RIS322389 Bijlage Havenvisie
Tekst van het document
uitgegeven. In de Woonvisie 2040 wordt voor stadsdeel Scheveningen o.a. het belang van toevoeging van betaalbare koop en sociale huur benadrukt.
Tot 1800
1800 - 1850
DORP
1850 - 1900
1900 - 1930
KOMPASBUURT
OF D
1930 - 1945
HO
1945 - 1960
HA VE
N
1960 - 1975
IJK
1975 - 1985
OR DE L
1985 - 1995
NO
1995 - 2005
2005 en later
fig. 3.66. Gemengde functies - wonen en bedrijvigheid op pandniveau
Corporatiebezit
DE
NORFOLK
.L EL YK A
Gemeentelijk Appartement belast met erfpacht Gemeentelijk eigendom belast met erfpacht
DR
Gemeentelijk eigendom niet belast met erfpacht Privé eigendom
STATENKWARTIER
1:10.000 DUINDORP fig. 3.65.
Scheveningen Haven, bouwjaar
GEUZENKWARTIER fig. 3.67.
Eigendomssituatie HAVENVISIE SCHEVENINGEN
71
3. ECOSYSTEEM SCHEVENINGEN HAVEN 3.8 CULTUREEL ERFGOED De haven en bijhorende bedrijvigheid is kenmerkend voor de identiteit van het gebied. De ligging van de
havenbekkens met de havenhoofden en havenlichten,
de inrichting van de kades en de bijhorende bebouwing maken de geschiedenis van het gebied beleefbaar. Monumenten en kerkgebouw
In de haven van Scheveningen bevinden zich enkele
monumenten. De Visafslag aan de Visafslagweg is een
rijksmonument, en de voormalige Rokerij van Den Dulk aan de dr. Lelykade is een gemeentelijk monument. De ligging van de Hennephofkerk aan de kade heeft hoge beeldbepalende waarde. De Visafslag
De Visafslag is een bijzonder voorbeeld van
functionalistische architectuur met een sterkte
monumentale uitstraling. Het gebouw van de architect Schamhart bestaat uit een strook repeterende
overslagruimten met een verhoogde monumentale
kop aan de haven met kantoren met uitzicht op zee.
De vormgeving van de overslagruimten in het gebouw
wordt gekenmerkt door een terugliggende plint en een
expressief vormgegeven sheddak. De verhoogde kop van het pand heeft monumentaal vormgegeven betonnen
v- vormige liggers met daaronder een rechthoekig blok kantoren. De symmetrische positionering van het blok
en de overkraging versterken het monumentale karakter van de kop. De inrichting van de omgeving met de kades langs het water en het laadperron aan de andere zijde
van het complex zijn kenmerkend voor het gebruik van
72
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
het gebouw als visafslag. De monumentale kop verbindt het zicht op zee met de haven en het achterliggende land.
De rokerij
De rokerij van Den Dulk werd vroeger gebruikt voor het roken van vis. Het open binnenterrein maakt deel uit
van het monument. Een dergelijke rokerij is inmiddels een zeldzame gebouwtypologie, en met name ook de
schoorsteen draag bij aan de herkenbaarheid en relatie met het visserijverleden van de haven.
Belangrijke ruimtelijke structuren, gebiedskenmerken en bouwwerken
Voor de haven zijn de brede, steenachtige,
industriële kades en de open karakteristiek van
hoge cultuurhistorische waarde. De bijbehorende
dwarsprofielen, waarbij de relatie met de historische bebouwing en het water is bepaald, dragen hier ook aan bij. Voorbeelden van bijzondere gebouwen en
bouwwerken die bijdragen aan de afleesbaarheid van de geschiedenis zijn ondermeer de pakhuizen aan
de 2e Zeesluisdwarsweg 6 en de Zeesluisweg 77, de
schoorsteen en bebouwing aan de Van Egmondstraat,
het sluiscomplex van het Afvoerkanaal, de Gedenkbank aan de kop van de Strandweg en Adriaan Maasplein en het Tonnenmonument aan de 2e Zeesluisweg. De bebouwing in en rond de haven is over het
algemeen niet hoger dan 3 tot 4 bouwlagen. Langs
de Schokkerweg en Vissershavenweg is wat hogere
bebouwingstypologie te vinden van 5 tot 6 bouwlagen.
De industriële bebouwing langs de Zeesluisweg is
voor een deel nog oorspronkelijk en niet hoger dan 3
bouwlagen. Behoud van deze structuren en de bijzondere bebouwing draagt bij aan het afleesbaar houden van de ontwikkelingsgeschiedenis.
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
73
3. ECOSYSTEEM SCHEVENINGEN HAVEN 3.9 MOBILITEIT 3.9.1 Bereikbaarheid De Scheveningse Haven is een uitzonderlijk en
ook complex gebied in de stad. De bezoekers aan
strand en haven vanuit stad, land en daarbuiten, de
vervoersbewegingen van bewoners en recreanten en het logistieke vervoer brengen uitdagingen mee wat betreft de bereikbaarheid en parkeerruimte. Tijdens
piekperiodes, zoals op warme zomerdagen of bij grote
evenementen, neemt de verkeersdrukte aanzienlijk toe,
wat kan leiden tot files en beperkte toegankelijkheid. Dit heeft impact op de efficiëntie van logistieke operaties in de haven, vooral voor bedrijven die afhankelijk zijn van tijdige leveringen en koel- en vriestransport. Bereikbaarheid per fiets
De haven van Scheveningen is via verschillende
ster- en hoofdroutes bereikbaar per fiets (zie voor de
belangrijkste fietsroutes bijlage 2). Veel fietspaden zijn
vrijliggend , en op verschillende manieren fietsvriendelijk gelegen (in de duinen, langs de Scheveningseweg,
langs het strand en langs het Verversingskanaal). De
fietsvoorzieningen dragen bij aan de verkeersveiligheid en het comfort van fietsers, belangrijk in het kader
van de mobiliteitstransitie en de ambitie om fietsen te bevorderen in Den Haag. De Schokkerweg en
Vissershavenweg vormen echter knelpunten, wat betreft drukte en verkeersveiligheid. Fietsparkeren
Hoewel er een uitgebreid netwerk aan fietsroutes
74
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
naar de haven is, zijn de stallingsvoorzieningen
onvoldoende. In het havengebied zelf ontbreken
centrale (bewaakte) stallingsvoorzieningen. Alleen op het Noordelijk Havenhoofd nabij het Beachstadion is
een bewaakte stalling. Bij Strandslag 12 aan het einde
van de Houtrustweg is een onbewaakte fietsenstalling.
Verspreid in het havengebied staat in de huidige situatie enkel een aantal fietsnietjes. Met name op piekdagen in de zomer blijkt de noodzaak voor extra, maar ook betere fietsparkeervoorzieningen.
De bereikbaarheid met openbaar vervoer
Rond de haven van Scheveningen zijn verschillende
vormen van openbaar vervoer aanwezig, maar naar de
haven zelf ontbreekt een directe verbinding. Zo moeten bewoners, werknemers en bezoekers van de haven
enkele honderden meters overbruggen voordat ze bij de dichtstbijzijnde tram- of bushalte zijn. De Schaalsprong
OV zet in op de verbetering van de ov-bereikbaarheid (zie 4.4).
In de nabijheid van de haven liggen de tramlijnen 11
en 17. Deze tramlijnen vormen een verbinding naar het centrum van Den Haag en station Den Haag Centraal en Den Haag HS. Hoewel deze tramlijnen halteren in de omgeving van de haven, is het geen aantrekkelijk
alternatief voor deur-tot-deurvervoer. Daarnaast liggen langs de rand van het havengebied ook twee buslijnen, buslijn 22 en 28. Ook deze busverbindingen zijn echter weinig aantrekkelijke opties vanwege lange reistijd. De bereikbaarheid van de haven per openbaar
vervoer wordt door de vorm en structuur van de
haven bemoeilijkt. Door de drie havenkommen en
Statenlaan. Uit beleidsmatig oogpunt heeft deze route
havenbekkens zijn de loopafstanden vanaf de OV-haltes
haven. In de praktijk wordt deze route echter wel als
het ontbreken van voetgangersbruggen over de
lang. Dit geldt met name voor bewoners en werknemers
van bedrijven aan de Derde Haven en op het schiereiland tussen Derde en Tweede Haven.
niet de voorkeur als ontsluitingsroute richting de
zodanig gebruikt. Vooral ter plaatse van de kruising
Statenlaan-Westduinweg leidt dat tot een knelpunt in de verkeersafwikkeling en de verkeersveiligheid.
