RIS321924 Bijlage Fenomeenanalyse Extremisme regio Haaglanden en Hollands Midden

FENOMEENANALYSE EXTREMISME Regio Haaglanden en Hollands Midden

Inhoudsopgave Samenvatting Voorwoord Lijst met afkortingen

5 11 13

Deel I

Inleiding en verantwoording

15

Inleiding Definiëring en categorisering Definiëring Categorisering Onderzoeksmethode

15 16 16 17 18

Deel II

Extremisme in de regio Haaglanden en Hollands Midden 2018-2023 Landelijk beeld Regio Haaglanden en Hollands Midden Jihadistisch extremisme Rechts-extremisme Links-extremisme Anti-overheidsextremisme Conclusie deel II

23 23 26 28 31 34 36 39

Deel III

CTER-aanpak in de regio Haaglanden en Hollands Midden

43

Landelijke kaders Aanpak in regio Haaglanden en Hollands Midden De drie fasen van de aanpak radicalisering en extremisme Observaties

43 46 47 51

Conclusies Aanbevelingen Literatuurlijst

63 67 71 FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden

3

Samenvatting De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) houden landelijk ontwikkelingen en trends in het extremistische landschap bij en publiceren hier openbare rapporten over. Eerder onderzoek door de Rijksuniversiteit Groningen naar het extremistische landschap in Noord-Nederland laat zien dat regionale omstandigheden en ontwikkelingen van invloed kunnen zijn op uitingen en ontwikkelingen van extremisme1. Temeer omdat de aanpak van extremisme en radicalisering in Nederland voor een groot deel op decentraal niveau is belegd, verdient het aanbeveling om naast landelijke ontwikkelingen ook deze decentrale ontwikkelingen in kaart te brengen en om ­vervolgens te kijken of de lokale aanpak aansluit bij deze ontwikkelingen. Op dit moment worden er in Nederland verschillende lokale fenomeenanalyses uitgevoerd. Voorliggend onderzoek is daar één van en beschrijft de ontwikkelingen in het extremistische landschap van de regio Haaglanden en Hollands Midden. Het doel van deze analyse is tweedelig: het in kaart brengen van het extremistische landschap in de regio Haaglanden en Hollands Midden, en te bekijken wat de gedane inzichten betekenen voor de aanpak van extremisme en radicalisering in de regio, zowel voor de beleidskant als voor de uitvoering. Hierbij staan twee onderzoeksvragen centraal:

1. Wat zijn de verschillende vormen en uitingen van extremisme in de regio Haaglanden en Hollands Midden in de periode 2018-2023? 2. Wat betekenen de opgedane inzichten voor de aanpak van extremisme en radicalisering in de regio, zowel voor de beleidskant als voor de uitvoering?

Het in kaart brengen van een complex fenomeen als extremisme is geen eenvoudige opgave. Voor deze analyse zijn verschillende bronnen en methodieken gehanteerd. Zo is gebruik gemaakt van openbare publicaties om de bestaande kennis van het fenomeen in kaart te brengen. Daarbij is een media analyse uitgevoerd waarin berichtgeving van relevante regionale dagbladen systematisch is doorzocht aan de hand van een vooraf opgestelde zoekstring. Daarnaast zijn interviews afgenomen met 38 professionals werkzaam in de regio. Tot slot is gebruik gemaakt van door de politie aangeleverde overzichten. Door deze bronnen en methodieken te combineren en hier kritisch op te reflecteren is het volgende beeld naar voren gekomen.

Het extremistische landschap in de regio Haaglanden en Hollands Midden De regio kent een historische basis van jihadisme, met name in de stad Den Haag. Vanuit de regio vertrok een relatief groot aantal personen naar de strijdgebieden in Syrië en Irak. De voornaamste geweldsdreiging kwam gedurende de onderzoeksperiode uit jihadistische hoek. Gedurende de onderzoeksperiode waren er verschillende aan jihadisme te relateren ­geweldsdreigingen. Deze kwamen met name in de steden voor.

1 Pieter Nanninga, Léonie de Jonge, en Fleur Valk, ‘Fenomeenanalyse Extremisme Noord-Nederland, 2014-2022’ (Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, 2022).

FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden

5

Vanuit rechts-extremisme gaat de voornaamste dreiging uit van de aanjagende werking

acties, als binnen de linkse scene. Hierbij werd ook opgeroepen acties van anderen op voor de

van online platforms en fora waarop extremistische content wordt verspreid. Met name de

eigen groep relevante thema’s te steunen.

verspreiding van accelerationistische content baart zorgen. Daarnaast kwamen in de regio verschillende fysieke uitingen van rechts-extremisme in beeld. Dergelijke uitingen kwamen met

Als politiek- en bestuurlijk centrum van Nederland heeft Den Haag een aantrekking op groepen

name voor in de vorm van openbare ordeverstoringen, vernielingen en protestacties. Deze bleven

en individuen die hun ongenoegen willen uiten. Hiermee komen vrijwel alle uitingen van

veelal activistisch van aard. De geweldsdreiging hiervan wordt over het algemeen als laag ingeschat.

ongenoegen in alle gradaties in beeld. Ook de meer extreme uitwassen. Tot slot kwamen in de regio verschillende personen in beeld vanwege mogelijk extremistisch gedrag, of extremistische

Het ‘beeld van links’ in de regio werd voor een groot deel bepaald door acties van groepen die

uitingen, waarbij (ook) sprake bleek van (ernstige) GGZ-problematiek. Dit kwam bij vrijwel alle

als activistisch zijn te duiden. Dergelijke acties, hoewel zij voor veel overlast zorgden en waarbij

verschijningsvormen voor.

ook sprake was van buitenwettelijke acties, zijn vanwege het missen van een gedachtegoed dat erop gericht is ontwrichtende veranderingen in de samenleving dan wel in het politieke bestel

In het licht van deze opgedane inzichten valt het volgende op in de huidige aanpak.

te bewerkstelligen niet als extremistisch te duiden. Links-extremisme, zoals in de vorm van anarchistische en antifascistische uitingen kwam in de regio voornamelijk voor in de vorm van

Bij de benadering van extremisme wordt vaak gebruik gemaakt van een klassieke categorisering

openbare ordeverstoringen, bekladdingen en protestacties. Deze scene valt te typeren als klein in

van extremistische ideologieën. Echter, in het huidige extremistische landschap is dat

omvang en fluïde, waarbij acties voornamelijk reactief zijn.

onderscheid steeds minder eenduidig. Dit roept de vraag op of met een dergelijke categorisering casuïstiek maar ook ontwikkelingen binnen het fenomeen wel goed in beeld komen. Het risico

Gedurende de onderzoeksperiode is het extremistische landschap verbreed. Zo kwamen

bestaat dat zaken die buiten de ‘vaste categorieën’ vallen, buiten beeld blijven. Ook brengt de

ook in de regio in de Coronaperiode uitingen van extremisme naar voren waarbij anti-

verbreding van en vermenging binnen het landschap uitdagingen mee voor de signalering

overheidssentimenten centraal stonden. Deze gingen al dan niet gepaard met complottheorieën

en duiding van mogelijk extremistische uitingen. Zo blijkt de signalering en duiding van

waarin de overheid als een kwaadaardige elite werd afgeschilderd die de bevolking moedwillig

anti-overheidsextremisme in de praktijk lastig. Hierbij speelt ook de vraag wanneer iets als

zou onderdrukken. Dergelijke uitingen worden veelal op online platforms geuit. In het fysieke

zorgelijk moet worden geduid. De recente aanscherping van de NCVT over gewelddadig en niet-

domein kwamen zij met name in beeld in de vorm van protestacties en demonstraties maar

gewelddadig extremisme zou mogelijk handvatten kunnen bieden.

ook in de vorm van bedreigingen aan het adres van onder meer politici. Daarbij kwamen in de regio een aantal keer narratieven rondom een vermeend satanisch pedocomplot naar

De ontwikkelingen wat betreft het online domein roepen de vraag op of de bestaande aanpak

voren. Enkele keren in de stad Den Haag, maar vooral in de gemeente Bodegraven. Vanuit deze

voldoende aanknopingspunten biedt om hier niet alleen zicht maar ook grip op te krijgen.

