RIS321924 Bijlage Fenomeenanalyse Extremisme regio Haaglanden en Hollands Midden
Tekst van het document
gerelateerde CTER-opsporingsonderzoeken. Er was in de onderzoeksperiode geen sprake van
tussen 2002 en 2005 het als Hofstadgroep aangeduide, ‘fluïde’ netwerk dat bestond uit ongeveer
sterk of verbindend leiderschap in de Haagse jihadistische scene of van duidelijk (zichtbare)
40 leden waarvan tien tot vijftien min of meer tot de kern behoorden, voor een geweldsdreiging
nieuwe aanwas.49
in onder andere Den Haag. Zowel het netwerk als afzonderlijke leden zijn in verband gebracht met, of betrokken geweest bij verschillende geweldsdreigingen en uitingen in Nederland, waaronder de moord op filmmaker Theo van Gogh in 2004 in Amsterdam. Een reeks aanhoudingen maakte uiteindelijk een einde aan dit netwerk.42
43 AIVD, ‘Transformatie van het jihadisme in Nederland’. 44 Gebaseerd op cijfers van de Zorg- en Veiligheidshuizen Haaglanden en Hollands Midden. 45 NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, december 2019; Uitspraak rechtbank zaaknummer 10/960143-19, uitspraakdatum 29 juni 2021. ECLI:NL:RBROT:2021:6293. 46 Uitspraak rechtbank zaaknummer 09/767338-18, uitspraakdatum 20 feburari 2020. ECLI:NL:RBDHA:2020:1393; Uitspraak
38 Interview P2. 39 Interne documentatie Den Haag. 40 Interviews P1 en P36. 41 AIVD, ‘Transformatie van het jihadisme in Nederland. Zwermdynamiek en nieuwe slagkracht’ (Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 30 juni 2014). 42 Voor een overzicht, zie: https://kennisbankterrorisme.nctv.nl/organisaties/hofstadgroep.
28
rechtbank zaaknummer 83-026479-21 en 83-058599-23, uitspraakdatum 21 juni 2024. ECLI:NL:RBROT:2024:5897. 47 Haagse steker Malek F. geen terrorist, weer veroordeeld tot tbs’, NOS, 11 mei 2021; Uitspraak Rechtbank Den Haag, zaaknummer 2200376119, uitspraakdatum 11 mei 2021. ECLI:NL:GHDHA:2021:856. 48 Interviews P4, P5, P23 en P24; DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag, Waakzaam en dienstbaar in een turbulente samenleving, 2022’. 49 Interviews P4 en P5; DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2022’.
FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden
29
Dit hoeft niet te betekenen dat de jihadistische scene in die periode stagneerde. Vanwege een
Hoewel daar zelden meer dan een handjevol mensen op afkwam, leidden ze wel tot
toegenomen veiligheidsbewustzijn vonden activiteiten wellicht minder in de publieke ruimte
verontwaardiging in de (Islamitische) gemeenschap en kunnen dergelijke acties een polariserend
plaats.50 Zo vonden lezingen sinds de coronaperiode minder vaak fysiek plaats maar steeds vaker
effect hebben op de samenleving. Ook kunnen ze mogelijk een reactie uitlokken vanuit de
online. Ook valt op dat een strikte interpretatie van de islam zoals die door eerdere generatie
jihadistische scene. In de onderzoeksperiode waren, voor zover bekend, geen signalen van een
jihadisten werd nageleefd rond de opkomst van IS onder in ieder geval een deel van de nieuwe
concrete dreiging als gevolg van deze koranverscheuringen.60 Wel zouden dergelijke acties
generatie jihadisten steeds minder prominent wordt. De nieuwe generatie jihadisten lijkt meer
Nederland, en mogelijk specifiek de steden waar deze acties plaatsvonden, tot legitiem doelwit
aangetrokken tot korte, toegankelijke video’s dan tot klassieke (Arabische) preken en lezingen
kunnen maken.61
waar voorgaande generaties vooral naar luisterden.
51
Sociale media spelen dan ook een belangrijke rol in de verspreiding van content onder en door de nieuwe generatie. Op platforms zoals TikTok worden gewelddadige teksten gedeeld waarin het
Rechts-extremisme
martelaarschap wordt verheerlijkt en waarin wordt opgeroepen tot het doden van ongelovigen.
De landelijke zorgen over de aanjagende werking van veelal (transnationale) online platforms en
Ook wordt beeldmateriaal verspreid met onder meer compilaties van verschillende aanslagen in
fora, waar extremistische, waaronder accelerationistische content wordt geplaatst, worden ook
Europa met teksten als, ‘wie volgt’, waaronder nasheeds (vocale Islamitische muziek) zijn
in de regio gedeeld. Ook de trend waarbij jongeren zich, soms op zeer jeugdige leeftijd,
gemonteerd. Verder worden er screenshots gedeeld van videogames zoals Roblox, waarin een
bezighouden met accelerationistisch gedachtegoed wordt in de regio herkend. Omdat deze
aanslag wordt nagespeeld. Via hashtags kunnen anderen daarop reageren en worden contacten
ontwikkeling zich voornamelijk online afspeelt, is het lastig om in kaart te krijgen hoe dit beeld
gelegd op versleutelde platforms. Op deze manier worden netwerken uitgebouwd. Hoewel het
er voor de regio precies uitziet. In een regionale fenomeenanalyse zoals deze komt deze
vaak lastig is om te achterhalen vanaf welke locatie content wordt verspreid, kwam in ieder geval
ontwikkeling, zeker wat betreft minderjarigen, dan ook minder goed naar voren. Wel bevestigen
een aantal jongeren uit de regio in beeld vanwege het verspreiden van jihadistische content.
de professionals waarmee in het kader van dit onderzoek is gesproken dat deze ontwikkeling ook
Verschillende instanties en professionals in de regio maken zich zorgen over de ontwikkelingen
in de regio speelt.62
52
53
in het online domein, met name om het aantal jongeren dat via online media in aanraking komt met jihadistische content en om het aantal jongeren dat via deze weg (in snel tempo)
In 2022 en 2023 kwamen verschillende jonge jongens, waaronder minderjarigen, vanwege
radicaliseert.54
accelerationistisch gedachtegoed in beeld. Zij deelden op online platforms zoals Instagram, Telegram, Discord en TikTok zorgwekkende, rechts-extremistische content waaronder symboliek
Tegen het einde van de onderzoeksperiode neemt online jihadistische propaganda, onder meer
als 88 en hakenkruizen, maar ook memes en videocompilaties van rechts-extremistische
vanuit IS-ondersteunende kanalen, toe. Deze propaganda omvatte ook berichten over hoe voor te
aanslagen die werden nagespeeld op platforms zoals Roblox. Sommige van deze jongens hadden
bereiden op jihad.55 In hoeverre dit tot een geweldsdreiging in de regio heeft geleid is niet
te maken met psychische problematiek. Bij de jongeren die in beeld kwamen was de ideologie
bekend. Er werden in ieder geval geen specifieke oproepen tot geweld geconstateerd. Wel zou
veelal minder vastomlijnd, in zeker een aantal gevallen leek het eerder te gaan om een fascinatie
in augustus van 2024 een man uit Naaldwijk hebben geprobeerd uit te reizen naar Irak of
voor geweld en een drang om te choqueren dan om het verspreiden van een bepaald
Somalië om zich aan te sluiten bij de strijd van IS. In hoeverre de ontwikkelingen in Gaza, zoals
gedachtegoed.63 Er zouden ook jongens in de leeftijdscategorie 14 tot 18 jaar bij geweest zijn die
de veiligheidsdiensten waarschuwen,58 een mogelijk mobiliserend effect hebben op de
in een verder stadium van geweldsbereidheid waren. Mogelijk hadden zij voorbereidingen
jihadistische beweging in de regio was gedurende de onderzoeksperiode eveneens nog niet
getroffen voor geweldsgebruik.64 Ook zouden enkele personen uit de regio in verband zijn
duidelijk. Er vonden in ieder geval geen incidenten plaats die daaraan gelieerd konden worden.
gebracht met ecofascisme, waarin de strijd voor het klimaat wordt gecombineerd met rechts-
Wel waren er verschillende signalen uit de regio, onder meer vanuit onderwijsinstellingen, dat
extremistische ideeën. Deze personen waren vooral op sociale media actief.65 Daarnaast waren
het conflict zorgt voor verhitte discussies, waarbij radicale, en soms ook extreme uitingen
er signalen uit het onderwijs dat op een aantal scholen in de regio uitspraken zijn gedaan die als
worden gedaan.59
rechts-extremistisch te duiden zijn, waaronder racistische en anti-LHBTQ-uitingen.66 Het ging
56
57
hier om jongens in de leeftijdscategorie 15-26 jaar.67 Een aantal van hen was vanwege Tot slot vonden gedurende de onderzoeksperiode meerdere koranschendingen plaats.
zorgwekkende activiteiten op online fora in beeld gekomen.68
Deze werden uitgevoerd door de voorman van de rechts-extremistische club Pegida, onder andere in Den Haag.
