RIS322657 Bijlage Nota Cultuureducatie en Cultuurparticipatie

NOTA CULTUUREDUCATIE EN CULTUURPARTICIPATIE 2025-2028

Fundament voor verbinding, creativiteit en verbeeldingskracht

INLEIDING

INLEIDING Met trots presenteren we hierbij de nieuwe 'Nota Cultuureducatie

verdieping en talentontwikkeling te leiden, besteden we in deze

en Cultuurparticipatie 2025-2028'!

nota extra aandacht aan culturele leerecosystemen in de wijk. Hierbij is er op wijkniveau samenwerking tussen organisaties

Integrale blik op cultuureducatie en -participatie

en professionals uit diverse domeinen, en samen dragen zij de verantwoordelijkheid voor de culturele ontwikkeling van kinderen en jongeren. Met als doel het creëren van een doorlopende leerlijn in de eigen omgeving, die kan dienen als springplank voor verdere

Deze beleidsnota is gericht op kunst- en cultuuronderwijs1 op

talentontwikkeling.

school en op actief deelnemen aan kunst- en cultuuractiviteiten in de vrije tijd. Waar we ons in de ‘Nota Cultuureducatie 2021’ uitsluitend op cultuureducatie richtten, kiezen we nu voor het

Definitie cultuureducatie

combineren van beide sectoren. Cultuureducatie en -participatie

Onder cultuureducatie verstaan wij enerzijds kunst- en

zijn immers onlosmakelijk met elkaar verbonden: met

cultuuronderwijs in de context van school, zoals het

cultuur­onderwijs op school wordt de basis gelegd voor cultuur­

bezoeken van kunst- en cultuuruitingen, het actief

participatie in de vrije tijd. Beide zijn van groot belang voor het

beoefenen van kunst en cultuur op school en het volgen

welzijn, de persoonlijke en sociaal-emotionele vorming en de

van kunst- en cultuurlessen die op of vanuit het reguliere

identiteitsontwikkeling van alle inwoners van onze stad. Met ons

onderwijs (ook binnen de verlengde schooldag en/

beleid streven we er dan ook naar om jong en oud een leven lang

of Rijke Schooldag) worden georganiseerd. Anderzijds

kunst en cultuur te bieden, waarin iedereen op elk moment van

hebben we het over het cultuureducatie-aanbod dat door

de dag en in elke levensfase gebruik kan maken van een inclusief

de culturele sector ten behoeve van het onderwijs wordt

en betekenisvol aanbod op het gebied van cultuureducatie

ontwikkeld. Onlosmakelijk hieraan verbonden is cultuur-

en actieve cultuurparticipatie. Om die doorlopende lijn van

participatie in de vrije tijd; met cultuuronderwijs wordt in

cultuureducatie op school naar cultuurbeoefening in de vrije

feite de basis voor cultuurparticipatie gelegd.

tijd te bevorderen en kinderen vanuit kennismaking naar

↑

3

1

De onderstreepte woorden in deze nota verwijzen naar beleidsdocumenten op het raadsinformatiesysteem, het begin van een hoofdstuk of de begrippenlijst op pagina 110.

INLEIDING

Definitie cultuurparticipatie Onder cultuurparticipatie verstaan we het actief meedoen aan kunst en cultuur in de vrije tijd. Hiermee bedoelen we enerzijds actieve kunst- en cultuurbeoefening (amateurkunst), zowel ter kennismaking (een incidentele workshop of introductiereeks) als verdieping (structureel cursusaanbod). Anderzijds bedoelen we het meedenken over de totstand­ koming of het zelf programmeren van kunst- en cultuurprogramma’s en het deelnemen aan community art-projecten. Cultuurparticipatie is dus de deelname van inwoners aan kunst en cultuur in de brede zin van het woord. cultuureducatie en actieve cultuurparticipatie die zowel te maken

Beleid op cultuurparticipatie

↑

4

hebben met onze specifieke Haagse geschiedenis, maar ook voortkomen uit actuele ontwikkelingen.

Dit is de eerste nota waarin de basis van ons beleid ten aanzien

Bij het opstellen van deze nota hebben we gemerkt dat we geen

van actieve cultuurparticipatie wordt beschreven. Na de stelsel-

volledig zicht hebben op de totale omvang van het veld en van de

wijziging in 2013, waarbij de subsidie op het aanbod van actieve

deelname aan actieve cultuurparticipatie in de stad, omdat cijfers

cultuurbeoefening vanuit het Koorenhuis werd stopgezet, is het

en data ontbreken. Dit komt mede doordat cultuurparticipatie

veld flink veranderd. Binnen ons Meerjarenbeleidsplan Kunst en

de afgelopen jaren in beperkte mate onderdeel is geweest van

Cultuur (MJB) hebben we sinds 2013 de focus gelegd op cultuur-

ons beleid. Bovendien heeft cultuurparticipatie zich steeds meer

educatie. Op het vlak van cultuurparticipatie ondersteunen we

ontwikkeld van cultuurbeoefening in verenigingsverband, naar

sindsdien de Cultuurankers, die in de stadsdelen kunst en cultuur

informele cultuurbeoefening (cultuurbeoefening die niet in

dichtbij brengen, en CultuurSchakel, die de amateurkunstensector

een formele rechtsvorm is georganiseerd en daardoor lastig(er)

(financieel) ondersteunt. Het overige deel van het veld van actieve

te traceren is). De komende beleidsperiode stellen we onszelf dan

cultuurparticipatie werd overgelaten aan de vrije markt, hetgeen

ook ten doel om periodieke (publieks)onderzoeken uit te voeren

heeft gezorgd voor een nieuw landschap met andere (financiële)

om een duidelijker beeld van het aanbod van actieve kunst- en

voorwaarden, zowel voor aanbieders als deelnemers. In deze

cultuurbeoefening te krijgen, zowel formeel als informeel

nota beschrijven we de kansen en knelpunten voor het veld van

georganiseerd.

INLEIDING

Hoe past deze nota binnen onze ambities?

samenleving en iedereen heeft het recht om zich via creativiteit en verbeeldingskracht te kunnen uiten.2

Met deze nota zetten we een belangrijke stap in de realisatie van de ambities voor cultuureducatie en -participatie, zoals opgenomen in de ‘Cultuurvisie Den Haag 2033: De kunst van bete-

Domein overstijgend

kenis’. De nota is een aanvulling op en nadere uitwerking van het ‘Meerjarenbeleidsplan Kunst en Cultuur 2025-2028: Ruimte voor

We zien het verder verstevigen van de rol en positie van

ontwikkeling’, dat is vastgesteld op basis van het ‘Beleidskader

cultuureducatie en -participatie in onze samenleving als een

Kunst en Cultuur 2025-2028: Ruimte voor ontwikkeling’. Met deze

gezamenlijke opgave, gemeentelijke domeinen overstijgend en

nota willen we een fundament leggen voor verbinding tussen

in nauwe samenspraak met alle betrokken partners in de stad.

diverse gemeentelijke beleidsterreinen en culturele, maatschap-

Cultuureducatie en -participatie zijn niet alleen intrinsiek van

pelijke en onderwijsinstellingen in de stad. Daarnaast bena-

waarde, maar dragen ook bij aan de doelen van ons beleid op het

drukken we het belang van ruimte: fysieke ruimte, ruimte binnen

gebied van armoede, jeugd, onderwijs, sport, welzijn en zorg.

een curriculum of programmering, maar vooral ook ruimte om

Zo beïnvloeden kunst en cultuur op positieve wijze de onderwijs­

cultuureducatie en -participatie te borgen in Den Haag.

prestaties, mentale gezondheid, motorische ontwikkeling, sociale cohesie en de verbinding in de wijken en leiden ze tot een bredere

Waarde kunst en cultuur

menselijke oriëntatie en een hogere deelname aan de democratie.3 4 5

Kunst en cultuur zijn onlosmakelijk verbonden met het mens-zijn en de ontwikkeling van de (opgroeiende) mens en heeft naast een persoonlijke waarde ook een maatschappelijke waarde. Binnen het onderwijscurriculum omarmen we de inzet op een brede persoonlijke en culturele vorming, als tegenwicht voor een eenzijdige nadruk op meetbare prestaties. Cultuureducatie kan bij deze vorming een essentiële rol spelen en verdient daarom een structurele inbedding in het onderwijscurriculum en erkenning binnen het schoolbeleid. Daarnaast heeft ook de toegang tot

↑

5

passend aanbod in de vrije tijd onze grootste aandacht. Kunst en cultuur zijn een democratisch goed: het zijn basiselementen in de

2 Universiteit Utrecht (online geraadpleegd: april 2025). ‘Universele Verklaring van de Rechten van de Mens – 75 jaar’. 3 Brouwer, A.E. (4 april 2025). Uit: keynote bijzonder hoogleraar Brede Welvaart en Kansen(on)gelijkheid Aleid Brouwer (Rijksuniversiteit Groningen) tijdens Netwerkbijeenkomst cultuur en erfgoed voor beleidsmakers en wethouders op 4 april 2025 in het Nationaal Onderwijsmuseum in Dordrecht, georganiseerd door Erfgoedhuis Zuid-Holland, Kunstgebouw en Provincie Zuid-Holland. 4 Brouwer, A.E. (Rijksuniversiteit Groningen, 2025). ‘Van gelijke kansen naar gelijke uitkomsten: toekomstscenario’s met Brede Welvaart’ 5 World Health Organization (2019). ‘What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? A scoping review’.