complotgedachte zijn meerdere mensen (met de dood) bedreigd. Verder zijn er in de regio

In enkele gemeenten bestaan verkennende initiatieven waarin wordt gekeken of er vanuit

personen woonachtig die zich afkeren van de Nederlandse samenleving en/of wetgeving.

preventief oogpunt meer zicht kan worden gekregen op sentimenten van maatschappelijk

Het merendeel van deze personen is niet als anti-overheidsextremist te beschouwen. Wel zijn in

ongenoegen die online worden geuit. Ook wordt in enkele gemeenten verkend hoe de

de regio individuen woonachtig die sympathie hebben voor Common Law-achtige groepen en

signalerings­structuur wat betreft jongeren kan worden versterkt. Hierbij wordt onder andere

ook naar dergelijke bijeenkomsten elders in het land gaan. Gedurende de onderzoeksperiode had

gekeken naar onderwijsinstellingen en het jongerenwerk. Dit is niet regio-breed georganiseerd

zich (nog) geen harde kern in de vorm van een (regionaal) netwerk dat zich voorbereidt op een

en de ene gemeente is hier dan ook verder in dan de andere. Verder bestaan er programma’s

(gewelddadige) confrontatie met de overheid gevormd.

gericht op het vergroten van online weerbaarheid onder jongeren. Er wordt verkend hoe andere doelgroepen met dergelijke projecten bereikt kunnen worden. Ook dit soort projecten worden

Het online domein speelt bij vrijwel alle uitingsvormen een (steeds prominentere) rol. Zo spelen

niet regio-breed aangeboden.

(transnationale) sociale media platforms en (versleutelde) en besloten online fora in toenemende mate een rol in de verspreiding van met name jihadistisch en rechts-extremistisch, in het

Daarbij heeft de regio te maken met een relatief groot aandeel terugkeerders, waaronder

bijzonder accelerationistisch gedachtegoed. Opvallend hierbij is het aantal jongeren, waaronder

vrouwen met hun kinderen, en individuen die voor jihadistisch gerelateerde strafbare feiten

minderjarigen, dat dergelijke content (maakt en) deelt. Ook anti-overheidsextremisme uit zich,

veroordeeld zijn die op korte termijn vrijkomen. Er leven zorgen over mogelijke gevolgen voor de

zeker na de Coronaperiode, voor een groot deel op online platforms en fora.

dynamiek binnen de jihadistische beweging, en over of de bestaande aanpak voldoende aansluit bij deze doelgroep(en).

Mede vanwege ontwikkelingen in het online domein heeft er afgelopen jaren een vermenging plaatsgevonden binnen het extremistische landschap. Verschillende uitingsvormen

Daarnaast komen in de regio, met name in Den Haag als ‘demonstratiehoofdstad van Nederland’,

vertonen overlappingen in ideeën, thema’s en (complot)theorieën. Duidelijk afgebakende

individuen in beeld die zelf niet woonachtig zijn in de regio, maar hier wel voor overlast zorgen.

ideologieën lijken een minder centrale rol te spelen. Het onderscheid tussen de verschillende

Vooralsnog is hier in de regio geen duidelijk handelingsperspectief op. Wel wordt er geïnvesteerd

verschijningsvormen is hierdoor niet altijd even eenduidig. Daarnaast nemen groepen

op de ontwikkeling hiervan.

en individuen verschillende elementen uit verschillende ideologieën over om invulling of uiting te geven aan gevoelens van ongenoegen, zonder een volledige ideologie te omarmen.

Tot slot wordt in enkele gemeenten geïnvesteerd in een samenwerking met zorgpartners om

Deze ‘gepersonaliseerde vorm’ van extremisme wordt ook wel aangeduid als ‘salade bar’

zo beter aan te sluiten wat betreft personen die in beeld komen die te maken hebben met

extremisme. De vermenging in het extremistische landschap uitte zich in het offline domein

GGZ-problematiek. Vanuit de Zorg- en Veiligheidshuizen wordt gekeken hoe deze samenwerking

onder andere in de vorm van protestacties en demonstraties waarbij groepen en individuen

breder gefaciliteerd kan worden.

met uiteenlopende standpunten en in verschillende gradaties van extremiteit op overlappende thema’s samen optrokken. Dit kwam zowel voor bij anti-overheids- en rechts-extremistische 6

FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden

7

Aan de hand van bovenstaande kunnen de volgende aanbevelingen worden gedaan:

7. Ondersteun het project van het Regionaal Samenwerkingsverband Integrale Veiligheid (RSIV) naar problematische uitingen van maatschappelijk ongenoegen

1. Investeer in het herkennen van signalen van verschillende uitingsvormen van extremisme

Vanuit het RSIV wordt specifiek gekeken naar de omgang met problematische uitingen van

In de regio wordt in kennissessies aandacht besteed aan verschillende uitingsvormen en

maatschappelijk ongenoegen. Ondersteuning van dit project zou tot relevante inzichten kunnen

mogelijke signalen van extremisme. Het verdient aanbeveling dergelijke kennissessies voort

leiden over anti-overheidsextremisme en hoe hierop kan worden gereageerd.

te zetten en daarin eveneens aandacht aan ontwikkelingen in het extremistische landschap te besteden.

8. Verbreed het aanbod preventie- en weerbaarheidsprojecten Preventieprojecten richten zich momenteel voornamelijk op jongeren, online weerbaarheid

2. Integreer labels in (bestaande) duidingstools

en identiteitsontwikkeling. Het is van belang deze investeringen door te zetten en soortgelijke

Vanwege verbreding van en vermenging binnen verschillende uitingsvormen van extremisme is

initiatieven te ontwikkelen in gemeenten waar deze nog niet worden aangeboden.

de klassieke indeling in verschillende categorieën niet altijd (meer) te maken. Dit kan het duiden

Daarbij verdient het aanbeveling om, in lijn met het RSIV-project, te verkennen hoe dergelijke

van signalen en casuïstiek compliceren. Vanuit de praktijk is het voorstel gedaan te werken met

projecten aan kunnen sluiten bij andere doelgroepen, zoals volwassenen die (online)

labels die aan een casus kunnen worden toegekend, in plaats van een casus in een bepaalde

met extreme (anti-overheids) content in aanraking komen en radicaliseren.

categorie in te delen. Te denken valt aan labels als antisemitisme, misogynie en complotideeën. Het zou goed zijn om de mogelijkheid tot het integreren van dergelijke labels in (bestaande)

9. Faciliteer en ondersteun samenwerking tussen veiligheids-, zorg- en onderwijspartners

duidingstools te verkennen. Hiermee zou casuïstiek vollediger in beeld kunnen worden gebracht.

Verschillende gemeentes investeren in samenwerking met zorgpartners en onderwijspartners. De ene gemeente is hier verder in dan de andere. Gezien de ontwikkelingen in het landschap

3. Versterk de bestaande overkoepelende rol van de Zorg- en Veiligheidshuizen

zou het goed zijn deze samenwerking te versterken. De aanstelling van contactpersonen en een

In de regio wordt al veel geïnvesteerd in onderlinge samenwerking en kennisuitwisseling tussen

regionale coördinatie en facilitering kan deze samenwerking verstevigen.

verschillende gemeentes en partnerorganisaties. Niet alle gemeentes of partnerorganisaties beschikken echter over de capaciteit om aan de netwerkbijeenkomsten en kennissessies deel te nemen. Om ervoor te zorgen dat alle gemeenten en partners met elkaar in contact kunnen komen en over de meest actuele kennis beschikken zou de bestaande, overkoepelende rol van de Zorg- en Veiligheidshuizen verder versterkt kunnen worden.