50 Interne documentatie gemeente Den Haag; Interviews P4, P5, P10 en P11. 51 Interviews P4 en P5; DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2022’; DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’. 52 Interviews P23 en P24.
61 Zoals ook beschreven in het meest recente DTN: NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, december 2024. Zie ook: DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
53 Interviews P23 en P24; DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
62 Interview P23, P24, P29, P33, P38.
54 Interviews P23, P24, P27, P28, P29, P33.
63 Interviews P23, P24 en P33; DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
55 Interviews P23 en P24; DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
64 Interviews P23, P24 en P29.
56 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
65 Interviews P23 en P24; DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2023, Trends en Ontwikkelingen op het gebied van
57 Maarten Bakker, ‘Jihadverdachte (24) wilde in Irak of Somalië sterven, maar werd binnen anderhalf uur opgepakt in Parijs’, Algemeen Dagblad, 16 augustus 2024.
30
60 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
Veiligheid en Criminaliteit in de Eenheid Den Haag’. 66 Interviews P30, P31, P35.
58 NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, december 2023; AIVD, ‘Jaarverslag 2023’.
67 Interview P35.
59 Interne documentatie gemeente Den Haag; Interviews P30, P31, P35.
68 Interviews P28 en P35.
FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden
31
Wat betreft zichtbare uitingen van zogenoemd ‘klassiek rechts’ komt rechts-extremisme in de
In de regio waren gedurende de onderzoeksperiode verschillende als rechts-extremistisch te
regio tot uiting in de vorm van graffiti en stickeracties, openbare ordeverstoringen en
duiden groepen actief. Groepen als Pegida77 en Identitair Verzet78 hebben meerdere keren
protestacties. Sommige gemeentes komen hierbij sterker in beeld, waaronder Gouda, Den Haag,
actiegevoerd (of geprobeerd te voeren) bij moskeeën in de regio, waaronder in Leiden en Gouda,
Leiden en Zoetermeer. Met name Gouda en Zoetermeer hebben in de onderzoeksperiode
maar vooral bij de As Soennah moskee in Den Haag. Het ging hier bijvoorbeeld om het ophangen
geregeld te maken gehad met rechts-extremistische bekladdingen waaronder SS-tekens en
van spandoeken met anti-Islam teksten maar ook om het plannen van barbecues op de stoep van
hakenkruizen en leuzen als ‘Heil Hitler’ en ‘Eigen volk eerst’, maar ook ‘Geert waar blijf je nou’
de moskeeën. Ook zijn er, zoals gezegd, in Den Haag meerdere keren koranverscheuringen
en ‘Blond lives matter’. Ook werden er stickers aangetroffen met daarop leuzen als ‘moslimvrije
geweest, uitgevoerd door de voorman van Pegida. Hier kwam meestal niet meer dan een
zone’, of ‘verboden voor moslims’. Daarnaast werden meerdere keren anti-Joodse boodschappen
handjevol mensen op af. Verder was een Gouds lid van White Lives Matter79 betrokken bij
in Gouda aangetroffen, waaronder posters met de tekst: 'Elke vorm van pornografie en de hook
racistische en antisemitische projecties op de Erasmusbrug in Rotterdam en op een gebouw in
up-cultuur is Joods'.70 Dit hoeft niet per se te betekenen dat in deze gemeentes veel individuen
Capelle aan den IJssel.80 Over het algemeen blijven acties van dit soort groepen, ondanks het
wonen die als rechts-extremistisch of antisemitisch te duiden zijn. Wel hebben Gouda en
gedachtegoed dat als extremistisch geduid kan worden, veelal op het activistische vlak.
Zoetermeer in het verleden te maken gehad met de aanwezigheid van rechts-extremistische
Wel kunnen er individuele leden zijn die bij gewelddadige gedragingen betrokken zijn geweest
groepen. Zo waren in Zoetermeer in het verleden rechts-extremistische/neonazistische personen
of die mogelijk bereid zijn een stap verder te gaan.81 Verder is het belangrijk te vermelden dat dit
en groepen actief71 en de alt-right club Erkenbrand zou er in eerdere jaren bijeenkomsten hebben
soort groepen vaak maar een klein aantal actieve leden kent, meestal niet meer dan tien, maar
georganiseerd. Daarbij is bekend dat in deze gemeentes enkele als rechts-extremistisch te
dat een aantal van deze groepen wel een (wat) groter, of groeiend online bereik kent.82
69
72
duiden individuen woonachtig zijn. Van tenminste een aantal hiervan is bekend dat zij actief zijn in het publieke domein.73 Ook in andere gemeentes zijn gedurende de onderzoeksperiode
Tot slot sluiten rechts-extremistische groepen en individuen uit de regio zich aan bij acties waar
uitingen geweest van rechts-extremistische symbolen in de vorm van bekladdingen, leuzen en
zij affiniteit mee hebben. Zo waren verschillende rechts-extremistische groepen en individuen
graffiti, zij het in (veel) mindere mate.
betrokken bij acties gericht tegen de actiegroep Kick Out Zwarte Piet (KOZP). Vooral in 2019 liepen die spanningen hoog op en was er sprake van geweldsescalatie.83 Ook sloten, met name in
Naast dergelijke uitingen waren er in de regio verschillende aan rechts-extremisme te relateren
Den Haag waar de meeste anti-overheidsbetogingen plaatsvonden, rechts-extremistische
incidenten. Zo werd een trambeveiliger gearresteerd omdat hij na een conflict met collega’s anti-
groepen en individuen die als rechts-extremistisch bekend staan zich aan bij anti-
moslim en rechts-extremistische uitingen had gedaan. Tijdens een huiszoeking bleek dat hij ook
overheidsprotesten zoals coronaprotesten en later ook bij boerenprotesten.84 Bij dit soort
meerdere wapens in zijn bezit had. Van een (directe) geweldsdreiging was overigens geen sprake.74
demonstraties waren niet alleen lokale groepen die als rechts-extremistisch te duiden zijn
Van een ander kaliber was een melding over een man die in Nazi-uniform door Scheveningen
aanwezig, maar ook groepen uit andere delen van Nederland. Bij dergelijke acties kwam het in
liep om de verjaardag van Adolf Hitler te vieren. Hier ging verder geen fysieke dreiging van uit.
de regio enkele keren tot een gewelddadig treffen met de politie. Verder kwamen rechts-
Daarnaast was er nog een casus van een groep van ongeveer tien neonazi’s uit verschillende
extremistische groepen en individuen af op acties van groepen als XR om daar een tegengeluid te
delen van het land die samenkwamen op een locatie in Leiden.
laten horen. Bij dergelijke confrontaties was het geweldspotentieel over het algemeen vrij laag.85
75
76
Het aantal door de politie geregistreerde incidenten en politie-activiteiten dat als rechtsextremistisch werd geduid nam tegen het einde van de onderzoeksperiode toe. Ook het aantal gemeentes dat in beeld komt, zij het met zeer kleine aantallen registraties per jaar, neemt toe. Tot 2022 kwam het merendeel van de registraties voor in Den Haag, waarbij niet is vast te stellen of deze incidenten en politie-activiteiten zijn te relateren aan personen woonachtig in Den Haag of aan personen van buiten de stad, of wat de aard van de registraties precies was. Na 2022 komen verschillende andere gemeentes uit de regio in beeld in de registraties, waaronder Leiden, Leidschendam-Voorburg, Teylingen en Delft, zij het dat de aantallen registraties zelden boven de 5 per jaar uitkomen. In 2023 komen Gouda en Alphen aan den Rijn meer in beeld, met (iets) hogere aantallen registraties. Deze stijging in registraties zou ook samen kunnen hangen met
77 Pegida (een afkorting die staat voor “Patriotische Europäer gegen die Islamisierung des Abendlandes”) is een organisatie die uit
een toegenomen aandacht voor rechts-extremisme, waardoor het beter wordt herkend en dus
Duitsland afkomstig is. Pegida heeft sinds 2015 een Nederlandse tak. Pegida is een identitaire organisatie. De organisatie wil de
ook beter geregistreerd.
