RIS322657 Bijlage Nota Cultuureducatie en Cultuurparticipatie

↑

31

De inzet van kunstprofessionals en kunstvakdocenten draagt ook bij aan het verminderen van de werkdruk van de bevoegde

2.3

PRIMAIR ONDERWIJS (4 - 12 JAAR)

leerkrachten in het onderwijs. Dit geldt met name in het primair onderwijs waar kunstprofessionals in en na schooltijd (verlengde schooldag) lessen verzorgen. Andersom Den Haag – een initiatief van Haagse schoolbesturen – ondersteunt basisscholen in de regio Den Haag bij het vinden van externe, vakbekwame professionals die voor de klas staan. Leerkrachten en kunstprofessionals versterken elkaar bij het geven van betekenisvol cultuuronderwijs. Studenten van de pabo worden opgeleid om onder andere het vak kunstzinnige oriëntatie te geven. Daarnaast is cultuureducatie onderdeel van het curriculum van pabo’s en een aantal andere docentenopleidingen die in Den Haag en in de regio zijn gevestigd, wat bijdraagt aan de persoonlijke ontwikkeling van de studenten.

(Voortgezet) speciaal onderwijs De afgelopen jaren is er steeds meer ontwikkeling in kennis en kunde op het gebied van cultuureducatie voor het (voortgezet) speciaal onderwijs. Ook zijn er meer instellingen die aanbod ontwikkelen voor de diverse clusters en boeken veel scholen hun activiteiten via Vonk. In 2016 werden 2.000 unieke leerlingen binnen het (voorgezet) speciaal onderwijs bereikt en 3.600 bezoeken geregistreerd. Die aantallen stegen de afgelopen jaren, naar 4.000 unieke leerlingen en 6.500 bezoeken in 2024. In 2025 waren er in het (voortgezet) speciaal onderwijs dertien icc’ers werkzaam en hadden zeven van de vijftien scholen een cultuurplan.14

↑

32

14 Cijfers afkomstig van CultuurSchakel.

2.3

PRIMAIR ONDERWIJS (4 - 12 JAAR)

Wat kan beter?

leveren. Daarvoor zijn goede (bij)scholing, intervisies, inspiratie en inspirerende voorbeelden noodzakelijk.

Tegelijkertijd liggen er nog veel uitdagingen voor het primair onderwijs, mede als gevolg van de hoge werkdruk, een toenemend

Basisscholen hebben (na de coronaperiode) financiële middelen

lerarentekort en een primaire focus op de basisvaardigheden

van het Nationaal Programma Onderwijs (NPO) ontvangen,

(waaronder taal en rekenen). Dit maakt de plek van cultuur-

die deels zijn ingezet voor het aantrekken van externe kunst-

onderwijs kwetsbaar en mede afhankelijk van (individuele)

professionals en kunstvakdocenten voor culturele activiteiten.

beleidskeuzes van scholen.

Dit steunpakket loopt echter in 2025 af. Dat maakt dat de continuïteit en kwaliteit van het cultuuronderwijs in veel gevallen

Naast het nijpende lerarentekort15 zijn er ook te weinig kunst-

afhankelijk is van tijdelijke financiële ruimte. Voor scholen met

vakdocenten die structureel worden ingezet en veel leraren zijn

een positieve onderwijsachterstandsscore biedt de Rijksregeling

onvoldoende toegerust om betekenisvol cultuuronderwijs te

School en Omgeving mogelijkheden om (een deel) van de kosten

verzorgen. Ook omdat niet alle nieuwe leerkrachten de waarde

op te vangen.16 Daarnaast kunnen scholen cultuureducatie

hiervan binnen hun opleiding als vanzelfsprekend meekrijgen.

financieren vanuit de lumpsum, maar zij maken op dit punt ieder

Ook culturele instellingen geven aan dat er – in lijn met de

een eigen afweging. Slechts een derde van de scholen financiert

brede lerarentekorten binnen het onderwijs – een tekort aan

kunstvakdocenten of kunstprofessionals structureel vanuit het

kunst­vakdocenten is. Steeds vaker werken zij samen met kunst­

schoolbudget.17 De kwaliteit van de cultuureducatie is daarmee

professionals zonder lesbevoegdheid, die uitvoeriger getraind en

afhankelijk van het (financieel) beleid van de school en de afstem-

begeleid moeten worden.

ming tussen de directeur en icc’er.

Voor kunstprofessionals die niet verbonden zijn aan een specifieke

(Voortgezet) speciaal onderwijs

school, is de didactische en pedagogische context vaak complex.

Zoals hierboven vermeld heeft een aantal instellingen (met

De verschillen tussen de scholen en tussen de leerlingen zijn vaak

name de instellingen die cultuureducatie als kerntaak hebben)

groot. Daarbij hebben de kunstprofessionals beperkt zicht op het

de afgelopen jaren specifiek aanbod op maat ontwikkeld voor

reilen en zeilen binnen de school, wat het lastiger maakt om direct

het (voortgezet) speciaal onderwijs. Dat maatwerk willen wij de

een constructieve leeromgeving te creëren. In vaste dienst of niet,

komende periode graag verder uitbreiden.

kunstvakdocenten en kunstprofessionals moeten voortdurend kunnen schakelen, weerbaar en flexibel zijn en maatwerk kunnen

↑

33

15 Gemeente Den Haag (online geraadpleegd: april 2025). ‘Lerarentekort: wat doet de gemeente?’.

16 Dienst Uitvoering Subsidies aan Instellingen (online geraadpleegd: april 2025). ‘School en omgeving 2025-2028’. 17 LKCA (online geraadpleegd: april 2025). ‘Steeds meer scholen kiezen voor een vakdocent. Maar die wordt vaak wel extern ingehuurd’.

2.3

PRIMAIR ONDERWIJS (4 - 12 JAAR)

Waar willen we naartoe?

Om deze ambities voor 2033 te realiseren, willen we in de beleidsperiode 2025-2028 het volgende bereiken:

Ambitie 2033: Kunst en cultuur én taal en rekenen In 2033 staan het belang en de meerwaarde van cultuuronderwijs voor kinderen en jongeren niet meer ter discussie. Het krijgt dezelfde aandacht in het onderwijscurriculum en is van eenzelfde vanzelf­ sprekendheid en urgentie als leren lezen, schrijven, rekenen en bewegen. Mede doordat een groter deel van het curriculum­– inclusief dat van School en Omgeving – op het brede spectrum van kunst en cultuur is gericht, komen meer kinderen en jongeren in Den Haag hiermee in aanraking.18

Het stimuleren van een steviger positie van cultuureducatie in het primair onderwijs. ► We investeren via het MJB 2025-2028 meerjarig in cultuureducatie in het primair onderwijs. ► Vanaf 2027 voeren we een nieuwe subsidiesystematiek in voor cultuureducatie, waarbij scholen niet langer een vast bedrag per leerling ontvangen, maar minimaal één culturele activiteit per leerling per schooljaar dienen in te kopen. Deze aanpak biedt scholen meer inhoudelijke en financiële ruimte. In 2026 informeren we alle scholen in het primair en voortgezet onderwijs over de nieuwe systematiek en de bijbehorende voorwaarden. ► We dragen bij aan de landelijke matchingsregeling (50% vanuit het Rijk, 50% vanuit de gemeente) voor

Ambitie 2033: Versterking cultuuronderwijs binnen het primair onderwijs

Cultuureducatie met Kwaliteit 4 (CmK4) voor de

Cultuuronderwijs moet stevig worden geborgd in het curriculum van het primair onderwijs, met ruimte voor maatwerk voor het (voortgezet) speciaal onderwijs. Actief (financieel) stimuleringsbeleid en samenwerking met het onderwijs zijn nodig om dit te realiseren.19

het Rijk voor het behoud van de CmK-middelen na 2028 en

periode 2025-2028. We blijven een lobby voeren richting het belang van structurele gelden. CmK is noodzakelijk om scholen perspectief te bieden op financiële ruimte voor onder meer de inzet van kunstvakdocenten en kunst­professionals, duurzame samenwerking met de culturele sector en deskundigheids­bevordering voor vakintegratie. ► We blijven investeren in de korting van scholen op busvervoer naar culturele activiteiten uit het Vonk-aanbod. ► In de periode 2025-2028 stimuleren we scholen actief om

↑

34

18 Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (online geraadpleegd: april 2025). ‘School & Omgeving’. 19 De ambitie is breder dan dit en beslaat ook het vmbo. Voor cultuureducatie in het vmbo verwijzen we naar hoofdstuk 2.4 Voortgezet onderwijs (12 - 18 jaar).

cultuureducatie te bekostigen uit de lumpsum en de regeling School en Omgeving als alternatief voor wegvallende

2.3

PRIMAIR ONDERWIJS (4 - 12 JAAR)

projectbudgetten. Doel is dat zoveel mogelijk scholen cultuur-

stimuleren om kunstprofessionals en kunstvakdocenten bij

educatie (mede) financieren vanuit deze bronnen.

het onderwijs te betrekken.