4. Stroomlijn en versterk signalerings- en duidingsstructuren in de regio Niet alle gemeenten in de regio hebben (duidelijk) ingerichte structuren wat betreft de aanpak van extremisme en radicalisering en ook de signalerings- en duidingsstructuren verschillen onderling. Het verdient aanbeveling deze structuren te stroomlijnen. Daarnaast kan een investering op het vergroten van de bekendheid van de bestaande meldingsstructuren bij partners, zowel bestaande als mogelijk relevante nieuwe partners, bijdragen aan een versterking van de signaleringsstructuur. Te denken valt aan een duidelijk zichtbaar meldpunt bij gemeentes.

5. Stroomlijn en versterk de aanpak gericht op preventie Het aanbod aan preventie- en weerbaarheidsprojecten verschilt per gemeente in de regio. Een regionaal aanbod, naast het lokale aanbod, zou een relevante aanvulling kunnen zijn. Daarbij zou in algemene zin een aanpak gericht op vroegtijdige interventies uitkomst kunnen bieden in het voorkomen dat personen verder radicaliseren. Hierbij kan gedacht worden aan het voeren van ‘stopgesprekken’. In sommige gemeenten wordt al een dergelijke aanpak al gehanteerd, in andere gemeenten minder. Een meer eenduidige, regio-brede aanpak zou uitkomst kunnen bieden.

6. Stimuleer professionalisering en investeer in de borging van kennis in de organisatie Verschillende gemeentes hebben de afgelopen jaren een professionaliseringsslag doorgemaakt, waarbij onder andere is geïnvesteerd in een systematisering van registratie en documentatie. Ook andere gemeenten zouden voordeel kunnen hebben van een dergelijke professionalisering. Daarnaast kampen organisaties met een hoog verloop, ook (partner)organisaties die met CTER te maken hebben of kunnen krijgen. Om te voorkomen dat kennis uit de organisatie verdwijnt verdient het aanbeveling om te investeren in de borging van kennis in de organisatie, bijvoorbeeld door te investeren in het documenteren en registreren van kennis en ervaringen.

8

FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden

9

Voorwoord Deze ‘Fenomeenanalyse Extremisme Regio Haaglanden en Hollands Midden’ is uitgevoerd in opdracht van gemeente Den Haag. De analyse beschrijft het extremistische landschap in de regio voor de periode 2018 tot 2023. Voor de duiding van trends en ontwikkelingen zijn, op basis van input uit interviews, ook inzichten uit 2024 meegenomen. Dit onderzoek had niet tot stand kunnen komen zonder de waardevolle input van de professionals die voor dit onderzoek zijn geïnterviewd. Ik ben hen zeer erkentelijk voor hun tijd en openheid. Daarnaast gaat mijn dank uit naar de politie voor het beschikbaar stellen van de data. Ook wil ik de leden van de begeleidingscommissie - Dr. Jelle van Buuren (Universiteit Leiden), Dr. Pieter Nanninga (Rijksuniversiteit Groningen) en een Operationeel Specialist bij de politie – bedanken voor hun tijd en kritische reflecties op eerdere versies. Daarnaast gaat mijn dank uit naar de gemeente Den Haag voor het beschikbaar stellen van data en het gestelde vertrouwen in mij als onderzoeker. Tot slot wil ik Esmée Aarninkhof, Alexandra Rietveld en Kenya Thomaes bedanken voor hun ondersteuning bij het open bronnenonderzoek. Vanzelfsprekend ligt de eindverantwoordelijkheid voor dit rapport volledig bij mij als onderzoeker. Seran de Leede Onderzoek & Advies

Den Haag, Januari 2025

10

FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden

11

Lijst met afkortingen AFA

Antifascistische Actie

AIVD

Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

AVG

Algemene Verordening Gegevensbescherming

BMI

Bureau Managementinformatie

CTER

Contraterrorisme, Extremisme en Radicalisering

DJI

Dienst Justitiële Inrichtingen

DRIO

Dienst Regionale Informatie Organisatie Den Haag

GGZ

Geestelijke Gezondheidszorg

IS

Islamitische Staat

KOZP

Kick Out Zwarte Piet

LSE

Landelijk Steunpunt Extremisme

MAR

Multidisciplinair Afstemmingsoverleg Resocialisatie

NCTV

Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding Veiligheid

OM

Openbaar Ministerie

PARE

Programma Aanpak Radicalisering en Extremisme

PGA

Persoonsgerichte Aanpak

PI

Penitentiaire Inrichting

PVO

Platform Veilig Ondernemen

RBO

Regionaal Bestuurlijk Overleg

RIEC

Regionaal Informatie- en Expertisecentrum

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid

RN

Reclassering Nederland

RNO

Regionaal Netwerk Overleg

RSIV

Regionaal Samenwerkingsverband Integrale Veiligheid

RvdK

Raad voor de Kinderbescherming

VERA2R Violent Extremist Risk Assessment – Versie 2 Revisie

12

VNG

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

XR

Extinction Rebellion

ZVH

Zorg- en Veiligheidshuis

FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden

13

Inleiding De afgelopen jaren is het extremistische landschap in Nederland breder en diffuser geworden.2 De grootste geweldsdreiging komt nog altijd vanuit het jihadisme. Daarbij schat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) sinds enkele jaren de geweldsdreiging vanuit rechts-extremisme en anti-institutioneel extremisme eveneens als voorstelbaar in.3 De NCTV en de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) houden dergelijke ontwikkelingen en trends bij en publiceren hier openbare rapporten over. Deze publicaties beschrijven (voornamelijk) de landelijke ontwikkelingen. Eerder onderzoek door de Rijksuniversiteit Groningen naar het extremistische landschap in Noord-Nederland laat zien dat regionale omstandigheden en ontwikkelingen van invloed kunnen zijn op uitingen en ontwikkelingen van extremisme.4 Temeer omdat de aanpak van extremisme en radicalisering in Nederland voor een groot deel op decentraal niveau is belegd, verdient het aanbeveling om naast landelijke ontwikkelingen ook decentrale ontwikkelingen in kaart te brengen, en om vervolgens te kijken of de lokale aanpak aansluit bij deze ontwikkelingen. Op dit moment worden er in Nederland verschillende lokale fenomeenanalyses uitgevoerd. Voorliggend onderzoek is daar één van en beschrijft de ontwikkelingen in het extremistische landschap van de regio Haaglanden en Hollands Midden.

Net als de analyse in Noord-Nederland kijkt ook dit onderzoek naar wat de uitkomsten van die analyse betekenen voor de aanpak van radicalisering en extremisme in de regio. De volgende twee onderzoeksvragen staan centraal:

DEEL I

INLEIDING EN VERANTWOORDING 14

1. Wat zijn de verschillende vormen en uitingen van extremisme in de regio Haaglanden en Hollands Midden in de periode 2018-2023? 2. Wat betekenen de opgedane inzichten voor de aanpak van extremisme en radicalisering in de regio, zowel voor de beleidskant als voor de uitvoering?

2 Zoals ook vermeld in de Kamerbrief naar aanleiding van de Publicatie Themastudie Extremisme van het Analistennetwerk Nationale Veiligheid, 18 oktober 2023: https://www.nctv.nl/documenten/kamerstukken/2023/10/18/ kamerbrief-over-publicatie-themastudie-extremisme. 3 NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 47’ (Den Haag: Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid, maart 2018); NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 58’ (Den Haag: Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid, mei 2023). 4 Pieter Nanninga, Léonie de Jonge, en Fleur Valk, ‘Fenomeenanalyse Extremisme Noord-Nederland, 2014-2022’ (Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, 2022).

FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden

15

Het onderzoek bestaat uit drie delen:

Dit geldt ook voor protestacties tegen beleid. In de praktijk is het onderscheid tussen activisme

Deel I bevat de definiëring en categorisering van verschillende vormen van extremisme en een

en extremisme niet altijd eenduidig te maken. Zo waren er gedurende de onderzoeksperiode

beschrijving van de onderzoeksmethode;

meerdere voorbeelden van protestacties die in de basis activistisch van aard waren, maar waar gedragingen plaatsvonden die als extremistisch te duiden zijn of waarbij individuen

Deel II beschrijft per categorie de ontwikkelingen en uitingen in de regio Haaglanden en

of groepen aanwezig waren die wel als extremistisch te beschouwen zijn. Om dit in beeld te

Hollands Midden in de periode 2018-2023. Aan het eind van deel II wordt een puntsgewijs

brengen en de context te schetsen van het extremistische landschap in de regio zijn daarom in

overzicht gegeven van het actuele landschap zoals uit de analyse naar voren komt;

een aantal gevallen in de beschrijvingen van de categorieën ook demonstraties en protestacties meegenomen die niet als extremistisch te duiden zijn.