De bereikbaarheid voor auto’s en vrachtauto’s
De Scheveningseweg is een directe verbinding voor
uit nationale, regionale en stedelijke hoofdwegen. De
en Scheveningen Dorp en (via de Duinstraat) de haven.
De Haagse hoofdstructuur voor autoverkeer bestaat
Scheveningse Haven is via een aantal hoofdwegen met de auto te bereiken, zowel vanuit het centrum van Den Haag als vanuit omliggende wijken en steden. Vanaf
buiten de stad naar de haven wordt de route vanaf de
autoverkeer tussen het centrum van Den Haag, de S200 Uit beleidsmatig oogpunt heeft ook deze route niet de
voorkeur als ontsluitingsroute richting de haven, maar in de praktijk wordt deze route wel als zodanig gebruikt.
Noordelijke Randweg het meest gebruikt.
Voorkeursroute havengerelateerd vrachtverkeer
Noordelijke Randweg (N440-N14; S200, inclusief
bereikbaarheid voor autoverkeer en voor vrachtverkeer.
Hubertustunnel)-> Professor B.M. Teldersweg-Johan de Wittlaan - President Kennedylaan (S200) ->
Houtrustweg -> Westduinweg-Duinstraat-> ZeesluiswegVissershavenweg-Schokkerweg
De Westduinweg loopt parallel aan de kust langs het
Havengebied en vormt een belangrijke verbindingsroute tussen de Houtrustweg, de Kranenburgweg, de
Statenlaan, de Zeesluisweg en de Scheveningseweg.
Vanaf de Westduinweg zijn de Kranenburgweg en de
Zeesluisweg de toegangsroutes tot de haven. De grote hoeveelheid vrachtverkeer op de Westduinweg staat
echter wel op gespannen voet met de doorstroming,
Er wordt onderscheid gemaakt tussen de
Personenauto’s kunnen gebruikmaken van alle
genoemde toegangswegen. Voor vrachtverkeer is er
een voorkeursroute ingesteld, omdat niet alle wegen
geschikt zijn voor zwaar verkeer. Bepaalde wegen zijn
vanwege bijvoorbeeld de materialisatie van het wegdek, de aanwezigheid van fysieke obstakels en de beperkte
breedte van de rijbaan niet ingericht op vrachtverkeer
of zijn vanuit leefbaarheid, doorstroming of veiligheid
niet gewenst. Den Haag zet in op de voorkeursroute voor
vrachtverkeer via S200, de Houtrustweg en vervolgens via de Kranenburgweg en de Westduinweg naar de haven. Deze route is voorzien van specifieke bewegwijzering.
veiligheid en leefbaarheid op en langs deze weg.
Vrachtauto’s moeten rekening houden met
Haven bereiken via de route Stadhouderslaan-
de haven populair is bij toeristen. De gemeente en
Autoverkeer vanuit het centrum kan de Scheveningse
fig. 3.68. Sterfietsroutes uit Ruim baan voor de fiets
verkeersdrukte, vooral in de zomermaanden wanneer
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
75
3. ECOSYSTEEM SCHEVENINGEN HAVEN wegbeheerders werken aan crowd control om de
doorstroming te verbeteren en de impact van (vracht) verkeer op de lokale infrastructuur te minimaliseren. Autoparkeren
Scheveningen is een hoogstedelijk gebied met potentie voor verdere ontwikkelingen. Zowel het autobezit als het autogebruik zijn er relatief hoog. Dit geeft een
aanzienlijke parkeerdruk, met name rond de haven. Tegelijkertijd zijn de uitbreidingsmogelijkheden vanwege de beperkte aanwezigheid van ruimte
beperkt. Daarom wordt het Havengebied, samen met de boulevard, als centrumgebied beschouwd. Het
huidige gemeentelijke parkeerbeleid vereist dat bij
nieuwbouwprojecten de benodigde parkeerplaatsen op eigen terrein worden gerealiseerd. Bij Norfolk worden inpandige parkeergarages gerealiseerd voor zowel
de bewoners als de bezoekers van het gebied. Bij het
Noordelijk Havenhoofd is in 2023 de parkeergarage van Q-Park opgeleverd met 750 parkeerplaatsen. Vanwege
de beperkt beschikbare ruimte en de vele concurrerende ruimteclaims is het beleidsmatig niet gewenst om extra openbare parkeerplekken op straat toe te voegen. De
stad groeit en er is steeds meer sprake van verdichting. Om de leefbaarheid van het gebied te bevorderen,
is de inrichting van de buitenruimte door groen of
andere voorzieningen van belang, en daarmee ook
het streven van gemeentelijk beleid. Tegelijkertijd is er vanuit het gebied een langlopende wens voor betere
parkeerfaciliteiten voorondernemingen en bezoekers. Daarnaast hebben incidentele maar voor de haven
belangrijke evenementen grote parkeerruimteclaims.
76
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
Parkeren in de stad is altijd een complex vraagstuk, en de haven is daarop zeker geen uitzondering.
3.9.2 Logistiek Goede bereikbaarheid en toegankelijkheid van de haven vragen om een integrale benadering van mobiliteit, logistiek, en infrastructuur.
Verdere investeringen in de doorstroming van het
wegverkeer en het optimaliseren van de logistieke knooppunten rond de haven zullen bijdragen aan het verminderen van congestie en het verbeteren
van de bereikbaarheid voor vrachtvervoer. Ook zet de gemeente Den Haag zich in voor de verduurzaming van het vrachtverkeer als essentieel onderdeel van
de toekomstgerichte havenontwikkeling. Een van de
belangrijkste aandachtspunten is de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen en fijnstof door over
te stappen op duurzamere vormen van vrachtvervoer.
Hoofdstuk 4.4 Mobiliteitstransitie, gaat verder in op de invoering van de zero-emissie zone en milieuzone.
OV Bereikbaarheid 7reiQ WraP eQ bXVQeWZerk
fig. 3.69. OV bereikbaarheid kust, bron: concept Toekomstvisie Scheveningen Bad 42
Vi
ss
er sh
t straa
g av en Treilerdwarswe we g
P
Sc
Duin
g nin ve he
we g
Dr .L
We std uin we g
ely
ka de
g we se
P
kk er
Sc
ho
Prof.
eg ersw
. Teld
B.M
Sta te nla
an
eg eg rgw ustw r ut Ho
bu en
n Kra
(inter-)nationale hoofdweg
stedelijke hoofdweg
wijkontsluitingsweg/centrumring
regionale hoofdwegen
hoofdweg/centrumring
wijkontsluitingsweg
fig. 3.70.
Hoofdstructuur wegen, De Haagse Nota Mobiliteit
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
77
3. ECOSYSTEEM SCHEVENINGEN HAVEN 3.10 GROEN IN DE HAVEN In de haven, van de havenhoofden tot aan het
Verversingskanaal, komen de stad, de bedrijvigheid en
de kustnatuur samen. De zeewind en het zout zijn van grote invloed op wat hier kan groeien. Bomen maken
hier weinig kans en die zie je dan ook bijna niet in de
haven. Op het Kapitein de Rijkplein staan enkele bomen
die moedig proberen enige grootte te bereiken. Zeker de bewoners hebben meer behoefte aan groen in de haven en met het pleintje aan de Hennephofkerk is recent een fig. 3.71.
Zeewolfsmelk
groene verblijfsplek erbij gekomen.
Het weinige groen in de haven is vaak spontaan opgekomen op basalttaluds en duintjes. Daar
groeien bijzondere plantensoorten zoals zeevenkel en
zeewolfsmelk. Deze soorten gedijen goed onder de zoute, rauwe en schrale condities van de kust.
Naast deze planten leven verschillende diersoorten in de haven. Voor bepaalde vogels is de haven zelfs fig. 3.72.
Wondklaver en slangenkruid
geschikt broedgebied. Zo biedt het stenige karakter
met rommelige overhoekjes een perfect broedbiotoop voor de zogeheten zwarte roodstaart. Ook de ijsvogel laat zich regelmatig zien in de haven. Rond de oude
sluiswachterswoning is daarnaast een kolonie van de
huismus aanwezig die gebruik maakt van het aanwezige groen. Langs de Houtrustweg loopt de ecologische
verbindingszone (Haagse Beekzone) die het groen van
het Verversingskanaal verbindt met de Westduinen. Het deel langs de Houtrustweg is specifiek ingericht met fig. 3.73.
78
Laksteeltje
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
struiken en bloemrijk duingrasland voor de huismus.
Vanaf de havenhoofden en in de binnenhaven worden
regelmatig watervogels gezien die de haven gebruiken als rustplaats en er voedsel te zoeken. Vaste bezoekers zijn verschillende soorten meeuwen, de scholekster,
aalscholver, meerkoet en fuut, en met regelmaat worden in de winter ook duikers en zaagbekken waargenomen.