► Met CultuurSchakel, de culturele aanbieders en Bibliotheek Den Haag investeren we in een structurele dialoog met de

Specifiek voor het (voortgezet) speciaal onderwijs:

lerarenopleidingen in de stad om de plek van cultuureducatie

► We blijven investeren in maatwerk voor het (voortgezet)

in hun studieaanbod verder te borgen. ► In de periode 2025-2028 vergroot CultuurSchakel door middel

speciaal onderwijs, onder meer door de cofinanciering van CmK4 voor de periode 2025-2028 (CultuurSchakel is

van (na)scholing en deskundigheidsbevordering de expertise

penvoerder). Daarin wordt met het programma KunstTreffers

van culturele organisaties gericht op actuele ontwikkelingen

(een samenwerkingsvorm tussen het primair onderwijs en

en (maatschappelijke) thema’s binnen het cultuuronderwijs

het culturele veld op basis van co-creatie) extra aandacht

en aansluitend op de wensen en behoeften van kunstvak-

besteed aan de aansluiting bij het (voortgezet) speciaal

docenten, kunstprofessionals en icc’ers. Doel is dat uiterlijk

onderwijs.

eind 2028 minimaal 25-30 culturele instellingen hebben deelgenomen aan bijeenkomsten of trainingen. ► Cultuureducatie kan bijdragen aan het tegengaan van het lerarentekort (primair onderwijs). We blijven scholen

Het continueren van ondersteuning en advies aan scholen en culturele instellingen, en opleiding en (bij)scholing van leerkrachten, kunstvakdocenten en kunstprofessionals. ► Door CultuurSchakel vanaf 2025 met een begrotingssubsidie te financieren, is de positie van de systeeminstelling verstevigd­. We vragen CultuurSchakel om zich de komende jaren op de volgende taken te richten: • Er naartoe te werken dat minimaal 75% van de scholen in 2028 een icc’er en een plan voor cultuureducatie heeft en naast Vonk aanvullende activiteiten organiseert op het gebied van actieve cultuureducatie. De structurele inzet van de cultuurcoaches primair onderwijs van CultuurSchakel is daarbij noodzakelijk. • Continuering van ondersteuning, advies, opleiding en scholing van scholen, leerkrachten, kunstvakdocenten,

↑

35

kunstprofessionals en culturele instellingen.

2.3

PRIMAIR ONDERWIJS (4 - 12 JAAR)

• Continuering van de samenwerking tussen het primair onderwijs, (voortgezet) speciaal onderwijs, culturele instellingen en CultuurSchakel. Waarbij het streven is om culturele instellingen die dit willen en kunnen aanvullend aanbod – naast het bestaande activiteitenaanbod – te laten maken voor het (voortgezet) speciaal onderwijs, bijvoorbeeld via KunstTreffers.

Specifiek voor het (voortgezet) speciaal onderwijs: ► In de periode 2025-2028 stimuleert CultuurSchakel op het gebied van cultuureducatie in het (voortgezet) speciaal onderwijs kennisdeling, uitwisseling van goede praktijkvoorbeelden en samenwerking tussen scholen en culturele instellingen door middel van KunstTreffers. CultuurSchakel organiseert één keer per twee jaar een themabijeenkomst en geeft trainingen aan culturele instellingen. ► Om ervoor te zorgen dat meer kunstprofessionals zijn toegerust om in het (voortgezet) speciaal onderwijs te werken, verwijzen wij hen in de periode 2025-2028 actief naar de cursus ‘Voor de klas in het speciaal onderwijs’ van CultuurSchakel. Doel is dat jaarlijks minimaal tien kunstprofessionals deze cursus volgen en dat minimaal 80% van de deelnemers aangeeft zich na afloop beter voorbereid te voelen op het lesgeven in het (voortgezet) speciaal onderwijs.

↑

36

2.4 VOORTGEZET ONDERWIJS (12 - 18 JAAR) Wat is er al bereikt? Met de 'Nota Cultuureducatie 2021' investeerden we tijdens de beleidsperiode 2021-2024 in een betere aansluiting tussen het cultuureducatieaanbod en het voortgezet onderwijs, met specifieke aandacht voor het vmbo en het praktijkonderwijs. Dit heeft geresulteerd in gerichter aanbod, dat meer rekening houdt met de grote diversiteit aan leerlingen. Ook de inzet van CultuurSchakel op leerlingparticipatie heeft hieraan bijgedragen. We stimuleren de scholen voor voortgezet onderwijs om met hun leerlingen de Haagse culturele instellingen te bezoeken en actief en passief cultureel aanbod de school in te halen. Dat doen we door (voorheen voor de eerste twee leerjaren en) sinds 2022 voor de eerste drie leerjaren € 5 subsidie per leerling beschikbaar te stellen voor cultuureducatie (matchingsregeling). Voorwaarde om in aanmerking te komen voor de subsidie is dat de school gebruikmaakt van de landelijke Cultuurkaart van CJP. De meeste scholen doen dit ook: in 2024 gold dit voor 41 (van de 52) Haagse middelbare scholen. Wanneer de school per leerling € 11,50 op de Cultuurkaart stort, komt hier € 5,75 van het Rijk bij en € 5 van de gemeente, waardoor er per leerling € 22,25 beschikbaar is. Dit budget kan worden ingezet voor activiteiten voor de hele klas, puttend uit het aanbod in Expeditie C. Daarnaast kunnen de

↑

37

2.4

VOORTGEZET ONDERWIJS (12 - 18 JAAR)

scholen cultuureducatie financieren vanuit de lumpsum, met als

het praktijkonderwijs komt. Het Fonds voor Cultuurparticipatie

voordeel dat ze ook ander aanbod kunnen kiezen of ontwikkelen.20

is in 2025 een regeling gestart voor cultuureducatie in het vmbo, voorgezet speciaal onderwijs en praktijkonderwijs, waardoor

Het verheugt ons dat ook alle leerlingen in de bovenbouw van het

culturele instellingen samen met de scholen cultuureducatie-

vmbo sinds 2023 verplicht deelnemen aan culturele activiteiten

projecten kunnen realiseren en verbindingen tussen culturele

binnen het examenprogramma voor de kunstvakken. Alleen wordt

organisaties en het onderwijs gestimuleerd worden.

hierbij niet voorgeschreven hoeveel uren de scholen aan kunst- en cultuuronderwijs zouden moeten besteden en hoe ze deze uren dienen in te vullen. De nu toegestane eigen invulling is zowel een

Wat kan beter?

kracht als een kwetsbaarheid voor de kwaliteit en borging van cultuuronderwijs in het curriculum van het vmbo.

Net als in het primair onderwijs zien ook docenten en schoolleiders in het voortgezet onderwijs dat de belevingswereld van

Praktijkonderwijs

de leerlingen, door de elkaar snel opvolgende veranderingen in

Er zijn steeds meer praktijkscholen waar de lessen kunst en

de samenleving, voortdurend in ontwikkeling is. Cultuureducatie

cultuur stevig zijn ingebed in het curriculum. Daarnaast biedt

gaat zeker mee met haar tijd, maar toch constateren de docenten

CultuurSchakel met het programma KunstTreffers, gefinancierd

en schoolleiders dat het aanbod niet altijd goed aansluit. Daarbij

vanuit CmK4, de mogelijkheid voor scholen en culturele instel-

is de leerlingenpopulatie – zeker in een stad als Den Haag – zeer

lingen om duurzame relaties op te bouwen en specifiek maatwerk

divers. Soms zijn de lessen of activiteiten voor leerlingen in het

te ontwikkelen voor de leerlingen. Vanuit de behoefte of vraag

voortgezet onderwijs minder relevant of herkenbaar en daardoor

van de school wordt meegedacht over de keuze voor een culturele instelling die samen met de school een programma ontwikkelt. Deze vorm van co-creatie kan helpen om cultuuronderwijs een vast onderdeel van het curriculum te laten worden en om doelgericht aandacht te besteden aan bepaalde thema’s en vraagstukken. Positief is ook dat er naast de (financiële) inzet vanuit de gemeente ook landelijk meer aandacht voor cultuureducatie in