Deel III gaat in op de inrichting van de aanpak in de regio Haaglanden en Hollands Midden en analyseert hoe de aanpak zich verhoudt tot de naar voren gekomen inzichten. Daarnaast wordt

Wat betreft de term radicalisering volgt deze analyse, net als de analyses van Noord-Nederland

aandacht besteed aan de dilemma’s en observaties ten aanzien van het fenomeen en de aanpak

en IJsselland, de definitie zoals gehanteerd door de NCTV. Hierin wordt radicalisering

in de regio. Het onderzoek sluit af met een conclusie en een aantal aanbevelingen.

gedefinieerd als het proces waarin mensen in toenemende mate bereid zijn om de uiterste consequentie uit een denkwijze te aanvaarden en die in daden om te zetten.7 Hierbij kan radicalisering mogelijk leiden tot extremisme of terrorisme, maar dat hoeft niet noodzakelijkerwijs zo te zijn. Radicale opvattingen zijn op zichzelf niet problematisch en hebben

Definiëring en categorisering

in het verleden geleid tot positieve veranderingen. Een voorbeeld hiervan is de strijd voor

Definiëring

Categorisering

Extremisme is een veelgebruikt en tegelijkertijd omstreden en complex concept dat in de loop

Er zijn verschillende manieren om extremisme te categoriseren. Dit onderzoek volgt de

der jaren door verschillende instanties is ge(her)definieerd. In het kader van de onderlinge

categorisering van de fenomeenanalyse van Noord-Nederland en van IJsselland:

vrouwenrechten.

vergelijkbaarheid van de verschillende fenomeenanalyses die op dit moment worden uitgevoerd, volgt dit onderzoek de definiëring en categorisering zoals gehanteerd in de fenomeenanalyses

1. Religieus extremisme

Noord-Nederland en IJsselland. Hierin wordt extremisme gedefinieerd als:

Bij religieus extremisme vormt een religieuze overtuiging de basis voor het handelen of het legitimeren van dit handelen.8 Hoewel er diverse vormen van religieus extremisme zijn, is in de

Het fenomeen waarbij personen of groepen vanuit hun gedachtegoed bereid zijn buitenwettelijke handelingen te verrichten om hun doelen na te streven.

onderzoeksperiode van dit project met name het transnationale jihadisme naar voren gekomen: een stroming binnen de politieke islam die de gewapende strijd omarmt in het streven naar mondiale heerschappij van de islam en daarmee de heroprichting of instandhouding van de islamitische staat.9

Deze werkdefinitie wordt in bovengenoemde analyses als volgt toegelicht. Allereerst is specifiek gekozen voor de term gedachtegoed in plaats van ideologie. Reden hiervoor is dat

2. Rechts-extremisme

de term ideologie een meer vaststaande set van idealen impliceert, terwijl gedachtegoed van

Rechts-extremisme verwijst naar actoren die hun buitenwettelijke handelingen baseren op

extremisten niet altijd binnen vastomlijnde ideologische kaders past. Wel wordt benadrukt dat

een gedachtegoed waarbij afkeer van het ‘vreemde’, gebaseerd op ras, etniciteit, cultuur en/of

het hierbij essentieel is dat een kenmerk van het gedachtegoed het nastreven van ontwrichtende

religie, centraal staat. Tot rechts-extremisme worden denkbeelden gerekend zoals antisemitisme,

veranderingen in de samenleving dan wel het politieke bestel is.

(ultra)nationalisme, anti-islam, racisme en xenofobie.10 Deze vorm kent verschillende

5

verschijningsvormen waaronder neonazi-groepen, alt-right bewegingen en accelerationisten.11 Daarnaast is er bij deze werkdefinitie voor gekozen om het buitenwettelijke handelen centraal te stellen om zo handelingen van extremisme te onderscheiden van activisme, waarbij activisme zich afspeelt binnen de kaders van de democratische rechtsorde en extremisme dus daarbuiten.6 Het is hierbij belangrijk om te benadrukken dat kritiek op de overheid, de media of de wetenschap binnen de kaders van de wet legitiem is en zelfs een belangrijke rol kan spelen in een gezonde democratie.

7 NCTV, ‘Definities gebruikt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, geraadpleegd 30 december 2024. https://www.nctv.nl/ onderwerpen/dtn/definities-gebruikt-in-het-dtn. 8 NCTV, ‘Bevorderen, Beschermen, Bestrijden - Nationale Extremismestrategie 2024-2029’ (Den Haag: Nationaal Coördinator 5 Zie hiervoor Pieter Nanninga, Léonie de Jonge, en Fleur Valk, ‘Fenomeenanalyse Extremisme Noord-Nederland, 2014-2022’

9 NCTV, ‘Definities gebruikt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, geraadpleegd 30 december 2024.

Radicalisering en Maatschappelijke Onrust in IJsselland’ (Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, 2024).

10 Ibid.

6 NCTV, ‘Definities gebruikt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, geraadpleegd 30 december 2024. https://www.nctv.nl/ onderwerpen/dtn/definities-gebruikt-in-het-dtn.

16

Terrorismebestrijding en Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid, 17 mei 2024).

(Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, 2022); Pieter Nanninga, Léonie de Jonge, en Fleur Valk, ‘Fenomeenanalyse Extremisme,

11 Rechts-extremistisch gedachtegoed waarbij door middel van terroristisch geweld chaos wordt nagestreefd, om zo een rassenoorlog en de vervanging van de democratie door een nationaalsocialistische en witte etnostaat te bespoedigen.

FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden

17

3. Links-extremisme

In de derde plaats zijn interviews afgenomen met inhoudelijk experts en met 38 professionals

Links-extremisme wordt over het algemeen gekenmerkt door buitenwettelijke handelingen

werkzaam bij gemeentes uit de regio, politie Eenheid Den Haag, Openbaar Ministerie

gebaseerd op een streven naar radicale gelijkheid. Dit kan gaan om sociaaleconomische

(OM) , AIVD, NCTV, Zorg- en Veiligheidshuizen, Reclassering Nederland (RN), Raad voor de

gelijkheid, wat zich kan manifesteren in een marxistische, anarchistische, anti-liberalistische,

Kinderbescherming (RvdK), Landelijk Steunpunt Extremisme (LSE), Jeugdbescherming,

antikapitalistische of anti-globalistische houding.12 Andere thema’s waarop links-extremisme

onderwijsinstellingen, weerbaarheidsprojecten, Dienst Justitiële Inrichting (DJI), Regionaal

zich manifesteert zijn dierenrechten en milieu. In sommige categoriseringen worden deze twee

Samenwerkingsverband Integrale Veiligheid (RSIV), en een zorginstelling. De gegevens uit de

apart benoemd. In dit onderzoek is ervoor gekozen deze mee te nemen onder links-extremisme.

interviews zijn gepseudonimiseerd en verwerkt tot interviewverslagen. De interviews zijn zowel gebruikt om het fenomeen verder in beeld te krijgen als voor het in kaart krijgen van de

4. Anti-overheidsextremisme

invulling van, en dilemma’s bij de aanpak. Voor het onderzoek is niet gesproken met (voormalige)

De afgelopen jaren kan er een vorm van extremisme worden onderscheiden waarbij anti-

subjecten zelf.

overheidsdenken centraal staat in het gedachtegoed en (de legitimering van) handelingen. Aanhangers binnen dit gedachtegoed keren zich tegen de overheid en andere instituties zoals

Tot slot is gebruik gemaakt van door de politie aangeleverde overzichten. Deze betroffen allereerst

de rechtspraak, de traditionele media en de wetenschap. Veelal op basis van complottheorieën

cijfers van het aantal aan extremisme-gerelateerde opsporingsonderzoeken dat in de politie

worden deze gezien als onderdeel van een ‘kwaadaardige elite’ die de bevolking zou willen

Eenheid Den Haag liep gedurende de onderzoeksperiode 2018-2023. Deze waren, waar mogelijk

onderdrukken.

