RIS318742 Zorgen om toename discriminatie bijlage 1
Tekst van het document
verdachte bij de keel gepakt, terwijl met een
de Israëlische vlag in combinatie met uitingen en/of
hoog gemaakt stemmetje werd geroepen
4.4.2 Antisemitisme
bedreigingen.17 Van het aantal toegenomen bedreigingen
‘transgender’. De aangever zit op dezelfde school
Bij de politie is het aantal registraties op grond van
(6 in 2022, 80 in 2023) heeft bijna een derde te maken met
als de verdachte en wordt vaker gepest en
antisemitisme gestegen van 549 in 2022 naar 880 in 2023.
het geweld in Israël en de Palestijnse gebieden.
uitgescholden door de verdachte en vrienden. Politie houdt een stopgesprek met de verdachte,
Een aantal registraties gaat over graffiti, posters, stickers en/of flyers van rechtsextremistische groeperingen of
Opvallend is de forse toename van incidenten in de context
deze verklaart aangever bij de kraag te hebben
personen, met daarop onder meer verwijzingen naar de
van voetbalwedstrijden, waarbij vooral beledigende leuzen
gegrepen, de uitlating te hebben gedaan en
antisemitische documentaire ‘Europe The Last Battle’. Sinds
en kwetsende liederen over Joden worden gezongen of
tevens dat hij ‘aangever vies vindt’.
de geweldstoename in Israël en de Palestijnse gebieden
antisemitisch wordt gescholden richting de ‘tegenpartij’.
Politieregistratie
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
23
DI S C RI M I N A T I EG RO N DEN | 4
Dit is gestegen van 30 geregistreerde incidenten in 2022
4.4.3 Leeftijd
naar 98 in 2023. Antisemitisch schelden tegen medewerkers
In 2023 kwamen er bij de ADV’s 232 meldingen van
met een publieke taak waaronder politiemensen, inclusief
leeftijdsdiscriminatie binnen. Dit aantal is sinds 2022, toen
schelden tijdens voetbalwedstrijden, is in aantallen in 2023
er 225 meldingen binnenkwamen, vrijwel gelijk gebleven.
gelijk gebleven aan 2022. Antisemitisch schelden tegen buren
42 procent van de meldingen op basis van leeftijd gaat over
of onbekenden in bijvoorbeeld het verkeer of op straat, is in
de arbeidsmarkt. Daarbij gaat het vaak om vacatures waarin
2023 licht gedaald ten opzichte van 2022.
specifiek om jonge kandidaten wordt gevraagd (met een leeftijdsgrens of woorden als ‘starters’ of ‘studenten’) of om
u
sollicitatieprocedures waarin mensen vanwege hun leeftijd
Aangever is tijdens een amateurwedstrijd met de dood
worden afgewezen. Andere meldingen gaan bijvoorbeeld
bedreigd en meermaals voor ‘vieze k*jood’ uitgemaakt door
over collectieve voorzieningen die alleen voor mensen van
een persoon van het thuispubliek. Aangever is onder meer
een bepaalde leeftijd beschikbaar zijn, of over voorzieningen
voetbaltrainer, Joods en draagt een Davidster.
die alleen digitaal toegankelijk zijn.
Politieregistratie 4.4.4 Godsdienst/moslimdiscriminatie Bij de ADV’s is het aantal meldingen over antisemitisme meer
Na een lichte daling in 2022 is het aantal registraties bij de
dan verdubbeld. In absolute aantallen is het aantal meldingen
politie op de grond godsdienst in 2023 gestegen van 173 naar
gestegen van 69 in 2022 naar 154 in 2023. Er werden 66
272, een toename van 57 procent. Ook in 2023 gaan verreweg
meldingen gedaan sinds de geweldstoename in Israël en de
de meeste van deze registraties over moslimdiscriminatie:
Palestijnse Gebieden begin oktober. Dat is 43 procent van het
255 in totaal, dat is 94 procent. Dit is iets meer dan in 2022
totale aantal meldingen over antisemitisme in 2023. Hiervan
(93 procent). De politie registreerde in 2023 9 incidenten van
waren 25 meldingen expliciet gelinkt aan de situatie in Israël
ervaren discriminatie op grond van het christelijk geloof, in
en de Palestijnse Gebieden.
2022 waren dat er 7.
u
In de politieregistraties over moslimdiscriminatie spelen
Een autobestuurder schreeuwt vanuit de auto door het
uiterlijke kenmerken een grote rol, vooral als het gaat
open raam naar meldster: ‘Kankerjood, je ramen gaan
om vrouwen met een hoofddoek (62 registraties). Van
u
er vanavond uit!’ Meldster heeft aan haar woning een
de 255 registraties over moslimdiscriminatie hebben er
Een 52-jarige man was uitgenodigd om een
Israëlische vlag hangen en voor haar raam meerdere
12 te maken met het geweld in Israël en de Palestijnse
dagdeel mee te lopen op het werk. Dat ging goed.
posters met daarop de namen van ontvoerde Israëliërs.
Gebieden. Bij 40 incidenten gaat het om een combinatie van
Daarna kreeg hij een mail van de werkgever
Meldster is Joods en voelt zich bedreigd.
moslimdiscriminatie en discriminatie op grond van herkomst.
waarin stond dat deze toch liever een jonger
Politieregistratie
Daarbij is er tegen dezelfde persoon gescholden met termen
iemand had voor de functie.
over zowel moslims als afkomst. Van de discriminatievormen
ADV-melding
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
24
DI S C RI M I N A T I EG RO N DEN | 4
is uitlatingen al jaren de grootste categorie, ook nu weer.
voelen enkele melders zich gediscrimineerd op grond van
Wel is er een stijging als het gaat om geweld, namelijk van
hun opleidingsniveau, inkomen of woonplaats. Ook armoede
4 registraties in 2022, naar 30 in 2023. Ruim de helft daarvan
of schulden worden enkele keren als uitsluitingsgrond
gaat om incidenten waarbij vrouwen/meisjes met een
ervaren. Bij de politie gaan de meeste incidenten die onder
hoofddoek slachtoffer zijn, waaronder 5 incidenten tussen
‘overig’ geregistreerd staan over hakenkruisen die in de
leerlingen/schoolgenoten. Het aantal bedreigingen nam in
openbare ruimte worden gezien, zonder dat er een duidelijke
verhouding iets toe ten opzichte van 2022, van 19 naar 43
verwijzing naar een doelwit of achterliggend sentiment kan
zaken in 2023.
worden vastgesteld.
