt door in

verder wordt uitgewerkt. Hier zijn veel van de

2026.

gemeentelijke wensen goedgekeurd, bijvoorbeeld op het gebied van meer focus op herge-

5.1.4 Reparatie van elektrische apparaten Samen met zes Europese steden is gestart met

bruik en circulariteit door producenten.

het Europese project Interreg E6, om reparatie

5.1.6 Plaatsing ondergrondse afvalsorteerstraatjes

goedkoper te maken. Een eerste verkennend

In 2024 is één van de zes nog resterende

van elektrische apparaten makkelijker en onderzoek heeft inzicht opgeleverd in de

afvalsorteerstraatjes uit het Huishoudelijk

Haagse e-reparatiesector. En een groep is

Afvalplan 2016-2020 (RIS288629) geplaatst.

opgezet die in de stad verder wil werken aan

oplossingen voor het aantrekkelijker maken van reparatie.

Plaatsing van meer afvalsorteerstraatjes is niet uitgevoerd omdat de voorbereiding meer tijd kostte door bijvoorbeeld locatieonderzoek of reacties van bewoners. Dit krijgt een vervolg

Een Repair Café aan de Spinozahof. Hier krijgen bewoners hulp met het repareren van hun spullen.

dit gedaan en 126 mensen hebben na de

5.1.3 Bedrijfsafval

sluitingsdatum aangegeven een compostvat te

In tegenstelling tot het ophalen en verwerken

willen.

van huishoudelijk afval, heeft de gemeente

Een zestal kansrijke oplossingen wordt in de

in 2025. Een eerste verkenning is uitgevoerd naar

hierbij aan een kaart met Haagse reparateurs,

openingstijden, zodat bewoners gemakkelijker

repareren.

riaal behouden blijft als secundaire grondstoffen.

periode 2025-2026 verder ontwikkeld. Denk

een onbemand afvalbrengstation met ruimere

een vast Repair Café of een kortingsbon voor

hun materiaal kunnen brengen, en meer mate-

geen wettelijke verplichting m.b.t. bedrijfsafval. Als test zijn vijf containers voor plastic omgezet

Dat is de verantwoordelijkheid van de bedrijven

naar GFT-containers. We hebben omwonenden

zelf. Wel zijn hier veel koppelkansen te halen,

geïnformeerd en hen een bak aangeboden

2016

2024

omdat de afvalstromen vaak hetzelfde zijn en

5.1.7 Afvalmonitoring (kg per persoon)

459

407

-52

-11%

om voedselresten in te scheiden. In 2025 zal

er logistiek efficiënter kan worden gewerkt

Gescheiden

148

136

-12

-8%

meer bekend zijn over de resultaten en worden

(woningen en bedrijven liggen in veel stads-

eventueel interventies toegepast om de

delen bij en naast elkaar).

Rest

311

271

-40

-13%

Scheidingspercentage

31%

33%

kwaliteit en kwantiteit van het gescheiden GFT te verbeteren.

Huishoudelijk Afval

Verschil aantallen

Verschil percentage

+2%

Naast de inzet op efficiëntere afvalinzameling in de stad om het aantal vervoersbewegingen

De gemeente neemt elk jaar deel aan de lande-

Nederland, in 2030 60% van het afval wordt

En er is in 2024 een driejarig onderzoek gestart

te verminderen op een aantal plekken in de

lijke benchmark huishoudelijk afval. Tussen 2016

gerecycled.

naar voedselrestvermalers in hoogbouw. Voor

stad is in 2024 een verkenning uitgevoerd naar

en 2024 daalde de gemiddelde hoeveelheid

dit onderzoek is de gemeente Den Haag samen

draagvlak voor gebundelde inzameling uitge-

afval per inwoner van Den Haag van 459 naar

met de andere G4 gemeenten, gemeente

voerd en is contact opgenomen met onderne-

407 kilogram.Het scheidingspercentage is iets

Haarlem en Rijkswaterstaat opdrachtgever aan

mersvertegenwoordigers en inzamelaars over

gestegen naar 33% in 2024. Dat is een kleine

het AMS institute in Amsterdam.

gezamenlijke initiatieven.

verhoging sinds 2016 (+2%). De gemeente heeft het doel dat in Den Haag, net zoals de rest van

De CO2-reductie door het recyclen van grondstoffen (gft, pmd, oud papier, glas, textiel,

hout, grof tuinafval, frituurvet en luiers) komt

in 2024 neer op zo’n 58 kilo per inwoner, ofwel bijna 33.000 ton voor de hele stad.

77

78

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

Het aantal vestigingen in de eerste ­categorie

0,2% 11,9% 0,6%

(“bestaande economie”) is klein (4%). Repareerbedrijven richten zich met name op die spullen die voor hen rendabel zijn (zoals telefoons), maar veel andere spullen kunnen

3,3%

◼ Repareren

nog nauwelijks gerepareerd worden (denk aan

◼ Recycle

huishoudelijke apparatuur).

◼ Overig

Bijna de helft van de bestaande bedrijven geven Figuur 24: Indeling circulaire bedrijven (van de 4,1%)

aan bezig te zijn met circulaire economie (46%). Daarvan heeft echter de helft nog maar kleine

We hebben als stad bedrijven nodig, die

stappen gezet. Via gerichte ondersteuning

nieuwe circulaire businessmodellen toevoegen

kunnen deze bedrijven worden geholpen.

aan onze economie. Die waarde toevoegen,

Figuur 23: De uitstoot van huishoudelijk afval in het Klimaatdashboard

bijvoorbeeld door producten te maken met een

Het aantal circulaire starts-ups neemt de afge-

langere levensduur, en de gevestigde bedrijven

lopen jaren licht maar gestaag toe, mede door

inspireren en aanvullen. Onder circulaire bedrij-

programma’s vanuit Impact City (Social Impact

vigheid vallen drie categorieën. Allereerst

Lab, Start-up in Residence).

bestaande bedrijven die zich richten op reparatie of uitleen (1), dan bestaande bedrijven die

We helpen ook ondernemers die zich juist

5.1.8 Uitstoot huishoudelijk afval

De transitie ‘Meer recycling’ in het

circulariteit toepassen in hun bedrijfsvoering

richten op het voorkomen van het ontstaan van

Er is met het Haags Klimaatdashboard (link)

Klimaatdashboard gaat uit van de landelijke

(denk aan een productent dat resthout

afval. Zoals het bedrijf De Pot Op, dat via een

een berekening gemaakt van de broeikas-

doelstelling om 60% van het afval te recyclen in

gaat gebruiken) (2) en tot slot nieuwe circu-

adviestraject ervoor zorgt dat kleine kinderen

gassen die vrijkomen bij de verwerking van

2030. De verwachte reductie in uitstoot voor het

laire startups (die bijvoorbeeld herbruikbare

eerder uit de luiers gaan. Dat scheelt de ouders

het Haagse huishoudelijk afval. Verbranding

verwerken van het Haagse huishoudelijk afval komt dan neer op 28 kiloton CO2 minder dan in

verpakkingen in de markt zetten) (3). Toepassen circulair principes bij bestaande bedrijven in Den Haag(enquete)

in de kosten (meer dan honderd euro per

Economie ook bij aan het halen van de

50

40

klimaatdoelen van Den Haag.

40

35

van restafval geeft bijvoorbeeld veel uitstoot van broeikasgassen. Hergebruik en recycling hebben dat minder.