INLEIDING

Indeling nota In Den Haag hebben we een uitgebreide infrastructuur op het gebied van cultuureducatie en -participatie. Culturele aanbieders, de amateurkunstensector, kunstenaars, de Cultuurankers, de systeeminstellingen CultuurSchakel en Popradar, scholen, kunstvakopleidingen, welzijnsinstellingen, bibliotheken en buurtcentra spelen hierbij een cruciale rol. We zijn trots op het rijke (culturele) veld in onze stad en op de geweldige inzet van al deze partners om alle inwoners, van jong tot oud, mee te nemen in de wereld van kunst en cultuur. De uitdagingen die er zijn, hebben we in deze nota opgenomen, zodat we de stip op de horizon vanuit een helder en realistisch oogpunt kunnen benaderen. We richten ons in deze nota op drie pijlers, die (ook in onderlinge

Actuele ontwikkelingen

verbinding) de basis vormen voor een brede toegang tot passend aanbod waarin de creativiteit en verbeeldingskracht van alle

De nota is opgesteld in 2024 en 2025, een tijd waarin de samen-

inwoners in de stad Den Haag worden geborgd:

leving voor veel uitdagingen stond en staat. De ongelijkheid van kansen en de verschillen in kwaliteit van leven worden steeds zichtbaarder. Den Haag is een van de meest gesegregeerde

1. Cultuureducatie, van voorschoolse educatie t/m mbo;

steden van het land. Er is een enorme diversiteit aan culturele

2. Actieve cultuurparticipatie, met speciale aandacht voor

achtergronden en de verschillen in inkomensniveau zijn in geen

de positie van jongeren;

andere Nederlandse stad zo groot. De leefwerelden van inwoners

3. De verbinding tussen cultuureducatie en cultuur­

met veel en weinig hulpbronnen (voor een goede gezondheid, een

participatie door middel van de ontwikkeling van

toereikend inkomen en voldoende sociale contacten) drijven dan

culturele leerecosystemen in de wijk.

ook steeds verder uiteen, waardoor de sociale samenhang en het vertrouwen in de samenleving onder druk komen te staan.6 Ook de cultuureducatie- en cultuurparticipatiesector worden beïn-

↑

6

vloed door actuele thema’s, zoals het lerarentekort, de druk op het 6

Sociaal en Cultureel Planbureau (2025). ‘Sociale en Culturele Ontwikkelingen 2025’.

INLEIDING

onderwijsprogramma, toenemende kritiek op cultureel aanbod

De realisering van de ambities uit de ‘Cultuurvisie Den Haag 2033’

met gevoelige (maatschappelijke) thema’s, gebrek aan locaties en

strekt zich uit over twee kunstenplanperiodes (2025-2028

voorzieningen en de algehele financiële uitdagingen die zowel de

en 2029-2032) en vraagt om investeringen en tijd. Dat betekent

culturele sector, het onderwijs als de gemeente treffen. Hiermee

dat we in deze beleidsperiode nog niet alle ambities voor 2033

rekening houdend blijven we ons inzetten voor cultuurbeleid dat

kunnen verwezenlijken. Maar zeker is dat we onderweg zijn en

inclusiviteit en participatie bevordert, zodat iedereen, ongeacht

daarin trekken we samen op. Want deze nota is niet alleen van

achtergrond of sociaaleconomische positie, toegang heeft tot

de gemeente, maar van ons allemaal. Daarom blijven we ook

culturele voorzieningen om zo volwaardig deel te kunnen nemen

de komende jaren in permanente dialoog met de stad. Samen

aan de samenleving.

kunnen wij cultuureducatie en -participatie in Den Haag optimale betekenis geven en kunnen we dit fundament voor verbinding,

Participatieproces In aanloop naar deze nota hebben we vanaf april 2024 veel (groeps)gesprekken gevoerd met partners in de stad over de betekenis en waarde van kunst en cultuur, zowel op het gebied van cultuureducatie als op het gebied van actieve cultuur­ participatie. De betrokkenheid bij de totstandkoming van deze nota was groot. Het is geweldig om te zien hoeveel mensen en organisaties werken aan de culturele ontwikkeling van inwoners van de stad, van heel jong tot oud. Vanuit alle perspectieven (besturen en directeuren in het onderwijs, leraren, docenten, leerlingen, studenten, ouders, culturele instellingen, Cultuurankers, CultuurSchakel, bewoners) werd die waarde breed gedragen en omarmd. We willen iedereen bedanken die zijn stem heeft laten horen, heeft meegedacht, meegeschreven en meebepaald waar we de komende jaren met elkaar naar toe willen.

↑

7

creativiteit en verbeeldingskracht leggen. Wij kijken ernaar uit!

LEESWIJZER

LEESWIJZER We starten de nota met een hoofdstuk over de meerwaarde van cultuureducatie en -participatie en hun betekenis voor persoonlijke ontwikkeling, persoonlijk geluk en het maat­ schappelijk systeem. In hoofdstuk 2 geven we aandacht aan cultuureducatie in de voorschoolse educatie, het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs en het mbo. In hoofdstuk 3 besteden we aandacht aan actieve cultuurparticipatie in de vrije tijd, waarbij we ingaan op de rol en betekenis van de Cultuurankers, andere aanbieders van cultuurparticipatie en de combinatiefunctionarissen cultuur. Ook bespreken we het thema kansengelijkheid en gaan we specifiek in op actieve cultuurparticipatie en talentontwikkeling

In hoofdstuk 5 bieden we inzicht in de financieringsstromen.

van jongeren. In hoofdstuk 4 leggen we de verbinding tussen

We kijken terug op de vorige beleidsperiode (2021-2024)

cultuureducatie en cultuurparticipatie door de ontwikkeling van

en blikken vooruit op de komende jaren (2025-2028).

culturele leerecosystemen in de wijk. In hoofdstuk 6 geven we een samenvatting en conclusie en blikken Zowel het hoofdstuk over cultuureducatie als dat over cultuur-

we terug op hoofdstuk 1 tot en met 5.

participatie starten we met een beschrijving van het landschap.

↑

8

In hoofdstuk 2 tot en met 4 gaan we vervolgens per sector in op

In de bijlagen volgt een overzicht van gemeentelijk en Rijksbeleid

wat er op dit moment goed gaat en wat beter kan (knelpunten).

waar we de komende periode op aansluiten, brengen we een

Vervolgens benoemen we onze ambities uit de ‘Cultuurvisie

aantal cijfers van cultuureducatie in 2021-2024 in beeld, geven

Den Haag 2033’7 en vermelden we de bijbehorende acties voor de

we met een begrippenlijst een toelichting op de gehanteerde

beleids­periode 2025-2028.

termino­logie, benoemen we alle geraadpleegde bronnen en

7 De ambities zoals opgenomen in deze nota kunnen tekstueel afwijken van de vermelding in de ‘Cultuurvisie Den Haag 2033’. Dit heeft te maken met actualisatie­van het onderwerp of een specifieke focus op een doelgroep.

beschrijven we het participatieproces van deze nota.