Op de havenhoofden zijn ook regelmatig vogels te vinden die Nederland in de trektijd en winter aandoen, vooral de steenloper is een bekende verschijning.
Rond de havenhoofden en zelfs in de haven worden
regelmatig zeehonden gezien. Deze rusten uit op de
verschillende strandjes, maar ook op de botenhelling aan de Hellingweg, de grote stenen blokken van de
havenhoofden en een enkele keer duikt er een op in het
Verversingskanaal. Ook de bruinvis (een walvisachtige) is regelmatig te gast in en rond de haven.
In de haven komen verschillende soorten vissen voor.
Harders grazen algen van de schepen en steigers af. De
Scheveningse Haven fungeert bovendien als belangrijke migratieroute voor de paling. Bij onderzoek naar
glasaal (jonge paling) zijn verschillende soorten vissen gevangen, waaronder de in Nederland vrij zeldzame
slakdolf. De jonge paling komt als glasaal aan in de haven om vervolgens via het Verversingskanaal richting het zoete water te trekken naar een plek waar ze kunnen
uitgroeien tot volwassen paling. In het Verversingskanaal zijn speciale aalriffen geplaatst om de binnengetrokken glasaal schuilgelegenheid te bieden en gemaal Schoute is passeerbaar gemaakt voor vis door middel van een vispassage. Daarnaast staat de sluis tussen de haven
en het Verversingskanaal regelmatig op een kier, zodat
deze ook voor vissen passeerbaar is. De haven inclusief het Verversingskanaal speelt dus een belangrijke rol in het voortbestaan van de paling. Ook de driedoornige
stekelbaars is afhankelijk van een verbinding tussen zoet en zout water.
In de jachthaven zijn op meerdere locaties zogenaamde Biohutten geplaatst onder water: kooien met
oesterschelpen waar vissen en andere zeedieren zich
kunnen verschuilen. Deze worden jaarlijks gemonitord.
fig. 3.75.
Zeehond rustend bij Verversingskanaal
fig. 3.78.
Steenloper
fig. 3.76.
Zeevenkel
fig. 3.79.
Paarse strandloper
fig. 3.77.
Zeepostelein
fig. 3.80. Huismus
De gemeente Den Haag koestert deze verschillende
soorten planten en dieren die naast alle economische, recreatieve en sportgerelateerde activiteiten hun leefgebied hebben in het havengebied.
fig. 3.74.
Ecologische verbindingen
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
79
3. ECOSYSTEEM SCHEVENINGEN HAVEN 3.11 VEILIGHEID Veiligheid in de haven is een continue zoektocht naar de
balans tussen het creëren van maatschappelijke waarde in de haven door het gebruik ervan en het voorkomen van gevaren voor mens, milieu en maatschappij door dit gebruik. Hierbij wordt gekeken naar onbedoelde
beperken? Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen
werkzaamheden, een bedrijfsongeval op de kade als
oorzaken van onveiligheid en incidenten te voorkomen of
introduceren van een besmettelijke infectieziekte
Pro-actie, de maatregelen die bedoeld zijn om structurele weg te nemen, en preventie, de maatregelen die bedoeld zijn om de risico’s zo klein mogelijk te houden en de
gevolg van laad en los handelingen of het onbedoeld door een opvarende van een bezoekend schip. In de
afgelopen jaren is het belang van een goed en breed
gevolgen van eventuele gevaren te beperken.
veiligheidsbeleid in de haven van Scheveningen steeds duidelijker geworden. Van oudsher is gestuurd op de
gevaren, zoals brand, overstroming, aanvaring of
3.11.1 Veiligheid in de haven
gevaren, zoals terrorisme en ondermijning (security).
Safety – onbedoelde gevaren
middel van verkeersbegeleiding. Sinds de brand aan
een acceptabel niveau gehouden door de kans dat een
en gebruik waardoor er veel onbedoelde gevaren kunnen
andere uitdagingen is de behoefte aan robuuster en
van een gevaar tot een acceptabel niveau te beperken.
schepen, brand aan boord van een schip als gevolg van
zijn hier al grote stappen in gezet. Zo zijn als voorbeelden
infectieziekten (safety), en naar met opzet nagestreefde
nautische gevaren van het scheepvaartverkeer door
Om dit goed te doen wordt het risico op gevaren op
De haven van Scheveningen is heel divers in inrichting
boord van van de Hektrawler SCH118 Johanna Maria en
gevaar optreedt te verkleinen en door de gevolgen
voorkomen. Denk hierbij aan aanvaringen tussen
breder veiligheidsbeleid gegroeid. In de afgelopen jaren
Veiligheid in en rond de haven heeft niet alleen een
lokaal belang maar kan impact hebben op nationaal
niveau. Ook is dit niet de verantwoordelijkheid van één
partij maar zijn alle stakeholders erbij gebaat en zijn de over meerdere overheidspartijen.
De veiligheidsketen is het model waarmee in
Nederland de organisatie van het veiligheidsbeleid wordt weergegeven. De veiligheidsketen bestaat uit vijf schakels die verschillende activiteiten
vertegenwoordigen en kan onderverdeeld worden in Risicobeheersing en Crisisbeheersing.
Hoewel alle stappen van de veiligheidsketen van belang zijn voor de veiligheid in de haven zijn de
Kans / waarschijnlijkheid
verantwoordelijkheden, taken en bevoegdheden verdeeld
risicobeheersingsstappen het meest relevant voor de Havenvisie. Welke gevaren bestaan er potentieel in
80
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
Hoog
Hoog
Gemiddeld
Laag
Gemiddeld
Hoog
Laag
Laag
Laag
Gemiddeld
Laag
Gemiddeld
Hoog
Mate van impact / consequenties
de haven en welke maatregelen kunnen er worden
genomen om deze gevaren tot een acceptabel niveau te
Gemiddeld
Hoog
fig. 3.81.
Afweging van veiligheidsrisico’s
van Pro-Actie onder andere een van de kades in de Eerste
politieke hoofdstad van Nederland met al haar essentiële
Vanuit Living Lab Scheveningen wordt een geavanceerd
vernieuwd en is het Risicomanagement Team
criminele (statelijke) actoren om cruciale infrastructuur
van schepen, voertuigen en personen binnen het
Haven permanent afgesloten, is de havenverordening (RMT) gevormd die het college adviseert over Safety vraagstukken in de haven. Vanuit Preventie zijn
de toezicht mogelijkheden van de Havenmeester
vergroot door uitbreiding van het havenbedrijf en is de
samenwerking met andere toezichthoudende instanties
versterkt door onder andere het opstellen of vernieuwen van de samenwerkingsafspraken. Security - opzettelijke gevaren
De haven van Scheveningen is relatief klein maar heeft
instituties, wat weer een gelegenheid geeft aan
te verstoren. In tegenstelling tot grotere havens, zoals de haven van Rotterdam of Antwerpen, zijn er in de
haven van Scheveningen nauwelijks fysieke barrières
mogelijk om de toegang van ongewenste personen te
beperken. Gezien de economische en toeristische waarde van de haven is het creëren van veel fysieke barrières ook niet wenselijk, maar dit geeft wel uitzonderlijke
uitdagingen in het weerbaar maken van de haven tegen ondermijning, terrorisme en cybercriminaliteit.
verschillende unieke kenmerken, waaronder directe
Er bestaat een netwerk van sociale controle rond de
functies. Havens zijn in het algemeen kwetsbare
Havendienst en veiligheidsdiensten (wijkagenten)
toegang tot de Noordzee, samen met diverse essentiële logistieke knooppunten, welke vragen om een zekere
mate van beveiliging. De open en multifunctionele aard
van de haven van Scheveningen maakt het aantrekkelijk
voor personen met ongewenste bedoelingen. Zij kunnen gebruik maken van de faciliteiten om goederen en
personen illegaal in en uit de haven en op de Noordzee te smokkelen. Dit wordt versterkt door de gunstige ligging van de haven, midden in de stad Den Haag. Bovendien ligt sinds de Brexit voor de kust van Scheveningen
een buitengrens van de Europese Unie, wat de haven
van Scheveningen een grensgebied maakt. Daarnaast
worden er vanuit de haven een aantal essentiële functies bediend, zoals windmolenparken en verschillende offshore-industrie.