2024. Op deze manier draagt een Circulaire

In 2024 was de uitstoot van huishoudelijk afvalverwerking in Den Haag 84 kiloton CO2, een reductie van 3%.

30 20 10 0

5.2 Circulair ondernemerschap

◼ We doen nog niks ◼ We hebben de mogelijkheid verkend

De transitie naar een circulaire economie zit ook voor ondernemers nog in de beginfase. Zij moeten op zoek naar nieuwe verdienmodellen en zijn bezig om hun bedrijfsprocessen aan te passen, andere geschikte grondstoffen te vinden of nieuwe producten te maken. De gemeente stimuleert dan ook circulair ondernemerschap door bijvoorbeeld ondernemers te voorzien van lokale grondstoffen.

◼ We hebben enkele circulaire stappen gezet

huishouden) en levert de gemeente een stuk Emissieklasses

30 25 20 15 10 5 0 ◼ 2019

◼ 2022

Circulariteit We hebben We doen nog We hebben Circulariteit is ◼ Circulariteit is een vast onderdeel van onze activiteiten ◼is 2020 ◼ 2023 een vast niks mogelijkheid enkele circulaire volledig ◼ Circulariteit is volledig geintegreerd in onzegezet activiteiten ◼ ◼ 2024 onderdeel van 2021 stappen verkend geintegreerd in onze activiteitenonze activiteiten Figuur 26: Aantal circulaire start-ups. Aantal (cumulatief). Figuur 25: Toepassen circulair principes bij bestaande bedrijven in Den Haag(enquete).

79

80

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

Voor circulair bouwen was in 2024 nog

in de bouw. Bijvoorbeeld bij diverse opbouwen

geen beleidskader aanwezig. In 2024 is

wordt veelal biobased (want lichter) toegepast,

gewerkt aan het op te zetten beleidskader

en sommige bouwmaterialen kunnen goed-

Toekomstbestendig Bouwen. Er is in

koper worden hergebruikt. Om te zorgen dat

samenwerking met de markt gewerkt aan

ook in onze bouwprojecten dit soort oplos-

het uitwerken van de Klimaatdeal circulair

singen worden toegepast, past de gemeente de

uitvragen en contracteren. Wat tot een uitvoe-

standaard Het Nieuwe Normaal toe.

ringskader kan leiden voor nieuw beleid. Voorbeeld: Veegpost Vissershavenstraat Voor de bouwsectoren zijn momenteel nog geen

Bij de opbouw van de nieuwe veegpost aan de

lokale indicatoren voorhanden, er wordt aan

Vissershavenstraat (start bouw: begin 2024)

gewerkt om hierover in de volgende rapportage

hebben we zoveel mogelijk gebruik gemaakt

data te verkrijgen.

van oude bestaande materialen, door het hergebruiken van metselwerk, hergebruik van

5.3.1 Het Nieuwe Normaal

divers hout, maar ook het hergebruiken van de

Circulair bouwen is inmiddels in Nederland

bestaande bouw. Zo kon het merendeel van de

steeds meer “normaal” geworden. Weliswaar

originele constructie behouden blijven.

niet op het hoogste ambitieniveau, maar veel toepassingen zijn een best practice geworden Circulaire maakindustrie zoals 'de Valois Houtbewerking' dragen bij aan een Circulaire Economie in Den Haag.

minder afval op (voor de pilot in 2024 met 100

Verder helpt de gemeente Haagse onder-

deelnemers ging dat over 30.000 kg minder rest-

nemers met afval-analyses en inzichten,

afval). Verder is in 2024 het bedrijf BOXO-bag

het verminderen van restafval, beter afval

in Den Haag begonnen om een logistiek

scheiden, het slimmer inrichten van hun

systeem op te zetten voor de toepassing van

afvalcontract en e ­ fficiënter - en waar mogelijk

herbruikbare verpakkingen. Hiermee voorkomen

circulair - inkopen. Ook koppelen we bestaande

we het eenmalig gebruik van kartonnen dozen.

­‘traditionele’ ondernemers aan circu-

In de stad zijn 10 inleverpunten gerealiseerd,

laire ondernemers en initiatieven.

onder andere bij de Haagse Stadsboerderijen.

5.3 Circulaire transitie in de bouw Bouwmaterialen vormen de komende jaren een van de grootste materialenstromen in de stad door de grote bouwopgave. Hier valt dus nog veel te winnen. Willen we de landelijke doelstelling van 50% circulair in 2030 bereiken, dan zullen we met de betrokken partijen afspraken moeten maken om anders te ontwerpen, te bouwen en te beheren. Circulaire verbouwing op Binck eiland: van kantoor naar woningen.

81

82

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

Voorbeeld: De Constant Rebecque

­oplossingen gekozen om de hoeveelheid afval in

o.a. voor het primair onderwijs: “Plastic? Kan het

Bij de renovatie naar een Paris Proof (CO2

de toekomst te beperken, bijvoorbeeld door het

wat minder”, “Waardeer je kleren, circulair

neutraal) gebouw van de broedplaats/galerie/

voorkomen van kitvoegen.

textiel” (nieuw in 2024) en “Circulair ontwerpen”.

83

En voor het voortgezet onderwijs “Afval =

theater aan De Constant Rebecqueplein

grondstof-extruder” en “Waardeer je kleren”.

is in 2024 besloten om een aantal circu-

Project: SUM4re

laire principes toe te passen. Na een hiervoor

In samenwerking met Europese partners is

georganiseerd prijsvraag rond nieuwe inno-

het project SUM4re van start gegaan. Bij een

Door introductie van een nieuw lespakket voor

vatieve circulaire producten zijn bijvoorbeeld

tweetal gebouwen in de Binckhorst wordt met

scholen (m.b.t. plastic en textiel) is het aantal

afvalmaterialen uit de lokale kledingindustrie

diverse (digitale) technieken geïnventariseerd

lessen toegenomen.

toegepast als vloer- en gevelisolatie, samen met

hoe de materialen bij sloop kunnen worden

vlas en het gebruik van ecologische houtvezel-

hergebruikt. In 2024 zijn de scans in de

Circulaire Wijkaanpak

platen. Op het dak moet de dikte van de isolatie

gebouwen gestart. De resultaten worden aan

Bewoners kunnen individueel met grondstoffen

beperkt blijven en is gekozen voor gerecyclede

het eind van het project, in 2026, bekend.

en afval aan de slag (denk aan Spullenbak, afval scheiden). Ook op straat- of buurtniveau

(en te recyclen) isolatieplaten. Daarnaast zijn

kunnen acties worden ondernomen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een Buurtschuur met

5.4 Bewustwording en participatie

deel-gereedschap, een garage-sale of een Repair Café. Bestaande buurt-acties zijn geïnven-

Naast een voorbeeldrol innemen en circulariteit stimuleren via eigen opdrachten wil de gemeente bewoners en ondernemers bewust maken met goede informatie en handelingsperspectief. Daarnaast is het net als in de energie- en mobiliteitstransities belangrijk om samen te werken met de stad. De gemeente wil bewoners, ondernemers en initiatieven steunen en stimuleren.

tariseerd en met deze initiatieven is contact gezocht om te bekijken welke ondersteuning zij Circulair geproduceerde sokken

nodig hebben, en welke acties het waard zijn om in andere buurten en wijken op te schalen.