INLEIDING

GEDICHT JONGE STADSDICHTER Voor 2025 zijn Anu Soerjoesing en Govert van de Velde benoemd tot Jonge Stadsdichters van Den Haag. Een Jonge Stadsdichter schrijft gedichten over het leven en actuele gebeurtenissen in de stad. Dat inspireert kinderen

VIVA LA KUNST! Kunst stroomt door ons bloed het danst in de lucht het zingt door de straten Kunst zijn wij Kunst ben ik

en jongeren om met taal bezig te zijn en hun stem te laten horen. Ook verzorgt de Jonge Stadsdichter optredens in en voor de stad. De Jonge Stadsdichter komt voort uit een middelbarescholen­ wedstrijd. Alle Haagse middelbare scholen krijgen elk jaar een uitnodiging om mee te doen. Vakdocenten van Huis van Gedichten bieden op school een lesprogramma aan. Dat moedigt scholieren aan om creatief met taal en performance aan de slag te gaan. De wedstrijd eindigt met een feestelijke finale, die taal, talentontwikkeling en schrijverschap viert. Tijdens die finale op Nationale Gedichtendag wordt de nieuwe Jonge Stadsdichter benoemd. In het kader van deze 'Nota Cultuureducatie en Cultuur­

↑

9

participatie 2025-2028' hebben we Anu gevraagd om een gedicht te schrijven over het belang van kunst en cultuur. Zij schreef het gedicht ‘Viva la Kunst!’.

wij fladderen van dag tot dag Kunst vliegt met ons mee woorden spatten uit elkaar kleuren een blad met fragmenten van het leven mijn pen mijn lichaam mijn hart dat dat is Kunst Anu Soerjoesing

INHOUD Inleiding3 Leeswijzer8 Gedicht Jonge Stadsdichter

1 Meerwaarde

11

2 Cultuureducatie

17

2.1 Landschap cultuureducatie

18

2.2 Voorschoolse educatie (2,5 - 4 jaar)

27

2.3 Primair onderwijs (4 - 12 jaar)

31

2.4 Voortgezet onderwijs (12 - 18 jaar)

37

2.5 MBO (16+)

43

Interview met Anu Soerjoesing

47

3 Cultuurparticipatie

49

3.2 Cultuurankers

54

3.3 Andere aanbieders van cultuurparticipatie

58

3.4 Combinatie­functionarissen cultuur

64

3.5 Kansengelijkheid

66

3.6 Cultuurparticipatie en talentontwikkeling van jongeren

70

Interview met Yasmine Haggui

75

Interview met Sujatha Jain

10

48

3.1 Landschap cultuurparticipatie

4 Culturele leerecosystemen in de wijk

↑

9

76 84

5 Financiën

85

6 Samenvatting en conclusie

95

7 Bijlagen

105

Bijlage 1: Waar sluiten we bij aan?

106

Bijlage 2: Bereikcijfers

108

Bijlage 3: Begrippenlijst

110

Bijlage 4: Bronnenlijst

116

Bijlage 5: Participatie­proces

118

1 MEERWAARDE

↑

11

Betekenissen van kunst en cultuur Kunst en cultuur zijn – zoals ook beschreven in de ‘Cultuurvisie Den Haag 2033: De Kunst van betekenis’ – in al hun vormen en uitingen op uiteenlopende manieren van betekenis. Die betekenis begint bij de intrinsieke waarde; bij wat kunst en cultuur onderscheidt van andere sectoren, bij wat zij van zichzelf zijn en uitdrukken. Maar kunst is ook een uitdrukking van onze cultuur, van hoe wij als mensen (samen)leven. Om een beeld te krijgen van de vele betekenissen van kunst (de uitwerking die kunst heeft) zijn de belangrijkste hiervan samengebracht in één overzicht, de zogeheten ‘betekenissencirkel’ (zie hieronder).8

↑

12

8 Betekenissencirkel van Blueyard, zoals opgenomen in de ‘Cultuurvisie Den Haag 2033: De kunst van betekenis’.

1

MEERWAARDE

Zoals te zien in de cirkel kunnen kunst en cultuur bijdragen aan het

Een kansrijke start voor jonge kinderen

welzijn en de welvaart van de stad en hebben zij zowel invloed op het

Voor peuters tussen de 2,5 en 4 jaar die extra ondersteuning

collectief (zoals sociale cohesie of de aantrekkingskracht van de stad)

nodig hebben, is er voorschoolse educatie. In deze fase vormt

als op het individu (zoals ontroering, plezier of talentontwikkeling).

cultuureducatie een belangrijke investering in een kansrijke start. Cultuuronderwijs stimuleert de (ver)beeldende, motorische en

Zowel cultuureducatie als -participatie zijn van doorslaggevend

sociale vaardigheden en draagt bij aan de neurologische en senso-

belang voor het welzijn, de persoonlijke en sociaal-emotionele

motorische ontwikkeling van jonge kinderen. Door op een speelse en

vorming en de identiteitsontwikkeling van alle (jonge) inwoners

creatieve manier met kunst en cultuur in aanraking te komen, wordt

van de stad. Uit onderzoek9 blijkt bovendien dat beide cruciale

een stevige basis gelegd voor de verdere brede ontwikkeling10.

voorwaarden zijn voor sociale cohesie, kansengelijkheid en burgerschap. Tegelijkertijd zijn cultuureducatie en -participatie

Verbeeldingskracht en zelfbewustzijn

een onmisbare schakel binnen een inclusieve en vitale culturele

In het primair en (voortgezet) speciaal onderwijs maken kinderen

sector. Ze brengen nieuwe talentvolle makers en performers

een enorme ontwikkeling door, zowel cognitief als sociaal-­

voort en zorgen voor een natuurlijke verbinding met (toekomstig)

emotioneel11. Kinderen in deze leeftijd ontwikkelen een eigen

publiek. Samen zorgen cultuureducatie en -participatie voor

mening en worden gevoeliger voor de mening van anderen: het

een leeromgeving die ruimte biedt aan creativiteit, expressie en

bewustzijn van emoties, vaardigheden en voor- en afkeuren groeit.

verbondenheid, zowel binnen als buiten schooltijd.

Het is essentieel dat leerlingen basisvaardigheden leren zoals taal, rekenen en burgerschap. Lessen in kunst en cultuur leveren echter

Met bovengenoemde waarden van cultuureducatie en -participatie

evenzeer een waardevolle bijdrage aan de drie hoofddoelen van het

wordt het grootste deel van de betekenissencirkel bestreken.

onderwijs: kennisontwikkeling, persoonsvorming en maatschappelijke vorming. Cultuureducatie helpt kinderen zichzelf en de wereld

Betekenis voor persoonlijke ontwikkeling en persoonlijk geluk

om hen heen beter te begrijpen. Culturele activiteiten bevorderen de verbeeldingskracht, het zelfbewustzijn en de creatieve expressie, ook omdat zij alle zintuigen kunnen aanspreken en een beroep doen op zowel het denken, het voelen als het bewegen. Kunst en cultuur

De specifieke meerwaarde van cultuureducatie en -participatie in

bieden leerlingen nieuwe perspectieven en verhalen, maken nieuws-

de domeinen persoonlijk geluk en persoonlijke ontwikkeling van

gierig en helpen bij het ontdekken van persoonlijke talenten.

de betekenissencirkel kunnen we per levensfase beschrijven.

↑

13

9 SEO economisch onderzoek (2022). ‘Gevolgen kansenongelijkheid in Nederland’.

10 Vermeersch, A., et al. (2024). ‘Jong geleerd, jong gedaan! Onderzoek naar cultuureducatie en -participatie bij de allerkleinsten (0-6 jaar)’. 11 Scherder, E. (2021). 'Actieve en passieve kunstbeoefening goed voor de hersenen'. Uit: Boekman, jrg. 27, nr. 104.

1

MEERWAARDE

In gesprek met het basisonderwijs

interpreteren van meningen van anderen, de ontmoeting met

Volgens leraren en directeuren uit het Haagse basisonder-

kunstenaars, de kennismaking met verschillende perspectieven,

wijs levert cultuureducatie een belangrijke bijdrage aan de

het daarover in gesprek gaan en jezelf (leren) uiten door kunst

brede vorming en talentontwikkeling van het kind. Zij zien

te maken. Met deze combinatie van kennis en praktijk wordt

dat cultuuronderwijs leerlingen op een andere manier

meerstemmigheid en waardering voor elkaars verhalen, ideeën

raakt dan dat lessen geschiedenis, taal of rekenen dat doen.

en ervaringen aangewakkerd. Leerlingen worden aangemoedigd

Het brengt nieuwe verhalen de school in, maakt nieuws-

om hun eigen ideeën vorm te geven, zich uit te spreken en zich te

gierig, emotioneert, spreekt de fantasie en creativiteit

verbinden met de eigen gedachten en gevoelens.

aan en draagt bij aan het ontdekken van talent. Ook is het belangrijk dat er ruimte wordt gegeven aan de ontwikke-

Daarnaast brengen creatieve activiteiten (nieuwe) talenten aan

ling van het ‘ik’ van het kind. Via kunst komen kinderen

het licht, die bijdragen aan het zelfvertrouwen van de leerlingen.

vanuit verbeelding in verbinding met zichzelf, met de ander

Die talenten kunnen bovendien ook worden aangesproken bij

en de wereld om hen heen. Daarnaast bieden expressieve

het aanleren van andere vaardigheden en bij het vinden van een

en beeldende vakken kinderen een andere manier om

comfortabele plek binnen de samenleving. Uit onderzoek blijkt

uit te drukken wie ze zijn. Door kennis te maken met en

namelijk dat de ontwikkeling van het creatieve brein ook bijdraagt

daarmee betekenis te geven aan kunst en cultuur, leren

aan een goede beheersing van andere vakken, zoals taal en

leerlingen vorm te geven aan voor hen relevante ervaringen

rekenen, en helpt om beter te anticiperen op uitdagingen in het

met betrekking tot zichzelf, anderen en cultuur (menselijk

dagelijks leven.13

handelen).12

Algemene vorming en voorbereiding op de beroepspraktijk Ook in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) is cultuureducatie