13

Instanties als de AIVD en NCTV gebruiken de term ‘anti-institutioneel

gespecificeerd per categorie. Daarnaast is gebruik gemaakt van overzichten van het aantal door

extremisme’. Dit onderzoek houdt de term zoals gehanteerd in de analyse van Noord-Nederland

de politie geregistreerde incidenten dat in de Eenheid Den Haag plaatsvond waaraan een CTER-

en van IJsselland aan.

projectcode (Contra Terrorisme, Extremisme en Radicalisering) is gekoppeld en het aantal politieactiviteiten naar aanleiding van een melding van mogelijke CTER-gerelateerde activiteiten. Bij die laatste kan bijvoorbeeld worden gedacht aan een situatie waarin de politie is geattendeerd op activiteiten van een organisatie die mogelijk betrokken zou zijn bij rechts-extremisme. Bij opvolging

Onderzoeksmethode

zou dit worden geregistreerd als de politie-activiteit ‘aandachtsvestiging’, met projectcode

Het in kaart brengen van een complex fenomeen als extremisme is geen eenvoudige

De overzichten van incidenten en politieactiviteiten zijn aangeleverd door het Bureau

opgave. Afzonderlijke bronnen hebben altijd eigen beperkingen. De Fenomeenanalyse

Managementinformatie (BMI) van de politie in samenwerking met het intelligence team CTER

Extremisme Noord-Nederland en die van IJsselland laten zien dat door verschillende bronnen

(hierna: Intelcel) van de Dienst Regionale Informatie Organisatie Den Haag (DRIO). De cijfers zijn

en methodieken te combineren en hier kritisch op te reflecteren, het mogelijk is om dit

gebaseerd op registraties die door politiemedewerkers als CTER-incidenten zijn gemarkeerd en

landschap in kaart te brengen. In navolging van dit onderzoek en in het kader van onderlinge

door de Intelcel zijn bekeken en waar nodig verder gecategoriseerd. Daarnaast zijn de aantallen

vergelijkbaarheid volgt deze analyse de onderzoeksmethode zoals deze is gehanteerd in de

van incidenten die door de Intelcel zijn aangemerkt als CTER-incidenten en politieactiviteiten

Fenomeenanalyses van Noord-Nederland en van IJsselland.

meegenomen, die via een landelijke query (zoekopdracht) uit de politieregistratiesystemen naar

‘rechts-extremistisch’.

voren kwamen. Een incident of politieactiviteit wordt door de Intelcel als ‘CTER-waardig’ geduid In eerste instantie is gekeken naar open bronnen om de bestaande kennis van het fenomeen

wanneer er sprake is van: “het vanuit een bepaalde overtuiging afdwingen van maatschappelijke

in kaart te brengen. Hierbij is voornamelijk gekeken naar publicaties van de NCTV en de AIVD.

verandering of politieke besluitvorming waartoe activiteiten worden uitgevoerd waarmee in

Daarnaast is gebruik gemaakt van publicaties van onder meer de Anne Frank Stichting, DSP

meer dan geringe mate de wet wordt overtreden.” De totalen van het aantal incidenten en

en de Inspectie Justitie en Veiligheid. Ook zijn Algemene Veiligheidsbeelden van de politie

politieactiviteiten met een CTER-projectcode zijn in het aangeleverde overzicht per jaar bij elkaar

Eenheid Den Haag, rapporten van regionale samenwerkingsverbanden en gemeentelijke

opgeteld en uitgesplitst per gemeente en per CTER-projectcode. Deze cijfers betroffen alleen

voortgangsrapportages en raadsdocumenten meegenomen. De bronnen verschaften een eerste

incidenten en politie-activiteiten met een CTER-projectcode en boden dus geen zicht op het aantal

beeld van de belangrijkste kenmerken en uitingen van het fenomeen in de regio.

personen dat in de regio in verband is gebracht met terrorisme, extremisme of radicalisering. Ook is het belangrijk om te realiseren dat de cijfers geen zicht gaven op de inhoud van het incident. Naast

In de tweede plaats is een media analyse uitgevoerd waarin berichtgeving van de regionale

deze politiecijfers is ook gebruik gemaakt van cijfers aangeleverd door de Zorg- en Veiligheidshuizen

dagbladen Algemeen Dagblad - Haagse Courant en Algemeen Dagblad - Groene Hart en

van het aantal lopende casussen in de regio, waar mogelijk uitgesplitst per categorie. Deze cijfers

de online archieven van de regionale nieuwssites Omroep West, District 8 en Regio 15 voor

betroffen alleen het aantal casussen en bevatten geen inhoudelijke informatie over de betreffende

de periode 2018-2023 systematisch zijn doorzocht aan de hand van een vooraf opgestelde

casuïstiek.

zoekstring. De berichten zijn gebruikt om een beeld te vormen van het extremistische landschap in de regio, maar ook om de door de politie aangeleverde CTER-cijfers (zie hieronder) waar

Zoals gezegd hebben data altijd eigen beperkingen. Zo kan berichtgeving in de media een

mogelijk te duiden. Hiervoor is tevens gebruik gemaakt van berichten in de landelijke media, en

vertekend beeld geven wanneer een bepaald incident (veel) meer media-aandacht genereert

van gerechtelijke uitspraken.

dan andere incidenten. Data verkregen uit interviews zijn deels afhankelijk van de vaardigheden van de onderzoeker, het aantal bevraagde respondenten en de mate waarin zij aan het interview mee kunnen werken. Registraties van cijfers zijn vaak, ondanks zorgvuldigheid en bestaande

12 NCTV, ‘Definities gebruikt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, geraadpleegd 30 december 2024; NCTV, ‘Bevorderen, Beschermen, Bestrijden - Nationale Extremismestrategie 2024-2029’, (Den Haag: Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid 17 mei 2024). 13 NCTV, ‘Definities gebruikt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, geraadpleegd 30 december 2024.

18

procedures, ook afhankelijk van wat er wordt geregistreerd en op welke manier. Daarnaast worden cijfers vaak voor andere doeleinden bijgehouden dan waar (wetenschappelijk) onderzoek ze voor zou willen gebruiken, en zijn vanwege privacyregelgeving (gespecificeerde) data vaak FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden

19

niet deelbaar met externe onderzoekers. Om die laatste reden bevatten de door de politie aangeleverde CTER-overzichten geen gegevens over de inhoud of omvang van een incident of politie-activiteit. Op basis van enkel de opzichzelfstaande bronnen is het dus lastig om zoiets complex als een extremistisch landschap in kaart te krijgen. Door de verschillende bronnen te combineren, zoals door de cijfers af te zetten tegen de berichtgeving in de media, deze te koppelen aan uitspraken van de rechtbank en de ontstane beelden te toetsen in interviews en andersom, en door vervolgens kritisch op de ontstane beelden en inzichten te reflecteren is het mogelijk om toch een beeld te schetsen van het extremistische landschap in de regio en de ontwikkelingen hierin. In het volgende deel zal eerst het landelijke beeld worden geschetst aan de hand van publicaties van de NCTV en de AIVD, alvorens per categorie de ontwikkelingen en uitingen van extremisme in de regio Haaglanden en Hollands Midden te beschrijven. Afsluitend wordt puntsgewijs het uiteindelijke beeld van het extremistische landschap beschreven.