Ook geeft de haven een directe verbinding van en naar de
haven waarbij havengebruikers, omliggende bedrijven, elkaar attenderen op verdachte situaties. Bovendien is het belangrijk preventief in te zetten op het weerbaar
cameraregistratiesysteem ingezet om de bewegingen havengebied nauwkeurig te monitoren. Dit systeem draagt bij aan de veiligheid door realtime inzicht te
bieden in de operationele situatie, waardoor mogelijke risico’s sneller worden gesignaleerd en incidenten kunnen worden voorkomen. De verzamelde data
ondersteunt bovendien een efficiëntere coördinatie en betere besluitvorming door havenbeheer en veiligheidsdiensten.
Vanuit de Wijkagenda Havenkwartier is er aandacht
voor een Veilige Wijk. In de aanpak worden de krachten
gebundeld van bewoners, politie, Welzijn Scheveningen,
woningcorporaties en de Gemeente in onder andere het
Actieprogramma Kust en de inzet van vaste wijkagenten.
maken van de haven om, samen met de handhavende
diensten zoals de politie, Koninklijke Marechaussee en Douane, de gelegenheid tot het plegen van criminele handelingen tot een minimum te beperken. Binnen het project Scheveningen Haven Weerbaar tegen
Ondermijning wordt hier al invulling aan gegeven.
Hierin zetten gemeente, havenbedrijf, politie, Koninklijke
Marechaussee en Douane door middel van het uitvoeren
van gezamenlijke interventies ingezet op een veiligere en integere haven. Hierbij wordt ingezet op een beter zicht en toezicht op verdachte situaties in het havengebied, gebouwd aan een betere samenwerking en gewerkt aan de weerbaarheid van het havengebied tegen ondermijnende criminaliteit.
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
81
3. ECOSYSTEEM SCHEVENINGEN HAVEN 3.11.2 Waterveiligheid Den Haag wordt beschermd tegen overstromingen
Bad
door de zogenaamde primaire waterkering (zie blauwe lijn in de afbeelding hieronder). Deze verdediging
moet zodanig zijn dat de kans op een overstroming
minder is dan eens in de 10.000 jaar. De waterkering
binnen de gemeentegrenzen van Den Haag is in 2020
beoordeeld en voldoet voor deze keuringsronde aan de
Dorp
veiligheidsnorm. De kering wordt eens in de twaalf jaar
Haringkade
beoordeeld.
De gehele Scheveningse Haven ligt echter buitendijks, ofwel buiten de bescherming van de primaire
Haven
waterkering. Het buitendijks beleid zoals onder meer
Primaire kering
beschreven in het Nationale Waterplan (2009) houdt in
dat er geen wettelijke normen zijn voor de bescherming.
Buitendijks zijn initiatiefnemers, bewoners en gebruikers zelf verantwoordelijk voor het treffen van gevolg
Gemaal Schouten
beperkende maatregelen en zij dragen zelf het risico van waterschade.
Verversingskanaal
In het buitendijks gebied is het risico op overstroming
grachtengordel
groter. Bij zeewaterstanden vanaf NAP +2 meter loopt
achter in de Tweede Haven water op de kade en treedt
duiker
lokaal wateroverlast op. Deze waterstanden worden nu al enkele keren per jaar bereikt door stormen als Corrie
(2022) en Pia (2023), waarbij het water opgestuwd wordt. Tijdens storm Pia is op het hoogste punt een waterstand
Valkenboskade
van boven NAP +3 meter gemeten. Waterstanden
van NAP +1 meter worden door het reguliere getij
bijna dagelijks bereikt. Door klimaatverandering en zeespiegelstijging is de verwachting dat op termijn
fig. 3.82.
82
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
Primaire kering en Haags watersysteem
de wateroverlast in de haven frequenter voor gaat
komen. Met 1 meter zeespiegelstijging zou er iedere dag wateroverlast op de kades zijn.
Ook vanaf de stadskant stroomt het water de
haven binnen. Via het Verversingskanaal wordt het
boezemwater van stad en regio afgevoerd naar zee. Dit
gaat via de Tweede Haven. Het Delflandse watersysteem bestaat uit dieper gelegen polders en de hoger gelegen
boezem. Overtollig water uit de polders wordt afgevoerd naar de boezem door middel van gemalen. De boezem
vormt de hoofdader van het systeem en watert af naar
het buitenwater. Aan de randen van het boezemsysteem van Delfland staan in totaal zes gemalen die het water naar de Nieuwe Waterweg of de Noordzee pompen. Voor Den Haag en omstreken voert gemaal Schoute in Scheveningen het water af naar de Noordzee.
Gemaal Schoute heeft een hoge pompcapaciteit maar het Verversingskanaal en de grachten zijn vrij smal.
Omdat een groot deel van het stadsgebied verhard is moet bij sterke regen veel water worden afgevoerd.
Dit water komt dan via de oude sluis de haven binnen. Deze omstandigheid bemoeilijkt oplossingen voor waterveiligheid zoals het afsluiten van de Pijp bij
stormcondities. In dit geval zou het water vanaf de
binnenkant gaan stijgen. Oplossingen op het gebied
van kustveiligheid moeten daarom altijd ook rekening houden met het Delflandse watersysteem.
fig. 3.83.
Hoogteligging Scheveningen Haven, overgenomen uit AHN Hoogtekaart
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
83
3. ECOSYSTEEM SCHEVENINGEN HAVEN
governance van de haven.
Rollen en verantwoordelijkheden aanleg, beheer en onderhoud
In fig. 3.64 wordt een globaal overzicht van de
rolverdeling voor zeehavens weergegeven waarin de
verantwoordelijkheden per rol worden benoemd. Dit overzicht geeft de situatie weer zoals gebruikelijk in meeste havens in Nederland en Noordwest-Europa
en is afkomstig uit de Havennota 2020-2030 van het Ministerie van I en W.
Deze tabel geeft een globaal overzicht die toepasbaar is op alle havens, inclusief de grote mainports als
Rotterdam en Amsterdam. De meeste zeehavens in
Nederland zijn verzelfstandigd waardoor er een duidelijk splitsing is tussen de rollen van Havenbeheerder en Gemeente. In Scheveningen is de haven een
integraal onderdeel van de gemeente waarbij de
verantwoordelijkheden van de rol van havenbeheerder verdeeld zijn tussen afdelingen en diensten binnen de gemeentelijke organisatie.
Financiering en opbrengsten aanleg, beheer en onderhoud
Havens zijn kostbare assets die relatief grote
investeringen in verschillende soorten infrastructuur
vragen en op verschillende manieren economische en
84
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
Havenbeheerder
fysieke infrastructuur in zeehavens zoals dat gebruikelijk
•
• •
gegeven van de rolverdeling in de financiering van
Nationaal havenbeleid EU- en internationaal beleid Maritieme toegang en achterlandinfrastructuur Nationale ruimtelijke ordening
• •
Havenontwikkeling Gronduitgifte naar bedrijven Interne infrastructuur Nautische veiligheid
is in Nederland. Hierbij moet wel opgemerkt worden
•
dat het belang van kleine havens, zoals Scheveningen,
Provincie
Gemeente
dat de lokale en regionale overheden daarom een
•
•
dat het Rijk specifiek in de Havennota heeft aangegeven vooral op lokaal en regionaal niveau te vinden is en
verantwoordelijkheid hebben in de investeringen in bereikbaarheid en ontsluiting van kleine havens.
•
•
•
Regionale ruimtelijke ordening Implementatie milieubeleid Regionale infrastructuur
•
fig. 3.84. Een globaal overzicht van de rolverdeling voor zeehavens
Als er gekeken wordt naar de reguliere financiering en opbrengsten van de haveninfrastructuur wordt
duidelijk dat water en havengronden als één geheel worden beschouwd en dat de investeringen hierin
gefinancierd worden uit de opbrengsten uit havengelden en grondtarieven. Hierbij vloeit het surplus terug naar de aandeelhouder van de haven.
Basis infrastructuur • •
waterkerende functie maritieme toegang (incl. sluizen en baggeren) achterlandverbindingen hoofdinfrastructuur
In Scheveningen is het niet mogelijk om eenvoudig
•
haveninfrastructuur inzichtelijk te maken. Dit heeft
Haven infrastructuur
de investeringen en opbrengsten van de
te maken met de verdeling van de verschillende
•
verantwoordelijkheden en de rol van havenbeheerder
binnen de gemeentelijke organisatie en de keuzes die gemaakt zijn voor transformatie van havengronden.
Daarom moet maatschappelijk toegevoegde waarde ook meetellen als opbrengst van de investering in haveninfrastructuur.
gedetailleerde ruimtelijke ordening Regulering van de havens en havendiensten Lokale infrastructuur
aanleg, beheer en onderhoud van havengronden, havenbekkens (incl. baggeren), kades en kademuren
Terminal infrastructuur •
terrein, transportbaan en rails
Terminal supra-structuur •
kranen, gebouwen, etc.
fig. 3.85.