↑

14

Blik verruimen en toekomst vormgeven

van grote betekenis. Culturele activiteiten dragen bij aan de

In het voortgezet en praktijkonderwijs biedt cultuureducatie

algemene vorming van studenten in het mbo, maar bieden ook

leerlingen de kans om hun blik te verruimen. Ze maken kennis

ruimte om lastige (maatschappelijke) thema’s bespreekbaar te

met uiteenlopende kunstdisciplines, leren technieken, (nieuwe)

maken en studenten hierop te laten reflecteren. Cultuuronderwijs

vaardigheden en ambachten, ontwikkelen kennis en ontdekken

spreekt het empathisch vermogen van studenten aan, maakt het

hoe ze zich creatief kunnen uitdrukken. Cultuuronderwijs draait

mogelijk om nieuwe perspectieven te ervaren en geeft aanleiding

in deze levensfase om inlevingsvermogen, het luisteren naar en

om daar met elkaar over in gesprek te gaan. Studenten ontdekken

12 DOK (online geraadpleegd: april 2025). ‘Terugblik op het webinar Cultuurhelden ‘Geef je ervaring een vorm: Kinderen kunst laten maken en meemaken’’.

13 Onderwijskennis (online geraadpleegd: april 2025). ‘Cultuureducatie draagt bij aan leeropbrengsten’.

1

MEERWAARDE

bovendien creatieve kanten in zichzelf. Voor mbo-studenten kan

Talenten van de toekomst vinden door middel van cultuureducatie

cultuureducatie daardoor ook bijdragen aan talentontwikkeling

en cultuurparticipatie via kennismaken, verdiepen, bekwamen en

richting cultuurdeelname in de vrije tijd en mogelijk zelfs in de

excelleren een logische route in de keten van talentontwikkeling.

beroepspraktijk14.

Toptalenten belanden in sommige gevallen zelfs bij één van de gerenommeerde instellingen of gezelschappen van de stad.

Meedoen, creëeren, groeien en talentontwikkeling Actieve cultuurparticipatie kan voor alle inwoners een krachtige vorm van persoonlijke ontwikkeling en groei zijn. Deelname aan

Betekenis voor het maatschappelijk systeem

culturele activiteiten stelt je in staat om: Naast de invloed die cultuureducatie en -participatie hebben ► creatieve talenten te ontdekken en te ontwikkelen;

op persoonlijk geluk en persoonlijke ontwikkeling tonen

► nieuwe vaardigheden te leren;

(inter)nationale onderzoeken aan dat kunst en cultuur een

► samen te werken en sociaal zelfvertrouwen op te bouwen;

positieve­invloed hebben op de (mentale) gezondheid, sociale

► je identiteit te verkennen en je verhaal te vertellen;

cohesie en leefbaarheid in de wijken.

► mentaal weerbaarder te worden. Of het nu gaat om muziek maken, dansen, schrijven, beeldende

Deelnemer BLCKBX, 20 jaar

kunst of het opnemen van een reel, inwoners die actief deelnemen

“Het talentenprogramma BLCKBX heeft mij zoveel meer

aan kunst en cultuur ontwikkelen een rijk palet aan sociale,

gebracht dan de drie therapiesessies. Kunst geeft mij de

emotionele en cognitieve competenties. Cultuurparticipatie

ruimte om mijzelf te uiten en mijzelf te zijn.”

stimuleert kritisch denken, het uiten van emoties en verbinding maken met anderen, ongeacht achtergrond of afkomst. Vooral

BLCKBX is een talentontwikkelingsprogramma voor podiumkunst

jongeren vinden hierbij vaak een veilige plek om zichzelf te zijn,

voor jongeren tussen de 17-27 jaar van Theaterschool Rabarber.

ze komen in contact met rolmodellen en de drempel om culturele instellingen te bezoeken wordt lager. Hierdoor groeit de kans dat zij ook op latere leeftijd cultuur blijven beleven én beoefenen.

Positieve Gezondheid In het onderzoek ‘Kunst als (ver)wondermiddel - Over de inzet van actieve cultuurparticipatie voor Positieve Gezondheid in

↑

15

de eerstelijnszorg’ van het Institute for Positive Health (IPH) 14 Kunstloc Brabant (online geraadpleegd: april 2025). 'Kansen voor cultuureducatie in het mbo'.

en het LKCA uit 2021 is een positief verband aangetoond tussen

1

MEERWAARDE

(actieve) cultuurparticipatie en de zes dimensies van ‘Positieve

► Kunst stimuleert sociale contacten tussen wijkbewoners,

Gezondheid’.15 Bij gezondheid denken we veelal aan lijf en leden.

de participatie in de wijk en zorgt voor levendigheid.

Maar volgens Machteld Huber van IPH betekent gezondheid

Mensen worden samengebracht;

niet alleen de afwezigheid van ziekte of gebreken, maar ook

► Inwoners en betrokken partijen worden uitgedaagd zich

het vermogen om je aan te passen, zelf regie te hebben en je

open te stellen, lef te tonen en samen op een ontdekkingsreis

leven als betekenisvol te ervaren. Huber onderscheidt daarom

te gaan. Dit zorgt voor verbinding en draagt daardoor bij aan

zes dimensies die van invloed zijn op onze gezondheid: mentaal

een fijnere toekomst in de wijk;

welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen, dagelijks functioneren en lichaamsfuncties.

► Buurtbewoners voelen zich zelfverzekerder en leren nieuwe (sociale) vaardigheden.

Voor het onderzoek van IHP en LKCA werden 139 eerdere onderzoeken bestudeerd. Hierin kwam met name de relatie tussen

De impact van cultuurparticipatie op jongeren

actieve cultuurparticipatie en mentale gezondheid (dimensie

In 2023 hebben we de Subsidieregeling cultuurparticipatie

mentaal welbevinden) duidelijk naar voren, net als de relatie

jong in het leven geroepen, met het doel actieve cultuur-

tussen actieve cultuurparticipatie en de dimensies meedoen en

participatie van kinderen en jongeren te stimuleren.

kwaliteit van leven.16

Organisaties kunnen hiervoor een aanvraag indienen, maar ook jongeren vanaf 18 jaar. Om de resultaten van de

Leefbaarheid in de wijken

regeling inzichtelijk te maken is in 2023 een impactmeting

Kunst en cultuur kunnen ook invloed hebben op de leefbaarheid

uitgevoerd. Hieruit blijkt dat de gesubsidieerde projecten

in de wijken. Volgens Movisie, een landelijk kennisinstituut voor

bijdragen aan de (mentale) gezondheid, kansengelijkheid,

een samenhangende aanpak van sociale vraagstukken, gebeurt

persoonlijke ontwikkeling, sociale cohesie, toegankelijkheid

dat op diverse manieren17:

en verbinding met de wijk. Zo geeft 85% van de deelnemers aan dat hun netwerk is verbreed, 87% van de deelnemers zegt zich door deelname aan een activiteit minder alleen te voelen, 84% heeft mensen leren kennen die ze anders niet

↑

16

15 LKCA (online geraadpleegd: april 2025). ‘Startpagina kunst, cultuur en Positieve Gezondheid’. 16 Institute for Positive Health en LKCA (2023). ‘Kunst als (ver)wondermiddel - Over de inzet van actieve cultuurparticipatie voor Positieve Gezondheid in de eerstelijnszorg’. 17 Movisie (online geraadpleegd: april 2025). ‘Gezond worden door kunst en cultuur’.

hadden leren kennen en 82% voelt zich na deelname meer verbonden met de wijk.

2 CULTUUREDUCATIE

↑

17

2.1 LANDSCHAP CULTUUREDUCATIE Binnen het landschap van cultuureducatie zijn drie partijen van belang: het onderwijs dat cultuureducatie afneemt, culturele aan­bieders met passend aanbod en CultuurSchakel die als systeeminstelling ondersteunt, adviseert en als schakel tussen de scholen en de culturele instellingen fungeert.