Het aantal meldingen van moslimdiscriminatie bij ADV’s stijgt
4.5 Meervoudige en intersectionele discriminatie
de laatste jaren, van 165 in 2021, naar 230 in 2022 en 285
ADV’s kunnen per melding meerdere discriminatiegronden
in 2023. Net als bij de politieregistraties gaan veel van deze
registreren. In deze gevallen kan het gaan om meervoudige
meldingen over vrouwen met een hoofddoek. Meldingen
of intersectionele discriminatie. We spreken van meervoudige
u
gaan bijvoorbeeld over vrouwen die discriminerende
discriminatie wanneer een persoon meerdere keren
Verdachte is klant van een apotheek en wil niet
opmerkingen ontvangen, of over het niet mogen sporten of
achter elkaar en op grond van verschillende kenmerken
geholpen worden door een medewerkster die
werken vanwege het dragen van een hoofddoek. Er werden
wordt gediscrimineerd. Denk bijvoorbeeld aan een reeks
een hoofddoek draagt. Verdachte spreekt de
105 meldingen gedaan sinds de geweldstoename in Israël en
beledigingen waarin een persoon zowel op diens herkomst
medewerkster direct aan met: ‘Ik maak bezwaar
de Palestijnse Gebieden begin oktober, dat is bijna 40% van
als diens seksuele gerichtheid wordt aangesproken.
tegen jouw hoofddoek. Jullie moslims zijn fundamentalisten’. Medewerkster haalt er een
het totale aantal meldingen over moslimdiscriminatie in 2023. Hiervan waren 34 meldingen expliciet gelinkt aan de situatie
Met intersectionele discriminatie bedoelen we vormen van
collega bij, die aan verdachte vraagt waarom
in Israël en de Palestijnse Gebieden.
uitsluiting waarbij de specifieke combinatie (‘intersectie’)
hij zo reageert. Verdachte schreeuwt ‘jullie zijn
van verschillende kenmerken in een specifieke context
fundamentalisten, jullie vermoorden mensen
4.4.5 Overig/niet-wettelijk: effect coronamaatregelen voorbij
voor discriminatie zorgt. Intersectionaliteit gaat over de
uit naam van jullie geloof’. Apotheker heeft
In de categorie ‘overig/niet-wettelijk’ en ‘onbekend/overig’
intersectie(s) van verschillende kenmerken van mensen
verdachte de deur gewezen en doet aangifte.
registreren de politie en ADV’s incidenten waarbij de
of groepen. De combinatie van kenmerken bepaalt
Verdachte heeft dergelijke uitingen ook via de
discriminatiegrond niet vast te stellen is of niet valt binnen de
iemands positie in de maatschappij. Dit wordt ook wel
email gedaan.
wettelijk bepaalde discriminatiegronden. De daling van het
kruispuntdenken genoemd. Daarnaast zegt de interactie
u
aantal meldingen binnen deze categorie sinds de coronapiek
tussen verschillende factoren iets over de mate van
Verdachte is aangehouden nadat was gehoord
van 2021 is verder doorgezet.
discriminatie die iemand kan ervaren.18 Het gaat dan
dat hij in de richting van pro-Palestina
bijvoorbeeld over dat zwarte vrouwen en vrouwen van
demonstranten riep ‘fuck moslims’ en daarbij zijn
De overige meldingen gaan soms om een algemeen gevoel
kleur, net als witte vrouwen kunnen worden uitgesloten om
middelvinger opstak.
van onrechtvaardigheid dat wordt geuit, zonder dat dit te
hun vrouw-zijn, maar daar bovenop ook nog eens om hun
koppelen is aan een specifieke discriminatiegrond. Daarnaast
huidskleur. Kortom, dat uitsluiting kan worden ervaren op
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
Politieregistraties
25
DI S C RI M I N A T I EG RO N DEN | 4
één grond, zoals geslacht, maar ook op de combinatie van
gediscrimineerd voelen omdat zij er ‘islamitisch’ uit zouden
meerdere gronden tegelijkertijd: geslacht en herkomst.
zien of uit een gepercipieerd ‘islamitisch land’ komen. Het is dan niet alleen de herkomst, en ook niet alleen het
De ADV’s registreren bij 449 meldingen meerdere
geloof, maar de specifieke combinatie van niet-Nederlandse
discriminatiegronden. De registratie van meerdere
herkomst met een islamitisch geloof die de basis vormt voor
discriminatiegronden lijkt niet consequent toegepast. Zo
de discriminatie. Onder dezelfde combinatie zijn ook een
blijkt uit sommige casusomschrijvingen dat het gaat om
aantal meldingen van moslims (man en vrouw) van kleur
meervoudige discriminatie, maar wordt dit niet altijd zo
die zich door deze specifieke combinatie van kenmerken
geregistreerd. Dat kan er ook mee te maken hebben dat
gediscrimineerd voelen. Meldingen op grond van geslacht
de melder de nadruk legt op discriminatie op een van de
en herkomst komen vaak van vrouwen van kleur die in een
gronden. Een voorbeeld hiervan is discriminatie van vrouwen
unieke uitsluitingspositie terecht komen.
met een hoofddoek. Dit kan gezien worden als intersectionele discriminatie op grond van geslacht en godsdienst, maar in
Onder de combinatie geslacht/seksuele gerichtheid vallen
de ervaring van de betrokkenen staat godsdienstdiscriminatie
verschillende ervaringen van transgender personen die op
u
vaak voorop. Toch geven de casusomschrijvingen inzicht in
basis van hun gender en vermeende seksuele gerichtheid
Meldster is geboren in het Midden-Oosten en
de dynamiek tussen de discriminatiegronden. De combinaties
vijandig worden bejegend. Bij de combinatie geslacht/leeftijd
heeft als kind in de oorlog een granaatscherf
van gronden die vooral voorkomen zijn:
worden situaties gemeld waarbij er in vacatures of bij inzet
op haar linkerbeen gekregen. Hierdoor heeft
van medewerkers specifiek wordt gevraagd om bijvoorbeeld
ze een andere manier van lopen. De man van
een ‘schoonmaakster’ die ‘studeert of in een tussenjaar zit’.