campagne tegen verspilling. Deze campagne is

In 2025 wordt hieraan een vervolg gegeven.

onderdeel van een meerjarige anti-verspillingscampagne met als doel afval terug te dringen

5.4.1. Eigen organisatie

zaming van de gemeentelijke organisatie. Voor

door minder verbruik van primaire grondstoffen

Als grote opdrachtgever (zie voor meer

de (grotere) gemeentelijke inkoop-trajecten

en maximale terugwinning van grondstoffen.

achtergrond het hoofdstuk ‘Maatschappelijk

wordt bijgehouden in hoeverre circulariteit

De nieuwe campagne richtte zich specifiek op

Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen)

daarbij een rol speelt. In 2024 is daarbij vooral

Haagse jongeren (15 – 24 jaar). De campagne

kan de gemeente een versnelling bewerk-

aandacht besteed aan het inregelen van

had als doel om gedragsverandering onder

stelligen door invloed uit te oefenen op de

diverse instrumenten (zoals het Ambitieweb).

de doelgroep te stimuleren door duidelijk

25

aanbestedingsmarkt. Het beleid voor circulair

Het aantal circulaire inkoop-trajecten daalde

handelingsperspectief te bieden. Hiervoor

20

inkopen door de gemeentelijke organisatie

van 30% in 2023, naar 12% in 2024. In dat jaar

waren gedragswetenschappers betrokken bij

15

bestaat uit twee fases. In de eerste fase willen

waren ook minder-voor circulariteit relevante-

het ontwikkelen van de campagne. Het blijkt

we toewerken naar een 100% circulair inkoop-

inkoop-trajecten aan de orde. Inmiddels is in

dat de campagne als overwegend positief werd

10

proces in 2030. Hiermee bedoelen we dat in de

het eerste half jaar van 2025 het percentage

ervaren en als opvallend werd gezien.

relevante aanbestedingen circulariteit wordt

van de inkooptrajecten waarbij circulariteit is

meegenomen bij de afweging. En vanaf 2030,

meegenomen tot boven de 50% gestegen.

Circulair onderwijsprogramma Als onderdeel van het lesprogramma van mili-

en toewerkend naar 2050, gaan we meer sturen op de effectiviteit (kopen we ook daadwerkelijk

Verspillingscampagne

eueducatie (zie Catalogusjaar: Catalogusjaar

circulair in). In hoofdstuk 5 worden meer

Tijdens ‘The Fashionweek’ in oktober 2024

Schooljaar 2025-2026) worden diverse lessen

resultaten gepresenteerd over de verduur-

lanceerde de gemeente Den Haag een kleding-

aan het Haagse onderwijs aangeboden. Dit zijn

Circulaire lessen 35 30

5 0

2021/2022

2022/2023

2023/2024

◼ Minder Plastic

◼ Circulair ontwerpen

◼ Circulair textiel

◼ Totaal

Figuur 27: Aantal circulaire lessen gegeven in 2024 (bron: Milieueducatie Den Haag) Minder Plasti c

Circulair textiel

Circulair ontwerpen

84

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

5.5 Vooruitblik Uit de verschillende bovengenoemde indicatoren en projecten blijkt dat het gebruik van grondstoffen in Den Haag nog weinig tot niet vermindert. Dit beeld zien we ook in Zuid-Holland en in de rest van Nederland (ICER, 2025), waar nog steeds meer nieuwe grondstoffen worden gebruikt. De omslag naar een circulaire economie verloopt traag: maatregelen hebben tot nu toe weinig effect en nieuwgewonnen grondstoffen uit het buitenland zijn vaak nog goedkoper dan hergebruik. De Rijksoverheid kan meer centraal regelen, bijvoorbeeld door de BTW op reparatie simpelweg af te schaffen. Tegelijkertijd leeft de circulaire economie wel

het makkelijker maken om afval te voorkomen

in Den Haag. Steeds meer ondernemers starten

en grondstoffen her te gebruiken. Initiatieven

initiatieven om slimmer met grondstoffen

die bijdragen aan meer inleverpunten voor

om te gaan. Veel van deze projecten zitten

statiegeld en het gescheiden inleveren

nog in een begin- of pilotfase en zijn nog niet

laagdrempeliger maken (zoals Droppie voor

aan opschaling toe. Lokale kringlopen van

huishoudens en Oscar Circulair voor bedrijven)

grondstoffen opzetten vraagt bovendien veel

worden door ons omarmd en waar nodig

inspanning en samenwerking met veel partijen,

ondersteund.

terwijl nieuwe grondstoffen gemakkelijk en goedkoop beschikbaar zijn. Zoals aangekondigd in de afdoening motie Haagse Materialenbank (RIS321655), zijn we aan de slag gegaan met concrete materiaalstromen. Inmiddels is een onderzoek afgerond naar het hoogwaardig en lokaal verwerken van houtstromen, wordt de businesscase naar een bomenhub momenteel uitgevoerd (waarvoor een locatie op het oog is) en hebben we een aanvraag ingediend voor een Europese subsidie (Access hubs). Nieuwe vormen van stimulans - zoals een beloning krijgen om stromen gescheiden in te leveren- en nieuwe verdienmodellen moeten

85

86

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

6 Duurzame Leefomgeving

De belangrijkste doelen en resultaten Den Haag wil een leefbare, gezonde en klimaat-

Luchtkwaliteit. In Den Haag voldoet de

bestendige stad zijn en blijven. Daarom werkt de

luchtkwaliteit aan de huidige Europese grens-

gemeente samen met alle partners en inwoners

waarden. Het doel van de gemeente is ver onder

aan klimaatadaptatie, luchtkwaliteit en milieu,

de Europese grenswaarden uit te komen en de

stikstof en natuurbescherming en voedsel.

waarden van het WHO te hanteren, die strenger zijn. In 2024 is de ‘Aanzet tot actieplan lucht-

6

Klimaatadaptatie

kwaliteit’ (RIS318851) vastgesteld met als doel

Het doel is dat Den Haag in 2050 klimaatbe-

de luchtkwaliteit structuur te verbeteren en de

stendig is. In 2024 is het volgende bereikt:

stad gezonder te maken.

• Meer groen. Er kwam 0,7 hectare groen bij

Geluidsoverlast. Omgevingsgeluid door

in Rivierenbuurt, Transvaal, Stationsbuurt

bijvoorbeeld verkeer is een groot probleem

en Laak, er kwamen 200 extra bomen bij in

in Den Haag. In 2024 is gewerkt aan het

Laak en 25 in Transvaal en er zijn 1850 bomen

ontwerpactieplan geluid 2025-2029.

uitgedeeld via bomen voor Den Haag;

Duurzame Leefomgeving

• Minder verstening. Er zijn 250.000 tegels

Stikstof. In 2024 zijn de voorbereidingen voor de

gewipt via Operatie Steenbreek, waarvan

zero-emissiezone afgerond. Deze start in 2025

60.000 door bewoners. Hiermee scoorde

in het centrum en breidt in 2026 uit richting de

Den Haag het hoogst van de G4-steden;

kust. Ook zijn walstroomvoorzieningen in de

• Meer waterberging. Er is 83.000 liter waterberging bijgekomen via groene

haven uitgebreid en is het Convenant Schoon en Emissieloos Bouwen ondertekend.

daken, regentonnen en ontstening, deels ondersteund met de subsidie

Groen en natuurversterking. Het oppervlakte

klimaatadaptatie;

stadsbomen steeg met 1,3% naar ruim 125.000

• Verbeterde monitoring. Er zijn stresstesten

vierkante meter en het openbaar groen met

en schadeanalyses uitgevoerd en

0,5% naar 1.455 hectare. Er is ook 900 vierkante

samenwerkingen met kennisinstellingen

meter asfalt verwijderd in Natura 2000-gebied

gestart.