Opbrengsten
van de rollen, taken en verantwoordelijkheden; de
Rijksoverheid
Bedrijven
creëren moet goed gekeken worden naar de verdeling
• •
Havenbeheerders
Om in de haven op een effectieve manier waarde te
verantwoorden. In fig. 3.65 wordt een globaal overzicht
maatschappelijke waarde creëren die deze investeringen
Rijk
3.12 GOVERNANCE
X Maatschappelijk toegevoegde waarde
(X) X Havengelden en grondtarieven
(X)
X
Terminal tarieven
(X)
X
Terminal tarieven
Rolverdeling financiering fysieke zeehaven infrastructuur
De huidige situatie in Scheveningen
Voor de haven van Scheveningen is gekozen om de
maritieme functie van de haven niet centraal te stellen maar onderdeel te maken van een breder geheel aan
belangen van ontwikkelaars , bewoners, uiteenlopende ondernemers, ontwikkelaars, toerisme, horeca, leisure, retail, evenementen, innovatie , etc. Deze belangen worden behartigd door diverse afdelingen
binnen de gemeente waar het Havenbedrijf er één van is.
in het Havenkwartier de Wijkagenda Havenkwartier
met de wethouder die verantwoordelijk is voor de
van de daarin gestelde doelen en afgesproken acties/
Hierbij wordt gezamenlijk op locatie bijgepraat over
opgesteld. De dienst is nu regisseur voor de realisatie
maatregelen. De Dienst Onderwijs, Cultuur en Welzijn
haven. Deze situatie vraagt om alertheid op onderlinge afstemming van activiteiten en initiatieven zodat het maritieme belang elke keer goed meegenomen en behartigd wordt.
De Dienst Stedelijke Ontwikkeling stuurt op de
ruimtelijke en economische ontwikkelingen in en rond de haven. De Dienst Stadsbeheer is verantwoordelijk
voor veilig scheepvaartverkeer in en naar de haven, de
exploitatie van het wateroppervlak en het beheer van de voorzieningen ten behoeve van de scheepvaart, inclusief
en gebouwen voor de gemeente. Bovendien is er voor het gebied geen gebiedsprogramma. Om al deze redenen
haven relevante diensten en de havenpartijen. Op operationeel/tactisch niveau vindt er regelmatig overleg plaats met de havenpartijen. 2.
is er voor het gebied gekozen voor een lichte vorm van
gebiedsontwikkelingen, stedelijk beheer, mobiliteit,
door bijvoorbeeld een centrale havenautoriteit of
stadsdeel, communicatie, etc. Daarnaast draagt het
programmadirecteur, die ook een bepaalde koersvastheid
havenkernteam er zorg voor dat belanghebbenden
kan borgen. De havenpartijen zijn met deze lichte vorm
in de haven goed aangesloten zijn op alle
van coördinatie akkoord gegaan onder voorwaarde dat
ontwikkelingen. Tevens is het ‘havenkernteam’
de praktijk hiervan getoetst en gezamenlijk geëvalueerd
verantwoordelijk voor het voorbereiden en de
wordt. De uiteindelijke ‘governance’ zal worden
opvolging van de agenda voor het ‘rondje langs de
vormgegeven op basis van de opgedane leerervaringen
haven’ (bestuurlijk overleg haven), het strategisch
en de sturing die nodig is om de ambities uit deze
havenoverleg, de interne haven stuurgroep en het
Havenvisie te kunnen realiseren.
niveau er als volgt uit: 1.
Minstens twee keer per jaar wordt het ‘rondje langs de haven’ (bestuurlijk overleg haven) georganiseerd
de gemeente. Het doel van het havenkernteam is op de verschillende gebieden zoals de lopende
van meer integrale en op zichzelf staande sturing
shareholders op operationeel/tactisch en strategisch
Er is een integraal havenkernteam opgezet binnen het verkrijgen van overzicht van zaken die spelen
ambtelijke coördinatie en een aanspreekpunt, in plaats
de Dienst Publiekszaken op stadsdeelniveau opgenomen,
Deze dienst heeft in samenspraak met belanghebbenden
plaatsvinden met directeuren van de voor de
gewicht. De haven is lastig commercieel te exploiteren,
In de haven ziet het huidige overleg met de stake- en
evenals de aansturing van de handhaving op het gebruik.
drie keer per jaar een strategisch Havenoverleg
functies.
de kademuren, walstroom e.d. Het dagelijks onderhoud
van de openbare ruimte in het havengebied wordt door
haven’ (bestuurlijk overleg haven). Daarnaast zal
Haven is tegelijk een stedelijk gebied met alle stedelijk
en er zijn weinig exploitatiemogelijkheden van gronden
havenautoriteitstaken en activiteiten in en rond de
betrokken kunnen worden bij ‘het rondje langs de
behoeve van de veiligheid in de haven. De Scheveningse
Den Haag.
diensten betrokken bij de uitoefening van de
haven. Er wordt per keer bekeken welke stakeholders
cultuur. De Directie Veiligheid speelt ook een rol ten
De haven is relatief klein in omvang en economisch
Er zijn dus verschillende gemeentelijke
de ontwikkelingen en problemen die er spelen in de
is betrokken bij het gebruik voor sport en de relatie met
De haven is daarmee niet in eerste plaats een maritiem gebied maar een gebied zoals alle andere gebieden in
haven, BOH en BSH en overige belanghebbenden.
escaleren van zaken die op operationeel en tactisch niveau niet opgelost kunnen worden. 3.
Er is eind 2022 een kwartiermaker gebiedsgericht werken Scheveningen Haven aangesteld die als
voorzitter van het havenkernteam, linking pin en
centraal aanspreekpunt voor de havengebruikers functioneert.
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
85
4. TRANSITIES EN TRENDS
De blauwe economie krijgt steeds meer internationale
energiecentrale. Dit biedt kansen voor Scheveningen
economische activiteiten die zowel de oceaan als de
energietransitie zorgt ook voor veranderingen in de
aandacht, omdat deze zich richt op duurzame
kustgemeenschappen ten goede komen. Het is essentieel dat de gemeente Den Haag deze visie omarmt voor
duurzame en evenwichtige groei. De haven, zee en stad
worden beïnvloed door verschillende trends en transities, die de blauwe economie een nieuwe betekenis geven. Deze hebben we in kaart gebracht door verschillende sessies te organiseren met bedrijven uit de haven, de
bewonersvereniging, experts en (gemeente) ambtenaren. Ook hebben gesprekken met experts plaatsgevonden. De volgende trends en transities worden beschreven in dit hoofdstuk: •
Energietransitie op zee en in de haven
•
Veiligheid op zee en in de haven
• • • •
Voedseltransitie
Mobiliteitstransitie
Ontwikkelingen in de scheepvaart Digitalisering
De, op zijn zachts gezegd, ingrijpende trend van
overstappen op andere (energie)oplossingen, de
milieuzone wordt ingevoerd en nieuwe voorzieningen zijn nodig (zie 4.2.2 Energietransitie op het land). Als
gevolg van klimaatverandering is de voedseltransitie
in opkomst waarvan de eiwittransitie onderdeel is. Dit biedt zowel uitdagingen als kansen voor de visserij in Scheveningen (zie 4.1 Vis en voedseltransitie).
De energietransitie leidt tot een drukkere Noordzee, boven en onder water. Wij hebben steeds meer
infrastructuur op zee. Nederland is daar afhankelijk
van. Geopolitieke ontwikkelingen, een verslechterde
veiligheidssituatie in de wereld en recente incidenten maken duidelijk dat veiligheid van groter belang
wordt (zie 4.3.1 Veiligheid op zee). Daarnaast zal safety en security in de haven moeten worden geborgd (zie
4.3.2 Veiligheid in de haven). Zeespiegelstijging heeft vanzelfsprekend een grote impact.
Bovendien vragen de verstedelijkingsopgave en
gevolgen van klimaatverandering en veiligheid een
(zie 4.4 Mobiliteitstransitie). De ontwikkelingen in
noodzakelijk kwaad, voor de ander biedt het ook kansen,
zowel voor specifieke niches als voor algehele profilering van de Scheveningse Haven.
Een belangrijk onderdeel van het Klimaatakkoord is dat de Noordzee wordt ingericht als hernieuwbare
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
haven; bedrijven moeten (al dan niet noodzakelijk)
klimaatverandering is de aanjager van bijna alle
bovenstaande trends en transities. Voor de één zijn de
86
Haven (zie 4.2.1 Energietransitie op zee). Maar de
klimaatverandering om andere vormen van mobiliteit de scheepvaart gaan over schaalvergroting en intraregionale samenwerkingen (4.5 Ontwikkelingen
in de scheepvaart). Als laatste biedt digitalisering,
mogelijkheden voor de toekomst, op het gebied van
bijvoorbeeld weersvoorspellingen, energietransitie en veiligheid (zie 4.6 Digitalisering).