West-Europese volkeren beschermen tegen de bedreigingen die samenhangen met migratie en de invloed van de islam op de samenleving. Zoals beschreven in: Willem Wagenaar, ‘Factsheet Extreem Rechts in Nederlandse gemeentes’, Anne Frank Stichting, april 2021. 78 Identitair Verzet is een actiegroep die eind 2012 werd opgericht, als afsplitsing van de actiegroep Voorpost. Identitair Verzet kent een ideologie en actieagenda die zich richten op de belangen van een etnisch homogeen Nederlands volk. Zoals beschreven in: Wagenaar, ‘Factsheet Extreem Rechts in Nederlandse gemeentes’.
69 Interviews P16 en P17; ‘Politie alert op extreemrechtse leuzen’, AD Groene Hart, 18 januari 2019; ‘Vogelbuurt geschokt door racistische leuzen’, AD Groene Hart, 10 januari 2019; Stijn Tielemans, ‘Racistische en extreemrechtse leuzen verbijsteren
Lives Matter-beweging in 2015. In Nederland is in coronatijd een WLM-afdeling opgericht. De Nederlandse tak van WLM wil een
omwonenden’, AD Groene Hart, 5 juni 2019.
blanke etnostaat vestigen in westerse landen. Zoals beschreven in: Wagenaar, ‘Factsheet Extreem Rechts in Nederlandse
70 Florine Nesselaar, ‘Antisemitische posters duiken weer op in Gouda’, AD Groene Hart, 8 april 2023.
32
79 White Lives Matter (WLM) is een internationale netwerkorganisatie die in de Verenigde Staten is ontstaan als reactie op Black
gemeentes’.
71 ‘’Stalkende’ politie Zoetermeer verjaagt neonazi’s’, Trouw, 16 augustus 2007; Interviews P16 en P17.
80 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
72 Interviews P16 en P17.
81 Interviews P23 en P24; Interne documentatie gemeente Den Haag.
73 Interview P38.
82 Interviews P4 en P5.
74 ‘Eis: 30 maanden cel voor bedreigen van collega's met aanslag’, AD Haagsche Courant, 1 oktober 2020.
83 ‘Zwarte Piet-rel: vier arrestaties’, AD Haagsche Courant, 9 november 2019.
75 Interviews P23 en 24.
84 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
76 ‘Aangifte tegen man die in nazi-uniform door Scheveningen liep’, Omroep West, 4 mei 2022.
85 Interview P38.
FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden
33
Links-extremisme
Hierbij werd ook de vraag gesteld of dergelijke acties als extremistisch beschouwd dienen te
Gedurende de onderzoeksperiode uitten links-extremistische groeperingen zich voornamelijk op
worden. Vanwege het ontbreken van het doel om de democratische rechtsorde te ondermijnen
activistische wijze in de vorm van verstoringen van de openbare orde. Hoe groot links-
beschouwen de veiligheidsdiensten de acties als activistisch, en niet als extremistisch.96 Ook in
extremistische scene in de regio precies is, is lastig in te schatten. Het ontbreekt vaak aan een
deze rapportage worden de acties als activistisch beschouwd. Met name vanwege het ontbreken
duidelijke hiërarchie in de beweging, waardoor de structuren minder goed in kaart te brengen
van een gedachtegoed dat erop gericht is ontwrichtende veranderingen in de samenleving of in het
zijn. Vooralsnog wordt de links-extremistische beweging in de regio getypeerd als klein in
politieke bestel te bewerkstelligen. Ze worden hier wel benoemd voor het schetsen van de context.
omvang en fluïde.86 In enkele gevallen kwamen bij dit soort protestacties incidenten voor die tot veroordelingen Zichtbare uitingen van als links-extremistisch aan te duiden groepen en personen kwamen in de
leidden. In januari 2023 werden bijvoorbeeld acht activisten van XR aangehouden wegens het
onderzoeksperiode voornamelijk naar voren in de vorm van openbare ordeverstoringen of
oproepen tot een strafbaar feit (het bezetten van een weg). Zeven van hen werden veroordeeld
vernielingen. Zo waren er in 2019 in Wassenaar een aantal anarchistische acties rondom het
wegens opruiing, twee zijn daarnaast ook veroordeeld voor vernieling.97 Andere acties lagen
gekraakte pand Ivicke. In 2022 kwam de anarchistische club De Zwarte Tulp in Leiden in beeld
vooral in het verlengde van bekladdingen, vernielingen en bezettingen. Zo bezette XR
vanwege het openknippen van een volière voor vogels omdat het opsluiten van vogels ‘moreel
in januari 2022 het ministerie van Financiën en werden vernielingen aangericht bij het
verwerpelijk’ zou zijn (dit zou ook als dierenrechtenextremisme kunnen worden geduid).88
hoofdkantoor van Shell Nederland in Den Haag, waarbij leuzen op ramen werden geschreven en
Daarnaast bekladde de groep in 2023 een herdenkingsmonument van de KNIL (Koninklijk
trappen met nepbloed werden besmeurd. Ook op het Plein in Den Haag werden emmers met
Nederlands-Indisch Leger) in Sassenheim en straatmeubilair in Oegstgeest.89 Ook in Den Haag
nepbloed gegooid en werden gebouwen als het Internationaal Gerechtshof en verschillende
waren enkele bekladdingen van een anarchistische groep, de Autonomen Den Haag.
ministeries beklad. Daarbij kwam een buitenlandse actiegroep in beeld. Zo bekladden op
87
90
27 oktober 2023 drie Belgische activisten van de actiegroep ‘Just Stop Oil’ Vermeers Meisje met Het aantal demonstraties georganiseerd door links-extremistische personen of groepen nam in
de Parel in het Mauritshuis in Den Haag. De actiegroep komt oorspronkelijk uit Engeland en is
de onderzoeksperiode af. Zo werden vanuit Antifascistische Actie (AFA) tegen het einde van de
daar bij meer radicale acties betrokken geweest. Het was de eerste keer dat de groep een actie in
onderzoeksperiode nog nauwelijks demonstraties georganiseerd.91 Wel sloten individuen uit de
Nederland uitvoerde.98 Ook ‘onderafdelingen’ van XR voerden acties uit, waaronder Ocean
links-extremistische scene zich aan bij andere demonstraties en acties die betrekking hadden op
Rebellion en van Animal Rebellion. Zij voerden actie tegen vleesconsumptie en ontbossing in een
voor hun relevante thema’s.92 Zo werden bij een demonstratie van Woonprotest in Den Haag en
McDonalds restaurant in Leiden.99
Leiden anarchistische symbolen waargenomen.93 Ook kwamen als links-extremistisch te duiden individuen en groepen samen in reactie op acties van groepen die zij als tegenstanders
Hoewel de acties vanuit links-activistische- en extremistische groepen grotendeels activistisch
beschouwen. Zo waren er berichten dat personen uit de links-extremistische scene rechtse
bleven, bestaan er in de regio zorgen over een mogelijke verharding binnen deze groepen.
bijeenkomsten verstoorden of intimideerden, of aankondigden dit te gaan doen. In oktober 2023
Die bezorgdheid wordt deels ingegeven door de situatie in Gaza, gezien de historische pro-
bijvoorbeeld werd een bijeenkomst van Voorpost in een strandpaviljoen in Den Haag afgezegd
Palestijnse houding binnen de links-activistische scene en ontwikkelingen in de binnenlandse
door de uitbater van de horecagelegenheid wegens dreiging van verstoring.
politiek op voor links belangrijke thema’s, zoals het klimaat. De zorg leeft dat deze
Ook demonstreerden aanhangers van AFA tegen een Forum voor Democratie campagne bij het
ontwikkelingen zouden kunnen leiden tot een verharding van tenminste een deel van de
Leidse museum Corpus. Hierbij dient wel te worden opgemerkt dat het niet om grote aantallen
activistische scene, en tot mogelijke radicalisering van individuen.100 Dat verschillende groepen
demonstranten ging. In dit laatste geval zou het zijn gegaan om vijf AFA-aanhangers.