een van haar dochters maakt haar belachelijk
Hierbij wordt dus gezocht naar iemand met een combinatie
op grond van haar fysieke beperking en noemt
van een bepaald geslacht en een bepaalde leeftijd.
haar niet bij haar naam maar alleen maar als ‘de
u Herkomst en godsdienst u Herkomst en geslacht u Herkomst en nationaliteit u Herkomst en handicap/chronische ziekte u Herkomst en seksuele gerichtheid u Geslacht en seksuele gerichtheid
gehandicapte’. Ook beledigt hij haar over haar De registratiepraktijk voor meervoudige en intersectionele
(vermeende) afkomst.
vormen van discriminatie lijkt nog onvoldoende
u
uitgekristalliseerd: de meldingen bevatten duidelijke
Melder merkt dat er bij de supermarkt
Herkomst lijkt de grond met de meest diverse combinaties
voorbeelden van intersectionele discriminatie, maar ook
onderscheid wordt gemaakt in wie gekozen
met andere gronden te zijn. Bij de overige gronden zijn
ervaringen waarbij niet duidelijk is wat de onderliggende
wordt voor een tassencontrole. Hij merkt dat
het vaak één of twee andere gronden die in combinaties
discriminatiegronden zijn. In potentie kan de registratie van
mannen en mannen met een donkere huidskleur
voorkomen.
combinaties van gronden ons wel wijzen op patronen van
vaker worden onderzocht. Melder heeft de
discriminatie van specifieke groepen die anders onderbelicht
winkelmanager hierop aangesproken maar die
zouden blijven.
neemt deze signalen niet serieus.
Bij sommige combinaties van gronden zijn terugkerende patronen te zien: zo zijn er onder de combinatie herkomst/ godsdienst diverse meldingen van mensen die zich
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
ADV-meldingen
26
D E W I JZE VAN D IS C RIMINAT IE | 5
In dit hoofdstuk gaan we in op de wijze waarop discrimi-
vijandige bejegening. Het gaat dan vaak over beledigingen
natie zich voordoet in de geregistreerde incidenten, van
die in verschillende contexten worden geuit: op straat, op
geweldsincidenten in de buurt tot afwijzingen bij sollicita-
internet, op school of op het werk. Sommige meldingen
ties. De organisaties gebruiken verschillende categorieën
gaan niet over persoonlijke ervaringen van discriminatie
en aanduidingen voor de discriminatiewijzen. Hierdoor
maar om uitspraken van politici of andere personen in de
kunnen de categorieën voor een deel niet goed met
publieke ruimte. Bij 7 procent van de meldingen gaat het om
elkaar vergeleken worden.
bedreiging, bij 4 procent van de gevallen om geweld. Bij 2 procent van de meldingen is de discriminatiewijze onbekend of overig. De volgorde van grootte van de verschillende wijzen
5.1 De wijze van discriminatie bij ADV’s en politie
van discriminatie is gelijk gebleven met vorige jaren. Wel is de
Figuur 5 en figuur 6 laten de percentages van de wijze van
relatieve omvang van omstreden behandeling de laatste jaren
discriminatie zien die in de registraties van de politie en
licht gedaald en is de relatieve omvang van bedreigingen en
ADV’s is vastgelegd. De absolute aantallen zijn te vinden in de
geweld licht gestegen.
tabellen in bijlage 3. 5.2 De wijze van discriminatie bij overige instanties Bij de registraties van de politie is de meest voorkomende
Het College voor de Rechten van Mens is bevoegd om
wijze van discriminatie een ‘uitlating’, met 63 procent van de
situaties te toetsen aan de gelijkebehandelingswetgeving.
registraties. Het gaat dan bijvoorbeeld over discriminerende
Verzoeken om een oordeel en meldingen bij het College die
opmerkingen en beledigingen. Meestal verbaal maar ook
in deze rapportage worden behandeld, gaan dan ook om
bijvoorbeeld via sociale media. In 12 procent van de gevallen
ervaren ongelijke behandeling. Dat wil zeggen dat het gaat
gaat het om geweld in combinatie met een uitlating. In
om situaties waarbij een persoon anders wordt behandeld
11 procent van de gevallen gaat het om een bedreiging.
dan anderen behandeld (zouden) worden, op grond van een
Bekladding komt terug in 5 procent van de registraties,
bepaald kenmerk. Denk bijvoorbeeld aan een (onterechte)
vernieling in 4 procent, pesterijen, bespugen en weigeringen
afwijzing bij een sollicitatie of een weigering om bepaalde
in 1 procent en in 2 procent van de gevallen is er sprake van
diensten te leveren.
een overige of onbekende wijze van discriminatie. Dit beeld is in vergelijking met vorige jaren weinig veranderd.
Een groot deel van de meldingen bij de Nationale ombudsman, namelijk 43 procent, gaan over (on)gelijke
Bij ADV’s is omstreden behandeling de meest gemelde
behandeling. Dit gaat om zaken waarin gelijke gevallen gelijk
wijze van discriminatie, met 54 procent van de meldingen.
behandeld moeten worden en om ongelijke gevallen die
Het gaat hierbij om ervaringen waarbij de melders op
ongelijk behandeld moeten worden. Een voorbeeld van het
diverse manieren oneerlijk of anders worden behandeld
laatste is het niet mee mogen nemen van een hulphond
dan anderen. Bij 45 procent van de meldingen gaat het om
naar een zwembad. De meeste meldingen van (on)gelijke
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
27
DE W I J Z E V A N DI S C RI M I N A T I E | 5
behandelingen gaan over herkomst (40%). Bijvoorbeeld
10%
2020
een aanvraag die wel is toegekend toen een bedrijf een
11%
2021
Nederlandse eigenaar had, maar wordt afgewezen nu de
11%
2022
eigenaar een man van Turkse herkomst is. Daarnaast gaan
11%
2023
veel meldingen over bejegening, waarbij een uitlating de
Bedreiging
Bekladding
3%
grootste subcategorie is (soms in combinatie met een andere
5%
manier), met 40 meldingen. Ook zijn er 55 meldingen van
5%
etnisch profileren binnengekomen. Dit is 22 procent van het
5%
totaal aantal meldingen.