20

FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden

21

Landelijk beeld De rapportages van de AIVD en de NCTV laten zien dat het extremistische landschap in Nederland de laatste jaren breder en diffuser is geworden.14 Zo kwamen met de coronapandemie sentimenten van maatschappelijk ongenoegen naar voren waarbij ook uitspraken werden gedaan die als extremistisch kunnen worden beschouwd. Vanaf 2021 wordt door de NCTV gesproken over een vorm van extremisme waarbij anti-overheidssentimenten centraal staan en van waaruit een terroristische aanslag sinds datzelfde jaar als voorstelbaar wordt ingeschat.15 Groepen vanuit verschillende overtuigingen vinden gemeenschappelijke grond in antioverheidsnarratieven en complottheorieën. Mede hierdoor was een vermenging zichtbaar van met name rechts-extremistische ideeën en anti-overheidsideeën.16 Een aantal mensen, ingegeven vanuit complottheorieën waarin de overheid als kwaadaardige elite wordt voorgesteld, keerde zich af van de Nederlandse overheid en de Nederlandse wetgeving, waarbij een deel van hen zich vanuit die gedachte ‘soeverein’ verklaarde.17 Deze groep kent geen centrale

DEEL II

EXTREMISME IN DE REGIO HAAGLANDEN EN HOLLANDS MIDDEN 2018-2023 22

organisatiestructuur, maar bestaat eerder uit individuen en deels overlappende netwerken. Hierbinnen zijn verschillende gradaties te onderscheiden. Het merendeel van de mensen dat zich soeverein verklaart blijft binnen de grenzen van de wet. Zij zijn er niet op uit om de democratische rechtsorde te ondermijnen.18 Een kleinere groep, van enkele duizenden mensen is van mening dat wetten en regels alleen op hen van toepassing zijn als zij daar zelf mee instemmen. In veel gevallen komt het erop neer dat zij in de praktijk geen boetes of belasting betalen. Een minderheid van enkele tientallen tot honderd personen gelooft in een toekomstige, gewelddadige strijd met de overheid en haar instituties.19 Bij deze verschijningsvorm ontbreekt vaak een duidelijk afgebakend gedachtegoed. Het gedachtegoed heeft eerder een eclectisch karakter waarin ideologische en/of religieuze elementen vermengd worden met meer persoonlijke grieven en motieven.

14 Zie hiervoor de onder meer de Jaarverslagen van de AIVD en de Dreigingsbeelden Terrorisme Nederland van de NCTV. 15 AIVD, ‘Jaarverslag 2021’ (Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 28 april 2022). 16 AIVD, ‘Jaarverslag 2021’; NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’ (Den Haag; Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid, oktober 2021). 17 NCTV,’ Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’ (Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, mei 2023). 18 NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’ (Den Haag; Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid, december 2024). 19 Ibid.

FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden

23

Daarnaast beschrijft de NCTV dat het online domein in toenemende mate een aanjagende rol

De grootste geweldsdreiging ging gedurende de onderzoeksperiode volgens de berichtgeving

speelt bij de verspreiding van extremistisch gedachtegoed. Mensen komen niet alleen sneller in

van de veiligheidsdiensten uit van het jihadisme.28 Die dreiging was diffuser dan voorheen, en

aanraking met zorgelijke content, maar kunnen ook makkelijker met gelijkgestemden in contact

werd met name veroorzaakt door jihadistische individuen of kleinere netwerken al dan niet met

komen. Ook buiten de landsgrenzen. Dit kan een versterkend effect hebben op radicaliserings­

internationale connecties. Sinds afgelopen jaar zijn, volgens het laatste Dreigingsbeeld van de

processen.20 Deze ontwikkeling is bijvoorbeeld merkbaar bij de rechts-extremistische scene in

NCTV, door Islamitische Staat (IS) gestimuleerde en aangestuurde aanslagen weer in opkomst.29

Nederland die zich, mede vanwege het bereik van online platforms, steeds meer als onderdeel van een internationale beweging ontwikkelt. Het dominante narratief richt zich hierbij op de

Binnen de hedendaagse jihadistische scene zijn min of meer drie vormen of bewegingen te

overlevingsstrijd van het ‘witte ras’. Met name het accelerationistische gedachtegoed maakt een

onderscheiden. Allereerst de zogenoemde ‘oude garde’, uit de tijd van IS en nog enkelen uit de

opleving door, vooral in het online domein. Aanhangers van dit gedachtegoed willen een situatie

tijd van de Hofstadgroep. Daarnaast de jongere, zogenoemde ‘tik-tok generatie’, die meer op het

van chaos creëren om zo een rassenoorlog te ontketenen met als doel de huidige democratie

online domein actief is, minder ideologisch gedreven is en waarbij ook zeer jeugdigen

door een witte etnostaat te vervangen. Dit gedachtegoed kenmerkt zich onder andere door een

(waaronder minderjarigen) zijn betrokken, en een derde groep die meer gericht is op de

grote fascinatie voor geweld.21 Opvallend hierbij is het aantal (zeer) jeugdigen, waaronder

Afghaans/Centraal-Aziatische tak van IS: Islamitische Staat Khorasan Provincie (ISKP).

minderjarigen, dat actief is in het online (maken en) verspreiden van dergelijke content. Voor tenminste een deel van hen lijkt ideologische overtuiging minder prominent te zijn, en zit de

Daarbij is de jihadistische scene de laatste jaren meer fluïde geworden: contacten vinden vaker

aantrekkingskracht vooral in de fascinatie voor geweld en een drang om te choqueren.

online en in wisselende samenstellingen plaats.30 Daarnaast heeft IS zich gedurende de

De veiligheidsdiensten hebben de afgelopen jaren meerdere keren een mogelijk terroristische

onderzoeksperiode hervormd, waarbij tegen het einde van 2023 onder meer de branche in

aanslag vanuit dit gedachtegoed weten te voorkomen. Binnen het rechts-extremisme gaat de

Somalië in toenemende mate een aantrekking had op de Europese jihadistische gemeenschap

grootste geweldsdreiging uit van het accelerationisme.22

voor mogelijke uitreis.31 De ontwikkelingen in Gaza kunnen daarnaast, zo beschrijft de NCTV een mogelijk katalyserend effect hebben op de jihadistische scene, waarbij terroristische groepen

Ook de links activistische beweging is in Nederland de afgelopen jaren in omvang gegroeid,

zoals IS, Hezbollah, Hamas en Al Qa’ida oproepen om wraakaanslagen in Westerse landen te

waarbij de nadruk van acties voornamelijk ligt op protesten tegen klimaatverandering, racisme

plegen. En ook acties als de door Geert Wilders aangekondigde Mohammed cartoonwedstrijd en

en kapitalisme. Die groei zorgde echter niet voor meer extremistische activiteiten, acties bleven

koranverscheuringen zoals door Pegida zouden Nederland een legitiem doelwit maken in de

voornamelijk activistisch en geweldloos. Een aantal keer mondde dit soort acties wel uit in

ogen van jihadisten en andere radicale moslims, en bijdragen aan een toenemende

Ook was er in het online domein een korte piek

geweldsdreiging in Nederland.32 Daarnaast waren er verschillende aanhoudingen van

zichtbaar rond de verkiezingswinst van de Partij voor de Vrijheid (PVV), waarna online berichten

minderjarige, potentiële aanslagplegers in Europa die onderdeel uitmaakten van online

verschenen zoals: ‘wanneer staat de nieuwe Volkert op’. Dit bleef bij een korte opleving en

jihadistische netwerken. Sommigen werden in een vroeg stadium ontdekt, anderen waren al in

ontwikkelde zich niet in specifieke dreigingsuitingen.24 Verder rapporteerde de AIVD in 2023 dat

een vergevorderd stadium van het voorbereiden van een aanslag. Hier waren ook Nederlanders

anarchistische en antifascistische groepen vaker dan voorheen rechtse personen en groepen

bij betrokken.33 Mede door deze ontwikkelingen is de terroristische dreiging die van het

probeerden te intimideren, onder meer door doxing25 (het verzamelen of delen van

jihadisme uitgaat in Nederland vanaf 2023 hoger ingeschat dan in de jaren daarvoor. Tot slot speelt

persoonsgegevens met als doel iemand te intimideren. Dit is sinds 1 januari 2024 strafbaar).

gedurende de onderzoeksperiode de vraag wat te doen met Nederlandse IS-vrouwen in kampen als

Daarnaast leven er zorgen dat de ontwikkelingen in Gaza een mogelijk radicaliserend effect

al-Hol die terug wilden keren naar Nederland. Hun situatie, zeker wanneer er kinderen in het spel

kunnen hebben op de links-activistische scene, die van oudsher een sterk uitgesproken pro-

waren, leidde tot maatschappelijke discussie en (nog altijd) tot juridische en praktische uitdagingen.

vernielingen, bekladdingen en brandstichting.