↑

38

20 LKCA (online geraadpleegd: april 2025). ‘Financiering cultuureducatie uit lumpsum’.

2.4

VOORTGEZET ONDERWIJS (12 - 18 JAAR)

kan er weerstand ontstaan. Thema’s als diversiteit, seksualiteit

bekostigen. Belangrijk daarbij is dat meer scholen zich realiseren

of maatschappelijke taboes roepen heftige reacties op; leerlingen

dat de lumpsumfinanciering van het onderwijs ook ruimte voor

lopen weg of vertonen ander recalcitrant gedrag. Daarnaast kan

cultuureducatie biedt.

ouderbetrokkenheid medebepalend zijn voor de keuzes uit het aanbod. Scholen worstelen soms met het agenderen hiervan,

Het wegvallen van bovengenoemde projectgelden zorgt ervoor

omdat de tijd, aandacht en expertise om het gesprek hierover te

dat externe kunstprofessionals en kunstvakdocenten minder

voeren niet altijd beschikbaar zijn. Ook voor culturele instellingen

snel door scholen worden ingeschakeld. Daarnaast vormt de

is het soms een uitdaging om tot een volledig passend programma

Wet Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties (DBA) voor hen

te komen én daarbij kunstvakdocenten of kunst­professionals als

een belemmering, omdat nog onduidelijk is in hoeverre externen

rolmodellen in te zetten. Behoeften van leerlingen en scholen

mogen worden ingezet in het onderwijs.

lopen uiteen en gevoelige thema’s roepen soms (te) grote emoties op, die afleiden van de ervaring en nabespreking. Om deze

Niet alle activiteiten van culturele instellingen zijn opgenomen

uitdagingen het hoofd te bieden, worden in samenwerking met

in Expeditie C: soms werken scholen direct samen met culturele

CultuurSchakel gesprekken gevoerd met de culturele sector en het

instellingen en ontwikkelen unieke projecten, buiten Expeditie

primair en voortgezet onderwijs en het mbo.

C om. Ook activiteiten buiten Den Haag vallen niet onder Expeditie C. Daarnaast is Expeditie C voornamelijk gericht op

Waar in het praktijkonderwijs eenvoudiger kunstprofessionals en

receptief aanbod.

kunstvakdocenten kunnen worden ingezet, is dit in het vakgericht voortgezet onderwijs lastiger, omdat daar sprake is van losse

Vmbo en praktijkonderwijs

lessen van 45 tot zestig minuten, gegeven door verschillende

De borging van cultuureducatie in het curriculum van de scholen

docenten, die volgens een vast rooster en per vak zijn ingedeeld.

voor vmbo en het praktijkonderwijs is op de ene school goed en kan op de andere school vele malen beter. Scholen staan voor veel

↑

39

Het lerarentekort heeft ook een negatief effect op cultuureducatie,

uitdagingen en leggen daardoor soms andere accenten. Bij het

omdat het inhuren van vervangende docenten vaak duurder is

inrichten van een lesrooster moet er tijd vrij gemaakt worden

(hoge tarieven). Een deel van de scholen bekostigt cultuureducatie

voor kunst en cultuur en dit is een keuze die op schoolniveau

vanuit incidentele middelen en juist die staan onder druk. Zoals

gemaakt wordt, omdat het aantal uren hiervoor niet wettelijk is

de NPO-regeling die dit jaar afloopt en de gelden voor School

voorgeschreven. Het lesrooster wordt in overleg met de mede­

en Omgeving die door de Rijksoverheid worden gekort. Scholen

zeggenschapsraad, docenten en schoolleiding opgesteld. Binnen

moeten strategischere keuzes maken over welke expertise ze bij

die driehoek zou cultuureducatie een steviger plek moet krijgen.

het onderwijs betrekken, met wie ze samenwerken en hoe ze dat

2.4

VOORTGEZET ONDERWIJS (12 - 18 JAAR)

Verder is het huidige cultuureducatieaanbod in Den Haag

Waar willen we naartoe?

nog niet altijd goed toegesneden op het praktijkonderwijs en vraagt soms om (digitale) vaardigheden die de leerlingen van praktijkscholen niet bezitten. Daarnaast is de financiering voor de in Expeditie C opgenomen culturele activiteiten voornamelijk gericht op receptieve cultuureducatie, terwijl de behoefte van de leerlingen in het vmbo en praktijkonderwijs veelal ligt bij actieve cultuureducatie.

Internationale schakelklassen Den Haag kent diverse internationale schakelklassen. Het gaat hierbij om honderden leerlingen, die de taal niet machtig zijn en soms onbekend zijn met onze cultuur. Deze vorm van onderwijs vraagt dan ook om maatwerk en om specifieke expertise op het gebied van cultuureducatie. Niet iedere aanbieder heeft die expertise in huis.

Ambitie 2033: Versterking cultuureducatie, juist ook binnen het vmbo en praktijkonderwijs In 2033 is de verbinding tussen het brede voortgezet onderwijs en het Haagse culturele veld structureel en vanzelfsprekend geworden, zodat kunst en cultuur verankerd zijn in het leven van alle Haagse jongeren. Cultuuronderwijs moet niet alleen stevig geborgd worden in het curriculum van het primair onderwijs en de havo of het vwo, maar juist ook in het praktijkonderwijs en vmbo. Omdat het aantal uren voor kunstvakken in bijvoorbeeld het (v)mbo niet wettelijk is voorgeschreven, hebben leerlingen en studenten minder tijd en mogelijkheid om hun culturele bewustzijn te ontwikkelen, hun talenten te ontplooien, de eigen culturele geschiedenis te ontdekken en de rijkdom van het Haagse culturele veld te leren kennen en beleven. Actief (financieel) stimuleringsbeleid en samenwerking met het onderwijs zijn nodig om dit te realiseren.

Om deze ambitie voor 2033 te realiseren, willen we in de beleidsperiode 2025-2028 het volgende bereiken:

↑

40

2.4

VOORTGEZET ONDERWIJS (12 - 18 JAAR)

We zetten in op kwalitatief goed cultuuronderwijs en ondersteunen scholen bij een betere borging van cultuureducatie in het curriculum, met name in het vmbo en praktijkonderwijs. ► We investeren via het MJB 2025-2028 meerjarig in cultuureducatie in het voortgezet onderwijs. ► Uiterlijk in 2028 nemen minimaal 40 Haagse scholen voor voortgezet onderwijs deel aan de CJP Cultuurkaart. Om dit

buiten Expeditie C. In de periode 2025-2028 heeft dit onze aandacht en verkennen we scenario’s voor het subsidiëren van actieve cultuureducatie. ► Daarnaast roepen we culturele instellingen op om ten behoeve van de ‘maatschappelijke diensttijd’ binnen het voortgezet onderwijs meer plekken beschikbaar te stellen om leerlingen actief kennis te laten maken met de professionele wereld van kunst en cultuur.

te realiseren, investeren we jaarlijks € 5 per leerling via de schooljaar minimaal 75% van de leerlingen in het voortgezet

Meer maatwerk per school (inclusief praktijkonderwijs) en meer passend aanbod gericht op actieve cultuureducatie.

onderwijs via de CJP Cultuurkaart deelneemt aan ten minste

► CultuurSchakel continueert, gefinancierd vanuit CmK4, de

matchingregeling. Doel is dat in de periode 2025-2028 in elk

één culturele (doe-)activiteit per jaar. ► CultuurSchakel continueert de inzet van de cultuurcoach

41

wordt in kwalitatief goed cultuuronderwijs en maatwerk.

voortgezet onderwijs en de coördinatie en uitvoering van

Dit betreft met name actief aanbod. Daarbij is er extra

Expeditie C.

aandacht voor aansluiting bij het vmbo en praktijkonderwijs.

► Vanaf 2027 voeren we een nieuwe subsidiesystematiek in

► In de periode 2025-2028 stimuleren we actief de betrokken-

voor cultuureducatie, waarbij scholen niet langer een vast

heid van leerlingen bij cultuureducatie door als subsidievoor-

bedrag per leerling ontvangen, maar minimaal één culturele

waarde in het MJB 2025-2028 op te nemen dat instellingen

activiteit per leerling per schooljaar dienen in te kopen.

in hun programma’s aantoonbaar rekening moeten houden

Deze aanpak biedt scholen meer inhoudelijke en financiële

met de stem en belevingswereld van kinderen en jongeren.

ruimte. In 2026 informeren we alle scholen in het primair

Er kan gebruikgemaakt worden van de evaluatietool van

en voortgezet onderwijs over de nieuwe systematiek en de

CultuurSchakel of een vergelijkbaar instrument om de

bijbehorende voorwaarden.

betrokken­heid van leerlingen te meten.