Onderwijs Voorschoolse educatie In 2024 telde Den Haag 146 locaties die voorschoolse educatie aanbieden1, aan in totaal circa 3.900 kinderen.2 Kinderen met een verwijzing van Centrum Jeugd & Gezin (CJG) kunnen sinds 1 januari 2024 zestien uur per week gratis gebruikmaken van de voorschoolse educatie. De verwachting is dat als gevolg hiervan het aantal voorschoolse groepen de komende beleidsperiode zal groeien. Onder begeleiding van een pedagogisch medewerker ontwikkelen kinderen in de voorschoolse educatie hun taalvaardigheid, oefenen zij met letters en cijfers, en werken zij aan hun motorische en sociaal-emotionele vaardigheden. Zo krijgen kinderen een kansrijkere start in het basisonderwijs. Voor deze kinderen is cultuureducatie van grote toegevoegde waarde. Daarom ondersteunen wij de voorscholen en kinderdagverblijven bij het

↑

18

1

Den Haag in Cijfers (online geraadpleegd: april 2025). ‘Aantal centra voor kinderopvang in Den Haag’. 2 Cijfers afkomstig van monitoringssysteem Gemeente Den Haag (Peutermonitor).

2.1

LANDSCHAP CULTUUREDUCATIE

aanbieden van passend cultuuraanbod voor deze leeftijdsgroep

gaan in Den Haag naar een school voor speciaal onderwijs of

(en haar ouders).

voortgezet speciaal onderwijs (tot uiterlijk 20 jaar).3 Met betrekking tot het leergebied kunstzinnige oriëntatie4 hebben

Tegen je eigen grenzen oplopen en die oprekken

scholen in het primair onderwijs momenteel te maken met

“De leerlingen worden uitgenodigd om hun fantasie

drie kerndoelen5:

te gebruiken. Door de lessen bouwen ze aan hun zelf­­­­­ vertrouwen (want iets wat in het begin lastig of moeilijk is

► kerndoel 54: de leerlingen leren beelden, muziek, taal, spel en

toch proberen, werkt positief) en het verder ontwikkelen

beweging te gebruiken om er gevoelens en ervaringen mee

van de fijne motoriek (sommige leerlingen hebben

uit te drukken en om er mee te communiceren;

moeite om een schaar goed vast te houden en daarmee te knippen). Ook leren ze om tegen hun eigen grenzen aan te lopen en die verder op te rekken. We hanteren tijdens de lessen trial and error; de vakdocent beeldende

► kerndoel 55: de leerlingen leren op eigen werk en dat van anderen te reflecteren; ► kerndoel 56: de leerlingen verwerven enige kennis over en krijgen waardering voor aspecten van cultureel erfgoed.

kunst vindt het heel fijn dat ze van de school de ruimte krijgt om te kijken wat goed werkt en wat minder of niet.

Bovenstaande kerndoelen, geformuleerd door het ministerie

Groepsleerkrachten geven aan veel op te steken van de

van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, worden komende jaren

lessen van de vakdocent, maar de lessen niet zelf te kunnen

geactualiseerd en de aangepaste/nieuwe kerndoelen worden

of willen geven. De vakdocent heeft kennis en ervaring op

medio 2027 in het basisonderwijs ingevoerd. In het conceptvoor-

het kunstvlak en de groepsleerkracht heeft de pedagogische

stel, dat Stichting Leerplanontwikkeling (SLO) in november 2024

kennis.”

presenteerde, zijn zeven kerndoelen voor cultuureducatie ­geformuleerd, die meer samenhang vertonen en meer mogelijk­

Islamitische Basisschool ISNO Yunus Emre - Van Damstraat over de

heden bieden voor een doorgaande leerlijn van primair naar

meerwaarde van cultuureducatie.

Primair onderwijs In 2024 telde Den Haag 167 scholen voor het regulier basisonder-

↑

19

wijs, speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs, met in totaal ruim 47.000 leerlingen. Ongeveer 2.200 kinderen

3 Den Haag in Cijfers (online geraadpleegd: april 2025). ‘Aantal scholen in Den Haag’ en ‘Aantal leerlingen en studenten op scholen in Den Haag’. 4 Stichting Leerontwikkeling (online geraadpleegd: april 2025). ‘Over het leergebied in het primair onderwijs’. 5 Stichting Leerontwikkeling (online geraadpleegd: april 2025). ‘Kunstzinnige oriëntatie’.

2.1

LANDSCHAP CULTUUREDUCATIE

voortgezet onderwijs.6 Voor het (voortgezet) speciaal onderwijs

De Bras in Leidschenveen-Ypenburg, waarbij cultuuronderwijs

gelden eigen kerndoelen.

altijd een koppeling heeft met het vak burgerschap.

Al veel scholen in Den Haag hebben een interne cultuur­ coördinator (icc'er). Dit zijn bevlogen leerkrachten die affiniteit

Iedereen is anders

hebben met kunst en cultuur. De icc’er is onmisbaar om kunst

Uit een gesprek met basisschoolleerlingen van de Paul

en cultuur een vaste plek te geven in het schoolcurriculum en/of

Kruger School blijkt dat zij cultuuronderwijs belangrijk

de organisatie.

vinden. Binnen de kunstvakken leren ze andere vaardigheden en verdiepen ze zich in (maatschappelijke) thema’s

Een aantal basisscholen belegt het cultuuronderwijs niet bij de

die bij andere vakken niet aan bod komen. Tijdens de

groepsleerkracht, maar doet een beroep op een kunstvakdocent

kunstlessen kunnen ze zich daardoor ook op een andere

of kunstprofessional met specifieke kennis en vaardigheden.

manier uiten. Voorbeelden van thema’s die worden

Soms is zo’n expert in vaste dienst van de school en soms wordt

besproken zijn ‘iedereen is anders’ of ‘ik hou van jou’.

gekozen voor de inzet van een externe kracht (vaak verbonden

De leerlingen worden uitgedaagd om hierover na te denken

aan een culturele instelling). Zoals bijvoorbeeld op de Islamitische

en hun eigen ideeën en verbeelding te gebruiken bij het

Basisschool ISNO Yunus Emre – Van Damstraat in Transvaal, die

creëren van diverse kunstuitingen. Ook de buitenschoolse

naar aanleiding van een KunstTreffer met Art-S-Cool nu een

culturele activiteiten worden goed gewaardeerd. Door

vaste vakdocent beeldende kunst in dienst heeft. Ook Basisschool

uitstapjes naar bijvoorbeeld het Kunstmuseum of Museon-

’t Palet in de Schilderswijk heeft diverse kunstvakdocenten in de

Omniversum en workshops bij Art-S-Cool worden nieuwe

school, voor muziek, theater en beeldende kunst.

werelden verkend, ontmoeten de leerlingen kunstenaars en maken ze kennis met uiteenlopende kunstwerken en

Waar mogelijk kan cultuureducatie ook thematisch of in samen-

-stromingen.

hang met andere leergebieden worden aangeboden. Bijvoorbeeld door integratie in de vakken Nederlands, oriëntatie op jezelf en de wereld en/of rekenen. Dit gebeurt onder meer ook op Basisschool

↑

20

6 LKCA (2024). ‘Nieuwe Fundamenten Cultuureducatie’. Formeel richt het leer­ gebied kunstzinnige oriëntatie zich op de kennismaking van kinderen met kunstzinnige en culturele aspecten in hun leefwereld, uit heden en verleden, en op het verkrijgen van enige kennis van de hedendaagse kunstzinnige en culturele diversiteit. Het uitgangspunt daarbij is dat dit zowel op school als actief in de (buiten)wereld gebeurt, en dat dit allerlei vormen en disciplines van kunst en cultuur omvat.

In gesprek met leerlingen van de Paul Kruger School.

2.1

LANDSCHAP CULTUUREDUCATIE

Voortgezet onderwijs In 2024 telde Den Haag 55 scholen voor voortgezet onderwijs, met in totaal bijna 31.000 leerlingen. Ruim 1.100 leerlingen in de stad gaan naar het praktijkonderwijs.7 Cultuureducatie in het voortgezet onderwijs kent twee vormen: kunst en cultuur als leergebied in de onderbouw (de eerste twee leerjaren van het vmbo en de eerste drie leerjaren van het havo en vwo) en het verplichte kunstvak Culturele en Kunstzinnige Vorming (CKV) in de bovenbouw (de laatste twee leerjaren van het vmbo en havo en de laatste drie leerjaren van het vwo). Gemiddeld besteden scholen in Den Haag in de onderbouw van

organiseren. Sommige scholen werken structureel samen met

het voortgezet onderwijs drie uur per week aan kunst en cultuur.

culturele instellingen. Zo heeft het Dalton College theaterklassen,

Op de meeste scholen kunnen leerlingen ook eindexamen doen

waarvoor het samenwerkt met Rabarber, en biedt het Zandvliet

in diverse kunstvakken, zoals kunst algemeen of beeldende vorm­

College een uitgebreid kunst- en muziekprogramma aan in

geving, dans, drama of muziek.