4.1 VIS EN VOEDSELTRANSITIE Duurzame eiwitbronnen uit de Noordzee
Kern van de voedseltransitie is een verschuiving
van dierlijke naar plantaardige eiwitten. Duurzaam gevangen vis uit de Noordzee en zeevoedsel zoals
zeewier spelen een belangrijke rol in deze transitie. Het ontwikkelen van productiemethoden die minder druk
op natuur en milieu leggen, met oog voor circulariteit, passen binnen onze ambities.
De Scheveningse Haven, met zijn diepgewortelde
geschiedenis in de visserij, bevindt zich op een belangrijk kruispunt. De Noordzee ondergaat een aanzienlijke transformatie, met name door de energietransitie
(offshore windparken), de noodzaak tot natuurherstel
en toenemende andere economische activiteiten. Deze
ontwikkelingen hebben effect op de visvangst en op de
wijze waarop de voedseltransitie kan worden ondergaan. Er zijn grote uitdagingen maar ook mogelijkheden voor de Scheveningse vissector (het viscluster als geheel).
Noordzeevis, schaal- en schelpdieren en zeewier spelen een belangrijke rol in de consumptie van voedsel, als
duurzame eiwitbron met lage CO2 afdruk. Met vis kan hierin nog veel worden behaald. Vooral als alternatief
voor vlees waarvan de consumptie nog steeds algemeen hoog is. Nieuwe technieken voor het verwerken van vis en het maken van visproducten geven mogelijkheden om vis te vangen met een lagere CO2-uitstoot.
Ontwikkelingen in de markt zoals verduurzaming
en minder verspilling van voedsel kunnen leiden tot
nieuwe verwerkingsprocessen met hogere rendementen (Bron: Visserijnieuws, november 2024, artikel in bijlage:
Verwaarding van visresten).
kwamen steeds meer luxe, culinair gewaardeerde
De kritische houding van de (Nederlandse) consument
de gehele wereld voor de consument beschikbaar.
op de duurzaamheid van het product en de hoogte van de prijs maakt dat verse Noordzeevis steeds meer een
niche product is geworden. Op dit moment wordt de vis
met name door het hogere (internationale) segment van restaurants opgenomen. In Nederland is het aandeel
van verse Noordzeevis als eiwitbron in de consumptie verder gedaald en is de consumptie van betaalbare,
minder duurzame import vissoorten als kweekzalm,
tonijn en pangasius toegenomen. Deze ontwikkeling is
ook terug te zien op de menukaarten van onder andere
de strandtenten op Scheveningen. (Bronnen: Noordzeevis uit Scheveningen en Website Visfederatie).
De consumptie van redelijk betaalbare haring en makreel in Nederland is constant gebleven. Deze vissoorten hebben veel minder een duurzaamheidsuitdaging
omdat bijvoorbeeld de haring een relatief lage CO2
footprint heeft (zie fig. 4.3, bron RIVM). Bij het opvissen
en relatief gemakkelijk te bereiden visproducten uit Vooral de import en consumptie van zalm, tonijn en
tropische garnalen (gemaksproducten en grotendeels
kweekvis) namen toe. Steeds meer vishandelsbedrijven gingen andere vissoorten dan Noordzeevis
verwerken en/of verhandelen. Tegelijkertijd waren
er ook vishandelsbedrijven die exportmarkten voor
Noordzeevis ontwikkelden waardoor steeds minder
voor de Nederlandse/lokale markt beschikbaar kwam. In Nederland liep de consumptie van vooral schol, haring
en makreel steeds verder terug en werden die vissoorten steeds meer geëxporteerd. Door afnemende consumptie van Noordzeevis werd ook de verkrijgbaarheid en de bekendheid ermee steeds minder. De Visfederatie
publiceerde recent de volgende tekst op zijn website:
‘Consumenten kiezen vaker voor goedkopere vissoorten, kleinere porties en eten minder vaak vis’ (Bron: Visfederatie, 2024).
van haring is er nauwelijks bijvangst en daarnaast is
Visconsumptie in Nederland
manier waarop gevist wordt en de schaalgrootte in
(omgerekend naar levend gewicht is dat 332 miljoen
de vangst streng (Europees) gereguleerd. Vanwege de de pelagische sector blijft deze vis betaalbaar voor de
consument en wordt zelfs naar klanten in Afrika en Azië geëxporteerd.
Veranderende consumptiepatronen
In de loop der jaren (sinds de jaren 1960-1970) is de
landelijke en lokale consumptie van Noordzeevis in
Nederland teruggelopen. Door de toenemende welvaart
In 2023 aten Nederlanders meer dan 147 miljoen kg vis kg), 8,2 kg per persoon. Meer dan 70 procent van de vis,
schaal- en weekdieren wordt thuis geconsumeerd (Bron: GFK, 2023). De populairste soorten zijn zalm, mosselen, kabeljauw, haring, tonijn en gepaneerde producten
zoals kibbeling, lekkerbek en vissticks. Supermarkten zijn de belangrijkste aankoopplaats voor seafood
(30%), gevolgd door viskramen (19%), visspeciaalzaken (15%) en de horeca (14%). Online aankopen nemen
langzaam toe en bereikten in 2023 een aandeel van 5%.
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
87
4. TRANSITIES EN TRENDS In supermarkten geven consumenten het meeste geld uit aan gerookte zalm, verse zalm (naturel) en verse haring. Andere populaire producten zijn garnalen,
tonijn in blik, diepvrieszalm en gerookte makreel. Vis en schaal- en weekdieren spelen een belangrijke rol in de
eiwittransitie. Door vaker vis te kiezen, kan de verkoop de komende jaren verder groeien. Ontwikkelingen
Uit een WUR-project ‘Dichtbijvangst’ blijkt dat de vraag
naar duurzaam en lokaal gevangen voedsel, Noordzeevis, is toegenomen (Bron: WUR, 2019). Er bleek potentie
voor de afzet van lokaal gevangen vis in Scheveningen. Consumenten moesten daarvoor wel beter worden
geïnformeerd over de beschikbaarheid en de duurzaam gevangen vis. Cijfers van Stichting Noordzeevis uit
Scheveningen (2019) en Wageningen Economic Research
fig. 4.1.
Totaal consumptie vis (thuis en buitenshuis0 2023 (x1.000.000 kilo), bron: GFK 2023
fig. 4.2.
Top 10 producten in de Nederlandse supermarkt (2023), bron: GFK, 2023
(Bron: WUR, 2023, Visserij In Cijfers) laten zien dat 8090% van de aangelande vis op Scheveningen wordt
geëxporteerd terwijl een substantieel deel van de vis in Nederland (lokaal) zou kunnen worden geconsumeerd.
Kansen en mogelijkheden voor Scheveningen Haven Visitekaartje voor duurzaam gevangen vis
Resultaten van eerder gedaan onderzoek (Bron:
Dichtbijvangst, 2019) laten zien dat marketing kan bijdragen aan een positief imago van duurzaam
geproduceerde vis. Door samenwerking tussen horeca
en retailers kan de afzet van Scheveningse vis in de regio worden vergroot.
88
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
De Haagse Voedselstrategie
Het Visserij Ontwikkel Plan
Subsidies voor innovatie in visserijtechnieken en nieuwe
meer groenten en fruit uit het seizoen en de regio,
samenwerking tussen verschillende regio’s en
Er zijn innovatie subsidies beschikbaar om in
De Haagse Voedselstrategie (RIS321153) zet in op
plantaardige producten, weinig (rood) vlees, weinig
suiker, met mate duurzame vis en andere producten uit de zee, zoals zeewier. Door de ligging aan de Noordzee vormen die laatste producten een interessante
aanvulling op het regionale aanbod. De gemeente volgt in de voedselstrategie de adviezen van het
Voedingscentrum en de gegevens van het RIVM en de daarbij behorende erkende keurmerken: het Marine Stewardship Council-keurmerk voor wilde vis (MSC) en het Aquaculture Stewardship Council-keurmerk
Het Visserij Ontwikkel Plan (hierna: VOP) bevordert stakeholders en kan bijdragen aan een grotere bewustwording en kennis over duurzame
visserijpraktijken. Het stimuleert innovaties ter
verduurzaming van het voedselsysteem. Het plan omvat ook initiatieven om het culturele erfgoed van de visserij te behouden. Door investeringen in de visserijsector en
gerelateerde bedrijven, zoals visafslagen en -verwerkers,
kan het VOP helpen om de lokale economie te versterken en werkgelegenheid te behouden.
voor kweekvis (ASC). De adviezen geven aan dat het
Korte ketens en directe verkoop
heeft op gezondheid en milieu. Via North Sea Farmers
prijzen voor vissers en de band met de afnemer
met mate eten van duurzame vis een positieve impact en Noordzeevis uit Scheveningen wordt de bekendheid
van producten uit zee vergroot en worden innovatie en werkgelegenheid gestimuleerd.