► Expeditie C is vooral gericht op receptieve cultuureducatie en

↑

KunstTreffers Voortgezet Onderwijs, waardoor geïnvesteerd

► Daarnaast onderzoeken we in 2025 samen met

bevat met name aanbod van MJB-instellingen. Met de wijzi-

CultuurSchakel de haalbaarheid van een Haagse jongeren­

ging van de subsidieregeling komt daar voorlopig (vanwege

raad voor cultuureducatie en -participatie. We streven

onder meer het kwaliteitskeurmerk) nog geen verandering

ernaar deze raad uiterlijk begin 2026 op te richten, met een

in. We realiseren ons dat de subsidie daardoor in mindere

adviesfunctie richting culturele instellingen.

mate ruimte geeft voor actieve cultuureducatieprogramma’s

2.4

VOORTGEZET ONDERWIJS (12 - 18 JAAR)

► In aansluiting op de ‘Nota Inclusief Samenleven: allemaal anders, iedereen Haags’ werken we in de periode 2025-2028 aan het bespreekbaar maken van gevoelige maatschappelijke thema’s binnen cultuureducatie in het primair onderwijs, voortgezet onderwijs en mbo.21 Jaarlijks organiseren we in samenwerking met het cultuur- en onderwijsveld minimaal één thematische werksessie of dialoogbijeenkomst met onderwijsprofessionals en culturele aanbieders, gericht op het ontwikkelen en delen van methodieken en werkvormen die aansluiten bij een inclusieve benadering van cultuur­ educatie. CultuurSchakel heeft hierin een coördinerende rol. ► Binnen CmK4 wordt door CultuurSchakel meer nadruk gelegd op deskundigheidsbevordering voor culturele instellingen op het gebied van het praktijkonderwijs en vmbo, zodat zij hun aanbod beter kunnen laten aansluiten op de behoefte van de leerlingen. ► In samenwerking met CultuurSchakel monitoren we deze aansluiting jaarlijks. We zorgen in de periode 2025-2028 voor evaluatiemomenten, zodat bijsturing kan plaatsvinden wanneer blijkt dat specifieke vaardigheden, zoals digitale vaardigheden, onvoldoende aanwezig zijn bij de doelgroep. ► In de periode 2025-2028 roepen we culturele instellingen op om binnen hun organisatie stageplekken voor praktijk­ onderwijsleerlingen te onderzoeken.

↑

42

21 Gemeente Den Haag (2025). ‘Nota Inclusief Samenleven: allemaal anders, iedereen Haags’ (RIS318932).

2.5 MBO (16+) Wat is er al bereikt? De samenwerking tussen culturele instellingen en de mboopleidingen die aansluiten bij de disciplines van deze organisaties (Dutch Academy of Performing Arts, opleiding fashion designer bij ROC Mondriaan) verloopt goed. Bovendien hebben diverse opleidingen voorzieningen voor culturele activiteiten in huis (zoals een voor theater en film geschikte zaal). Idealiter ontstaan er te zijner tijd ook andere manieren van samenwerken tussen onderwijs en de culturele sector, met bijvoorbeeld dans-, muziek- of theateraanbod buiten de lestijden. Bij ROC Mondriaan maken inmiddels vijftien van de vijfentwintig opleidingen actief gebruik van het cultuurbudget op de MBO Cultuurkaart. De pilot is een impuls geweest voor de inzet van kunst en cultuur in het mbo en het ontwikkelen van meer passend aanbod voor het mbo door culturele aanbieders.

Wat kan beter? Cultuureducatie in het mbo is nog in opbouw. Waar (bijna) alle kinderen en jongeren gedurende de basisschool en middelbare school in aanraking komen met cultuur, heeft cultuureducatie nog geen vaste plek in de curricula van mbo- en hbo-opleidingen (met

↑

43

uitzondering van de pabo). De culturele bagage en achtergronden van studenten die op de opleidingen starten, verschillen onderling

2.5

MBO (16+)

sterk. Sommigen hebben (ondanks de inzet op cultuureducatie

Daarnaast verloopt de samenwerking tussen de scholen en cultu-

in het primair en voortgezet onderwijs) bijna geen ervaring met

rele aanbieders niet altijd even soepel, omdat niet altijd duidelijk

kunst en cultuur.

is wie binnen de school de juiste contactpersoon is. Ook kijken de meeste scholen voor activiteiten naar het aanbod op de

De ervaringen met cultuureducatie op school worden niet

CJP-website (en niet op de websites van de culturele aanbieders

altijd als inspirerend ervaren. De activiteiten (grotendeels bij de

en CultuurSchakel) of putten zij uit een beperkt eigen netwerk.

culturele instellingen in huis) vinden in de meeste gevallen ad hoc

Het is daarom belangrijk om verder te werken aan een goede

plaats en er ligt niet altijd een doordachte onderwijsvisie aan ten

relatie tussen de scholen en de culturele aanbieders en onderling

grondslag. De uitvoering loopt nog wel eens stuk op praktische

meer kennis te delen.

zaken, waaronder tijdgebrek, en het curriculum biedt niet altijd ruimte voor een bezoek buiten de school.

Uit de gesprekken met ROC Mondriaan blijkt dat nog niet voor alle docenten duidelijk is hoe het budget voor de MBO Cultuurkaart

Daarnaast is cultuureducatie bij de mbo-opleidingen voor

kan worden aangevraagd. Daarnaast kan gebrek aan tijd bij de

pedagogisch medewerkers en bij sommige docentenopleidingen

docenten en in het rooster een belemmering zijn. Gezien het

nog geen vast onderdeel van het curriculum. Veel van deze

breed geschakeerde studentenbestand is het belangrijk om bij

opleidingen worden geconfronteerd met bezuinigingen en een

cultuureducatie maatwerk te bieden en aan te sluiten bij de

personeelstekort waardoor cultuureducatie (gezien de uitda-

thema’s die in een klas leven. Dit vraagt om blijvende aandacht

gingen waar het onderwijs en de lerarenopleidingen voor staan)

en ondersteuning, waarbij een nauwe samenwerking tussen

naar verwachting niet de prioriteit krijgt die nodig is.

de opleidingen, CultuurSchakel en de culturele sector een voorwaarde is.

Cultuureducatie in het mbo kent een aantal voorwaarden: (1) draagvlak van de directie van de school, (2) middelen, zoals ruimte, tijd, personeel, financiën, en (3) er moet een inhoudelijke overtuiging zijn van de meerwaarde. Het verschilt per school of opleiding of het belang van cultuureducatie voldoende wordt onderkend. Dit gebeurt logischerwijs vooral bij opleidingen waarin cultuur een meer prominente rol kan hebben in de uitoefening van het uiteindelijke beroep, zoals opleidingen op

↑

44

het gebied van zorg en welzijn, toerisme en kinderopvang.

2.5

MBO (16+)

Waar willen we naartoe?

Om deze ambitie voor 2033 te realiseren, willen we in de beleidsperiode 2025-2028 het volgende bereiken:

Ambitie 2033: Versterking cultuureducatie, juist ook binnen het mbo In 2033 is de verbinding tussen het mbo en het Haagse culturele veld structureel en vanzelfsprekend geworden, zodat kunst en cultuur verankerd zijn in het leven van alle Haagse jongeren. Cultuuronderwijs moet niet alleen stevig geborgd worden in het curriculum van het primair onderwijs en de havo of het vwo, maar juist ook in het mbo. Omdat het aantal uren voor kunstvakken in bijvoorbeeld het mbo niet wettelijk is voorgeschreven, hebben leerlingen en studenten minder tijd en mogelijkheid om hun culturele bewustzijn te ontwikkelen, hun talenten te ontplooien, de eigen culturele geschiedenis te ontdekken en de rijkdom van het Haagse culturele veld te leren kennen en beleven. Actief (financieel) stimuleringsbeleid en samenwerking met het onderwijs zijn nodig om dit te realiseren.