Solleveld & Kapittelduinen.

Ook zijn er maatregelen in de openbare ruimte

Voedsel. In 2024 is de Haagse Voedselstrategie

uitgevoerd, zoals afwateren op groen, infiltratie-

vernieuwd. Bijna 7.000 kinderen kregen les over

kratten en wadibanden.

duurzaam eten en het stadslandbouwloket hielp honderden bewoners met advies.

87

88

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

6.1 Klimaatadaptatie Ook in Den Haag ondervinden we de effecten van klimaatverandering. Meer hittedagen, meer droogte en vaker hevige regenbuien die voor wateroverlast zorgen. In figuur 28 is te zien dat de gemiddelde temperatuur in Den Haag gestaag aan het toenemen is.

Piet Heinplein: In 2024 is de gracht onder het Piet Heinplein hersteld. De kade werd plaatselijk verlaagd en er is een aantrek-

Figuur 28: Temperatuurverandering in Den Haag. De bovenste grafiek toont de gemiddelde jaartemperatuur voor de grotere

kelijke verblijfsplek ontstaan. De nieuwe gracht is voorzien van een zo continu mogelijk bomenlint, zoals in Den Haag gebrui-

regio van Den Haag. De blauwe stippellijn is de trend van de klimaatverandering. In het onderste deel van de grafiek zijn de

kelijk is langs de grachtenring. Dit zorgt voor meer verkoeling en een robuuster watersysteem.

zogenaamde opwarmingsstrepen te zien. Elke gekleurde streep vertegenwoordigt de gemiddelde temperatuur voor een jaar blauw voor koudere en rood voor warmere jaren. (Bron: Meteoblue).

Den Haag krijgt steeds vaker te maken met uitdagingen die de leefomgeving onder druk zetten. Hittegolven, periodes van droogte en hevige regenbuien hebben steeds meer invloed op hoe prettig en veilig het is om in de stad te wonen. Ook schone lucht en voldoende groen staan onder druk door verkeer en verstedelijking, terwijl de natuur en biodiversiteit kwetsbaar zijn. Deze ontwikkelingen laten zien dat een gezonde en duurzame leefomgeving niet vanzelf gaat, maar dat er samen actief aan gewerkt moet worden.

nog niet ingericht, terwijl ze wel gevolgen

6.1.1 Den Haag wil een klimaatbestendige stad worden

hebben voor bewoners en ondernemers.

Den Haag wil in 2050 zodanig robuust zijn

Om ons beter te beschermen tegen het veran-

dat het de weersextremen op dat moment

derende weerspatroon is het nodig om ons

zonder grote overlast en schade kan opvangen.

aan te passen. Dat noemen we klimaatadap-

De landelijke doelstelling van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is daarin leidend.

Den Haag is voor veel van deze weersextremen

In de werkagenda Duurzame Leefomgeving

deren naar een duurzame leefomgeving is een

tatie. Een voorbeeld van klimaatadaptatie is

(RIS 319141) gaat het over een Den Haag dat

gezamenlijke opgave. Zonder bewoners, buurt-

vergroenen. Bomen en ander groen zorgen voor

beter bestendig is tegen hitte, droogte en

en bewonersinitiatieven en ondernemers

verkoelende schaduwplekken en verminderen

Den Haag heeft deze landelijke doelstelling

extreme regenbuien, waar inwoners gezonde

slagen we niet. De gemeente is ook niet de

de hitte binnen en op straat. Ook kunnen we

vertaald naar Haagse eisen en ambities in

lucht inademen, en waar natuurkwaliteit en

enige eigenaar in de openbare ruimte. Daarom

met groen meer regenwater vasthouden, zodat

de Wegwijzer Den Haag klimaatbestendig

biodiversiteit beschermd worden. Ook voedsel

zijn we met alle partners en inwoners aan de

niet alles in korte tijd naar het riool afstroomt

(RIS308745). Dit zijn:

speelt een belangrijke rol in een duurzame

slag met de speerpunten: klimaatadaptatie,

en ergens anders voor wateroverlast zorgt.

leefomgeving omdat het samenhangt met ons

luchtkwaliteit en milieu, stikstof, natuurver-

(sociale) leven, onze gezondheid, het klimaat,

sterking en voedsel.

het milieu en de lokale economie. Het veran-

89

90

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

1 Dat in 2050 in Den Haag bij een korte hevige bui van 70mm in 1 uur: • Er geen schade vanuit de openbare ruimte ontstaat aan gebouwen; • Vitale infrastructuur en nutsvoorzieningen blijven functioneren;

3 Dat droogte in Den Haag in 2050: • Wordt beperkt door maximale sponswerking in de stad via oplossingen in groen en bodembuffers en door wateraanvoer via het (stedelijke/regionale) oppervlaktewatersysteem.

• Routes en locaties voor hulpdiensten beschikbaar blijven 2 Dat Den Haag in 2050 beter bestand is tegen hitte en dat: • De openbare ruimte en gebouwen

6.1.2 Wat is er bereikt op het gebied van klimaatadaptatie? Klimaatadaptatie moet worden meegenomen in veel verschillende dingen die de gemeente doet. Hier zijn enkele resultaten uit 2024 die

hittebestendiger, en in samenhang groener

te maken hebben met het klimaatbestendiger

en met een mix van schaduw en zon

maken van de stad:

worden ontworpen, zodat een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving ontstaat;

• In Rivierenbuurt, Transvaal, Stationsbuurt

• De gezondheidsimpact op kwetsbare groepen

en Laak zijn circa 0,7 hectare (1 voetbalveld)

wordt verkleind via voorlichting en meer

groen toegevoegd; enkele locaties volgen

koele plekken;

in 2025;

• Vitale infrastructuur en hulpvoorzieningen blijven functioneren.

Klimaatadaptieve maatregelen, zoals meer groen in de Vondelstraat, worden meegenomen als de openbare ruimte ­aan­passingen nodig heeft.

• Jaarlijks doel van 150 bomen planten is ruim

- open verharding (Kraaijenstein);

gehaald met 200 extra bomen in Laak en 25

- waterinfiltrerende groenstrook

in Transvaal; • Via Bomen voor Den Haag zijn 1850 bomen utgedeeld aan bewoners, organisaties en bedrijven; • Operatie Steenbreek en het NK Tegelwippen verwijderden 250.000 tegels, waarvan 60.000

(Petroleumhaven); - infiltratiekratten (Maria Stuartplein, Spuiplein); - wadibanden (Hildo Kroplaan); - waterpasserende verharding (Tuinenbuurt);

door bewoners zelf; Den Haag scoorde

- schaduwdak (wijkpark Transvaal);

hiermee het hoogst van de G4: de vier

- strategisch geplaatste drempels en plateaus

grootste steden van Nederland.

bij de Hoefkade om regenwater te bergen.