samenwerking met Art-S-Cool, de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten (KABK), het Koninklijk Conservatorium

Elke school voor voortgezet onderwijs vult het leergebied in de

en de Het Nationale Theater. Ook praktijkschool De Einder en

onderbouw op eigen wijze in. De meeste scholen bezoeken activi-

praktijkschool De Poort hebben structurele samenwerkingen met

teiten van culturele instellingen en richten projecten in – soms op

partners in de stad, waaronder Topaze en Huis van Gedichten.

maat gemaakt in samenwerking met culturele instellingen – die

↑

21

aansluiten bij specifieke thema’s waaraan de school aandacht wil

De zogenaamde cultuurprofielscholen hebben een breed

besteden. Daarnaast biedt een aantal scholen ook uitgebreide

programma met cultuurvakken tijdens schooltijd. Deze scholen

kunst- en cultuurprogramma’s aan binnen het curriculum. Zoals

richten zich specifiek op cultuureducatie of hebben cultuur­

het Haags Montessori Lyceum met creatieve masters op het

educatie als fundament voor het onderwijs. Een voorbeeld hiervan

gebied van beeldende kunst, dans, film, fotografie en theater.

is de Johan de Witt Scholengroep.8 Op de kunstcampus van het

Of het Maris College en Gymnasium Haganum, die binnen het

Johan de Witt maken alle leerlingen van de onderbouw kennis

curriculum (en na schooltijd) diverse kunst- en cultuuractiviteiten

met beeldende kunst, dans, muziek, theater en woordkunst.

7 Den Haag in Cijfers (online geraadpleegd: april 2025). ‘Aantal scholen in Den Haag’, ‘Aantal leerlingen en studenten op scholen in Den Haag’ en ‘Leerlingen voortgezet onderwijs Den Haag naar onderwijssoort’.

8 Cultuur Profiel Scholen (online geraadpleegd: april 2025). ‘Johan de Witt Scholengroep’.

2.1

LANDSCHAP CULTUUREDUCATIE

De lessen worden verzorgd door onder meer Art-S-Cool, Het

voor het stimuleren van cultuuronderwijs in het voortgezet

Nationale Theater, Korzo, Kunstmuseum Den Haag, Residentie

onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs (mbo). Daarnaast is

Orkest Den Haag en Popschool Den Haag. In het derde en vierde

er de CJP-pas, waarmee jongeren en jongvolwassenen tot 30 jaar

leerjaar krijgen leerlingen lessen bij de kunstinstellingen zelf. In de

korting krijgen op kaarten voor (film)festivals, concerten, theater-

bovenbouw kunnen leerlingen diverse kunstvakken kiezen, waarin

voorstellingen en museumbezoek.

zij ook eindexamen kunnen doen. Ook het Segbroek College9 is een cultuurprofielschool, die voor haar talentenprogramma’s op het gebied van beeldende kunst, dans, film, muziek en theater een

Voorkeur voor mix van zien en doen

beroep doet op partners als Filmhuis Den Haag, Firma Mes, Het

Leerlingen van het Maris College geven aan dat ze over het

Nationale Theater, KABK, Musicon, Popradar, Ready to Play en Zuid

algemeen plezier beleven aan de kunstlessen op school.

57. Daarnaast heeft Den Haag een School voor Jong Talent gelieerd

Ze vinden het fijn dat er naast de Algemeen Vormend

aan het Koninklijk Conservatorium en KABK. Kinderen kunnen

Onderwijs-vakken (AVO-vakken) ook ruimte is om op een

hier terecht voor een combinatie van regulier onderwijs met een

andere manier te leren. Maar niet alle leerlingen zien de

voortraject op het gebied van dans, muziek (beide vanaf groep 7)

waarde van cultuuronderwijs. De lessen op school en hun

of beeldende kunst (vanaf de brugklas).

eigen belevingswereld en interesses staan niet altijd in verbinding met elkaar. Hun cultuurbeleving thuis (met bijvoorbeeld

Tot slot kent Den Haag vier middelbare scholen met een inter­

gamen, muziek luisteren of creëren en TikTok-filmpjes maken)

nationale schakelklas (ISK) voor nieuwkomers (Diamant College,

kan ver afstaan van de lessen op school. Er is op dit punt dan

Edith Stein College, Johan de Witt Scholengroep en Zuid-West

ook een belangrijke rol weggelegd voor de docent die de lessen

College). Deze leerlingen zijn nog maar kort in Nederland en

verzorgt. Leerlingen geven aan dat ze heel graag naar de les

beheersen de Nederlandse taal (nog) onvoldoende. Ook voor deze

komen wanneer ze enthousiast zijn over de docent. De leer-

leerlingen wordt door diverse culturele instellingen passend

lingen hebben een voorkeur voor een mix van activiteiten,

aanbod ontwikkeld.

bijvoorbeeld een bezoek en een doe-activiteit of workshop. Ze vinden het belangrijk dat ze, naast luisteren en kijken,

Voor cultuureducatie in de klas en het bezoek aan culturele

ook zelf iets kunnen ondernemen. Als de leerlingen in de klas

instellingen kan de school gebruikmaken van de landelijke

kunnen meestemmen over hoe het cultuuronderwijs wordt

‘Cultuurkaart mét budget’ van Cultureel Jongeren Paspoort (CJP).

ingevuld, raken ze meer betrokken en worden ze enthousiaster.

Met deze Cultuurkaart stelt CJP – namens het ministerie van

↑

22

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap – extra budget beschikbaar 9 Cultuur Profiel Scholen (online geraadpleegd: april 2025). ‘Segbroek College’.

In gesprek met leerlingen van het Maris College.

2.1

LANDSCHAP CULTUUREDUCATIE

Mbo

Culturele aanbieders

In Den Haag is ROC Mondriaan de enige mbo-onderwijsinstelling, met (in 2024) bijna 18.500 studenten die op diverse locaties in de

Binnen de diverse kunstdisciplines biedt een groot aantal Haagse

regio studeren.10

culturele instellingen (structureel) educatieve programma’s en activiteiten aan voor het primair en voortgezet onderwijs. Hiertoe

Vanuit het Rijk wordt met de ‘MBO Cultuurkaart mét budget’

behoren onder meer de Cultuurankers, Filmhuis Den Haag,

sinds 2022 structureel meer geïnvesteerd in cultuureducatie

Het Nationale Theater, Korzo, Kunstmuseum, Nederlands Dans

in het mbo. Het Rijk stelde in de periode 2022-2024 in totaal

Theater en Residentie Orkest Den Haag. Ook zijn er instellingen

€ 5 miljoen beschikbaar voor een landelijke pilot, met als doel

die cultuureducatie als kerntaak hebben en samen met scholen

mbo-instellingen te stimuleren aanbod van culturele organisaties

inclusief en betekenisvol kunst- en cultuuraanbod ontwikkelen

in het lespakket op te nemen. Instellingen die deelnamen aan

voor het primair en voortgezet onderwijs, zoals Art-S-Cool,

de pilot ontvingen een bijdrage van € 10,50 per student voor

Haags Kunstatelier, Haags Theaterhuis, Huis van Gedichten, KOO,

cultuureducatieprogramma’s, op voorwaarde dat dit bedrag door

Lonneke van Leth Dans, Museon-Omniversum, Muziekcentrum

de mbo-instellingen werd verdubbeld naar € 21. De pilot bleek

1001 Nachten, Theaterschool Rabarber, Theatergroep Drang en

succesvol en is inmiddels omgezet in een structurele financiering

Topaze. Al deze instellingen worden gefinancierd vanuit het

voor de periode 2025-2028. Vanaf 2025 zijn de bedragen van de

MJB 2025-2028 en de meeste hebben zich verenigd in het Directie

regeling iets aangepast. De school stelt een bedrag van € 11,50

Educatie Participatie Overleg (DEPO).

per student beschikbaar. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap legt daar € 5,75 per student bij, zodat jaarlijks een

Sommige culturele instellingen hebben specifiek aanbod ontwik-

totaal van € 17,25 per student kan worden uitgegeven door de

keld voor de voorschoolse educatie, het (voortgezet) speciaal

school.

onderwijs of het praktijkonderwijs. Zo werkt Laaktheater voor het voorschoolse-educatieprogramma 'Jong Beginnen' samen met

Het ROC Mondriaan maakt gebruik van de MBO Cultuurkaart,

Jong Leren (voorscholen in Laak) en 2turvenhoog (expert op het

waardoor het cultuureducatieprogramma’s laagdrempeliger kan

gebied van cultuureducatie voor het jonge kind) en heeft KOO

integreren in het verplichte mbo-vak burgerschap. Bovendien

specifiek aanbod voor het (voortgezet) speciaal onderwijs ontwik-

heeft iedere student recht op een CJP-pas.

keld. Verder heeft Topaze zich gespecialiseerd in samenwerking met het praktijkonderwijs, wat geleid heeft tot een intensieve band met praktijkschool De Einder.