Meer ondersteuning (intern en extern) voor het mbo bij het opstellen van beleid en het maken van keuzes uit het aanbod. ► We investeren via het MJB 2025-2028 meerjarig in cultuureducatie in het mbo. ► De komende periode blijft ROC Mondriaan investeren in de MBO Cultuurkaart. Daarnaast wordt samen met CultuurSchakel ingezet op een verbeterde interne en externe communicatie en organisatie om het gebruik van de kaart te optimaliseren en cultuureducatie een stevige plek te geven in het curriculum. ► Vanaf 2025 investeert de gemeente in meer uren voor de cultuurcoach mbo bij CultuurSchakel waardoor het contact tussen het culturele veld en het ROC Mondriaan kan worden versterkt. Doel is dat in de periode 2025-2028 ten minste 50% van de mbo-scholen in Den Haag actief samenwerkt met culturele instellingen voor cultuureducatie. ► In de periode 2025-2028 stimuleren we het onderwijs om

↑

45

Ambitie 2033: Curriculum vakopleidingen en vakleerkrachten

cultuureducatie (verder) te integreren in het curriculum

In 2033 is cultuuronderwijs een belangrijke pijler in de lespraktijk van iedere leerkracht en docent. Kunst en cultuur in het hart van het onderwijs begint bij het opnemen of verstevigen van cultuuronderwijs in het curriculum van de pabo’s en docentenopleidingen. De komende jaren gaan we hierover dan ook met deze opleidingen in gesprek.

medewerkers en coaches, leraarondersteuners en onderwijs­

van mbo- en hbo-opleidingen (voor docenten, pedagogisch assistenten). We blijven in gesprek met onderwijs­instellingen om cultuureducatie structureel te verankeren in hun opleidings­trajecten, met als doel dat cultuureducatie eind 2028 onderdeel is van diverse mbo- en hbo-opleidingen.

2.5

MBO (16+)

Meer afstemming tussen mbo, culturele aanbieders en studenten, zodat meer aanbod beter aansluit bij wensen en behoeften. ► In nauwe samenwerking met het ROC Mondriaan, CultuurSchakel en het culturele veld zetten we stevig in op nog betere afstemming tussen de behoefte van het onderwijs en het benodigde maatwerk vanuit het culturele veld. Studenten hebben hierbij een belangrijke stem. Hiertoe wordt minimaal één keer per jaar een afstemmingsoverleg georganiseerd.

↑

46

Interview

Anu Soerjoesing 16 jaar

Is leerling van Gymnasium Haganum en won met haar gedicht ‘Ik weet’ de verkiezing tot Jonge Stadsdichter van Den Haag 2025, samen met Govert van de Velde.

‘Je wordt uitgedaagd, tot nadenken aangezet en geprikkeld om jezelf te uiten’

↑

47

“Een echt eurekamomentje! Dat was de introductieles spoken word en storytelling die we in de tweede klas kregen van Jörgen Gario, een docent van Huis van Gedichten. De combinatie schrijven en performance sprak mij meteen enorm aan. Helaas kon ik door te veel inschrijvingen niet meedoen met de hele workshopreeks, maar de vonk was overgesprongen. Van jongs af aan ben ik geïnteresseerd in kunst en cultuur. Thuis hingen er veel schilderijen van mijn opa, een Surinaamse kunstenaar en activist, ik ging op mijn vierde op ballet en op mijn Hindoebasisschool hadden we elke week muzieklessen, leerden we over Hindoestaanse mythes en deden we Bollywood-dansjes op feestjes. Maar pas op mijn huidige school ontdekte ik hoe belangrijk woorden zijn en hoeveel je ermee kunt laten zien. Door de essays over boeken en andere onderwerpen die we voor Nederlands en Engels

schreven en dus door die ene workshoples.” “Voor de grap begon ik gedichtjes te schrijven. Maar ik liet ze nooit aan iemand lezen, want ik dacht dat ik niet goed genoeg was. Al kriebelde het wel elk jaar wanneer ik de aankondiging van de Jonge Stadsdichter-wedstrijd zag. Steeds dacht ik: misschien een volgende keer… Tot ik dit schooljaar besefte: nu moet ik ervoor gaan! En wat bleek? Het was supertof om mee te doen. Na mijn inschrijving kregen we een reeks poëzielessen van Anne Büdgen van Huis van Gedichten, waarin we gestimuleerd werden om onze fantasie te gebruiken, bijvoorbeeld door naar schilderijen te kijken. Zo werd ik geraakt door een man in een tuin op een schilderij van Monet en ik dacht: die stop ik in mijn eindgedicht! Dat ik de wedstrijd, samen met Govert, won, kwam totaal onverwacht. Opeens sta je daar tussen allemaal heel getalenteerde jongeren. Sommige van hun gedichten vond ik zó mooi dat ik dacht: waarom ben ik daar niet opgekomen?”

“Op mijn school wordt heel veel aan kunst en cultuur gedaan. Toch merk ik dat klasgenoten in het begin vaak terughoudend zijn. Omdat ze tijdens de lessen worden uitgedaagd, tot nadenken worden aangezet en geprikkeld worden om zichzelf te uiten. Als je, zoals de meeste jongeren, vaak op je telefoon zit, vergeet je soms ook om even stil te staan, echt in het moment te leven. Maar als je danst, toneelspeelt, muziek maakt of schrijft, gebeurt dat vanzelf. En daarbij maak je, wat ik heel fijn vindt, ook nog eens kennis met heel andere perspectieven.” “Als Jonge Stadsdichter komt er veel op je af, maar het zijn alleen maar leuke dingen en ik ben heel blij dat ik die – vaak – samen met Govert mag doen. Ik heb op Internationale Vrouwendag en op het Bevrijdingsfestival nieuwe gedichten voorgedragen en ik heb er ook een voor deze nota mogen schrijven. We worden begeleid door dichter en schrijfcoach Diann van Faassen. Zij helpt ons echt om onze gedachten in woorden te vatten en daarmee leer ik ook heel veel over mijzelf. Mijn grootste uitdaging is nu om minder lang van stof te zijn. Ik vond een dichtbundeltje van mijn opa met heel korte gedichten die je, door hun kracht en emotie, niettemin keihard raken. Dat is wat ik ook wil: met weinig woorden heel veel zeggen.”

3 CULTUURPARTICIPATIE

↑

48

3.1 LANDSCHAP CULTUURPARTICIPATIE Het veld van de actieve cultuurparticipatie telt diverse spelers: culturele aanbieders met aanbod van actieve cultuurparticipatie, de systeeminstellingen CultuurSchakel en Popradar die een faciliterende, verbindende, kennisdelende en aanjagende rol hebben, en personen, instrumenten en regelingen die investeren in kansengelijkheid. Dit landschap draagt bij aan de talent­ ontwikkeling van alle inwoners, van jong tot oud en van amateur tot professional.

Aanbieders van cultuurbeoefening in de vrije tijd Cultuurankers Sinds 2013 hebben de acht stadsdelen in Den Haag een Cultuuranker, dat als taak heeft om kunst en cultuur dicht bij de bewoners te brengen. De activiteiten van de Cultuurankers hebben effect op emancipatie, empowerment, kwaliteit van leven en talentontwikkeling van inwoners en opereren daarmee op de scheidslijn van cultuur en welzijn.38 In de beleidsperiode 20252028 vervullen de volgende instellingen de Cultuurankerfuncties: ► Theater de Vaillant in stadsdeel Centrum; ► Theater en Filmhuis Dakota in stadsdeel Escamp; ► Podium NOORD in stadsdeel Haagse Hout;

↑

49

38 Gast, W.J. de (2021). ‘Cultuur dichtbij. Hoe culturele instellingen in de regio Haaglanden cultuurparticipatie vergroten’.

3.1

LANDSCHAP CULTUURPARTICIPATIE

► Laaktheater in stadsdeel Laak;

De Cultuurankers wakkeren de creativiteit en het talent van de

► De bibliotheken Leidschenveen en Ypenburg in stadsdeel

inwoners en makers uit het stadsdeel aan, zodat die zich verder

Leidschenveen-Ypenburg; ► De bibliotheken Loosduinen en Nieuw Waldeck in stadsdeel Loosduinen;

kunnen ontwikkelen. Dat doen de Cultuurankers door hun een podium of speelplek te bieden, maar ook door hen te ondersteunen en begeleiden op artistiek en zakelijk vlak en – in het

► Theater De Regentes in stadsdeel Segbroek;

geval van makers – richting professionaliteit. Samen met andere

► Muzee Scheveningen in stadsdeel Scheveningen.

culturele aanbieders in de stad zorgen de Cultuurankers er bovendien voor dat inwoners en makers doorgroeien van de wijk naar

De Cultuurankers laten veel Hagenaars voor het eerst kennis-

de stad (en vice versa), door hen door te verwijzen naar andere

maken met kunst en cultuur door het organiseren van aanbod dat

culturele instellingen, podia of kunstvakopleidingen.

aansluit bij de interesses van bewoners, stichtingen, verenigingen, scholen en bij informele initiatieven. Alle Cultuurankers werken

Daarmee bieden de Cultuurankers een keten van cultuureducatie

met vrijwilligers uit de wijk die voor, maar vooral ook achter de

naar cultuurparticipatie, talentontwikkeling, presentatie en

schermen actief zijn en daardoor als het ware culturele ambassa­

beleving.

deurs in de buurt zijn. Doordat het aanbod in samenspraak met de wijk tot stand komt, is het aanbod van elk Cultuuranker anders en omvat het onder meer voorstellingen, tentoonstellingen,

Delen kennis Cultuurankers

workshops (toneel, dans, muziek) en beeldende-kunstprojecten.39

Een aantal Cultuurankers is verbonden in de Participatie Federatie, bestaande uit negen (landelijk) samenwerkende

↑

50

Daarnaast stimuleren de Cultuurankers vervolgbezoek en

podia annex werkplaatsen die bewoners en talenten onder-

verdieping, onder meer door co-creatie. Denk hierbij aan de inzet

steunen door (amateur)podiumproducties te ontwikkelen,

van gastprogrammeurs of het organiseren van community art-

hun expertise op dit te gebied te delen en elkaars produc-

projecten. Bij dit soort projecten staat vaak een maatschappelijk

ties af te nemen. Daarnaast delen de Cultuurankers hun

thema centraal en wordt onder leiding van professionals samen

kennis ook met het Fonds voor Cultuurparticipatie en het

met bewoners vorm en inhoud aan dit thema gegeven. Sommige

LKCA. Zoals bijvoorbeeld in de publicatie ‘Cultuur Dichtbij.