Geweld met uitlating
11% 11%
Net als bij de Nationale ombudsman is ook bij de
12%
Kinderombudsman ‘ongelijke behandeling’ de meest
12%
genoemde aard van de ervaren discriminatie. Denk
Pesterij
1%
bijvoorbeeld aan niet de juiste ondersteuning krijgen in
1%
de klas waar andere (Nederlandse, witte) kinderen die
2%
ondersteuning wel krijgen.
1%
Uitlating
64%
5.3 Opvallende ontwikkelingen in de cijfers
62%
Als we kijken naar de manieren van discrimineren door de
62%
jaren heen, zijn er bij de ADV-meldingen enkele opvallende
63%
verschillen te zien. Dit geldt niet voor de politieregistraties,
Vernieling
6%
daar zijn de laatste vier jaar nauwelijks verschillen te
5%
zien in de verdeling van de incidenten naar manier van
5%
discrimineren.
4%
Weigering
1%
5.3.1 ADV’s ontvangen weer meer meldingen van vijandige
1%
bejegening en minder van omstreden behandeling
2%
De ADV-meldingen van vijandige bejegening zijn gestegen van
1%
30 procent in 2021 naar 43 procent in 2022 en 45 procent in
Onbekend/overig
2%
2023. Deze relatieve stijging komt vooral door de daling van
2%
het aantal meldingen van omstreden behandeling. In 2021
2%
kwamen als gevolg van de coronamaatregelen uitzonderlijk
2%
veel meldingen van omstreden behandeling bij ADV’s binnen. Figuur 5 Discriminatie-incidenten politie ingedeeld op wijze van discriminatie (selectie) in 2020-202319 DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
28
DE W I J Z E V A N DI S C RI M I N A T I E | 5
In 2022 en 2023 kwamen deze meldingen minder binnen,
Bedreiging
5%
2020
en is de relatieve omvang van omstreden behandeling weer
5%
2021
gedaald.
6%
2022
7%
2023
5.3.2 Aandeel ADV-meldingen van bedreiging en geweld
Geweld
3%
neemt toe
2%
De relatieve omvang van de ADV-meldingen van bedreiging
3%
is opnieuw toegenomen. In 2021 ging het bij 5 procent van
4%
de meldingen om bedreiging, in 2022 bij 6 procent van de
Omstreden behandeling 57%
meldingen en in 2023 bij 7 procent van de meldingen.
72% 60% 54%
Ook de relatieve omvang van de ADV-meldingen van geweld is toegenomen. In 2021 ging het bij 2 procent van de gevallen
Vijandige bejegening
44%
om geweld, in 2022 bij 3 procent van de gevallen en in 2023
30%
bij 4 procent van de gevallen. Daarmee is het aandeel van
43%
meldingen van geweld nu ook groter dan in 2020, toen
45%
coronamaatregelen nog een beperkte invloed hadden op de discriminatiemeldingen.
Onbekend/overig
2% 2% 2%
5.4 De meest geregistreerde wijzen van discriminatie 5.4.1 Uitlatingen
2%
Figuur 6 ADV-meldingen ingedeeld op wijze van discriminatie in 2020-202320|21
Van de meldingen over herkomst die bij de politie binnenkwamen, ging het in ruim twee derde van de gevallen om een ‘uitlating’: een belediging of een scheldpartij, zoals
u
te zien in figuur 7. Ook bij de andere discriminatiegronden
werk discriminerend bejegend worden. Een deel van de
Melder ervaart discriminatie doordat zij een keer
was met afstand het vaakst sprake van een discriminerende
ADV-meldingen van vijandige bejegening lijkt op de door de
tegen een buurtbewoner met een grote hond
uitlating. Een uitlating gecombineerd met geweld komt
politie geregistreerde uitlatingen: het gaat om beledigingen
aangaf er bang voor te zijn. De buurtbewoner gaf
relatief het vaakst voor bij discriminatie op grond van
en kwetsende opmerkingen van zowel bekenden als
toen aan dat “hoofddoekjes hier altijd bang voor
seksuele gerichtheid (15%), handicap (12%) en herkomst
onbekenden. Een ander deel van deze meldingen gaat over
zijn”. Sinds dit moment loopt de buurman expres
(13%). Bij godsdienst gaat dit om 10 procent van de gevallen
vormen van bejegening die soms wat minder concreet en
bedreigend op haar af met de hond wanneer ze
en bij antisemitisme om 4 procent van de gevallen. Hieronder
in ieder geval minder expliciet beledigend zijn. Het kan
elkaar tegen komen.
vallen ook meldingen van politieagenten die zelf tijdens hun
bijvoorbeeld gaan om kleinerende
ADV-melding
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
29
DE W I J Z E V A N DI S C RI M I N A T I E | 5
of grappig bedoelde opmerkingen over iemands afkomst
5.4.3 Geweld en bedreiging
door collega’s. Of ervaringen van mensen die in een
Bij de politie is in 12 procent van de registraties sprake van
restaurant onvriendelijk behandeld of genegeerd worden
geweld en in 11 procent van de gevallen van bedreiging.
vanwege hun genderidentiteit.
Bij de ADV’s gaat dit om 4 procent en 7 procent. De politie registreert dus vaker bedreigingen of geweld dan de ADV’s.