• Uitbreiding van de subsidie klimaatadaptatie naar meer buurten leverde 83.000 liter waterberging op door groene daken,

getoetst op 50 mm waterberging per kavel en

ontstening en regentonnen;

op hittestress;

• In openbare ruimte-projecten zijn diverse

Een warme dag in Den Haag. Door klimaatverandering zullen er steeds meer warme dagen zijn

• In de Binckhorst zijn alle bouwplannen

• Een waterinfiltratiekaart is ontwikkeld om

maatregelen toegepast:

inzicht te geven in geschikte locaties en

- vergroenen van onnodige verharding en

benodigde aanvullende maatregelen.

afwatering op groen;

91

92

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

Deze resultaten laten zien dat de gemeente

• Extreme neerslag: €70–260 miljoen schade

resultaten boekt op het klimaatbestendig

(gebouwen, stroomuitval, infrastructuur);

maken van Den Haag. Er is nog wel vraag naar meer gestructureerd inzicht en aanpak waarbij

• Droogte: tot 2050 ca. €80 miljoen schade aan gebouwen.

de losse ‘acties’ elkaar versterken om zo toe te werken naar een waterrobuuste en klimaatbe-

Deze schade is niet gelijk verdeeld over

stendige stad.

Den Haag. Sommige wijken worden harder geraakt dan anderen.

6.1.3 Klimaatbestendigheid meten en beter in beeld krijgen

Klimaatadaptatie is een relatief nieuw

Het meten van de klimaatbestendigheid

onderwerp waarin alles nog niet is uitgekristal-

van Den Haag is complex, maar essentieel

liseerd. De gemeente is dan ook aangesloten

om een goede aanpak te bepalen. Hier is al

bij verschillende netwerken en onderzoeki-

werk op verzet. Met stresstestkaarten voor

nitiatieven. Zo onderzoeken we, samen met

neerslag, droogte en hitte is vorige jaren

onderzoeksinstellingen, zoals WUR, VP Delta,

inzicht verkregen in kwetsbare gebieden.

Klimaatverbond, en andere lokale en regionale

Met stresstesten modelleren we wat er

overheden (nationaal en internationaal), wat

mogelijk zou gebeuren in bijvoorbeeld een

de meest effectieve maatregelen zijn, maar

periode van droogte of bij een heftige regenbui.

ook hoe we het beste kunnen monitoren hoe

De stresstesten zijn te vinden in de Klimaatatlas

en of we inderdaad goed op weg zijn om in

van de Gemeente Den Haag.

2050 klimaatbestendig en waterrobuust te zijn.

verminderen. De aanwezige fijnstof en stikstof-

De gemeenteraad wordt jaarlijks met de

De gemeente blijft zich komende jaren inzetten

dioxide in de lucht zal zo snel als mogelijk, maar

Voortgangsrapportage luchtkwaliteit

Daarnaast zijn risico’s en financiële schade

om beter te meten en monitoren waar kwets-

uiterlijk in 2050, voldoen aan de advieswaarden

(RIS321179) geïnformeerd over de voortgang

onderzocht van klimaatverandering (RIS 316606

baarheden en kansen zijn.

van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO).

van de bestaande maatregelen ter verbetering

Bovendien betekent het verbeteren van de

van de luchtkwaliteit, zoals de milieuzone voor

luchtkwaliteit ook het herstel van de biodiver-

brom- en snorfietsen en dieselpersonenauto’s.

siteit in Natura 2000-gebieden, omdat er dan

Omdat de cijfers voor 2024 pas begin 2026

minder stikstof wordt uitgestoten.

beschikbaar zijn, wordt in deze klimaatrap-

en RIS 318693):

6.2 Luchtkwaliteit en milieu

De Vondelstraat in Den Haag

portage alleen inzage gegeven in cijfers

In het realiseren van een gezonde en fijne leefomgeving spelen luchtkwaliteit, stikstof en geluid een belangrijke rol. Ze hebben namelijk invloed op onze gezondheid, de gezondheid van de natuur en de kwaliteit van leven in de stad.

Om deze doelen te halen heeft Den Haag

van 2023 en eerder.

in 2020 Het Schone Luchtakkoord (SLA) ondertekend (RIS304284), waarin de deelnemende

Voor de luchtkwaliteit in Den Haag worden

gemeenten, provincies en het Rijk samen

stikstofdioxide (NO2), fijnstof (PM10 en PM2,5)

afspraken maken over het nemen van maatre-

en roet gevolgd. Deze stoffen komen groten-

6.2.1 Luchtkwaliteit

Europese grenswaarden voldoen. En voor

gelen. In mei 2024 is de ‘Aanzet tot actieplan

deels uit verkeer en zijn schadelijk voor hart

In een gezonde leefomgeving is de lucht

fijnstof zal dan in Den Haag maar net aan de

luchtkwaliteit’ (RIS318851) naar de gemeen-

en longen. Zoals te zien in figuur 29, voldeed

schoon. In Den Haag wordt de lucht steeds

dan geldende nieuwe Europese grenswaarden

teraad gestuurd: een voorstel van de gemeente

Den Haag voor deze stoffen in 2022 en 2023

schoner en de luchtkwaliteit voldoet nu voor

worden voldaan. Maar ook onder deze grens-

Den Haag om extra maatregelen te nemen om

op alle vlakken aan de oude Europese grens-

stikstofdioxide en fijnstof aan de huidige

waarden is luchtvervuiling schadelijk voor de

luchtkwaliteit structureel te verbeteren en zo de

waarden: de maximaal toegestane hoeveelheid

Europese grenswaarden. Naar verwachting

gezondheid. Het doel van de gemeente is om de

gezondheid van inwoners beschermen.

verontreiniging in de lucht. Eind 2024 heeft

zal in 2030 de luchtkwaliteit niet overal voor

luchtkwaliteit structureel te verbeteren door de

Europa nieuwe grenswaarden vastgesteld,

stikstofdioxide aan de dan geldende nieuwe

lokale uitstoot van verontreinigende stoffen te

die aanzienlijk strenger zijn. In 2030 moet

93

94

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

Figuur 29: Er zijn meetpunten in de stad om luchtverontreiniging (in dit geval NOx) te meten

6.2.3 Vellig omgaan met gevaarlijke stoffen

6.2.4 Een schone ondergrond

Voor het dagelijks leven in de stad zijn veel

samen in de boven- én ondergrond. Daarom

soorten goederen en stoffen nodig, waaronder

is zorgvuldige planning en regie nodig.

ook gevaarlijke stoffen. Vroeger viel dit onder

Eind 2024 heeft de gemeenteraad de Visie op

externe veiligheid, nu heet dit omgevingsvei-

de Ondergrond vastgesteld (RIS318970). Deze

ligheid sinds de Omgevingswet. Door de bouw

visie verankert de ondergrond in de ruimtelijke

bij de Utrechtsebaan moest de route voor het

ordening en richt zich op het versterken van de

vervoer van gevaarlijke stoffen veranderen.

regie, beter bodembeheer en een vitale bodem.

In onze bodem komen steeds meer functies

Daarvoor is in 2024 een voorstel opgesteld (RIS320803) en in april 2025 door de gemeenteraad vastgesteld (RIS321920).