Cultuurankers hebben tevens faciliteiten voor (doorlopende)

Hoe culturele instellingen in de regio Haaglanden cultuur-

actieve cultuurbeoefening, waardoor veel amateurkunstenaars er

participatie vergroten’ uit 2021, waarin de werkwijze en

actief zijn.

methodiek van de Cultuurankers beschreven wordt.

39 De meeste Cultuurankers hebben ook een laagdrempelig cultuureducatieaanbod.

3.1

LANDSCHAP CULTUURPARTICIPATIE

Amateurkunstenveld (georganiseerd en informeel)

kunstvormen beoefenen, zonder dat ze een vaste organisatie

Met bijna 600 aanbieders van cultureel vrijetijdsaanbod (zo

zoals een dansschool of vereniging vormen. De meeste vrijetijds­

blijkt uit de Culturele Kaart van CultuurSchakel) heeft Den Haag

kunstenaars in groepsverband zijn actief in de disciplines theater,

een levendig amateurkunstenveld. Het gaat hierbij om al dan

muziek en dans. Vooral binnen deze disciplines zijn er stromingen

niet gesubsidieerde publieke en private aanbieders, initiatieven,

en initiatieven die minder zichtbaar zijn, waarvan de infrastruc-

informele groepen, projecten en zelfstandigen.40

tuur nog niet sterk ontwikkeld is of die op andere wijze extra ondersteuning nodig hebben. Het merendeel van de inwoners dat

Formeel georganiseerd

zich aansluit bij een informele groep is tussen de 18 en 35 jaar en

In 2022 stonden bij de Kamer van Koophandel 130 Haagse

valt daarmee grotendeels in de doelgroep jongeren.

verenigingen en stichtingen voor kunstbeoefening geregistreerd. De verenigingen hadden in dat jaar gemiddeld 37 vaste leden. Verenigingen (en in sommige gevallen individuen) kunnen voor financiering een beroep doen op diverse regelingen van

Amateurkunst in de stadsdelen

CultuurSchakel.

Het aanbod van amateurkunst verschilt per stadsdeel. Zo is er veel en redelijk divers aanbod in de stadsdelen Centrum,

Slechts een aantal amateurkunstenorganisaties opereert stads-

Loosduinen en Segbroek. Stadsdeel Scheveningen kent

breed. Een van die stadsbede aanbieders is De Muziekacademie,

relatief veel traditionele amateurkunstverenigingen en in

opgericht door docenten van het in 2013 opgeheven Koorenhuis.

Haagse Hout wonen en werken veel zzp’ers die activiteiten

De Muziekacademie, die geen overheidssubsidie ontvangt, biedt

aanbieden. Er zijn ook stadsdelen waar het cultuur­

klassiek muziekonderwijs en telt inmiddels zestig docenten en

participatieaanbod beperkt is. Stadsdeel Escamp telt een

1.200 leerlingen.

paar grotere aanbieders, maar gezien de omvang van het stadsdeel is er weinig spreiding. Ook in stadsdeel Laak zijn

↑

51

Informeel georganiseerd

er minder aanbieders. Wel worden er participatieprojecten

Naast het aanbod van de bestaande verenigingen ontstaan ook

ontwikkeld om de cohesie tussen bewoners te bevorderen.

steeds vaker nieuwe vormen van cultuurbeoefening, dikwijls

In Leidschenveen-Ypenburg, het nieuwste stadsdeel van

binnen informele circuits en collectieven. Met ‘informele

Den Haag, zijn minder amateurkunstverenigingen, maar

verbanden’41 doelen we op inwoners van Den Haag die in (klein)

wordt wel een redelijk aanbod van cultuurlessen in de

groepsverband dansen, muziek maken, rappen, zingen of andere

vrije tijd aangeboden.

40 CultuurSchakel (online geraadpleegd: april 2025). ‘Culturele Kaart Den Haag’. 41 Definitie ‘informele verbanden’ zoals door CultuurSchakel gehanteerd (2025).

3.1

LANDSCHAP CULTUURPARTICIPATIE

DEPO-instellingen

Welzijnsorganisaties

Tot de organisaties die aanbod voor cultuurbeoefening in de

Het welzijnswerk en de zorg maken geleidelijk meer ruimte voor

vrije tijd ontwikkelen, behoren verder ook de instellingen die lid

actieve cultuurparticipatie. Welzijnsorganisaties zitten dichter

zijn van het Directie Educatie Participatie Overleg (DEPO). Naast

op doelgroepen die voor culturele instellingen soms moeilijk(er)

CultuurSchakel zijn dit: Art-S-Cool, Haags Theaterhuis, Huis van

te bereiken zijn.

Gedichten, KOO, Lonneke van Leth Dans, Musicon, Theatergroep Drang, Theaterschool Rabarber en Topaze. Deze instellingen ontplooien over het algemeen zowel activiteiten voor cultuur­ educatie als voor actieve (en passieve) cultuurparticipatie.

Bibliotheek Den Haag Een van de doelstellingen van Bibliotheek Den Haag is om inwoners op een toegankelijke manier in aanraking te brengen met culturele kennis en activiteiten en om hen te stimuleren om nieuwe culturele gebieden te ontdekken.42 De bibliotheken zijn een ontmoetingsplek in de wijken en bieden (gratis) een brede culturele programmering met en voor de bewoners aan. Denk daarbij aan boekpresentaties en -lezingen, films en tentoonstellingen die mensen met diverse culturele uitingen

Systeeminstellingen

laten kennismaken en aan workshops en evenementen die gericht

↑

52

zijn op creativiteit en zelfontwikkeling. De bibliotheken die ook

CultuurSchakel

een Cultuurankerfunctie hebben (Leidschenveen, Ypenburg,

CultuurSchakel ondersteunt het brede cultuurparticipatieveld.

Loosduinen, Nieuw Waldeck) zorgen ervoor dat inwoners cultuur

De systeeminstelling biedt advies, scholing en support aan

dicht bij huis kunnen ervaren en zo laagdrempelig kennismaken

amateurkunstverenigingen en -stichtingen, maar ook aan lokale

met kunst en cultuur. Er wordt daarbij ook ingezet op cultuur-

kunstenaars, aanbieders van lessen en cursussen, initiatief­

participatie en talentontwikkeling. Per bibliotheekvestiging

nemers van projecten en informele groepen. De adviseurs

worden de culturele activiteiten op maat, afhankelijk van de wijk,

cultuur­beoefening van CultuurSchakel zijn expert op het gebied

aangeboden. Door de laagdrempelige aanpak wordt bovendien

van verschillende kunstdisciplines en zijn in de acht stadsdelen

vervolgbezoek aan een andere culturele instelling gestimuleerd.

contactpersoon voor de aanbieders. Zij helpen hen verder om hun project of activiteit te realiseren en organiseren regelmatig

42 Bibliotheek Den Haag (2020). ‘Beleidsvisie 2021-2025: Bibliotheek in Beweging’.

3.1

LANDSCHAP CULTUURPARTICIPATIE

een Meet & Greet, waarbij aanbieders om advies kunnen

Kansengelijkheid

vragen of hun plannen kunnen bespreken. Daarnaast verstrekt CultuurSchakel financiële vergoedingen aan het amateurveld

Ooievaarspas

via uiteenlopende projectregelingen en een basissubsidie voor

Het gemeentelijke Bureau Ooievaarspas speelt een belangrijke

natuurlijke personen, stichtingen en verenigingen.

rol in het bevorderen van de toegankelijkheid van het actieve cultuurparticipatieaanbod. De Ooievaarspas biedt inwoners met

Popradar

een inkomen tot 150% van het wettelijk sociaal minimum korting

Popradar biedt muzikanten een uitgebreid netwerk en andere

op of een tegemoetkoming in de kosten voor contributie, lidmaat-

faciliteiten. De systeeminstelling fungeert als expertisecentrum,

schap of entree van culturele (en sport-) activiteiten. Volwassen

ondersteunt talent (onder meer door het verstekken van subsidies

gebruikers van de pas ontvangen korting op voorstellingen,

aan makers), verbindt musici met Haagse podia en andere

festivals, culturele workshops en cursussen en tevens een gratis

organisaties­en biedt ruimte aan amateurverenigingen.

bibliotheeklidmaatschap. Via het Kinderen Doen Mee-programma (een samenwerking met Stichting Leergeld Den Haag) kunnen kinderen en jongeren van 4 t/m 17 jaar met een Ooievaarspas een jaar lang gratis lid zijn van een cultuurvereniging.