5.4.2 Omstreden behandeling 54 procent van de ADV-meldingen gaat over omstreden
Zowel bij bedreiging als geweld komt de discriminatiegrond
behandeling. Het gaat hierbij om ervaringen van mensen die
seksuele gerichtheid relatief vaak voor in de ADV-meldingen
‘anders dan anderen’ worden behandeld. Bijvoorbeeld bij
en politieregistraties. Bij de ADV’s gaat het in 32 procent
sollicitaties, op de werkvloer, bij het uitgaan in de horeca of in
van de meldingen van geweld en in 21 procent van de
contact met officiële instanties.
meldingen van bedreiging om seksuele gerichtheid. Bij de politie gaat het in 36 procent van de geweldsdelicten om
De meldingen van omstreden behandeling gaan relatief vaak
seksuele gerichtheid en in 37 procent van de registraties van
over discriminatie op grond van handicap/chronische ziekte
bedreiging.
en op grond van leeftijd. Het gaat dan vaak om discriminatie op de arbeidsmarkt of om toegang tot collectieve en commerciële voorzieningen. Bijvoorbeeld om het weigeren van een hulphond in een winkel, discriminatie door zorgverleners, of het geen recht hebben op uitkeringen of toeslagen. Discriminatie op grond van herkomst komt bij deze meldingen minder vaak voor dan gemiddeld, maar vormt alsnog de grootste categorie meldingen. Bij discriminatie op grond van herkomst, seksuele gerichtheid en godsdienst is vijandige bejegening het vaakst geregistreerd bij de ADV’s, zoals te zien in figuur 8. Bij discriminatie op grond van handicap/chronische ziekte en geslacht gaat het vaker om omstreden behandeling. Bij alle vormen van discriminatie volgt daarna bedreiging en is geweld de minst
u
gerapporteerde wijze van discriminatie.
Melder is geweigerd bij een hotel vanwege diens KNGF geleidehond. Het hotel gebruikt het argument dat men geen huisdieren toelaat. ADV-melding
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
30
DE W I J Z E V A N DI S C RI MI N A T I E | 5 3000
2500
2000
1500
1000
500
0
2862
r he
547
ko
ms
442
t
1632
385
ele su sek heid ht ric ge
358
648
an
ti
i sem
40
tis
168
me
Figuur 7 Beknopt overzicht van discriminatie-incidenten politie naar grond en wijze in 202322
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
80
g
s od
27
die
ns
t
43
92
19
n ha
dic
14
ap
u u u
Uitlating Geweld i.c.m. uitlating Bedreiging
31
DE W I J Z E V A N DI S C RI MI N A T I E | 5
1600
1200
800
400
0
1320
1684
r he
ko
ms
229
110
609
138
t
ha
nd
ica
h p /c
ro
nis
c
z he
iek
14
7
361
te
Figuur 8 Beknopt overzicht van ADV-meldingen ingedeeld op discriminatiegrond en wijze in 202323|24
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
226
sl ge
ac
51
ht
17
96
351
91
73
169
ele su sek heid ht ric ge
194
go
u u u u
d ds
ien
45
18
st
Omstreden behandeling Vijandige bejegening Bedreiging Geweld
32
WAAR S P E L E N D E D I S C RI MI N A T I E-INC ID ENT EN ZIC H AF? | 6
Discriminatie vindt plaats in verschillende contexten:
Arbeidsmarkt
20%
2020
in de buurt, op school, bij een sollicitatie, op internet
16%
2021
of in contact met de gemeente. Dit noemen we
21%
2022
maatschappelijke terreinen. De wijze waarop discriminatie
20%
2023
zich voordoet hangt samen met de context. In het verkeer
Buurt/wijk
10%
ervaren mensen bijvoorbeeld vaker beledigingen, op de
7%
woningmarkt gaat het eerder om ongelijke behandeling.
8%
ADV’s registreren het maatschappelijke terrein waar de
8%
incidenten zich afspelen. Daar gaat dit hoofdstuk over.
Collectieve
13%
voorzieningen
28%
In de politieregistraties wordt de locatie van incidenten niet
16%
meegenomen. Daarom richten we ons in dit hoofdstuk alleen
17%
op de ADV-meldingen en de cijfers van overige instanties.
Commerciële
16%
dienstverlening
13% 12% 12%
6.1 Maatschappelijk terrein bij ADV’s Figuur 9 laat zien op welke maatschappelijke terreinen de
Horeca/amusement
3%
ADV-meldingen zich afspelen. De absolute aantallen zijn te
7%
vinden in de tabellen in bijlage 3.
5% 5%
De meeste ADV-meldingen gaan over de arbeidsmarkt:
Huisvesting
7%
20 procent speelt zich hier af. Het kan bijvoorbeeld gaan
4%
om discriminatie bij sollicitaties, doorstroom, promotie en
5%
ontslag, of om discriminatie in de interacties met collega’s,
5%
klanten of leidinggevenden. In 17 procent van de meldingen
Onderwijs
5%
gaat het om collectieve voorzieningen. Dit zijn bijvoorbeeld
5%
gemeentelijke diensten of instellingen zoals een wijkteam of
6%
een bibliotheek. 12 procent van de meldingen gaat over de
7%
commerciële dienstverlening, zoals winkels. De openbare
Openbare ruimte
9%
ruimte is goed voor 9 procent van de meldingen, de buurt/
6%
wijk voor 8 procent en het onderwijs voor 7 procent.
8%
In 5 procent van de meldingen gaat het om horeca en
9%
amusement. Hetzelfde geldt voor huisvesting.
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
Figuur 9 ADV-meldingen ingedeeld op maatschappelijk terrein in 2020-202325|26
33
WAAR SPELEN DE D I S C RI MI N A T I E-I N C I DEN T EN Z I C H A F ? | 6
6.2 Maatschappelijk terrein bij overige instanties
herkomst. Hierbij gaat het vaak om mensen die zelf in het
Bij het College voor de Rechten van de Mens is de top 3
onderwijs werken. Ook gaan meldingen over bijvoorbeeld
van discriminatieterreinen van de verzoeken tot oordeel
zwangerschapsdiscriminatie en ongelijke behandeling op
ontvangen in 2023: arbeid (44%; 256), leveren van en toegang
grond van handicap of beperking.
tot goederen en diensten (15%; 89) en sociale bescherming (11%; 62). Dit is dezelfde top 3 als in 2022.