↑

23

10 ROC Mondriaan (online geraadpleegd: april 2025). ‘ROC Mondriaan in cijfers en grafieken’.

2.1

LANDSCHAP CULTUUREDUCATIE

Bibliotheek Den Haag

De Bibliotheek op school In het kader van de landelijke aanpak ‘de Bibliotheek op

Bibliotheek Den Haag heeft zeventien (en vanaf najaar 2025

school’ tracht Bibliotheek Den Haag sinds schooljaar 2024-

achttien­) bibliotheekvestigingen in de stad. Bibliotheek­

2025 in samenwerking met het primair, voortgezet,

voorzieningen bieden inwoners een openbare, meerstemmige en

speciaal en praktijkonderwijs en de gemeente Den Haag

laagdrempelige leer- en ontmoetingsplek. Volgens de Wet stelsel

een duurzame impuls te geven aan het Haagse leesklimaat.

openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) heeft de bibliotheek

Bibliotheek Den Haag had al activiteiten voor scholen,

vijf wettelijke taken die essentieel zijn voor het bevorderen van

maar met dit programma wordt structureel gewerkt aan

kennis, cultuur en educatie binnen de gemeenschap. Een aantal

het verhogen van de leesmotivatie en leesfrequentie van

hiervan raakt aan cultuureducatie en -participatie, zoals het

leerlingen. Op dit moment zijn 39 scholen aangesloten bij

bevorderen van lezen en het laten kennismaken met kunst en

het project. In schooljaar 2025-2026 start de samenwerking

cultuur in het algemeen en specifiek met literatuur.

met nog eens vijftien nieuwe scholen. Ook zijn op dit moment vier mbo-opleidingen van het ROC Mondriaan

Op het gebied van cultuureducatie werkt Bibliotheek Den Haag

aangesloten.

samen met culturele instellingen in de stad en biedt – van de voorschoolse educatie tot en met het mbo – ruimte voor cultuuronderwijs in combinatie met leesbevordering. In de voorschoolse educatie zet Bibliotheek Den Haag in op expertisebevordering

CultuurSchakel

en ouderbetrokkenheid rond taalontwikkeling. Zo zijn in 2025 de programma’s ‘BoekStart in de kinderopvang’ en ‘BoekStart

CultuurSchakel is de systeeminstelling van Den Haag op het

Coaches op Centra Jeugd & Gezin’ gelanceerd. Waar het cultuur-

gebied van cultuureducatie, cultuurbeoefening in de vrije tijd

educatieaanbod onvoldoende aansluit bij de vraag vanuit de wijk

(cultuurparticipatie) en de connectie daartussen. CultuurSchakel

wordt actief samengewerkt met instellingen uit de buurt, zoals

verbindt vraag en aanbod: ze brengt scholen en aanbieders van

met de Cultuurankers.11

educatief cultuuraanbod met elkaar in contact, geeft advies en fungeert als kennisplatform. Dit varieert van beleidsontwikkeling tot de uitvoering van activiteiten en van teamtrainingen tot individueel advies.

↑

24

11 Bibliotheek Den Haag (2025). ‘Visie op wijkbibliotheken in Den Haag: altijd een bibliotheek in de buurt’.

2.1

LANDSCHAP CULTUUREDUCATIE

Ondersteuning, advisering en deskundigheidsbevordering Kwalitatieve cultuureducatie in het onderwijs valt of staat met goede samenwerking tussen kunstvakdocenten, cultuurcoördinatoren, schoolleiders, leraren en/of pedagogisch medewerkers en kunstprofessionals. Ieder van hen moet over de juiste handvatten beschikken om aan die gezamenlijke inspanning te kunnen bijdragen. Het beleid voor cultuureducatie gaat daarom ook over de (bij)scholing van deze professionals en over kennisdeling. Scholen en culturele instellingen vinden daarom onder­ steuning, deskundigheid en mogelijkheden voor uitwisseling bij CultuurSchakel. Cultuurcoaches van CultuurSchakel adviseren scholen bij het

de voorschoolse educatie en op de basisschool. Desgewenst kan

integreren van cultuureducatie in de onderwijsvisie en bij het

CultuurSchakel de icc’er ook in contact brengen met de culturele

ontwikkelen en uitwerken van de culturele activiteiten die daar

aanbieders. CultuurSchakel is voorts partner van Kunstgebouw

het best bij passen. De cultuurcoaches (werkzaam voor zowel de

(de provinciale ondersteuningsinstelling voor cultuur in Zuid-

voorschoolse educatie, als het primair en voortgezet onderwijs en

Holland) wat betreft de opleiding tot cultuurcoördinator voor

het mbo) ondersteunen de scholen bij de keuzes uit het aanbod en

het voortgezet onderwijs. Daarnaast organiseert CultuurSchakel

kunnen culturele instellingen adviseren bij het ontwikkelen van

cursussen en andere activiteiten om de kennis en deskundigheid

aanbod. De vraag van de school is daarbij altijd het vertrekpunt.

van scholen, culturele instellingen, kunstvakdocenten en kunst-

Maatwerk wordt steeds belangrijker, omdat er grote verschillen

professionals te vergroten.

zijn tussen schooltypen en -soorten, tussen scholen onderling en binnen scholen. Vanaf 2023 hebben de cultuurcoaches voor de voorschoolse educatie en het mbo extra uren gekregen.

Trainingen in het hbo Ook De Haagse Hogeschool en Hogeschool Inholland

↑

25

Verder biedt CultuurSchakel de opleiding tot intern cultuur

hebben in samenwerking met de gemeente een

coördinator (icc) aan voor leerkrachten en medewerkers uit het

programma voor verdere didactische en ­pedagogische

primair onderwijs en pedagogisch coaches van de voorschoolse

training en ontwikkeling van kunst­professionals in het

educatie. De icc’er zorgt voor de inbedding van cultuureducatie in

cultuuronderwijs.

2.1

LANDSCHAP CULTUUREDUCATIE

Vonk en Expeditie C

Aanbod buiten Vonk en Expeditie C

Om scholen te helpen een keuze te maken uit de vele activiteiten

Naast het brede en gevarieerde aanbod aan tentoonstel-

geeft CultuurSchakel voor het primair onderwijs (inclusief het

lingen, voorstellingen en activiteiten in Vonk en Expeditie

(voortgezet) speciaal onderwijs) de brochure Vonk uit en voor het

C bieden de musea met Cultuurmenu extra aanbod

voortgezet onderwijs de brochure Expeditie C. In deze brochures

(toegesneden op onderwijsthema’s) met interactieve lessen

presenteert CultuurSchakel de culturele aanbieders, wordt het

aan voor het primair en voortgezet onderwijs. Er zijn ook

receptieve en actieve aanbod (inclusief dat van Kunstenaar in de

scholen die, al dan niet aanvullend op Vonk of Expeditie C,

Klas) beschreven en wordt duidelijk gemaakt voor welke doelgroep

kiezen voor (structurele) samenwerkingen met culturele

de activiteiten geschikt zijn. Doordat de meeste instellingen die

instellingen. Dit betreft met name activiteiten op het

in Vonk of Expeditie C zijn opgenomen via het gemeentelijke

gebied van actieve cultuureducatie, zoals Kunstenaar in

MJB worden gesubsidieerd, is de kwaliteit van het aanbod

de Klas. De instellingen doen hierbij vaak een beroep op

gegarandeerd. CultuurSchakel heeft de opdracht dit aanbod te

professionals uit het veld (acteurs, kunstenaars, et cetera).

cureren om zo te zorgen voor een evenwichtige verdeling van het

Zij verzorgen lessen of workshops op de scholen.

aanbod, overaanbod te voorkomen en diversiteit en representatie te stimuleren.12 Daarnaast ontsluit CultuurSchakel aanbod van culturele instellingen in de stad voor de voorschoolse educatie en het mbo op haar website.

↑

26

12 Bij uitzondering wordt aanbod van een culturele instelling die niet vanuit het MJB gefinancierd wordt opgenomen in Vonk. Dit aanbod wordt door een commissie die is aangesteld door CultuurSchakel (en naast externe experts ook leden van CultuurSchakel telt) op kwaliteit getoetst.