Stichting Leergeld Stichting Leergeld wil met haar inzet voorkomen dat kinderen uit gezinnen met beperkte financiële middelen worden uitgesloten van activiteiten die voor andere kinderen gangbaar zijn. Dit realiseert de stichting onder meer door in samenwerking met Bureau Ooievaarspas materialen voor culturele activiteiten aan kinderen en jongeren met een Ooievaarspas te verstrekken en door speciale vergoedingen te bieden aan gezinnen waarvoor het standaard kindpakket ontoereikend is.

↑

53

3.2 CULTUURANKERS Wat is er al bereikt? De vraaggerichte aanpak van de Cultuurankers vergroot de deelname van bewoners aan kunst- en cultuuractiviteiten, wijst hen de weg en stimuleert de doorstroming van publiek, talenten en makers uit de wijken naar andere culturele aanbieders in de stad. De Cultuurankers zijn hiermee, dicht bij huis, belangrijke voorposten voor cultuur en een belangrijke partner voor theaters, gezelschappen, makers, scholen, culturele aanbieders en andere stedelijke domeinen (welzijn, zorg, onderwijs). Ze zijn dan ook een onmisbaar onderdeel van de Haagse culturele infrastructuur en bovendien uniek in Nederland. We koesteren de Cultuurankers die we in elk stadsdeel hebben dan ook. Omdat we in de beleidsperiode 2025-2028 de Cultuurankers verder op orde willen brengen en we per stadsdeel één Cultuurankerfunctie willen garanderen, hebben we de Cultuurankerfuncties van zes stadsdelen als aparte deelplafonds in het MJB 2025-2028 opgenomen. Daarnaast is het totaalbudget van de Cultuurankers met bijna € 2 miljoen verhoogd ten opzichte van de vorige beleidsperiode, waardoor de ankers meer financiële slagkracht hebben gekregen. Ondanks financiële tekorten (zie hieronder) constateren we dat de Cultuurankers in de beleidsperiode 2021-2024 goede stappen hebben gezet wat betreft hun bedrijfsvoering. Wij vertrouwen

↑

54

erop dat zij deze lijn zullen voortzetten. Ook kampt een aantal Cultuurankers met huisvestigingsproblemen (zie eveneens

3.2

CULTUURANKERS

hieronder), maar gelukkig zien we ook hier goede ontwikkelingen. Zo wordt in 2025 een nieuwe tijdelijke (maar langdurige) locatie voor Podium NOORD in Haagse Hout gerealiseerd en hebben we in maart 2024 akkoord gegeven op de verbouwing van Muzee Scheveningen, die in de beleidsperiode 2025-2028 wordt afgerond.

Samenwerking CultuurSchakel en Cultuurankers Zowel CultuurSchakel als de Cultuurankers zetten zich in om cultuurparticipatie in Den Haag mogelijk te maken, te bevorderen en te versterken, ieder vanuit een eigen rol en opgave. CultuurSchakel, de Cultuurankers en wij als gemeente zijn ervan overtuigd dat onderlinge samenwerking essentieel is om tot

energieprijzen en een (gezien hun doelgroep) beperkt verdien-

optimale condities voor en vergroting van cultuurparticipatie

vermogen – de basis van hun organisatie te kunnen waarborgen.

(inclusief talentontwikkeling) te komen en wij zetten ons dan

Dit betekent dat ze vaak incidenteel geld moeten werven voor

ook in voor versterking van deze samenwerking. De afspraken

programmering, talentontwikkeling, educatie en sociaalecono-

die we hierover in 2024 maakten (wat betreft informeren,

mische projecten. Bovendien is bij een deel van de Cultuurankers

communiceren, doorverwijzen, samenwerken en ontwikkelen)

‘fair pay’ nog niet gerealiseerd. Hierdoor is niet elk Cultuuranker

hebben we vastgelegd in een intentieverklaring voor de beleids­

voldoende toegerust om de keten van cultuureducatie naar

periode 2025-2028.

cultuurparticipatie, talentontwikkeling, presentatie en beleving aan te bieden.

Wat kan beter?

Zoals vermeld kampt een aantal Cultuurankers daarnaast met huisvestingsbeperkingen, waardoor zij hun functie niet optimaal

Sinds hun oprichting zijn de Cultuurankers hard gegroeid qua

kunnen uitvoeren. Dit geldt met name voor de Cultuurankers

positionering, (onderlinge) samenwerking en programmering.

zonder eigen pand, maar ook voor die waarvan de huisvesting

Niettemin zijn er grote verschillen in het soort instelling, de

verouderd is geraakt.

budgetten, het bereik en de omvang van de Cultuurankers. Voor

↑

55

de meeste is het een uitdaging om met de bestaande financiële

De Cultuurankerfuncties voor de stadsdelen Leidschenveen-

middelen – in combinatie met kleine reserves, inflatie, stijgende

Ypenburg en Loosduinen worden sinds 2013 met veel succes

3.2

CULTUURANKERS

uitgevoerd door de bibliotheekvestigingen Leidschenveen,

Waar willen we naartoe?

Ypenburg, Loosduinen en Nieuw-Waldeck. Net als de Cultuurankerfuncties in de andere zes stadsdelen, hadden we die functies voor Leidschenveen-Ypenburg en Loosduinen in het

Ambitie 2033: Cultuurankers

kader van het gelijkheidsbeginsel ook graag als apart deelplafond

In 2033 heeft elk stadsdeel nog steeds ten minste één Cultuuranker, waarbij profiel, omvang en aanbod aansluiten bij de behoefte van (de wijken binnen) het stadsdeel. Meer (verschillende groepen) bewoners uit het stadsdeel bezoeken of zijn bekend met het Cultuuranker. De Cultuurankers hebben (onderling) een vergelijkbare slagkracht.

opgenomen in het MJB 2025-2028 en aldus opengesteld voor andere aanvragers. Omdat die aanvragers ontbraken en omdat de Cultuurankerbibliotheken als onderdeel van Bibliotheek Den Haag (een gemeentelijke organisatie) geen aanspraak kunnen maken op MJB-subsidie voor hun Cultuurankerfunctie hebben we de keus gemaakt om hen niet op te nemen in het MJB 2025-2028. Gezien de belangrijke rol die de bibliotheken in LeidschenveenYpenburg en Loosduinen hebben in het bereiken van bewoners die anders niet met cultuur in aanraking komen, zijn wij erg blij dat ze de komende vier jaar de functie van Cultuuranker willen blijven vervullen.43 Voor de beleidsperiode 2029-2032 zouden we de Cultuurankerfuncties voor deze stadsdelen echter ook graag willen openstellen voor andere aanvragers. Het is alleen de vraag of er in deze stadsdelen, naast de bibliotheken, überhaupt dergelijke instellingen zijn. Daarop hebben we op dit moment te

In lijn met het Integraal Huisvestingsplan Cultuur en Bibliotheken 2022-2032 is de huisvesting van (een deel van) de Cultuurankers op orde gebracht, zodat de Cultuurankerfunctie beter uitgevoerd kan worden. Daarnaast is er zicht op wat er aan investeringen nodig is om passend bij de groei van de bevolking in Zuidwest, Loosduinen, Haagse Hout en de Binckhorst (nieuwe) inspirerende cultuurinstellingen te realiseren.

weinig zicht. Om deze ambitie voor 2033 te realiseren, willen we in de beleidsperiode 2025-2028 het volgende bereiken:

Vergroting van de slagkracht van de Cultuurankers. ► In de beleidsperiode 2025-2028 garanderen we in elk van de