6.3.2 Meer meldingen over collectieve voorzieningen In 2021 waren er vanwege coronamaatregelen uitzonderlijk
Binnen de terreinen waarin discriminatie ervaren wordt, komt
veel meldingen die gingen over collectieve voorzieningen.
bij de Nationale ombudsman het terrein ‘politie/justitie’ het
Toen ging het om 28 procent van de meldingen. In 2022 was
vaakst voor. Deels is dit te verklaren door de breedte van
dit gedaald naar 16 procent van de meldingen. Dit jaar is de
u
het terrein. Het omvat niet alleen politie, maar ook andere
relatieve omvang van dit terrein weer licht gestegen naar
Op de middelbare school worden de zonen van
justitie-afdelingen zoals COA en IND. Bij het COA gaat het
17 procent van de meldingen. Dit is een laag percentage in
de melder door enkele docenten gepest/anders
hierbij in sommige gevallen om gedrag of opmerkingen van
vergelijking met 2021 maar relatief hoog vergeleken met
behandeld. Haar kinderen worden aan hun eigen
begeleiding richting bewoners op een azc, maar soms ook
2020: toen ging slechts 13 procent van de meldingen over
lot overgelaten. Ze krijgen bijvoorbeeld geen
tussen bewoners onderling.
collectieve voorzieningen. Ook de aantallen meldingen over
uitleg over lesstof. Moeder denkt dat sprake
collectieve voorzieningen stijgen. In 2022 ging het om 859
is van discriminatie. Ze heeft dit aangekaart
meldingen, en in 2023 om 1109.
op school, maar er wordt niks aan de situatie
Bij de Kinderombudsman gaan, net als in eerdere jaren,
gedaan.
de meeste meldingen over ervaren discriminatie over het terrein ‘onderwijs’. Het gaat hierbij meestal om pestgedrag
Dit jaar zijn er, zoals beschreven in hoofdstuk 2, een
u
waarbij een discriminatiegrond gebruikt wordt als reden om
paar ontwikkelingen geweest waar een opvallend aantal
Vader geeft aan dat de school moeite heeft
te pesten.
meldingen over is binnengekomen. Allereerst heeft een
om te gaan met zijn zoon. Dit heeft te maken
campagne om discriminatie op de woningmarkt aan te
met zijn gedrag. Hij heeft ADD. De school heeft
kaarten, van het ministerie van Binnenlandse Zaken en
voorwaarden opgesteld waar zijn zoon zich aan
Koninkrijksrelaties, tot tientallen meldingen geleid. Op de
moet houden. Als hij zich er niet aan houdt, is de
6.3.1 Meer meldingen van discriminatie in het onderwijs
campagneposters stond de tekst: ‘Erik en Annemarie krijgen
consequentie dat hij niet mee mag op schoolreis.
ADV’s ontvangen de laatste jaren steeds meer meldingen over
morgen de sleutel. (Omar en Samira niet)’. Melders geven aan
Vader geeft aan dat je dit eigenlijk niet mag
discriminatie in het onderwijs. In 2020 en 2021 ging het in
zich door deze poster gediscrimineerd te voelen. Daarnaast
vragen van zijn zoon. Door zijn beperking vergeet
5 procent van de gevallen over het onderwijs. In 2022 steeg
zijn er dit jaar tientallen meldingen binnengekomen over
hij regelmatig dingen. Vader is van mening
dit naar 6 procent en in 2023 is dit verder gestegen naar 7
de verhoogde belasting op plantaardige dranken zoals
dat er sprake is discriminatie op basis van zijn
procent van de meldingen. Als we kijken naar de getallen
haverdrank. Deze meldingen komen met name van personen
beperking. Hij wordt nu uitgesloten van een
is ook een stijging te zien, van 298 meldingen in 2022, naar
die vanwege medische redenen geen dierlijke melk kunnen
activiteit op basis van zijn beperking.
414 meldingen in 2023. Meldingen over discriminatie in het
drinken.
6.3 Opvallende ontwikkelingen in de cijfers
onderwijs gaan relatief vaak over de discriminatiegrond
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
Meldingen bij Kinderombudsman
34
WAAR SPELEN DE D I S C RI MI N A T I E-I N C I DEN T EN Z I C H A F ? | 6
6.4 Meest geregistreerde terreinen
De meldingen van arbeidsmarktdiscriminatie op grond van
In deze paragraaf gaan we dieper in op een aantal
leeftijd gaan vaak over mensen die vanwege hun leeftijd
terreinen die het vaakst in de ADV-meldingen terugkomen.
afgewezen worden bij een sollicitatie of om leeftijdseisen in
Op ieder terrein is herkomst de meest geregistreerde
vacatureteksten.
discriminatiegrond. 6.4.2 Collectieve voorzieningen: veel meldingen op grond van 6.4.1 Arbeidsmarkt: relatief veel meldingen over
handicap of chronische ziekte
zwangerschapsdiscriminatie en leeftijdsdiscriminatie
Collectieve voorzieningen zijn organisaties, instellingen
De arbeidsmarkt is het maatschappelijke terrein waarover
of diensten die vanuit publieke organisaties aangeboden
ADV’s de meeste meldingen ontvangen. 20 procent van alle
worden. Zoals de gemeente, het sociaal werk, de
meldingen gaat over de arbeidsmarkt.
gezondheidszorg en ook volksverzekeringen of de
Het gaat om discriminatie-ervaringen bij sollicitaties, op de
Belastingdienst. Sommige mensen hebben in hun dagelijks
werkvloer of bij de doorstroom of beoordeling. De gronden
leven vaker te maken met collectieve voorzieningen dan
geslacht (19 procent) en leeftijd (7 procent) komen vaker dan
anderen. Dat verklaart wellicht voor een deel waarom de
gemiddeld voor in deze meldingen.
grond handicap/chronische ziekte veel geregistreerd is in de meldingen op dit terrein. Mensen met een beperking krijgen
Een groot deel van deze meldingen op basis van geslacht
gemiddeld vaker te maken met publieke diensten zoals
gaat over zwangerschapsdiscriminatie. Mensen geven
zorginstellingen of Wmo-voorzieningen.