94
Over het
algemeen komt het bij dergelijk treffen veelal niet tot gewelddadige confrontaties of escalaties.
met uiteenlopend gedachtegoed en verschillende gradaties van geweldsbereidheid samen optrokken draagt eveneens bij aan die zorg. Zo riep de anarchistische Vrije Bond op tot aansluiting bij de A12-blokkades en sloten leden van de meer radicale Duitse Letzte Generation
Naast acties van als links-extremistisch te duiden groepen en individuen waren met name acties
zich aan bij diezelfde acties.101 Gedurende de onderzoeksperiode waren er vooralsnog geen
van links-activistische groepen beeldbepalend voor ‘het beeld van links’ in de regio. Hierbij
concrete signalen dat dergelijke ontwikkelingen inderdaad tot een verharding of radicalisering
voerde vooral klimaatactivisme de boventoon.
95
De dagelijkse A12-bezettingen in 2023, die bijna
hadden geleid.
een maand aanhielden en waarbij grootschalige aanhoudingen werden uitgevoerd, leidden tot veel maatschappelijke discussie.
86 Interviews P23, P24, P36. 87 Zoals beschreven op de website van de Vrije Bond: https://www.vrijebond.org/no-border-camp-2019/. Geraadpleegd 3 januari 2025. 88 Arj
Kennis, ‘Openknippen volière in plantsoen opgeëist door De Zwarte Tulp’, Sleutelstad, 11 november 2022.
89 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’. 90 ‘Bekladdingen tegen veryupping’, Algemeen Dagblad, 29 juli 2029; ‘Leuzen tegen gentrificatie in de Boekhorststraat’, website De Vrije Bond, 29 juli 2019. 91 Interne documentatie gemeente Den Haag.
34
96 Zie bijvoorbeeld AIVD, ‘Jaarverslag 2022’. 97 ‘Taakstraffen voor verdachten Extinction Rebellion na oproepen blokkade A12, Den Haag’, nieuwsbericht Rechtbank Den Haag, 2 augustus 2023; Isabel Baneke, ‘Justitie eist taakstraffen tegen klimaatactivisten van XR’, Trouw, 20 juli 2023.
92 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
98 Ibid.
93 Interne documentatie gemeente Den Haag; DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
99 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2023’.
94 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
100 Interne documentatie gemeente Den Haag; Interview P33.
95 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
101 Interview P33.
FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden
35
Anti-overheidsextremisme
De man, die verminderd toerekeningsvatbaar bleek, werd veroordeeld voor het opruien tot een
Extremistische anti-overheidssentimenten worden voor een groot deel via online platforms
terroristisch misdrijf en het bedreigen van premier Rutte.110 Een andere opvallende zaak is de
geuit, met name sinds de coronapandemie.102 In hoeverre dergelijke sentimenten precies in de
zaak rondomde bedreiging en intimidatie van toenmalig minister Sigrid Kaag bij haar woning.
regio leven is hierdoor lastig inzichtelijk te krijgen. In de vorm van fysieke uitingen kwam
De zogenoemde ‘fakkeldrager’, die verminderd toerekeningsvatbaar werd verklaard, werd
anti-overheidsextremisme in ieder geval op verschillende manieren in de regio naar voren.
veroordeeld voor bedreiging en kreeg een gevangenisstraf en een contact- en locatieverbod opgelegd.111
Allereerst waren er verschillende uitingen van anti-overheidssentimenten in met name de stad
Ook waren in de regio verschillende complotdenkers actief. Een persoon uit Katwijk moest
Den Haag, als politiek centrum van Nederland, bij protestacties en demonstraties tegen het
meerdere keren voor de rechter verschijnen. Samen met twee anderen had hij een complot
afgekondigde coronabeleid. Hoewel dergelijke acties zelf niet als extremistisch beschouwd
verhaal verspreid over een vermeend Haags satanisch pedonetwerk en beschuldigde
worden, het uiten van ongenoegen ten aanzien van de overheid en haar beleid past immers in
verschillende mensen op sociale media van kindermisbruik en kindermoord.112 Dit complot
een gezonde democratie, verhardde na verloop van tijd bij een deel van de activisten de toon en
verhaal komt meerdere keren in de regio naar voren (waarbij niet is uit te sluiten dat deze acties
nam het afzetten tegen de overheid bij verschillende groepen en individuen een (meer) centrale
door dezelfde persoon worden uitgevoerd). Zo werden in 2021 babypoppen in de Hofvijver
rol in. Hierbij kwamen ook verwijzingen naar complottheorieën naar voren waarin de overheid
gevonden met teksten die verwezen naar een dergelijk vermeend pedo-satanisch complot.113 En
als een kwaadaardige elite werd afgeschilderd die de bevolking moedwillig zou onderdrukken.
in oktober 2023 werden beelden van het museum ‘Beelden aan Zee’ in Scheveningen met rode
Daarnaast kwam het bij dergelijke acties meerdere keren tot (gewelddadige) confrontaties met
verf besmeurd en werden teksten aangetroffen zoals ‘stop pedofilie en satanische rituelen’.114
de politie.103 In het oog springend waren acties waar zogenoemde Defend groepen (groepen die naar eigen zeggen demonstranten beschermen tegen politiegeweld en gewelddadige
Een andere zaak die samenhangt met dezelfde complottheorie speelde in de gemeente
confrontaties met onder meer de politie opzoeken) bij betrokken waren. Zo werden in oktober
Bodegraven, waarbij een groep van vier aanjagers beweerde dat in het verleden in de gemeente
in 2021 tijdens een demonstratie in Den Haag agenten door aanhangers van dit soort groepen
een satanisch-pedofielen netwerk actief was waarbij kinderen werden misbruikt en vermoord.
fysiek aangevallen.
104
Ook sloten groepen en individuen die als rechts-extremistisch bekend
Eén van de aanjagers groeide op in de gemeente en beweerde dat hij in de jaren 80 slachtoffer
staan zich bij verschillende acties en demonstraties aan.105 Daarbij namen dergelijke individuen
was geworden van dit netwerk. Volgens deze persoon zou onder andere Rijksinstituut voor
actief deel aan online communicatiekanalen van anti-overheidsgroepen waar zij hun ideeën en
Volksgezondheid (RIVM) directeur Jaap van Dissel hierbij betrokken zijn geweest. Twee andere
gedachtegoed deelden.106
complotdenkers namen dit verhaal over en deelden het op hun sociale mediakanalen. Vanuit deze complotgedachte werden verschilde (doods)bedreigingen geuit. De aanjagers zijn
Met de afbouw van de coronamaatregelen in 2022 vond een verschuiving naar andere thema’s plaats waar anti-overheidsextremisme zich manifesteerde, waaronder de stikstofproblematiek.