Het concept van korte ketens kan leiden tot betere of consument sterker maken. Initiatieven vanuit
visafslagen, visdetailhandel, visrestaurants en online platforms kunnen hierbij een belangrijke rol spelen.
Initiatieven als Noordzeevis uit Scheveningen kunnen
vangstmethoden
samenwerking met kennisinstellingen duurzamere en nieuwe visserij-technieken/methoden te ontwikkelen zodat deze in de nabije toekomst kunnen worden
ingezet. Voorbeelden hiervan zijn het gebruik van
minder bodem verstorende vistuigen, de ontwikkeling
van selectieve vangstmethoden, brandstof besparende
methoden of maatregelen en overschakeling op andere vissoorten (Bron: RVO Nederland, 2023).
Integratie aquacultuur en zeewierteelt in windparken op zee
Onderzoek van Wageningen Marine Research moet de
potentie van aquacultuur en zeewierteelt in de Noordzee aantonen. Integratie met windparken kan leiden tot
synergiën en een efficiënter ruimtegebruik (Bron: WUR, 2019, e.g., van den Burg et al., 2020).
helpen om de aandacht te vestigen op dit streekproduct.
Integratie met andere havenactiviteiten
en haringhandel. Haring is nog steeds de meest
Gezondheidsaspecten en consumptie van (Noordzee)vis.
maritieme activiteiten (zoals aquacultuur) kan
de eerste gecertificeerde duurzame visserijen vanuit
duurzame vis algemeen positief geadviseerd. Vooral vette
Inzet op duurzame vissoorten als haring
Scheveningen is van oudsher al gebouwd op haring aangevoerde vissoort in Scheveningen, en is een van
het erkende MSC keurmerk. De inzet op haring is een gezonde en duurzame keuze, zoals ook benoemd in
Door het Voedingscentrum wordt het consumeren van vis met omega-3 vetzuren wordt aanbevolen.
het Visserij Ontwikkelplan. Daarnaast willen we in
Betaalbaarheid Noordzeevis
duurzame vissoorten.
en betaalbaar. Dat moet kansen geven in de markt.
samenwerking met de sector verder inzetten op lokale en
Ontwikkeling van offshore windenergie en andere economische kansen bieden voor Scheveningen.
Een integrale ruimtelijke planning is nodig om deze activiteiten op een duurzame manier te kunnen combineren (Programma Noordzee 2022-2027).
Bepaalde Noordzeevissoorten zijn kwalitatief goed
Versterking van de haveninfrastructuur
Voorbeelden daarvan zijn rode en grijze poon, wijting,
essentieel om de efficiëntie en concurrentiepositie van
haring en steenbolk.
Investeringen in moderne havenfaciliteiten zijn
de Scheveningse Haven als vissershaven te waarborgen.
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
89
4. TRANSITIES EN TRENDS
Noordzee vol Windmolens’ (Bron: Gezamenlijke Visie PO’s en belangenbehartigers, 2019) heeft de noodzaak tot
compensatie en mitigerende maatregelen benadrukt. Strengere regels voor bodem beroerende technieken
Het Europees Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB) en de Marine Strategy Framework Directive (MSFD) zetten
het belang van voedsel uit zee binnen Europa te kunnen
en andere innovatieve technieken draagt bij aan
borgen moeten Europese normen worden nageleefd en
betere zichtbaarheid van de visserijsector. Daartoe zijn
gezamenlijk beleid worden ontwikkeld. Een integrale
het VOP en Seafood Central Holland (SCH) recentelijk
aanpak is nodig om de verschillende functies op de
goedgekeurd door het ministerie LVVN. Dit biedt
Noordzee (visserij, energie, natuur) op een duurzame
samenwerking van visserij, onderwijs en innovatie op het
manier te combineren.
Noordelijk Havenhoofd op Scheveningen. Innovatie en verduurzaming
Twee uitgangspunten Aandacht voor nieuwe kennis en inzichten vanuit de
uit zee is belangrijk kottervisserij is innovatief visgerei aan Voedsel het ontwikkelen,
dierenwelzijn. Zo voert de WUR onderzoek uit naar
en minder impactvolle methoden over Uitgangspunt te schakelen. 1 De
de markt en de branche maar ook op aspecten van
Duurzame voedselproductie en consumptie spelen een rol bij het beperken van waaronder de kiwikuil, om bodemimpact tot een de mogelijkheden van bedwelming bij het doden van klimaatverandering en herstel van de natuur. Voedsel uit zee levert hier een waardevolle
bijdrage aan: het heeft een relatief kleine CO2-voetafdruk ten opzichte van andere dierlijke minimum te beperken. Haring en makreel worden met de vis aan boord. Dergelijk onderzoek is ingegeven eiwitten. Ook leveren mariene eiwitten een gezonde bijdrage aan een verantwoord (de Schijf minder te worden van andere pelagische netten gevangen en zijn hiereetpatroon dan ook vanvan Vijf). Om in Europa door hetafhankelijk belang van een duurzame, maatschappelijk landen, moeten we – waar het verantwoord kan – ons voedsel van dichtbij halen, en dus ook uit onze eigen wateren. uitgezonderd. geacccepteerde sector en gewaardeerde producten en Duurzame voedselproductie en verduurzaming van de visserij zijn nationale belangen in het productiemethoden. rijksbeleid (de Nationale Omgevingsvisie (NOVI)). Dat belang vraagt om meer aandacht in het voedselbeleid en in het ruimtelijke beleid.
90
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
Binnen het voedselbeleid is de eiwittransitie een belangrijk onderdeel. Deze richt zich op een verschuiving van de consumptie van dierlijke naar plantaardige eiwitten, omdat deze het milieu minder belasten. Hoewel er verschillen zijn in de duurzaamheid van mariene eiwitten, vormen vis, schaal- en schelpdieren uit onze eigen wateren een gezond en duurzaam alternatief voor de dierlijke eiwitten die op land geproduceerd worden De zee biedt bovendien mogelijkheden als het gaat om een plantaardig dieet. De voedselproductie op zee verdient daarom een nadrukkelijker plek in ons beleid, in de schappen en op ons bord. Om consumenten te helpen om gezonde en duurzame keuzes
30,0 25,0 20,0 15,0 10,0 5,0 0,0
fig. 4.3.
Hamburger
en zijn toekomst. Onderzoek richt zich op analyses van
Schouderkarbonade
De Noordzeevisserij heeft de wens om naar selectieve
CO2 equivalent (kg) 35,0
Biefstuk
strengere regels voor bodem beroerende technieken. wetenschap is ook van belang voor de visserijsector Als we het hebben over voedsel uit zee, dan gaan we uit van twee hoofdpunten:
CO2 voetafdruk van vlees, gevogelte, vis, schaalen schelpdieren en plantaardige eiwitten.
Rundergehakt
in op een ecologisch duurzame visserij, wat leidt tot
Kikkererwten
het jaar 2050. Het rapport ‘Ruimte voor Visserij in de
zogeheten Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB). Om
als platform van lokale en duurzame visserij, zeewierteelt
Buine bonen (uit glas)
opgeschroefd naar 21 GW in 2032 en naar 70 GW in
Het visserijbeleid is voor 90% Europees beleid, het
aandacht brengen van de visserijsector en Scheveningen
Mosselen
beslag legt op de Noordzee. Inmiddels is de doelstelling
planning
gezamenlijke oplossingen te ontwikkelen. Het onder de
Bruine bonen (uit blik)
offshore windenergie in 2030, wat een aanzienlijk
Samenwerking binnen de EU en integrale ruimtelijke
en haven is essentieel om draagvlak te creëren en
(Hollandse) garnalen
Het Noordzeeakkoord (2020) streefde naar 11 GW aan
van faciliteiten op zee (bijvoorbeeld de Offshore Testsite)
Schol
van vissoorten en mogelijk de voortplanting van vis.
van onderwijs.