bijvoorbeeld aan afgewezen te worden bij sollicitaties vanwege hun zwangerschap of vanwege hun zwangerschap
Een groot deel van de meldingen gaat over geschillen over
geen contractverlening te krijgen. Ook gaan meldingen
het wel of niet toekennen van een dienst of hulpmiddel of
over discriminerende opmerkingen op de werkvloer,
de bijbehorende (medische) indicatie. Dat kan bijvoorbeeld
u
discriminatie tijdens sollicitatieprocedures en niet-inclusieve
gaan over het afwijzen van een aanvraag voor aanpassingen
Melder doet melding voor partner van
vacatureteksten. Ook bij het College voor de Rechten
in de woning of om huishoudelijke hulp die door vertrek van
discriminatie op grond van zwangerschap,
van de Mens zijn 64 meldingen binnengekomen over
een medewerker wegvalt en niet wordt vervangen. Of om de
doordat zij op haar werk tegenwerking ervaart
zwangerschapsdiscriminatie, waarvan 60 meldingen op
voorwaarden van speciaal zorgvervoer dat na een bepaald
bij een interne sollicitatieprocedure. Er zijn al
grond van geslacht. Een kleiner deel van de ADV-meldingen
tijdstip niet meer beschikbaar is. In andere gevallen zit de
meerdere selectierondes geweest waar minder
over de arbeidsmarkt gaat over discriminatie ervaren door
ongelijke behandeling in de niet-inclusieve behandeling
ervaren mannelijke collega’s geselecteerd werden
transgender en non-binaire personen. Deze meldingen
of bejegening door de publieke instanties of in de fysieke
voor vaste contracten. Ook is er mondeling
gaan bijvoorbeeld over het niet ontvangen van een
ontoegankelijkheid van publieke voorzieningen zoals
aangegeven dat zij beter kan wachten met het
contractverlenging nadat iemand laat weten transgender te
gemeenten en stembureaus.
krijgen van een tweede kind als ze voor een vaste
zijn of in transitie te gaan.
positie in aanmerking wil komen. ADV-melding
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
35
WAAR SPELEN DE D I S C RI MI N A T I E-I N C I DEN T EN Z I C H A F ? | 6
6.4.3 Commerciële dienstverlening: discriminatie door
Ook bij de meldingen van discriminatie in de openbare
winkels en winkelpersoneel
ruimte komen de discriminatiegronden herkomst en seksuele
Ongeveer 47 procent van de meldingen die binnen zijn
gerichtheid het vaakst voor. Meldingen gaan over incidenten
gekomen over de commerciële dienstverlening gaat
op straat, op festivals en evenementen, bij demonstraties of
over discriminatie op grond van herkomst. De meeste
in het verkeer.
ervaringen vinden plaats in winkels zoals supermarkten of tankstations. Melders worden onterecht verdacht
6.5 Meldingen van discriminatie door overheidsinstanties
van diefstal, hun tassen worden gecontroleerd terwijl
De Nationale ombudsman behandelt meldingen over
dit bij andere klanten niet gebeurt of zij worden door
overheidsinstanties. Deze meldingen gaan niet alleen
winkelpersoneel beledigd vanwege hun huidskleur of
over discriminatie, maar over alle handelingen van de
(vermeende) niet-Nederlandse achtergrond.
overheid. Voor dit rapport heeft de Nationale ombudsman uitgezocht hoeveel meldingen over discriminatie door
Ook discriminatie op grond van handicap wordt
overheidsinstanties gaan.
relatief vaak gemeld als het gaat om de commerciële dienstverlening. Het gaat dan bijvoorbeeld over winkels
In 2023 zijn er in totaal 253 zaken bij de Nationale
die niet toegankelijk zijn voor mensen die een rolstoel
ombudsman binnengekomen waarin (expliciet) verwezen
gebruiken of waar een hulphond niet naar binnen mag.
wordt naar discriminatie. Het gaat hier om de ervaring van burgers dat zij gediscrimineerd worden. Dit aantal zaken is
u
6.4.4 Buurt of wijk en openbare ruimte: beledigingen op
lager dan vorig jaar. Het aantal meldingen in 2023 was 284.
Een man (75) klaagt dat hij vanwege zijn leeftijd
grond van herkomst of seksuele gerichtheid
Er zijn dus 31 minder meldingen dan in 2022, een daling van
wordt uitgesloten van stembureaulidmaatschap.
Meldingen over de buurt of wijk gaan bovengemiddeld
11 procent. Het grootste aantal meldingen heeft te maken
In 2007 heeft het college van B&W besloten
vaak over discriminatie op grond van herkomst. In het
met de discriminatiegrond herkomst. Zowel op zichzelf
om stembureauleden van 75+ niet meer te
overgrote deel gaat het om meldingen van beledigingen,
staand als in combinatie met andere discriminatiegronden.
benoemen. Dit vindt verzoeker discriminerend.
pesterijen of agressie van buren: mensen die via de
De meeste meldingen gaan over (on)gelijke behandeling.
Uit onderzoek van de Nationale ombudsman
tuinschutting racistische opmerkingen naar hun buren
Binnen de domeinen waarin discriminatie ervaren wordt,
blijkt dat de werkwijze van de gemeente niet
uitspreken, kinderen die door de andere buurtkinderen
komt het domein ‘politie/justitie’ het vaakst voor. Dit domein
strookt met hetgeen in de Kieswet is bepaald over
worden getreiterd vanwege hun herkomst of mensen
omvat niet alleen de politie, maar ook andere justitie-
de leeftijd en benoeming van stembureauleden.
die gevlucht zijn uit een ander land en die er door hun
afdelingen zoals COA, IND en de Koninklijke Marechaussee.