2.2 VOORSCHOOLSE EDUCATIE (2,5 - 4 JAAR) Wat is er al bereikt? Voor de inzet van cultuureducatie in de voorschoolse educatie stelden wij in 2022 een budget beschikbaar van € 25.000. Dit budget werd via CultuurSchakel verstrekt aan voorscholen en kinderdagverblijven voor het inkopen van culturele activiteiten die passen bij de doelgroep.13 Van de in totaal 279 voorschoolse educatiegroepen konden in 2022 zeventig groepen deelnemen aan culturele activiteiten. Vanuit de Haagse Preventieaanpak (HPA) is de subsidie voor het activiteitenbudget voor de periode 2023-2026 opgehoogd tot € 100.000, waardoor momenteel álle voorschoolse educatiegroepen een jaarlijks budget van € 350 hebben om een activiteit of voorstelling op de groep of op locatie bij een culturele instelling in te kopen. Daarnaast is in 2023 het aantal werkuren van de cultuurcoach voorschoolse educatie bij CultuurSchakel licht verhoogd, zodat de vraag vanuit de voorschoolse educatie en het aanbod vanuit de culturele sector beter op elkaar aansluiten. In 2024 zijn daar opnieuw extra uren bijgekomen, zodat er nog meer geïnvesteerd kan worden in de verbinding tussen vraag en aanbod, maar ook in deskundigheidsbevordering voor zowel het culturele veld als de voorschoolse voorzieningen.

↑

27

13 Deze vraaggerichte werkwijze sluit aan bij de subsidiesystematiek voor het primair en voortgezet onderwijs, waarbij de scholen direct middelen ontvangen voor de inkoop van culturele activiteiten.

2.2

VOORSCHOOLSE EDUCATIE (2,5 - 4 JAAR)

Wat kan beter?

Waar willen we naartoe?

Hoewel een aantal culturele organisaties al veel met voorscholen en de kinderopvang samenwerkt, staan de ontwikkeling en

Ambitie 2033: Voorschoolse educatie

organisatie van cultuureducatie voor de allerkleinsten nog aan

In 2033 is cultuuronderwijs onlosmakelijk verbonden met de voorschoolse educatie. Juist ook omdat de bodem voor kansenongelijkheid veelal al in de eerste levensjaren wordt gelegd. In samenwerking met de kinder­opvang, het culturele veld, CultuurSchakel en de gemeente is geïnvesteerd in ondersteuning van peda­gogische medewerkers en ouderbetrokkenheid op dit gebied en is de samenwerking met culturele instellingen bevorderd.

het begin. De kennis en deskundigheid die nodig zijn om de jonge doelgroep in de voorschoolse educatie goed te bedienen, zijn bij de voorschoolse voorzieningen en in het culturele veld nog niet overal aanwezig. Daarnaast is er nog onvoldoende passend aanbod. Ook kan een gebrek aan goede ruimtes en financiële middelen een drempel zijn om cultuureducatie in de voorschoolse educatie breed te borgen.

Om deze ambitie voor 2033 te realiseren, willen we in de beleidsperiode 2025-2028 het volgende bereiken:

Het creëren van meer stabiliteit en continuïteit in de financiering van cultuureducatie in de voorschoolse educatie. ► In de subsidieregelingen van het MJB 2025-2028 besteden we extra aandacht aan cultuuronderwijs in de kinderopvang en voorschoolse educatie. Hiermee stimuleren we de culturele sector om meer passend aanbod te ontwikkelen voor de voorschoolse educatie. ► Tot en met 2026 wordt jaarlijks een activiteitenbudget van € 100.000 beschikbaar gesteld, waardoor elke voorschoolse educatiegroep € 350 heeft voor het inkopen van cultuuredu-

↑

28

catie. Dit budget wordt jaarlijks geëvalueerd op besteding per groep en het bereik onder alle voorschoolse educatiegroepen.

2.2

VOORSCHOOLSE EDUCATIE (2,5 - 4 JAAR)

► In 2025 en 2026 investeren we – naast bovenstaand activiteitenbudget – in totaal € 100.000 voor een extra focus van cultuureducatie op taalontwikkeling. Dit betekent dat

• CultuurSchakel evalueert jaarlijks het effect van de trainingen­bij deelnemers, met als doel dat zij de

traject kunnen volgen. We doen dit in afstemming met

opgedane kennis in de praktijk toepassen en aantoonbaar

Bibliotheek Den Haag, die ook inzet op expertisebevordering

kunst en cultuur opnemen in het programma van de

en ouderbetrokkenheid rond taalontwikkeling.

voorschoolse educatie. • In de periode 2025-2028 vergroot CultuurSchakel de

bij CultuurSchakel is voor de periode 2023-2026 opgehoogd,

expertise van culturele organisaties op het gebied van

met als doel om aanbod en vraag beter op elkaar af te

voorschoolse cultuureducatie door jaarlijks minimaal

stemmen.

twee trainingen of werkateliers te organiseren. Doel is dat

► In 2025 en 2026 voeren we overleg met culturele organisaties en fondsen over de gezamenlijke opgave om cultuureducatie in de voorschoolse educatie te versterken.

eind 2028 minimaal vijftien culturele instellingen passend aanbod hebben voor deze doelgroep. • Vanaf 2025 bevordert CultuurSchakel structurele

Daarbij onderzoeken we ook de mogelijkheden om budget

uitwisseling van expertise met culturele instellingen en

vrij te maken voor culturele instellingen ten behoeve van

voorschoolse voorzieningen door jaarlijks een kennis­

deskundigheidsbevordering en de ontwikkeling van specifiek

delings­bijeenkomst te organiseren.

aanbod. Medio 2026 is er duidelijkheid over de voortgang van de financiering in de voorschoolse educatie vanaf 2027.

Het stimuleren van deskundigheidsbevordering bij culturele aanbieders en voorschoolse voorzieningen. ► We ondersteunen CultuurSchakel bij het continueren en verder verdiepen van de inzet op voorschoolse educatie: • In de periode 2025-2028 organiseert CultuurSchakel jaarlijks minimaal één training in procesgericht werken voor pedagogisch medewerkers van voorschoolse voorzieningen­en culturele instellingen. Doel is om

29

het jonge kind.

groepen extra activiteiten kunnen inkopen of een verdiepend

► Het aantal uren van de cultuurcoach voorschoolse educatie

↑

gericht op het stimuleren van de brede ontwikkeling van

professionals te trainen in procesgerichte cultuureducatie,

2.2

VOORSCHOOLSE EDUCATIE (2,5 - 4 JAAR)

• Met kinderopvangorganisaties, culturele aanbieders (waaronder de Cultuurankers), ouders en andere betrokkenen werkt CultuurSchakel verder aan onderzoek en kennisontwikkeling gebaseerd op het praktijkonderzoek van Jonas van Veen (‘Van koelkastwaardig knutselwerk tot creatief proces’, 2024).

Cultuureducatie in de voorschoolse educatie beter laten aansluiten op de vroegschoolse educatie van het primair onderwijs. ► In de periode 2025-2028 werken we met CultuurSchakel aan het versterken van de doorgaande lijn tussen cultuureducatie in het voorschoolse en het primair onderwijs. Er wordt geïnvesteerd in uitwisselingsmomenten (zoals werk­ bijeenkomsten, kennissessies of inspiratiedagen) waarin de opbrengsten van procesgericht werken uit de voorschoolse educatie – op basis van het onderzoek van Jonas van Veen uit 2024 – actief worden gedeeld met professionals uit het primair onderwijs. Doel is om in 2028 met ten minste tien basisscholen afspraken te hebben vastgelegd over de ­aansluiting van hun cultuuronderwijs op dat van de voorschoolse fase.

↑

30

2.3 PRIMAIR ONDERWIJS (4 - 12 JAAR) Wat is er al bereikt? Sinds 2013 heeft Den Haag fors ingezet op de integratie van cultuureducatie in het primair onderwijs en dat werpt zijn vruchten af. Zo’n 96% van de basisscholen in Den Haag legt cultuurbezoeken af, gebruikmakend van het aanbod in Vonk, de brochure die CultuurSchakel jaarlijks uitgeeft. Scholen zijn daarbij ook te spreken over het aanbod dat in Den Haag beschikbaar is. Ook het aantal icc’ers op scholen neemt de laatste jaren toe: circa 70% van de (in 2023) 137 scholen voor regulier basisonderwijs in Den Haag heeft een icc’er, van wie 70% gecertificeerd is. Steeds meer scholen richten hun cultuuronderwijs in op basis van een heldere onderwijsvisie. Daarnaast maken kunstvakdocenten steeds vaker deel uit van vaste schoolteams. Anders opgeleid en met een specifieke interesse­en achtergrond in cultuureducatie verrijken deze kunstvak­docenten het onderwijs. Sinds september 2024 bestaat er een speciaal bijscholingstraject voor kunstprofessionals, ontwikkeld­door De Haagse Hogeschool en Hogeschool Inholland. In tien bijeenkomsten krijgen deelnemers pedagogische en didactische handvatten aangereikt en werken zij aan een eigen vakinhoudelijke en professionele identiteit.