Palestijns sentiment kent.

26

23

Dat links-extremistische groepen vaker aansluiting lijken te zoeken

met internationale, radicalere bewegingen, draagt, ondanks dat dit nog niet heeft geleid tot

Na deze korte schets van het landelijke beeld van extremisme volgt in het volgende deel een

concrete aanwijzingen van een meer radicale cultuur, wel bij aan die zorgen.

beschrijving van ontwikkelingen in, en uitingen van, extremisme in de regio Haaglanden en

27

Hollands Midden in de periode 2018-2023. Het onderdeel begint met een beknopte introductie van de regio.

20 Analistennetwerk Nationale Veiligheid, ‘Themastudie Extremisme’ (Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 17 oktober 2023). 21 NCTV, ‘Definities gebruikt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, geraadpleegd 30 december 2024; NCTV, ‘Memes als online wapen. Fenomeenanalyse naar het gebruik van memes door extreemrechts’ (Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 21 mei 2024). 22 NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, december 2023; NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, juni 2024; AIVD, ‘Jaarverslag 2023’ (Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties). 23 AIVD, ‘Jaarverslag 2020’ (Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties); AIVD, ‘Jaarverslag 2021’ (Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties); AIVD, ‘Jaarverslag 2022’ (Den Haag: Ministerie van 24

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties).

28 Zie Dreigingsbeelden Terrorisme Nederland en de jaarverslagen van de AIVD gedurende de onderzoeksperiode.

Interviews P10 en P11.

29 Zie hiervoor NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, december 2024.

25 AIVD, ‘Jaarverslag 2023’.

30 Ibid.

26 Ibid.

31 Ibid.

27 NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, mei 2023. Een trend die door lijkt te zetten zoals blijkt uit NCTV, ‘Dreigingsbeeld

32 AIVD, ‘Jaarverslag 2023’; NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, december 2023; NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme

Terrorisme Nederland’ december 2024.

Nederland,’ juni 2024. 33 NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, december 2023.

24

FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden

25

Regio Haaglanden en Hollands Midden De regio’s Haaglanden en Hollands Midden omvatten samen 27 gemeentes: Alphen aan den Rijn,

Allereerst liepen er in de onderzoeksperiode 60 opsporingsonderzoeken.36 Er is in de periode geen sprake van een duidelijke toe- of afname van het aantal onderzoeken, zoals tabel 1 laat zien. Van die 60 opsporingsonderzoeken waren er in ieder geval 31 aan religieus extremisme gerelateerd, waarvan 27 aan jihadisme. Verder waren er 13 onderzoeken aan rechts-extremisme gerelateerd, 5 aan links-extremisme/dierenrechten- en milieu en 3 aan separatistisch extremisme (waarbij gedacht kan worden aan Koerdische bewegingen of eerdergenoemde Eritrese bewegingen).

Bodegraven-Reeuwijk, Delft, Den Haag, Gouda, Hillegom, Kaag en Braassem, Katwijk, Krimpenerwaard, Leiden, Leiderdorp, Leidschendam-Voorburg, Lisse, Midden-Delfland, Nieuwkoop, Noordwijk, Oegstgeest, Pijnacker-Nootdorp, Rijswijk, Teylingen, Voorschoten, Waddinxveen, Wassenaar, Westland, Zoetermeer, Zoeterwoude, Zuidplas. Daarnaast is het

Jaar

Aantal

gebied opgedeeld in 7 politiedistricten: districten A, B en C omvatten de stad Den Haag, district D omvat Zoetermeer en Leidschendam-Voorburg, district E omvat Westland en Delft, district F omvat Leiden en de Bollenstreek en district G omvat Alphen aan den Rijn en Gouda. Het gebied kenmerkt zich aan de ene kant door een Randstedelijk karakter met een hoge bevolkingsdichtheid en multiculturele bevolkingssamenstelling. Den Haag heeft het hoogste aantal inwoners per km2 in Nederland en ook Delft, Rijswijk en Zoetermeer behoren tot de meest dichtbevolkte gemeentes van Nederland. Aan de andere kant omvat de regio uitgestrekte landelijke gebieden waar kleine dorpskernen, weilanden maar ook grote glastuinbouwcomplexen het beeld bepalen. Kenmerkend is daarnaast de positie van de stad Den Haag, als bestuurlijk en politiek centrum van het land en als internationale stad van vrede en recht. Door de aanwezigheid van de Ministeries, het Binnenhof, het Koninklijk Huis, het Internationaal Gerechtshof, Europol en de vele ambassades vormt de stad, met meer dan 1500 betogingen per jaar,34 dé plek bij uitstek waar Nederland haar zorgen of maatschappelijk

2018

14

2019

7

2020

11

2021

10

2022

8

2023

10

Totaal

60

ongenoegen uit. Anti-coronaprotesten op het Malieveld, A12-blokkades door Extinction Rebellion (XR) en boeren die massaal met hun trekkers naar de Hofstad kwamen illustreren dit. Daarbij kan de aanwezigheid van politieke, diplomatieke en internationale objecten als een magneet werken

Tabel 1: overzicht CTER-opsporingsonderzoeken Eenheid Den Haag

voor extremisten vanuit allerlei overtuigingen. Verder manifesteren internationale spanningen zich geregeld in Den Haag. Zo waren er in de onderzoeksperiode meerdere uitingen van spanningen tussen Eritrese gemeenschappen.35

Wat betreft het aantal CTER-gerelateerde casussen in de Persoonsgerichte Aanpak (PGA) in de regio ging het in 2023 om een totaal van 140 casussen. Gedurende de onderzoeksperiode is na

Vanwege de combinatie van zowel dichtbevolkte, stedelijke gebieden als rurale gebieden, maar

een eerste afname vanaf 2020 sprake van een stijging van dit aantal. Het merendeel van de

vooral vanwege de bijzondere positie van de stad Den Haag komen alle vormen van extremisme

casuïstiek liep in de steden Den Haag, Delft, Gouda en Zoetermeer. Andere gemeentes waar in de

in meer of mindere mate in de regio naar voren. Daarnaast kwamen vooral in de stad Den Haag

onderzoeksperiode meerdere casussen in beeld kwamen zijn Leidschendam-Voorburg, Leiden,

uitingen van ongenoegen in uitvergrote vorm in beeld. Kenmerkend is verder dat de regio veel te

Alphen aan den Rijn, het Westland, Rijswijk en Pijnacker-Nootdorp. De overige gemeentes in de

maken heeft met mensen die van buiten komen om hun ongenoegen te uiten, met name in

regio hadden geen, of slechts één of enkele keren een casus. Het verschil in aantallen hoeft

Den Haag. Dit heeft invloed op het beeld van het extremistische landschap in de regio, maar

overigens niet te betekenen dat de ene gemeente meer te maken heeft met extremisme dan de

vooral ook op de aanpak, zoals in deel III verder zal worden besproken.

andere. Het kan ook zijn dat gemeentes een actievere (preventieve) aanpak voeren en dat daardoor subjecten eerder in beeld komen en er tot een aanpak wordt besloten. Verder is een

Alvorens aan de hand van de verschillende bronnen het extremistische landschap in meer detail

groot aandeel van de casuïstiek in de onderzoeksperiode als jihadistisch gecategoriseerd. Dat is

in kaart te brengen, volgt hieronder eerst een korte uiteenzetting van wat er in de regio ten

in principe niet verbazingwekkend, aangezien de aanpak in eerste instantie was opgetuigd in

aanzien van extremisme op hoofdlijnen wordt geregistreerd.

reactie op uitreizigers die richting de strijdgebieden in Syrië en Irak vertrokken. Dit is eveneens terug te zien in de casuïstiek: een groot aandeel betreft terugkeerders, of casuïstiek die in deze context in beeld kwam en al langer loopt en op monitoren staat. Het kan hierbij ook om personen gaan die nog niet zijn teruggekeerd en waarvan niet met zekerheid is vast te stellen of zij nog in leven zijn of terug zullen keren.37

34 Bureau Gemeentelijke Crisisbeheersing Haaglanden, Brandweer Haaglanden, GHOR Haaglanden, Politie Eenheid Den Haag, ‘Regionaal Risicoprofiel Rampenbestrijding en Crisisbeheersing’, 27 januari 2023. 35 DRIO, ‘Algemeen Veiligheidsbeeld Eenheid Den Haag 2024, Trends en Ontwikkelingen op het gebied van Veiligheid en Criminaliteit in de Eenheid Den Haag’.