Pangasius
wetenschap, belanghebbenden en andere gebruikers
Scheveningse visserijsector, onder andere door middel
Een continue dialoog tussen vissers, overheid,
Makreelfilet
de bodemhabitat, een verandering in de verspreiding
windparken kan leiden tot een (tijdelijke) verstoring van
nodig om jongeren te interesseren en te betrekken bij de
Tonijn (uit blik)
Actieve dialoog en communicatie
Kabeljauwfilet
Van Hal et al.) schatte dat de bouw en exploitatie van
negatieve imago ervan. Daarom zijn meer inspanningen
Haring (gezouten)
van Wageningen Marine Research (Bron: WMR, 2012,
door de vergrijzing in de sector, gebrek aan \ en het soms
Zalmfilet (wild)
worden voldaan.
visserijsector in Scheveningen, onder andere veroorzaakt
Om de kansen te benutten moet aan randvoorwaarden
Zalmfilet (kweek)
leidt tot een direct verlies van visgronden. Een studie
De toenemende aanleg van offshore windparken
Momenteel is er een tekort aan jonge aanwas in de
Kipfilet
Visserij en voedseltransitie kunnen hand in hand gaan.
Kippenei
Afname visgronden door aanleg van windparken op zee
Onderwijs en aanwas van jonge medewerkers
Halfvolle melk
Randvoorwaarden
Oude kaas (30+)
Beperkingen of knelpunten
bron: RIVM, database milieubelasting voedingsmiddelen
Bron: RIVM, database milieubelasting voedingsmiddelen Voor mosselen: Carbon Footprint of Scottish Suspended Mussels And Intertidal Oysters, Scottish Aquaculture and Research Forum.
Uitgangspunt 2 Voedsel uit zee oogsten we binnen de draagkracht van het ecosysteem Zoals in de inleiding geschetst, moet Nederland verduurzamen om de natuur – de basis van ons bestaan – te beschermen en waar nodig te herstellen. Alle sectoren
4.2 ENERGIETRANSITIE 4.2.1 Energietransitie op zee De Noordzee is één van de drukste zeeën ter wereld.
Naast de traditionelere visserij en scheepvaart worden
tal van industriële en duurzame initiatieven ontplooid. Offshore activiteiten waren in het verleden met
name gericht op de olie- en gasindustrie, maar op dit
moment wordt de Noordzee in hoog tempo ingericht als een belangrijke hernieuwbare energiecentrale
voor Europa. De grootste ontwikkelingen vinden nu plaats op het gebied van offshore wind, waarbij het
geïnstalleerd vermogen zal stijgen van het huidige 4.5 GW (Rijksoverheid, z.d.), naar 21GW in 2023, 50 GW in
2040 en 70 GW in 2050 (RVO, z.d.). Nieuwe innovatieve
technologieën zoals golfenergie, drijvende zonnepanelen, CO2 opslag en waterstofproductie moeten straks samen een integraal hernieuwbaar energiesysteem gaan fig. 4.4.
Grote energieprojecten, projectkaart 2023
vormen (North Sea Energy. (z.d.)
Grote en gespecialiseerde havens zullen een groot deel van het installatie- en onderhoudswerk faciliteren.
Denk hierbij aan Vlissingen, Rotterdam, IJmuiden, Den Helder en Eemshaven (RVO, z.d.). Momenteel speelt de
Benodigde infrastructuur aanlanding windenergie, TenneT
Hollandse Kust Zuid maakt Scheveningen een
interessante locatie (Rijksoverheid, z.d.). Ondanks het
feit dat het grote onderhoud voor dit park van Vattenfall vanuit IJmuiden plaats zal vinden, biedt het in de
toekomst wellicht mogelijkheden voor Scheveningen,
bijvoorbeeld voor onderzoek en monitoring. Bovendien leent de relatief kleine zeehaven zich goed voor
(kleinschalige) innovatie, welke makkelijk en snel getest kan worden. Als aantrekkelijke stad aan zee heeft Den Haag het potentieel om de benodigde (technische) arbeidskrachten te leveren voor de belangrijke energietransitie.
Campus@Sea heeft in de afgelopen jaren een mooie
basis gelegd voor een innovatief ecosysteem rondom de blauwe economie, door het aantrekken van
bedrijven, het versterken van banden met industrie,
onderwijs- en kennisinstellingen, en het ondersteunen van ondernemers bij het testen van hun innovaties.
Daarnaast is er een sterke community opgebouwd, zijn
er externe financieringsmogelijkheden aangetrokken, en zijn voorbereidingen getroffen voor de aanleg van een offshore kabel.
haven van Scheveningen dan ook een bescheiden rol in
Ook Dutch Marine Energy Centre (DMEC) heeft een
grootschalige industrieën met een grote ruimteclaim
richt zich op het versnellen van offshore hernieuwbare
energietransitie op zee en het is onwaarschijnlijk dat
bijdrage geleverd aan het innovatieve profiel. DMEC
vanuit Scheveningen zullen opereren.
energieoplossingen en helpt bedrijven bij het
De haven heeft echter potentie om een belangrijke
mariene energie, offshore opslag, Power-to-X, en natuur-
energiesector.
zij inmiddels ook een community opgebouwd.
(gespecialiseerde) bijdrage te leveren aan de offshore fig. 4.5.
De gunstige ligging ten opzichte van het windpark
ontwikkelen van innovatieve technologieën zoals
inclusieve ontwerpen. Door al deze activiteiten hebben
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
91
4. TRANSITIES EN TRENDS Om optimaal te profiteren van deze inspanningen, is het
De haven biedt mogelijkheden om de aansluiting tussen
Randvoorwaarden
van Scheveningen verder inrichten en positioneren als dé
sterke samenwerking met onderwijsinstellingen zoals de
geschikte faciliteiten noodzakelijk. Dit omvat moderne
nu essentieel om een volgende stap te zetten: de haven innovatie-testhaven van Nederland.
Deze paragraaf belicht drie subthema’s waarbij
Scheveningen een rol kan vervullen in de offshore
energiesector: Onderwijs, Operations & Maintenance, en Innovatie.
Onderwijs Kansen
De Nederlandse Exclusieve Economische Zone (EEZ) is anderhalf keer groter dan het landoppervlak.
De Noordzee is essentieel voor de energietransitie, voor onze economie en de nationale veiligheid. De beschikbaarheid van talent is essentieel voor de
realisatie van de energietransitie. Vooralsnog zijn er in Den Haag geen maritieme opleidingen gevestigd en
zie je dat de aantallen van studenten en opleidingen
in deze sector achterblijven. Den Haag, als wereldstad aan zee, kan hierbij een belangrijke rol spelen door
nieuwe banen en opleidingen aan te trekken (Bron: Kansen voor de ontwikkeling van een Wind op Zee
Campus in Scheveningen, ECHT en EduQuipment, 2022). Naast traditionele opleidingen liggen er kansen voor
praktijkgerichte trainingen en samenwerkingen met de
industrie. Deze aanpak kan jongeren al op jonge leeftijd laten kennismaken met de mogelijkheden binnen de
blauwe economie. Bovendien kan de haven dienen als inspirerende locatie voor educatieve evenementen en activiteiten, zoals open dagen en excursies voor scholieren.
92
HAVENVISIE SCHEVENINGEN
onderwijs en de offshore industrie te verbeteren. Een
Haagse Hogeschool (HHS) en het ROC kan bijdragen aan een betere promotie van werk op zee. Praktijkonderwijs
en stages in de haven vormen een belangrijk podium om jongeren te enthousiasmeren voor de offshore sector,
die kampt met een tekort aan gekwalificeerd personeel. Bovendien biedt de transitie naar duurzame energie uiteenlopende nieuwe banen, waarvoor specifieke opleidingen ontwikkeld kunnen worden. Beperkingen
Ondanks de vele kansen is er momenteel geen
vanzelfsprekende animo vanuit onderwijsinstellingen (ROC Mondriaan en de Haagse Hogeschool) om de offshore sector te omarmen. Veel instellingen zijn
terughoudend om te investeren in nieuwe opleidingen vanwege onzekerheid over de vraag naar technisch
personeel op lange termijn, maar ook door de beperkte interesse voor technische opleidingen bij de Haagse
jeugd (Bron: Kansen voor de ontwikkeling van een Wind
op Zee Campus in Scheveningen, ECHT en EduQuipment, 2022). Daarnaast vormt de bereikbaarheid van de haven een uitdaging, vooral voor mbo-studenten van buiten de stad, die afhankelijk zijn van openbaar vervoer of
andere vormen van mobiliteit. De sector biedt een hoop potentieel voor (toekomstige) studenten, maar er is nog een belangrijke slag te slaan bij het enthousiasmeren
van de jeugd en de onderwijsinstellingen voor het werk op of gerelateerd aan zee.