Den Haag hieraan voldoen. In 2030 voldoet de

Den Haag is een stad met een toenemend

luchtkwaliteit in Den Haag waarschijnlijk nog

aantal inwoners en toenemend gemotoriseerd

niet overal aan de nieuwe Europese normen

verkeer en bedrijvigheid. Hierdoor kan het

voor stikstofdioxide. Voor fijnstof wordt wel

aantal bewoners dat gehinderd wordt door

ongeveer aan de normen voldaan. Ook onder

geluid ook verder toenemen. In 2024 is gewerkt

deze normen blijft luchtvervuiling echter

aan het ontwerpactieplan geluid 2025-2029

schadelijk voor de gezondheid. Daarom werkt

dat in maart 2025 is vrijgegeven voor inspraak

de gemeente aan het structureel verminderen

(RIS321412). Den Haag zet met dit vierde

van de lokale uitstoot. Uiterlijk in 2050 willen

actieplan opnieuw in op vier sporen om de

Stikstof komt overal voor. Het grootste deel van de lucht die we inademen bestaat zelfs uit

we voldoen aan de advieswaarden van de

geluidproblematiek te beperken: Schone en

stikstofgas (N2). Dit is onschadelijk, omdat het niet met andere stoffen reageert. Het probleem

Wereldgezondheidsorganisatie (WHO).

stillere mobiliteit (bijvoorbeeld elektrische

ontstaat wanneer stikstof wél reageert. Bij verbranding van fossiele brandstoffen, zoals in auto’s

Een betere luchtkwaliteit draagt daarnaast

auto’s), fysieke geluidsmaatregelen (zoals

en fabrieken, ontstaan stikstofoxiden. Die komen in de lucht terecht, vormen samen met andere

bij aan het herstel van biodiversiteit in

geluidarm asfalt), geluidbeleving (bijvoorbeeld

deeltjes fijnstof en smog en zijn schadelijk voor onze gezondheid. Stikstof kan zich ook binden

Natura 2000-gebieden, doordat de uitstoot van

stillere gebieden zoals parken) en monitoring.

met waterstof en vormt dan ammoniak. Dat komt vooral vrij uit mest in de veehouderij en uit

stikstof afneemt.

De aanleiding voor het actieplan geluid zijn

kunstmest die in de landbouw wordt gebruikt. Daardoor komt er veel meer stikstof in lucht,

de geluidbelastingkaarten Den Haag 2021

bodem, water en natuur terecht dan van nature het geval is.

6.3 Stikstof en natuurversterking Wat is stikstof en hoe werkt het?

In deze voorspelling voor 2030 zijn echter de

(RIS314665). Deze kaarten en het actieplan

nieuwe maatregelen, zoals de uitbreiding van

moeten eens per vijf jaar worden opgesteld

Stikstof is op zich een voedingsstof voor planten, maar een teveel zorgt voor problemen. Planten

de zero-emissiezone naar de kust, nog niet

op grond van de Europese richtlijn omge-

die weinig stikstof nodig hebben verdwijnen, terwijl soorten als brandnetels, bramen en grassen

meegenomen. De landelijke monitoringsbe-

vingslawaai. De volgende geluidkaarten zullen

juist heel hard groeien en andere planten verdringen. Daardoor neemt de variatie in planten en

rekeningen nemen in de komende jaren de

in 2027 worden vastgesteld met daarin de

dieren af en verdwijnt veel biodiversiteit. Ook insecten, vogels en andere dieren die afhankelijk

maatregelen van 2024 mee. Het effect van de

resultaten van het vierde actieplan geluid.

zijn van een gevarieerde natuur krijgen het moeilijk.

zero-emissiezone is daarin dan ook zichtbaar. Bovendien draagt reactieve stikstof bij aan klimaatverandering, aan de vorming van ozon en aan

6.2.2 Geluidsoverlast

vervuiling van water. Het stikstofprobleem raakt daarmee niet alleen de natuur en de biodiver-

Omgevingsgeluid door bijvoorbeeld verkeer is

siteit, maar ook onze eigen gezondheid en de kwaliteit van de leefomgeving.

een probleem in Den Haag. Het gaat bij omgevingsgeluid alleen om de geluidbelasting, geluidhinder en slaapverstoring als gevolg van wegverkeer, railverkeer en industrie.

95

96

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

vermindert niet alleen stikstof-uitstoot, maar

Ook is in 2024 in overleg met de gebruikers

het zorgt ook voor minder uitstoot van broei-

gewerkt aan het verzwaren van het net zodat de

kasgassen en schonere lucht omdat er minder

Eerste en Derde haven nu over walstroomaanslui-

fijnstof ontstaat.

tingen van zwaardere krachtstroom beschikken. Daarmee kunnen meer schepen en ook de

Walstroom

verblijfsruimtes en machinekamer van schepen

Walstroomvoorzieningen in de haven van

worden gevoed met elektriciteit van de wal.

Scheveningen faciliteren de verduurzaming van de scheepvaart en ook de functiemenging van

Bouw

wonen en maritieme bedrijvigheid. Schepen

Eind 2023 is het Convenant Schoon en

kunnen walstroom gebruiken zodra ze zijn

Emissieloos Bouwen (SEB) medeondertekend

aangemeerd, zodat de (diesel)generatoren

door de gemeente Den Haag. Met de onder-

aan boord kunnen worden uitgeschakeld.

tekening committeert de gemeente zich aan

Dit vermindert de uitstoot van verontreini-

het structureel opnemen van emissie-eisen

gende uitlaatgassen zoals stikstofdioxide,

uit de Routekaart SEB in haar aanbestedingen.

met minder vuile lucht in de omgeving tot

Inzet op Schoon en Emissieloos Bouwen kan

gevolg. Ook nemen geluidshinder en trillingen

leiden tot forse vermindering (tot 80%) van de

af. De kades in de Eerste en Tweede Haven

stikstofuitstoot. Hiervoor moet wel voldoende

beschikken over walstroom en sinds 2024 is

schoon bouwmaterieel beschikbaar zijn en

ook gewerkt aan walstroom in de Derde Haven.

moeten bouwers gebruik kunnen maken van

De duinen bij Kijkduin. Door stikstofneerslag is natuur zoals in de duinen kwetsbaar.

6.3.1 Stikstof

regelen zorgen voor minder stikstof en CO2 en

Door het jarenlange stikstofprobleem in

voor schonere lucht en zijn daarom goed voor

Nederland daalt er ook te veel aan ammoniak

natuurherstel en de gezondheid.

en stikstofoxiden neer op de natuur in Den Haag waardoor het onder druk staat.

Verkeer

Den Haag heeft bovendien drie Natura 2000-

De uitlaatgassen van personenauto’s, bestel-

gebieden, die vragen extra aandacht omdat ze

bussen en vrachtauto’s dragen bij aan het

aangewezen zijn als beschermd natuurgebied.

stikstofprobleem. De uitstoot vermindert door

Analyse gedaan door de gemeente (RIS320716)

bijvoorbeeld elektrisch te rijden. De gemeente

laat zien dat het grootste deel van de stikstof-

heeft net als 29 andere Nederlandse steden

neerslag in de Haagse Natura 2000-gebieden

een zero-emissiezone ingevoerd. In 2024 zijn

afkomstig is van buiten de gemeentegrenzen,

voorbereidingen getroffen voor de komst van

en dus niet of nauwelijks te beïnvloeden door

een zero-emissiezone in het centrum van de

gemeentelijk beleid. De gemeente kan uiteraard

stad voor bestelbussen en vrachtauto’s die

wel bronmaatregelen nemen gericht op de

schadelijke uitlaatgassen verspreiden vanaf

reductie van stikstofdepositie die afkomstig is

1 januari 2025. En de gemeente breidt de

van het eigen grondgebied. De uitstoot van het

zero-emissiezone uit richting de kust: vanaf

lokale verkeer, de activiteiten in de haven van

1 januari 2026 horen (delen van) Haagse Hout,

Scheveningen (walstroom) en de bouw is door

Loosduinen, Segbroek en Scheveningen ook bij

de gemeente te beïnvloeden. De volgende maat-

de zero-emissiezone. Met de zero-emissiezone

Fietser op de Laan van Reagan en Gorbatsjov. Groen maakt Den Haag een aantrekkelijke stad.