26

36 Waarbij het gaat om het aantal gestarte onderzoeken. Hierbij zijn ook onderzoeken zijn meegeteld die zijn gestart, maar die zijn afgesloten omdat bleek dat er geen opvolging mogelijk of nodig was. Niet al deze onderzoeken hebben dus tot een daadwerkelijke strafzaak of veroordeling geleid. 37 Gebaseerd op cijfers aangeleverd door de Zorg- en Veiligheidshuizen Haaglanden en Hollands Midden; Interviews P13 en P36.

FENOMEENANALYSE EXTREMISME | Regio Haaglanden en Hollands Midden

27

Voor dit onderzoek waren geen registraties beschikbaar van het aantal CTER-gerelateerde

Ook de jihadistische bewegingen Behind Bars en Straat Dawah, die vooral bekend werden

signalen dat via verschillende wegen bij gemeentes binnenkwam. Aan de hand van de interviews

vanwege een demonstratie in 2012 waar tientallen radicale moslims en jihadisten de naam

met gemeentes en de Zorg- en Veiligheidshuizen kan hier toch een beeld van worden geschetst.

Osama bin Laden scandeerden en met jihadvlaggen zwaaiden, hebben hun oorsprong in

Zo kwam naar voren dat CTER-gerelateerde signalen in de steden vaker voorkomen. Voor de

Den Haag.43

(grotere) steden gaat het om tussen de 15 en 40 signalen per jaar. Voor de meeste steden gaat het veelal om signalen die aan jihadisme worden gerelateerd. In Den Haag kwamen er gedurende de

Ook kent Den Haag en omstreken een relatief hoog aantal uitreizigers die vanuit de regio

coronaperiode meerdere signalen binnen op anti-overheidsextremisme, onder andere in relatie

vertrokken naar de strijdgebieden in Syrië en Irak: een derde van het totaal aantal uitreizigers

tot geuite bedreigingen tegen politici. Met het afzwakken van de pandemie namen deze signalen

dat vanuit Nederland vertrok en eveneens een derde van het totaal aantal uitgereisde vrouwen

af. Zo viel in Den Haag in 2022 en 2023 het merendeel van de signalen aan jihadisme te

kwam uit de regio.44 Met name vanuit Den Haag maar ook vanuit andere gemeentes als

relateren, 12 in 2022 en 18 in 2023. Ook waren er signalen op rechts-extremisme, zij het lager in

Zoetermeer, Delft, Gouda, Alphen aan den Rijn en Leiden vertrokken vooral jong volwassenen om

aantal, 7 voor beide jaren. In 2023 kwam er 1 signaal binnen dat als links-extremisme werd

zich bij strijdgroepen in Syrië en Irak aan te sluiten. Een aantal mannelijke uitreizigers, en het

geduid en respectievelijk 7 en 4 op anti-overheidsextremisme. Daarnaast waren er 5 signalen die

merendeel van de vrouwelijke uitreizigers (met kinderen) is, al dan niet met hulp van de

als overig werden geduid, waarvan enkele te maken hadden met confrontaties tussen voor- en

Nederlandse overheid, teruggekeerd naar Nederland. De meesten van hen bevinden zich

tegenstanders van het regime in Eritrea.39 Bij andere gemeentes komen sinds 2021 eveneens

momenteel in detentie of zijn opgenomen in de PGA. Daarnaast zijn verschillende personen uit

signalen binnen op rechts-extremisme, waarbij verschillende gemeentes aangeven dat dit

de regio veroordeeld wegens jihadistische activiteiten waaronder geweldsdreiging, opruiing,

sinds 2021 is toegenomen. In ieder geval in één middelgrote gemeente was in 2023 het aantal

verspreiding van propaganda en financiering van een terroristische organisatie.

38

signalen op rechts-extremisme ongeveer gelijk aan het aantal signalen op jihadisme. Jihadisme in de regio uit zich voornamelijk in de steden, waaronder Den Haag, Gouda, Leiden, In de meer landelijke gebieden gaat het eerder om signalen op anti-overheid en minder om

Zoetermeer en Delft. Andere gemeentes die in beeld kwamen zijn Leidschendam-Voorburg en

signalen op jihadisme. Het gaat hier veelal om gevallen die eerder als maatschappelijk

Alphen aan den Rijn. Er zijn gedurende de onderzoeksperiode verschillende aan jihadisme te

ongenoegen of anti-overheidssentimenten te typeren zijn, dan om concrete meldingen die als

relateren geweldsdreigingen geweest. Ook deze kwamen met name in de steden voor. Zo werd

mogelijk extremistisch kunnen worden geduid. Wat betreft links-extremisme komen bij het

in 2018 een aanslag op de PVV-leider, naar aanleiding van diens oproep om een Mohammed

merendeel van de gemeentes weinig tot geen signalen binnen. In deel III zal verder worden

Cartoonwedstrijd te organiseren verijdeld. In 2019 werden twee mannen uit Zoetermeer

gereflecteerd op de signaleringsstructuren bij gemeentes en wat dit betekent voor de aanpak.

gearresteerd voor het beramen van een aanslag.45 Ook waren er veroordelingen voor opruiing en

40

verspreiding van IS-content en voor terrorismefinanciering gelinkt aan IS.46 Verder waren er Na deze eerste uiteenzetting van wat er op het gebied van extremisme wordt geregistreerd zal

gedurende de onderzoeksperiode verschillende geweldsdreigingen waarbij uitspraken werden

hier in de volgende onderdelen meer duiding aan worden gegeven. Per categorie zal worden

gedaan die een jihadistische overtuiging suggereerden, bij de dader was daarbij (ook) sprake was

beschreven hoe de specifieke vorm van extremisme tot uiting komt in de regio, en wat de

van (ernstige) GGZ-problematiek. Een bekend voorbeeld hiervan is het incident waarbij een

belangrijkste ontwikkelingen hierin zijn. Dit deel sluit af met een overkoepelende beschrijving

34-jarige Syrische vluchteling in mei 2018 in Den Haag drie voorbijgangers neerstak en daarbij

van het extremistische landschap in de regio, waarin puntsgewijs de belangrijkste kenmerken

‘Allahu Akbar’ riep. De vraag of het hier om een terroristische aanslag ging of om de handeling

uiteen worden gezet.

van een psychiatrisch patiënt hield de gemoederen lang bezig. Uiteindelijk oordeelde de rechter dat er geen sprake was van een terroristisch oogmerk en werd de verdachte, die volledig ontoerekeningsvatbaar werd verklaard, veroordeeld voor poging tot moord en bedreigingen.47

Jihadistisch extremisme

Dergelijke incidenten dragen wel bij aan het jihadistische beeld in de regio.

De AIVD beschrijft de Nederlandse jihadistische beweging als grotendeels horizontaal en

Gedurende de onderzoeksperiode neemt het aantal publieke of fysieke uitingen van jihadisme,

gedecentraliseerd georganiseerd, waarbinnen verschillende lokale clusters bestaan die elkaar

waaronder bijeenkomsten, demonstraties, acties en ‘dawah-activiteiten’ af,48 net als het aantal

ook weer deels overlappen. Den Haag wordt in dit beeld genoemd als een dergelijk cluster.41

als jihadistisch geregistreerde incidenten en politie-activiteiten, en het aantal aan jihadisme

De stad kent meerdere jihadistische groepen die in het verleden actief waren. Zo zorgde