uiteindelijk veroordeeld voor bedreiging en opruiing. Recentelijk waren er weer ontwikkelingen 107
rondom deze complottheorie in Bodegraven, waarbij een vrouw, die niet in de regio woonachtig
Bij dergelijke protesten kwamen, net als bij de eerdere coronaprotesten, groepen en personen
is, het complot weer nieuw leven probeerde in te blazen. Inmiddels is zij door de rechter
van allerlei pluimage en uit verschillende delen van Nederland samen, met name in de stad
opgedragen hiermee te stoppen en lijkt het weer rustiger te zijn geworden.115
Den Haag. Zo werden bij verschillende boerenprotestacties in Den Haag, waaronder op de Koekamplaan in 2022 en het Zuiderpark in 2023, anti-overheidsgroepen en individuen van
Verder zijn er verschillende gevallen van personen in de regio bekend die zich zogenoemd
uiteenlopende gradaties gesignaleerd. Hieronder waren ook groepen en personen die als
soeverein verklaren, waarbij zij, veelal op basis van complottheorieën stellen dat de overheid
(rechts-)extremistisch worden geduid.108 Ook bij het protest in het Zuiderpark, waar op het
geen legitieme macht heeft en dat wetten daarom voor hen niet gelden. Hoewel het niet
hoogtepunt ongeveer 8.000 tot 10.000 mensen aanwezig waren, waren zowel actiegroepen
verboden is om dit te vinden en we in dergelijke gevallen niet per se spreken van anti-
aanwezig zoals Nederland in Verzet als meer extremere groepen waaronder de in 2022
overheidsextremisme, kan het in potentie wel leiden tot radicalisering. Om deze reden is in deze
opgerichte Black Umbrellas. Deze groep zet zich naar eigen zeggen in voor onderzoek naar
rapportage ook gekeken hoe deze vorm van soeverein gedachtegoed in de regio naar voren komt.
vermeend satanisch kindermisbruik. Enkele leidende personen binnen deze groep zijn al langer
Allereerst geven de meeste gemeentes in de regio aan in meer of mindere mate te maken te
in beeld bij de politie als aanhanger van extreemrechts gedachtegoed.
109
hebben gehad met mensen die zich uit wilden schrijven. Het wisselt per gemeente om hoeveel ‘uitschrijf-brieven’ het ging. Den Haag geeft aan tussen 2020 en 2023 tientallen brieven te hebben
Verder uitte anti-overheidsextremisme zich in de regio meerdere keren in de vorm van specifieke
ontvangen van personen die aangaven het gezag van de overheid niet langer te erkennen.116
geweldsdreigingen, met name gericht tegen politici maar ook tegen journalisten en wetenschappers. Zo werd in 2021 een persoon uit Amsterdam gearresteerd op verdenking van het beramen van een moordaanslag op toenmalig premier Rutte en andere politici en voor het beramen van een aanval op de Tweede Kamer. 110 Rik Kuiper, ‘Man verdacht van beramen moordaanslag op premier Rutte en opruiing met terroristisch oogmerk’, De Volkskrant, 13 oktober 2021; Avinash Bhikhie, ‘Yavuz O. veroordeeld voor bedreiging premier Rutte en opruiing tot een terroristisch misdrijf’, De Volkskrant, 30 december 2022. 102 Interview P33.
111 Uitspraak Rechtbank Den Haag, zaaknummer 2200024422, uitspraakdatum 13 februari 2023. ECLI:NL:GHDHA:2023:216
103 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2023’.
112 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
104 Michiel van Gruijthuijsen, ‘Extreem geweld, maar wie deed wat?’, 5 november 2022.
113 ‘Besmeurde babypoppen in doodskistjes gedumpt in Haagse Hofvijver’, Omroep West, 25 december 2021; interne documenta-
105 AIVD, ‘Jaarverslag 2021’; NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, oktober 2021. 106 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2022’. 107 Cyril Rosman, Raymond Boere, ‘Coronabetogers duiken steeds vaker op bij de boerenprotesten’, De Gelderlander, 1 juli 2022. 108 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2023’; DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’. 109 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024’.
tie gemeente Den Haag. 114 ‘Sprookjesbeelden in Scheveningen besmeurd met rode vloeistof en teksten over satanische rituelen’, Den Haag FM, 30 oktober 2023; interne documentatie gemeente Den Haag. 115 Nieuwsbericht Rechtbank Gelderland, ‘Rechter verbiedt vrouw uit Doetinchem zich uit te laten over bestaan ‘satanisch-pedofiel netwerk’ in Bodegraven’, 26 augustus 2024. 116 Interne documentatie gemeente Den Haag.
36
FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden
37
Andere steden zeggen vrijwel geen brieven te hebben ontvangen, of slechts enkele per jaar.117 In de landelijke dorpsgebieden komen anti-overheidssentimenten veelal sterker naar voren.118 Dit vertaalt zich echter niet per se naar meer concrete signalen zoals dit soort brieven.119
Conclusie deel II
Wat hierbij mee zou kunnen spelen is dat dergelijke signalen er wel zijn, maar dat deze niet als zodanig worden herkend of geregistreerd. Zo zou het kunnen dat gemeentes wel degelijk brieven
Het extremistische landschap in de regio Haaglanden en Hollands Midden
hebben gekregen van burgers, maar dat dit toen (nog) niet als problematisch werd ingeschat en
Zoals beschreven in deel I van dit rapport is het in kaart krijgen van een complex fenomeen als
dat de bewuste lokketten er geen melding van hebben gemaakt. Inmiddels is hier wel op
extremisme niet eenvoudig. De gebruikte bronnen hebben hun eigen beperkingen. Door de
geïnvesteerd en zouden loketten van in ieder geval de grotere gemeentes op de hoogte zijn dat
verschillende bronnen en methodieken met elkaar te combineren en hier kritisch op te
hier indien nodig melding van gemaakt kan worden.
reflecteren is het mogelijk om tot een beeld van het extremistische landschap in de regio te komen. Dit beeld ziet er als volg uit:
Verder zijn er in de regio gevallen waarbij ouders hun kinderen van school halen en zijn er gevallen bekend van mensen die een ‘ambassadebordje’ naast hun deur hebben hangen.
Allereerst komen vrijwel alle ontwikkelingen die landelijk spelen in meer of mindere mate ook
Ook hier speelt dat dit, voor zover bekend, meer voorkomt in de landelijke gemeentes dan in de
terug in de regio. Dat heeft deels te maken met het gecombineerde karakter van (groot)stedelijke
steden. Het zou ook kunnen dat dit in landelijke gebieden meer opvalt. Ook geven gemeentes
gebieden en landelijke gebieden, waardoor zowel uitingsvormen van extremisme die meer met
aan te maken te hebben met inwoners die bijvoorbeeld bij een verkeerscontrole of een protest
stedelijke kenmerken samenhangen in beeld komen als uitingsvormen die meer samenhangen
weigeren hun ID aan de politie te laten zien, omdat zij de politie niet als legitiem erkennen.120
met landelijke kenmerken. Aan de andere kant heeft dit te maken met de bijzondere positie van
Om hoeveel gevallen het in de regio precies gaat is lastig in kaart te brengen omdat dit niet
de stad Den Haag als politiek en bestuurlijk centrum van Nederland en als internationale stad
systematisch is bijgehouden.
van vrede en recht. Hierdoor komen vrijwel alle in Nederland actieve activistische en extremistische groepen in meer of mindere mate voorbij. Daarnaast valt een aantal zaken op:
In de regio is een aantal zogenoemde alternatieve gemeentes opgericht, waaronder Nieuw Alphen en Nieuw Den Haag, die een zelfvoorzienende samenleving willen vormen. Voor zover
• Gedurende de onderzoeksperiode is het extremistische landschap in de regio verbreed.
bekend zijn deze groepen er niet op uit om de democratische rechtsorde te ondermijnen en gaat
Zo kwamen in de coronaperiode uitingen van extremisme naar voren waarbij anti-
er ook geen geweldsdreiging van uit. Daarnaast zijn er gevallen in de regio bekend waarbij
overheidssentimenten centraal stonden. Deze gingen al dan niet gepaard met complottheorieën.
mensen weigeren boetes of belasting te betalen. In een aantal gevallen is er sprake geweest van
• Daarbij was er sprake van vermenging binnen het extremistische landschap, waarbij thema’s
bedreiging van deurwaarders en andere ambtenaren.121 Groepen als Common Law, die zich met
en (complot) theorieën bij verschillende uitingsvormen van extremisme voor kwamen.
geweld zouden willen verzetten tegen de ‘kwaadaardige elite’ en die het rechtssysteem in
Die vermenging kwam bijvoorbeeld tot uiting bij demonstraties in de regio, waarbij
Nederland zouden willen vervangen door een eigen systeem van milities en volkstribunalen,122
verschillende groepen op bepaalde thema’s maar met verder uiteenlopende standpunten
Wel zijn er individuen
samenkwamen en in een aantal gevallen gezamenlijk acties organiseerden. Dit kwam zowel
uit de regio gesignaleerd bij bijeenkomsten van zogenoemde Common Law’ers in andere delen
voor bij anti-overheids- en rechts-extremistische groepen, als binnen de linkse scene. Hierbij
hadden gedurende de onderzoeksperiode geen harde kern in de regio.