97

98

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

laadinfrastructuur en bouwhub-locaties.

Projectresultaten natuurversterking en groen

Voorbereiding voor 2025

De gemeente onderzoekt op welke wijze we

In 2024 nam de gemeente verschillende

In 2024 is gewerkt aan de volgende projecten

agrarische perceel wordt omgevormd tot een

samen met de markt zorg kunnen dragen voor

herstelmaatregelen om de natuur in en rond

die in 2025 in uitvoering gaan:

natuurgebied met ruimte voor extensieve

deze faciliteiten.

Natura 2000-gebieden te versterken, beter te beschermen en op zes plekken uit te breiden

6.3.2 Natuurversterking en groen

(RIS319141).

Groen maakt Den Haag een aantrekkelijke stad

• Vlietweide. Het bijna 13 hectare grote

recreatie. • Zenderparklocactie. De nog aanwezige

• Plein 1813. Een deel van de aanwezige

gebouwen worden eind 2025 verwijderd en de

parkeerplaatsen worden verwijderd en 2500

resterende 3.000m verharding wordt aan de

m2 aan groen wordt toegevoegd.

2

• De voormalige voetbalvelden van de

om er te wonen, te werken en te recreëren én

Er zijn de volgende resultaten bereikt:

natuur teruggegeven.

is essentieel om wateroverlast en hittestress

• Hoogheemraadschap Delfland-locatie:

• De weg tussen Natura 2000-deelgebied

voetbalvereniging ADS worden omgevormd

tegen te gaan. Het Haagse groen is historisch

binnen Natura 2000-gebied Solleveld &

Wapendal en de Bosjes van Pex wordt

tot 28.000 m2 natuur met bloemrijk grasland

ook stevig verweven in de structuur van de

Kapittelduinen was er de unieke kans om

verwijderd en vervangen voor een fietspad.

en een poel.

stad. De bescherming van het Haagse groen is

circa 900 m asfalt te verwijderden. Dit is

Hiermee wordt 3.000 m natuur aan

vastgelegd door in 2005 een Stedelijke Groene

uitgevoerd en het vrijgekomen gebied is

Wapendal toegevoegd.

Hoofdstructuur aan te wijzen (RIS129360). Deze

teruggegeven aan de natuur voor spontane

Hoofdstructuur geeft aan waar in de stad het

duinontwikkeling.

2

stedelijke groen belangrijker is dan bijvoorbeeld

• Landscheidingsdijk Leidschenveen: de

woningen, wegen of bedrijfspanden en wat er

grensdijk tussen twee waterschappen

wel mag in het groen.

is toegevoegd aan de Stedelijke Groene

6.4 Voedsel

Het verloop aan openbaarmet groen Hoofdstructuur enhectaren wordt ingericht

De gemeente wil groen duurzaam beschermen

natuurvriendelijke oevers, poelen en struiken.

1.460

Hierdoor ontstaat er een biotoop voor een

en uitbreiden zodat bijvoorbeeld groene gebieden met elkaar verbonden worden om zo de structuur te versterken. Ook willen we nieuwe natuur toevoegen. Dit lukt: we zien een stabiele toename van het aantal stadsbomen en hectaren openbaar groen per jaar, zoals weerge-

1.450

groot aantal diersoorten.

1.440

• Biologische stadsbomen: de gemeente

1.430

heeft verdere stappen gezet om zoveel

1.420

mogelijk bomen in te kopen die biologisch

1.410

zijn gekweekt. Bij elke aankoop wordt bij

1.400

meerdere leveranciers nagegaan of de

geven in figuur 30 en 31.

2

1.390

betreffende boomsoort biologisch gekweekt 1.380 2020 2021 2022 2023 2024

Voedsel speelt een belangrijke rol in een gezonde en duurzame leefomgeving. Het hangt samen met ons (sociale) leven, onze gezondheid, het klimaat, het milieu en de lokale economie. Met gezonde en duurzame keuzes houden we mens, dier en natuur gezond. Daarom zetten we ons in voor het toegankelijk maken van gezond, lokaal, duurzaam en plantaardig voedsel. Hiervoor is in 2024 met input uit de stad gewerkt aan de actualisatie van de Haagse Voedselstrategie (RIS321153). De gemeente zet in op het maken van beleid, stimuleren, faciliteren, educatie en onze voorbeeldrol goed vervullen. De ambitie voor ons eigen assortiment is binnen vijf jaar de verhouding tussen dierlijke en plantaardige eiwitten half om half. De ambitie op lange termijn is 60% plantaardige en 40% dierlijke eiwitten.

(skal) leverbaar is. Is dit niet mogelijk dan koopt de gemeente bomen met het label

Het verloop aan hectaren openbaar groen

Milieukeur. Aantal stadsbomen in ontwikkeling

Waarom heeft Den Haag een voedselstrategie?

1.460

126.000

Voedsel speelt een belangrijke rol in een gezonde en duurzame leefomgeving. Voedsel hangt

1.450

125.000

samen met ons (sociale) leven, onze gezondheid, het klimaat, het milieu en de lokale economie.

124.000

Met gezonde en duurzame keuzes houden we mens, dier en natuur gezond. De bodem, het

1.440 1.430

gemiddeld 33,4 kilo eten per persoon. De zes meest verspilde producten zijn brood, groente, fruit,

122.000

1.410 1.400

121.000

1.390

120.000

1.380

water en de luchtkwaliteit verbeteren of blijven op orde. Daarnaast verspillen Nederlanders thuis

123.000

1.420

2020

2021

2022

2023

2024

119.000

aardappelen, zuivel en vlees en vleeswaren. Daarom zetten we ons in voor het toegankelijk maken van gezond, lokaal, duurzaam en plantaardig 2020

2021

2022

2023

2024

Figuur 30: Openbaar groen in Den Haag (bron:

Figuur 31: De hoeveelheid stadsbomen (bron: Programma­

Programmarekening 2024 Gemeente Den Haag) Aantal stadsbomen in ontwikkeling

rekening 2024 Gemeente Den Haag)

126.000

voedsel. Een meer plantaardig dieet met bijvoorbeeld meer groente, noten en bonen is gezond, leidt tot schoner water, schonere lucht en een schonere bodem. En we verminderen voedselverspilling.

99

100

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

De gemeente kan bijdragen aan de voedsel-

dierlijke als plantaardige eiwitten op het

• Bij de duurzaamheidskring Zorginstellingen

transitie door duurzame vormen van voed-

klimaat en de gezondheid. Bijvoorbeeld een

stond eind 2024 de bijeenkomst in het teken

klimaatweek krijgen aandacht door vergroot

selconsumptie te stimuleren en dit voedsel

spel over de impact van voedsel en “Werelds

van voedsel. Hierbij zaten 11 zorginstellingen

vegetarisch en plantaardig aanbod in de

binnen haar eigen organisatie in te kopen.

ontbijt”. In totaal hebben 293 groepen van in

aan tafel. De onderwerpen Lokaal inkopen;

bedrijfsrestaurants.