↑

56

43 De Cultuurankerbibliotheken hebben net als de overige Cultuurankers wel een aanvraag moeten indienen voor de periode 2025-2028. Deze aanvragen zijn positief beoordeeld door de Adviescommissie Meerjarenbeleidsplan Kunst en Cultuur 2025-2028. De Cultuurankerbibliotheken worden separaat vanuit de cultuurbegroting gefinancierd (en dus niet vanuit het MJB 2025-2028).

acht stadsdelen één structureel gefinancierd Cultuuranker, waarbij zes Cultuurankerfuncties via aparte subsidie­ plafonds in het MJB 2025-2028 zijn opgenomen. Voor de

3.2

CULTUURANKERS

acht Cultuurankers is het budget met bijna € 2 miljoen verhoogd ten opzichte van de vorige beleidsperiode (2021-2024). ► Een aantal Cultuurankers kampt met huisvestings­ beperkingen, waardoor zij hun functie niet optimaal kunnen uitvoeren. Deze huisvestingsbeperkingen zullen de komende jaren een belangrijk aandachtspunt blijven. ► In 2025 benoemen we een onafhankelijke verkenner die in 2026 de behoeften aan en kansen voor cultuuraanbod en voor de Cultuurankerfuncties in Leidschenveen-Ypenburg en Loosduinen in kaart brengt. De onderzoeksuitkomsten worden gebruikt als basis voor de invulling van de Cultuurankerfuncties in deze stadsdelen voor de beleids­ periode 2029-2032. ► In de beleidsperiode 2025-2028 werken we aan een langetermijn­visie voor de Cultuurankers, met als doel in 2028 een plan gereed te hebben dat meer richting geeft aan de stappen die gezet moeten worden om in alle stadsdelen een volwaardige Cultuurankerfunctie te kunnen garanderen.

Bevordering van de samenwerking tussen de Cultuurankers, CultuurSchakel en de gemeente. ► Tussen 2025 en 2028 versterken we de samenwerking met CultuurSchakel en de Cultuurankers conform de afspraken in de intentieverklaring. De voortgang wordt jaarlijks ge­ëvalueerd en besproken tijdens een gezamenlijk overleg.

↑

57

3.3 ANDERE AANBIEDERS VAN CULTUURPARTICIPATIE Amateurkunstenveld Wat is er al bereikt? In een onderzoek onder de leden van Stadspanel Den Haag geeft 70% van de respondenten aan op een of andere wijze creatieve activiteiten te ontplooien. De meesten doen dat thuis, anderen volgen lessen, cursussen of nemen deel aan ad hoc-projecten en zo’n 45% van de respondenten is lid van een vereniging of collectief. In Den Haag is het verenigingsleven breed en divers. Daarnaast heeft de stad ook een levendig klimaat van meer informele, eigentijdse en alternatieve cultuuruitingen in disciplines als graffiti en andere straatkunst, hiphop, dance, popmuziek en multimedia. De meeste verenigingen in Den Haag hebben een stabiel leden­ bestand. Op de website van CultuurSchakel kunnen inwoners, onder meer via de zogeheten Culturele Kaart, een overzicht vinden van alle verenigingen en andere aanbieders van amateurkunst­ activiteiten. Verder leiden de Cultuurankers bewoners in de stadsdelen met een persoonlijke benadering waar mogelijk door naar andere culturele aanbieders. Dat geldt ook voor de bibliotheken en buurthuizen.

↑

58

3.3

ANDERE AANBIEDERS VAN CULTUURPARTICIPATIE

Wat kan beter?

activiteit plaatsvindt en wat de kosten en andere voorwaarden

Voor aanbieders van amateurkunst zijn er diverse knelpunten.

voor deelname zijn. De informatievoorziening schiet met andere

Zo heeft een deel van de verenigingen te maken met vergrijzing,

woorden tekort.

waardoor ledenbestanden kleiner worden en nieuwe bestuursleden lastig te vinden zijn. Ook is er is er een groeiend tekort aan geschikte ruimtes en worden verenigingen en collectieven geconfronteerd met stijgende kosten voor de huur van oefenruimtes en speel- en ­expositie­plekken. Verenigingen, andere aanbieders, lokale amateurkunstenaars en buurtbewoners die iets willen organiseren in de stadsdelen hebben betaalbare ruimte nodig om te repeteren, op te treden, werk te presenteren en samen te komen. De oplopende huurkosten en het sluiten van locaties, waaronder kerken, die vaak door het amateurkunstenveld worden gebruikt, kunnen leiden tot beëindiging van initiatieven en activiteiten of verplaatsing ervan naar delen van de stad waar nog wel betaalbare ruimte beschikbaar is. Dit maakt dat de spreiding van het

Daarnaast geven inwoners aan dat er in de stadsdelen te weinig

actieve cultuurparticipatieaanbod onder druk staat. De afstand

(betaalbare) faciliteiten zijn en dat er behoefte is aan meer betaal-

tot potentiële deelnemers neemt toe, waardoor de toegankelijk-

bare, toegankelijke en diverse culturele activiteiten om de parti-

heid afneemt.

cipatie te kunnen vergroten. Aanbieders worden geconfronteerd met stijgende huurkosten (van oefen/les- en repetitieruimtes,

Ook voor inwoners zijn er knelpunten. Zo blijkt uit onderzoek

ruimte voor opslag en optreedlocaties), energiekosten, salaris-

onder het Stadspanel Den Haag dat inwoners (nog) actiever

kosten en honoraria, en dit moet uiteindelijk verrekend worden in

zouden willen deelnemen aan cultuurbeoefening in de vrije tijd,

de tarieven voor deelname, die daardoor niet voor iedereen (meer)

maar dat zij te weinig zicht hebben op wat er in de stad allemaal

betaalbaar zijn. Bovendien zijn de tarieven sowieso vaak al wat

mogelijk is. Het aanbod van vrijetijdskunst is kleinschalig en

hoger, omdat veel aanbod niet gesubsidieerd is.

verspreid over de stad. Daardoor is het lastig om het aanbod

↑

59

goed zichtbaar te maken, zodat inwoners weten wat er te doen

Mede door het publieksonderzoek dat The Hague & Partners

is, wat het aanbod precies inhoudt, wie de doelgroep is, waar de

de afgelopen jaren in opdracht van de gemeente uitvoerde,

3.3

ANDERE AANBIEDERS VAN CULTUURPARTICIPATIE

hebben we redelijk goed zicht op het aantal bewoners dat het gesubsidieerde aanbod in de stad bezoekt. Dit publieksonderzoek wordt echter niet in het amateurkunstenveld of brede veld van cultuurbeoefening in de vrije tijd (zowel formeel als informeel georganiseerd) uitgevoerd. Hierdoor hebben we geen volledig zicht op de omvang van cultuurbeoefening in de vrije tijd in de wijken.

DEPO-instellingen Wat is er al bereikt? De DEPO-instellingen spelen een belangrijke rol als aanbieders van vrijetijdsaanbod. Hun aanbod is een waardevolle aanvulling op het andere vrijetijdsaanbod in de stad.

Wat kan beter? Veel DEPO-instellingen worden voor hun bijdrage aan het

aan dat actieve cultuurparticipatie bijdraagt aan een gezond

onderwijs gesubsidieerd vanuit het MJB 2025-2028, maar hun

lichaam en een gezonde geest en de sociale veerkracht in de stad

cultuurparticipatieactiviteiten worden over het algemeen niet

versterkt.44 Hierdoor is actieve cultuurparticipatie een factor

structureel gefinancierd. Voor hun vrijetijdsaanbod zijn zij dan

van belang bij preventie en in welzijn, jongerenwerk en de zorg.

ook afhankelijk van incidentele subsidies van de gemeente

Wij benutten dit dwarsverband door actieve cultuurparticipatie

(cultuur, jeugd, welzijn) of externe fondsen. Dat maakt hun

op te nemen in de Haagse Preventieaanpak. Ook zien we dat de

werkzaamheden op dit gebied kwetsbaar.

samenwerking tussen aanbieders van actieve cultuurparticipatie, bibliotheken, buurthuizen, jongerenwerk, welzijns- en zorgorga-

Welzijnswerk

nisaties en sportverenigingen toeneemt. Voorbeelden hiervan zijn de bijdrage die KOO levert aan de projecten voor thuiswonende senioren van zorginstellingen en de structurele samenwerking

Wat is er al bereikt?

↑

60

tussen de Cultuurankers met welzijnspartners in hun stadsdeel.

Er komt steeds meer nadruk te liggen op de maatschappelijke (meer)waarde van cultuurdeelname. Diverse onderzoeken tonen