123
van Nederland.
124
Ook werd een Rotterdamse ex-militair en op dat moment aanhanger van het
Common Law gedachtegoed gearresteerd en veroordeeld omdat hij in de regio wapens had
werd ook opgeroepen acties van anderen op voor de eigen groep relevante thema’s te steunen. • In het verlengde hiervan raken ideologieën minder vastomlijnd en minder afgebakend.
geprobeerd aan te schaffen om samen met gelijkgestemden in actie te komen. Deze persoon
Groepen en individuen gebruiken elementen uit verschillende ideologieën om zo invulling
bleek uiteindelijk geen deel uit te maken van een gemeenschap van gelijkgestemde
of uiting te geven aan gevoelens van ongenoegen. Dit wordt ook wel aangeduid met de term
ex-militairen, maar een oud-militair met onverwerkte trauma’s uit zijn dienstperiode die tijdens
‘salade bar extremisme’.126
de coronaperiode onder invloed was gekomen van complotideeën.125
• Deze ontwikkeling hangt samen met de werking van (transnationale) online platforms en fora waarop (ook) extremistische content wordt gedeeld.
In de door de politie aangeleverde overzichten is geen CTER-projectcode voor antioverheidsextremisme of anti-institutioneel extremisme opgenomen. Incidenten vanuit dit gedachtegoed zijn naar alle waarschijnlijkheid geregistreerd als ‘overig’. Hierdoor is het niet mogelijk om ontwikkelingen in cijfers te beschrijven of om uitspraken te doen over welke gemeentes in de registraties meer naar voren komen.
• Daarbij komen in toenemende mate jongeren, waaronder minderjarigen, in beeld die op (versleutelde) online fora gewelddadige en extremistische content verspreiden, voornamelijk vanuit het accelerationistische of jihadistische gedachtegoed. • Verder kent de regio een historische basis wat betreft jihadisme, en vertrok een relatief groot aantal personen vanuit met name de steden naar de strijdgebieden in Syrië en Irak. De voornaamste geweldsdreiging kwam gedurende de onderzoeksperiode uit jihadistische hoek. Deze gewelds dreiging kwam voornamelijk tot uiting in de vorm van beraamde aanslagen in de regio. • Ook wat betreft (klassiek) rechts-extremisme kent de regio een historische basis. Zowel in Gouda
117 Interviews P14, P15, P16, P17, P19, P22.
als in Zoetermeer waren in het verleden rechts-extremistische groepen en kopstukken actief.
118 Interviews P33 en P36.
Ook vandaag de dag is een aantal rechts-extremistische individuen woonachtig in de regio,
119 Interviews P1 en P36.
waarvan enkele bijzonder actief zijn in de publieke ruimte. Fysieke uitingen van rechts-extremisme
120 Nuance door Training en Advies, Fenomeenanalyse Gemeente Gouda 2024’, 2 september 2024. 121 Interne documentatie gemeente Den Haag.
komen met name voor in de vorm van openbare ordeverstoringen, vernielingen en protestacties.
122 AIVD, Nationale Politie, NCTV, ‘Met de rug naar de samenleving, een analyse van de soevereinenbeweging in Nederland’, (Den Haag: Ministerie van Justitie en Veiligheid en Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, april 2024). 123 Interviews P23 en P24. 124 Interviews P23 en P24. 125 Uitspraak rechtbank Den Haag, zaaknummer 09/130680-23, uitspraakdatum 25 september 2023. ECLI:NL:RBDHA:2023:14239.
38
126 Matt Dryden, ‘An ideological pick ‘n’ Mix: the rise of ‘mixed’ ideologies and their implications for terrorist violence’, Henry Jackson Society, Centre on Radicalisation and Terrorism, maart 2021.
FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden
39
• De voornaamste geweldsdreiging vanuit het rechts-extremisme gaat uit van de aanjagende werking van veelal versleutelde, (transnationale) online platforms en fora waar extremistische, waaronder accelerationistische content, wordt gedeeld. Een duidelijk afgebakende ideologie speelt hierbij steeds minder een centrale rol. Hierbij komen in toenemende mate jongeren, waaronder minderjarigen in beeld. • Het ‘beeld van links’ in de regio werd voor een groot deel bepaald door acties van groepen die als activistisch zijn te duiden, zoals XR. Dergelijke acties zijn echter niet als extremistisch te duiden. Links-extremisme, in de vorm van anarchistische en antifascistische uitingen komt in de regio voornamelijk voor in de vorm van openbare ordeverstoringen, bekladdingen en protestacties. Die scene valt te typeren als klein in omvang en fluïde. • Confrontaties tussen rechts-extremistische en links-extremistische groepen en/of de politie kwamen in beperkte mate voor in de regio. Enkele keren kwam het tot gewelddadige confrontaties. Over het algemeen bleef het geweldspotentieel laag. • De ontwikkelingen rondom het conflict in Gaza leidden tot zorgen over mogelijke verharding van activistische als extremistische groepen en individuen. Gedurende de onderzoeksperiode waren daar geen concrete signalen van.
Wel was er sprake van verharding van discussies wat tot gevoelens van onveiligheid leidde en mogelijk bij kan dragen aan polarisering. • Anti-overheidsextremisme uit zich voor een groot deel in het online domein. In het fysieke domein kwamen uitingen met name naar voren in de vorm van protestacties. Daarbij zijn er vanuit dit gedachtegoed bedreigingen geuit richting onder meer politici. Personen die deze dreigingen uitten kwamen veelal van buiten de regio. • In de regio zijn personen woonachtig die zich afkeren van de Nederlandse samenleving en/of wetgeving. Het merendeel van deze personen is niet als anti-overheidsextremist te beschouwen. Wel zijn in de regio individuen woonachtig die sympathie hebben voor Common Law-achtige groepen die ook naar dergelijke bijeenkomsten elders in het land gaan. Gedurende de onderzoeksperiode had zich (nog) geen harde kern in de vorm van een (regionaal) netwerk dat zich voorbereidt op een (gewelddadige) confrontatie met de overheid gevormd. • In de regio kwamen een aantal keer narratieven rondom een zogenoemd satanisch pedocomplot naar voren. Enkele keren in de stad Den Haag, maar vooral in de gemeente Bodegraven. Vanuit deze complotgedachte zijn meerdere mensen (met de dood) bedreigd.
• Vanwege de bijzondere positie van de stad Den Haag als ‘demonstratiehoofdstad van Nederland’ komen vrijwel alle uitingen van ongenoegen in alle gradaties in beeld, waaronder ook de meest extreme uitwassen. Tevens komen hierdoor ook mensen in beeld die zelf niet in de stad woonachtig zijn maar die wel voor overlast en verstoringen kunnen zorgen. • Tot slot kwamen er in de regio gedurende de onderzoeksperiode verschillende personen in beeld vanwege mogelijk extremistisch gedrag waarbij (ook) sprake bleek van (ernstige) GGZ-problematiek. Dit kwam bij vrijwel alle extremistische verschijningsvormen voor.
40
FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden
41
Landelijke kaders Dit deel van de analyse beschrijft de inrichting van de CTERaanpak in de regio Haaglanden en Hollands Midden en gaat in op hoe de aanpak zich verhoudt tot de naar voren gekomen inzichten zoals beschreven in deel II. Voor de context wordt gestart met een korte uiteenzetting van de landelijke kaders van de aanpak. De opkomst van Islamitische Staat in Syrië en Irak en de daarmee samenhangende toegenomen dreiging vanuit het jihadisme leidden in 2013 en 2014 tot een hernieuwde focus op het voorkomen en bestrijden van extremisme. Zo werd in deze periode het Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme ontwikkeld.127 De jaren daarna is deze aanpak verder door ontwikkeld in de vorm van verschillende edities van de Nationale Contraterrorisme Strategie. In 2024 werd de eerste Nationale Extremisme Strategie opgesteld met als doel de weerbaarheid van de democratische rechtsorde tegen extremisme te versterken. In deze strategie zijn kaders opgenomen voor de inzet van betrokken partijen voor de periode 2024-2029. De strategie richt zich op drie pijlers: 1.) het bevorderen van een veerkrachtige open samenleving door een brede inzet op allerlei factoren die de voedingsbodems voor extre¬misme kunnen verminderen, 2.) het beschermen van de democratische rechtsorde, en 3.) het bestrijden van uitwassen van extremisme.