De gemeente wil kennis en bewustwording

totaal 6.807 leerlingen veertien verschillende

Koken met de seizoenen; Verspilling

vergroten, Haagse voedselinitiatieven een

lessen over voedsel gevolgd

tegengaan; Een plantaardig menu kwamen

Verspilling van eten en drinken wordt tegen-

aan bod.

gegaan. Er is bijvoorbeeld geen vast menu meer

podium geven en via subsidies financiële steun bieden.

• 21 scholen en 26 kinderdagverblijven hebben een groentezadenpakket ontvangen. • Tijdens de Haagse Klimaatweek zijn drie

• Het stadslandbouwloket kreeg 440 vragen

• De Week zonder Vlees en Zuivel en de

in de bedrijfsrestaurants, zodat met wat er over

binnen van bewoners en initiatieven die zelf

is later in de week bijvoorbeeld soep gemaakt kan worden.

6.4.1 Resultaten in 2024

Duurzame restaurantroutes georganiseerd

voedsel willen verbouwen. Zij kregen advies

In 2024 zijn de volgende resultaten gehaald in

met thema’s vegan, zero waste en bijvangst.

over bodemkwaliteit, mogelijke subsidies,

de stad:

Per route deden drie restaurants mee, er

de weg binnen de gemeente en contact met

De gemeente houdt rekening met gezonde,

waren 74 deelnemers in totaal.

netwerken in en buiten de stad.

duurzame en sociale keuzes. Zo is er (waar mogelijk) biologisch, lokaal en Fairtrade aanbod.

• Natuur- en Milieueducatie heeft drie nieuwe

• Op de Haagse Horeca Beurs kregen diverse

lespakketten voor basisscholen en middelbare

duurzame Haagse ondernemers een plekje

De gemeente pakte ook haar voorbeeldrol met

scholen ontwikkeld over de impact van zowel

om hun zichtbaarheid te vergroten.

de volgende resultaten in 2024: • Er is sinds 2023 plantaardige melk te

6.4.2 Monitoren van de voedselstrategie

verkrijgen bij de espressobars op het stadhuis. De plantaardige melk optie werd

Na de actualisatie van de Haagse Voedselstrategie (RIS321153) wordt onderzocht

zelfs iets vaker gekozen dan koemelk in de

hoe de gemeente de voortgang kan monitoren.

cappuccino’s.

6.5 Vooruitblik Om toe te werken naar een waterrobuuste, klimaatbestendige en leefbare stad is een gerichte en intensieve inzet noodzakelijk. Dit vraagt om het actief benutten van kansen en het versterken van bestaande en nieuwe maatregelen binnen de stedelijke ontwikkeling. En om het voortzetten van bestaande en nemen van nieuwe maatregelen om de lucht en bodem verder te verschonen en Den Haag veiliger, stiller en groener te maken. 6.5.1 Klimaatadaptatie De financiële opgave voor het klimaatbestendig maken van Den Haag is aanzienlijk. In een

onderzoek van de provincie Zuid-Holland (link) wordt geschat dat tot 2050 circa €1,2 miljard

nodig is om Den Haag klimaatbestendig te

maken. Hiervan is ruim €700 miljoen nodig

voor de openbare ruimte en ruim €500 miljoen De Haagse markt. De gemeente zet in op het stimuleren van gezonde, duurzame en sociale keuzes voor voedsel.

voor investeringen op particulier terrein.

Jaarlijks betekent dit zo’n €11 miljoen voor

groene maatregelen, €17 miljoen voor grijze

maatregelen en oplopende beheerkosten van €33 miljoen euro. Voor het vergroten van de sociale weerbaarheid gaat het om enkele

miljoenen per jaar. Deze bedragen zijn vooral ter indicatie en zijn niet allemaal voor de

gemeente, maar gezien de omvang van de opgave zullen we de komende jaren naar opschaling moeten toewerken.

101

102

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

Structurele aanpak

van nieuwe stresstestkaarten en actuele

Klimaatadaptatie is een vast onderdeel van het

inzichten worden risicodialogen gevoerd. Deze

gemeentelijk beleid, echter kan de aanpak en de financiering structureler geborgd worden. We

vormen de basis voor het opstellen van uitvoeringsagenda’s, waarin keuzes worden gemaakt

onderzoeken of het mogelijk is om de

over acceptabele en onacceptabele risico’s.

vergroening en het afkoppelen van regenwater.

6.5.2 Natuur, milieu en voedsel

rioolheffing meer in te zetten voor bijvoorbeeld Ook helpt het om instrumenten als de

klimaatkansenscan vaker te gebruiken bij ruimtelijke projecten.

In dit hoofdstuk is beschreven wat er in Den Haag gedaan wordt om de leefomgeving te verbeteren, waarbij de nadruk ligt op de speerpunten luchtkwaliteit en milieu; stikstof,

Gezondheid en hitte

natuurbescherming en voedsel. De belang-

Hittestress neemt toe, vooral in wijken met veel

rijkste activiteiten zijn benoemd, maar er

steen en weinig groen. Den Haag heeft het

vinden nog veel meer activiteiten plaats, zowel

Haags Hitteplan (RIS311683) dat wordt geacti-

door de gemeente als door de bewoners, buurt-

veerd ten tijde van een hittegolf. De komende

en bewonersinitiatieven en ondernemers.

jaren zal er toegewerkt worden naar een

De gemeente blijft werken aan bestaande en

integraal hitteplan. Daarmee zal niet alleen de

nieuwe maatregelen en we willen nog beter

samenwerking tussen zorg, welzijn en buurtor-

kunnen vertellen welke resultaten dit heeft

ganisaties verbeteren zodat we de kwetsbare

opgeleverd voor het klimaat, de gezondheid en

groepen sneller worden bereikt tijdens hitte-

de natuur. In deze Klimaatrapportage kunnen

golven, maar kunnen we ook als stad beter

we alleen een beknopt overzicht geven. Daarom

bestand zijn tegen hittegolven. In 2025 wordt er

maken we ook per onderwerp op een meer

begonnen met de Startnotitie Hitte met als doel

uitgebreide manier plannen en verslagen, zoals

het bij elkaar brengen van wat de gemeente al

bijvoorbeeld voor luchtkwaliteit (voortgangs-

doet in plannen en projecten op het thema hitte

rapportage luchtkwaliteit), geluid (actieplan

en het in beeld te brengen waar hitte-

geluid), natuur, stikstof en voedsel.

gerelateerde maatregelen geïntegreerd zouden kunnen worden in lopende programma’s van de gemeente. Voortbouwen op bestaande initiatieven Bestaande programma’s zoals subsidies en Operatie Steenbreek worden voortgezet en waar nodig uitgebreid. De ‘Wegwijzer Den Haag Klimaatbestendig’ wordt verder ontwikkeld en biedt concrete richtlijnen voor klimaatadaptatie in de openbare ruimte en bij gebouwen. Samenwerken Samenwerking met bewoners, maatschappelijke partners en experts is cruciaal. Met behulp

103

104

De Haagse Klimaatrapportage

< INHOUD

DEEL II: Samen met de stad Een klimaatneutrale stad bereiken we alleen

het Climate City Contract. Het Climate City

ineenslaan. Het is belangrijk dat alle bewoners,