In de Strategie staat centraal dat het tegengaan van extremisme een opgave is van zowel het sociaal en maatschappelijk domein, als het zorg-, onderwijs-, en veiligheidsdomein.128 Binnen de landelijke kaders zijn gemeentes de regievoerder van de lokale aanpak. Dit betekent dat zij verantwoordelijk zijn voor het ontwikkelen van de lokale aanpak en de uitvoering ervan, in
DEEL III
CTER-AANPAK IN DE REGIO HAAGLANDEN EN HOLLANDS MIDDEN 42
samenwerking met de benodigde partners.129 Om gemeentes te ondersteunen bracht de NCTV in 2014 de Handreiking Aanpak van Radicalisering en Terrorisme op Lokaal Niveau uit. Deze is in 2024 vernieuwd, mede aan de hand van inzichten uit de praktijk. De vernieuwde handreiking geeft onder meer informatie over de lokale aanpak, uit welke onderdelen deze bestaat, wat de rol van partners is en waar gemeentes en lokale partijen rekening mee moeten houden.130 De lokale aanpak bestaat uit drie onderdelen: kennis en vaardigheden, netwerk, en interventies. Verder is de aanpak verdeeld in drie fasen: preventie, Persoonsgerichte Aanpak (PGA) en detentie en re-integratie.
127 Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme, overzicht maatregelen en acties’ (Den Haag: Ministerie van Justitie en Veiligheid,29 augustus 2014). 128 NCTV, ‘Bevorderen, Beschermen, Bestrijden - Nationale Extremismestrategie 2024-2029’ (Den Haag: Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid, 17 mei 2024. 129 NCTV, ‘Handreiking lokale aanpak radicalisering, extremisme en terrorisme’ (Den Haag: Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid, 5 september 2024). 130 NCTV, ‘Vernieuwde handreiking lokale aanpak gepubliceerd’, Nieuwsbericht NCTV, 5 september 2024.
FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden
43
Fase Preventie
Reden voor afsluiting kan zijn dat een aanpak effectief is gebleken, maar ook dat de PGA niet
De eerste fase, de preventie-fase is gericht op het bevorderen van veerkracht en weerbaarheid in
toereikend blijkt en dat er vanuit de PGA geen verdere interventiemogelijkheden meer zijn.
de samenleving. In het onderdeel kennis en vaardigheden wordt ingezet op het vergroten van
Er wordt dan gekeken naar andere mogelijkheden om iemand te ondersteunen. Indien er later
kennis onder professionals van verschillende netwerkpartners, over de verschillende vormen
weer zorgelijke signalen rondom een individu binnenkomen kan een casus weer opnieuw
van extremisme, de drijfveren en mogelijke uitingsvormen. Hiervoor worden door het Rijks
worden aangemeld.136
opleidingsinstituut tegengaan Radicalisering (ROR) trainingen aangeboden. In het onderdeel netwerk wordt ingezet op het versterken van de samenwerking tussen de verschillende
Het inrichten van een PGA is (nog) niet landelijk verplicht. Niet alle gemeentes in Nederland
betrokken partners. Zogenoemde aandachtsfunctionarissen CTER kunnen hierbij een belangrijke
maken dan ook gebruik van deze aanpak. Wel wordt er vanuit de Zorg- en Veiligheidshuizen voor
rol spelen. Dit zijn professionals die werkzaam zijn bij een netwerkpartner en die getraind zijn op
gezorgd dat elke gemeente gebruik kan maken van bestaande structuren. Gemeentes mogen
het gebied van radicalisering en extremisme. Zij kunnen adviseren binnen de eigen organisatie
daarbij zelf beslissen hoe zij de aanpak inrichten.137
en zorgen dat het thema in de eigen organisatie breder onder de aandacht komt. Daarnaast fungeren zij als contactpersoon voor de gemeente voor CTER-gerelateerde zaken.
Fase Detentie en re-integratie
Preventieve interventies zijn erop gericht om de weerbaarheid van mogelijk vatbare groepen of
De derde fase omvat de detentie en re-integratie fase en bestaat uit het tegengaan van de
individuen in vatbare omgevingen voor radicalisering te vergroten, zoals een lesprogramma
dreiging vanuit geradicaliseerde (ex-)gedetineerden door een veilige re-integratie. De DJI,
gericht op digitale weerbaarheid.
gemeentes en RN werken samen om justitiabelen met een terroristische of extremistische
131
achtergrond of justitiabelen die tijdens detentie vanuit dit thema in beeld komen op een veilige
Fase Persoonsgerichte Aanpak (PGA)
manier terug te laten keren in de maatschappij. Hiertoe wordt in een periodiek Multidisciplinair
De tweede fase, de Persoonsgerichte Aanpak (PGA), heeft als doelstelling het tegengaan van
Afstemmingsoverleg Resocialisatie (MAR) met de betreffende Penitentiaire Inrichting (PI), de
radicalisering en het voorkomen van (gewelddadig) extremisme en terrorisme. De PGA is een
gemeente waar de gedetineerde als laatste ingeschreven stond (of als bekend is dat een
“integrale, op de persoon en zijn/haar directe omgeving toegesneden mix van bestuurs
betrokkene naar een andere gemeente uitstroomt wordt deze gemeente betrokken bij het MAR)
rechtelijke, strafrechtelijke, zorg- en overige interventies”.132 Organisaties vanuit bestuur,
en RN een individueel resocialisatieplan opgesteld.138 In sommige gevallen kunnen ook andere
strafrecht en zorg werken hierin samen. Het proces van de PGA bestaat uit 4 onderdelen:
partners aansluiten, bijvoorbeeld de Jeugdbescherming of een begeleider vanuit het Landelijk
melding, weging, casusoverleg en monitoren en afsluiten.133 In samenwerking met de
Steunpunt Extremisme (LSE). Een MAR wordt landelijk georganiseerd door het Programma
ketenpartners is er vanuit de NCTV een modelconvenant voor de PGA opgesteld met onder meer
Aanpak Radicalisering en Extremisme (PARE) vanuit DJI. PARE zit deze overleggen voor. Als een
richtlijnen hoe een PGA in te richten. De drie kernpartners gemeente, politie en OM kunnen via
verdiepend beeld op mogelijke risico’s wenselijk is, wordt aan de hand van de Violent Extremist
verschillende wegen signalen binnenkrijgen. De organisatie die een melding binnenkrijgt,
Risk Assessment – Versie 2 Revisie (VERA2R) duidingstool een analyse opgemaakt. Gezamenlijk
draagt de melding ter agendering voor aan de gemeente. Dit overleg, de zogenoemde weegploeg
komen de partners tot een passend resocialisatie plan. In het plan wordt opgenomen wat de
bestaande uit de drie kernpartners, weegt gezamenlijk of de desbetreffende persoon moet
verschillende stappen zijn en wat de rol is van de verschillende partners.
worden opgenomen in de PGA. De NCTV geeft hiervoor een vijftal criteria: de mate waarin een betrokkene bereid is geweld toe te passen of te propageren, de mate waarin een betrokkene
Gelijktijdig aan het MAR loopt de lokale aanpak, de PGA door, zij het in minder intensieve vorm
vasthoudt aan extremistische denkbeelden, diens sociale relaties, de mate van identificatie met
(of deze wordt in gang gezet wanneer iemand tijdens detentie in beeld komt en er voor die
een extremistische groep of ideologie en de zelfredzaamheid van de betrokkene. Bij de weging
persoon een MAR wordt ingericht). Het MAR is in die zin dus gecombineerd met de lokale aanpak,
kan advies worden gevraagd van andere professionals die als duidingsexpert kunnen fungeren.
134
waarbij het MAR tijdens detentie leidend is. Tussen beide overleggen vindt afstemming plaats. Om te voorkomen dat informatie met te veel partijen wordt gedeeld zonder daarvoor geldende
Wanneer door de weegploeg wordt besloten om een persoon in de PGA op te nemen wordt deze
grondslag, sluiten niet alle lokale partijen uit de PGA aan bij het MAR. Wel krijgen de betrokken
persoon hiervan op de hoogte gesteld. Uitzonderingen hierop gelden bij belangen zoals
veiligheidspartners een risicoprofiel met input vanuit het MAR. De betrokken gemeente en RN
nationale veiligheid, openbare orde, strafrechtelijk onderzoek of vervolging of het voorkomen
sluiten wel zowel bij het MAR als de PGA aan, en vormen hiermee de schakel tussen beide overleggen.
van strafbare feiten. Vervolgens organiseert de gemeente, veelal gefaciliteerd door het Zorg- en Veiligheidshuis, een casusoverleg waarin de casus periodiek wordt besproken. Voor dit
Om onderlinge samenwerking te intensiveren tekenden in 2019 de Dienst Justitiële Inrichtingen
casusoverleg kunnen ook andere instanties worden uitgenodigd zoals de Raad voor de
(DJI), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de drie reclasseringsorganisaties het
Kinderbescherming of Reclassering Nederland. Welke instanties hiervoor worden uitgenodigd
bestuurlijk akkoord ‘Kansen bieden voor re-integratie’. In dit akkoord staan afspraken over die
wordt door de drie ketenpartners besloten.135 Het laatste onderdeel bestaat uit monitoren en
samenwerking met als doel de succesvolle terugkeer van gedetineerden naar de samenleving te
afsluiten. De partners in het casusoverleg beoordelen periodiek de voortgang van de PGA en
bevorderen en recidive tegen te gaan. Daarbij is getracht met de nieuwe Wet Straffen en
beslissen gezamenlijk wanneer een casus op monitoring en uiteindelijk afsluiting kan overgaan.
Beschermen in 2021 duidelijkheid te scheppen over mogelijkheden van onderlinge gegevens uitwisseling tussen de betrokken partijen.139
131 NCTV, ‘Handreiking lokale aanpak radicalisering, extremisme en terrorisme’, 5 september 2024.
136 NCTV, ‘Handreiking lokale aanpak radicalisering, extremisme en terrorisme’, 5 september 2024; R 36.
132 Ibid
137 Interview P13.
133 Ibid.
138 Dienst Justitiële Inrichtingen, ‘Terroristenafdeling TA, factsheet’ (Den Haag: Ministerie van Justitie en Veiligheid, juli 2022).
134 Ibid.
139 Regionaal Samenwerkingsverband Integrale Veiligheid Eenheid Den Haag, ‘Jaarverslag Eenheid Den Haag 2023’,
135 Ibid.
44
12 december 2023.
FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden
45
Aanpak in regio Haaglanden en Hollands Midden
organisaties als het Regionaal Informatie en Expertise Centrum (RIEC), het Platform Veilig Ondernemen (PVO) en de Zorg- en Veiligheidshuizen Haaglanden en Hollands Midden. In 2023 is vanuit het Regionaal Bestuurlijk Overleg (RBO) van de Eenheid Den Haag het nieuwe regionaal beleidsplan opgesteld: de Coalitie voor Veiligheid 2023-2026. Hierin staan de gezamenlijke ambities van gemeente, OM en politie in relatie tot vijf geprioriteerde regionale veiligheids
In de regio Haaglanden zijn twee Zorg- en Veiligheidshuizen (ZVH)actief: ZVH-Haaglanden en
thema’s. De omgang met maatschappelijk ongenoegen is één van die vijf geprioriteerde thema’s.
ZVH-Hollands Midden. De Zorg- en Veiligheidshuizen voeren voor alle gemeentes in de regio de
Het RSIV zal zich hier met name op richten. Hiervoor is aansluiting gezocht bij het
PGA uit. Wel zijn gemeentes zelf regievoerder van de aanpak, waardoor de invulling van de rol
Ondersteuningsnetwerk Maatschappelijke Onrust van de Rijksoverheid en de netwerkregisseur
van het Zorg- en Veiligheidshuis per gemeente kan verschillen. Ook zijn er hierdoor verschillen
Radicalisering en Extremisme van het Zorg- en Veiligheidshuis.
tussen de gemeentes wat betreft de prioriteit die aan het CTER-thema wordt gegeven. Vanuit de Zorg- en Veiligheidshuizen wordt ingezet op het vergroten van de uniformiteit in ieder geval wat
Voor de komende jaren is in de Coalitie voor Veiligheid een aantal doelstellingen gesteld,
betreft de procesmatige kant van de aanpak in de regio.140
waaronder het inzichtelijk maken van de problematiek op het gebied van maatschappelijk ongenoegen, waarbij met name aandacht uit moet gaan naar wat er gebeurt in het grijze gebied
Vanuit de partners binnen de PGA in de regio is sinds 2017 een adviseur aangesteld die regio-
tussen activisme en extremisme. Daarnaast is de ambitie om tot een gezamenlijk
breed kijkt naar ontwikkelingen en knelpunten op het thema radicalisering en extremisme en de
handelingskader te komen waarin beschreven wordt hoe partners om kunnen gaan met uitingen
aanpak hiervan. Deze adviseur heeft contact met alle 27 gemeentes die onder de regio vallen
van maatschappelijk ongenoegen die over dreigen te gaan van activisme naar extremisme.
alsook met de partnerorganisaties waaronder GGZ, OM, politie, RN, RvdK en de NCTV.
Een derde punt is om te bekijken in hoeverre de bestaande PGA aansluit bij personen die in beeld
Deze adviserende rol is in meerdere regio’s in Nederland op een vergelijkbare manier ingericht.
komen vanwege mogelijk problematische uitingen van maatschappelijk ongenoegen, al dan niet
Onderling staan deze adviseurs met elkaar in contact. Daarnaast zijn voor de regio twee lokale
in combinatie met complot denken, en wat dit vraagt aan kennis en interventiemogelijkheden.
adviseurs van de NCTV aangesteld, één voor de stad Den Haag en één voor de overige gemeentes
Hierbij zal worden gekeken naar preventiemogelijkheden voor deze doelgroep, zoals het aangaan
in de regio. Deze adviseurs hebben een coördinerende rol, waarbij kennisvergroting en
van de dialoog, maar ook het aanbieden van voorlichting over (des)informatie op het internet.143
versterking van onderlinge lokale netwerken tussen verschillende gemeentes en partners
Opgemerkt dient te worden dat in hoeverre gemeentes, die de regie voeren op hun lokale
centrale aandachtspunten zijn. Ook werken de netwerkpartners op regionaal niveau samen. In dit
veiligheidsbeleid, prioritering geven aan dit thema per gemeente kan verschillen. De mate waarin
Regionaal Netwerk Overleg (RNO) worden ervaringen en expertise uitgewisseld en wordt
verschillende gemeentes bij dit programma betrokken zullen zijn kan dus uiteenlopen. Op het
gekeken hoe uniformiteit in de aanpak regio-breed kan worden bevorderd. Bij deze overleggen
moment van schrijven van dit rapport bevond dit programma zich nog in de opstartfase.144
zijn de ketenpartners OM, politie en gemeentes aanwezig, evenals de NCTV. Hierbij dient te worden opgemerkt dat niet alle gemeentes uit de regio bij (alle) overleggen aansluiten. De gemeentes met casuïstiek wel, gemeentes met weinig tot geen zichtbare casuïstiek minder. Binnen iedere gemeente in de regio is tenminste één persoon aangesteld op het thema CTER.
De drie fasen van de aanpak radicalisering en extremisme
Op welke manier die rol ingevuld is en hoe groot het team is dat op dit thema werkt loopt uiteen, van één persoon die een CTER-accent heeft binnen het overkoepelende thema orde en veiligheid,
Fase Preventie
tot een team van 9 fte dat zich volledig op CTER richt. Bij de meeste middelgrote gemeentes zijn
Ongeveer de helft van de 27 gemeentes, met name de wat grotere gemeentes in de regio, biedt