En wat er in de Wet Gelijke Behandeling is
buren op worden gewezen dat ze niet welkom zijn. Naast
Bij het COA gaat het hierbij in sommige gevallen om gedrag
bepaald over het verbod op onderscheid op basis
herkomst komt de discriminatiegrond seksuele gerichtheid
of opmerkingen van medewerkers richting bewoners, maar
van leeftijd en de uitzonderingen op dit verbod. Er
vaak voor. De dynamiek van de incidenten is vergelijkbaar.
soms ook tussen bewoners onderling.
zijn geen redenen die het gemaakte onderscheid rechtvaardigen. Melding Nationale ombudsman
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
36
WAAR SPELEN DE D I S C RI MI N A T I E-I N C I DEN T EN Z I C H A F ? | 6
500
400
300
200
100
0
547
ar
104
b
s eid
ma
213
rk
80
45
t
417
251
99
ve tie lec gen l co nin zie or vo
37
66
325
d
110
51
33
27
le cië er ing m n m co erle tv s ien
18
b
27|28
Figuur 10 Beknopt overzicht van ADV-meldingen ingedeeld op discriminatiegrond en terrein in 2023
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
287
r uu
20
t/ w
ijk
19
68
235
19
59
d on
er
wi
48
9
227
15
js op
u u u u u
en
ba
r re
60
uim
43
165
te
Herkomst Handicap/chronische ziekte Geslacht Godsdienst Seksuele gerichtheid
37
WAAR SPELEN DE D I S C RI MI N A T I E-I N C I DEN T EN Z I C H A F ? | 6
Daarnaast gaat een deel van de ADV-meldingen
Bij MOD komen meldingen binnen van (mogelijk)
over overheidsinstanties. In de categorie collectieve
discriminerende content op sociale media, websites, fora,
voorzieningen komen bijvoorbeeld meldingen voor over
blogs of opiniesites. De meeste meldingen kwamen in 2023
gemeentelijke diensten, het overheidsbeleid en zelfstandige
binnen over sociale media (73%), gevolgd door autonome
bestuursorganen zoals IND en het COA. Ook zijn er een aantal
websites (17%) en fora, blogs en opiniesites (7%). In
meldingen die gaan over discriminatie door de politie.
verhouding zijn er dit jaar veel meer meldingen over sociale media binnengekomen. Waar sociale media vorig jaar goed
6.6 Discriminatie op het internet en in de media
was voor 47 procent van de meldingen, gaat het nu om 73
Meld.Online Discriminatie (MOD, voorheen MiND) registreert
procent van de meldingen. Van de meldingen die over sociale
meldingen van discriminatie die zich op het internet
media gingen, kwamen de meeste meldingen (61%) binnen
afspelen. Internetgebruikers kunnen bij MOD discriminatie
over X (voorheen Twitter). Het aantal meldingen over overige/
melden. Het meldpunt beoordeelt vervolgens of die uitingen
websites is zowel relatief als in absolute aantallen gedaald,
strafbaar zijn. Als dit zo is, neemt het meldpunt contact op
van 95 naar 82.
met de beheerders van de websites en platforms om de uitingen te laten verwijderen. Discriminatie op het internet
Herkomst is de discriminatiegrond waar de meeste
kan gaan over openbare uitingen en over privéberichten
meldingen over binnenkomen met 35 procent van de
tussen internetgebruikers. Er bestaat een overlap met
meldingen, gevolgd door antisemitisme (24%), seksuele
andere terreinen: incidenten kunnen bijvoorbeeld online
gerichtheid (14%) en geloofsovertuiging (11%). Met name bij
plaatsvinden, maar ook gaan over de arbeidsmarkt. Denk aan
antisemitisme en seksuele gerichtheid is een stijging te zien.
berichten tussen collega’s. MOD behandelt alleen meldingen
Antisemitisme was in 2022 nog maar goed voor 13 procent
over openbare uitingen. Privéberichten worden inhoudelijk
van de meldingen. Het ging toen om 16 meldingen, terwijl het
niet door MOD beoordeeld, omdat daarvoor aangifte nodig
dit jaar over 114 meldingen gaat. In 2022 ging 10 procent van
is. Meldingen over uitingen in privéberichten worden wel
de meldingen over seksuele gerichtheid. Het ging toen om 31
geregistreerd en melders worden doorverwezen naar de
meldingen, dit jaar om 68.
politie, een ADV of het College voor de Rechten van de Mens.
u Een melder doet melding over de ongelijke
MOD ontving in 2023 483 meldingen over (vermeende) online
behandeling van lhbtiqa+ asielzoekers in een AZC
discriminatie. Dat is een stijging van 95 procent ten opzichte
die door medebewoners worden lastiggevallen.
van 2022 en het hoogste aantal meldingen sinds 2020. Dat
Medewerkers van het AZC hebben die lhbtiqa+
betekent dat de dalende trend in het aantal meldingen van de
asielzoekers als tip meegegeven dat ze op hun
laatste jaren niet verder is doorgezet.
kamer moeten blijven als ze niet lastiggevallen willen worden. ADV-melding
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
38
M ELD I N G S B E RE I D H E I D E N ME L D I N GS T OEGANKEL IJKHEID | 7
In dit hoofdstuk zoomen we in op meldingsbereidheid en
Gelijke Behandeling van mannen en vrouwen (WGB), de Wet
meldingstoegankelijkheid. Dit thema is relevant in het
Onderscheid Arbeidsduur (WOA) en de Wet Onderscheid
kader van de discriminatiecijfers. Zoals in de inleiding
Bepaalde en Onbepaalde Tijd (WOBOT). Het Wetboek van
beschreven is, wordt van de meeste discriminatie-
Strafrecht bevat artikelen die discriminatie verbieden en
incidenten geen melding gemaakt. Dit betekent dat het
straffen vaststellen voor discriminerende handelingen, zoals
aantal meldingen geen goed beeld geeft van de schaal
haatzaaien en het maken van discriminerende opmerkingen.
waarop discriminatie daadwerkelijk plaatsvindt. Dit hangt
Straffen kunnen variëren, afhankelijk van hoe ernstig de
onder meer samen met de bereidheid van mensen om
discriminatie is. Het kan gaan om boetes, taakstraffen of
een melding te maken en de toegankelijkheid van het
gevangenisstraffen. Een discriminatieaspect kan bij een
meldproces. Deze begrippen lichten we in dit hoofdstuk
aantal strafbare feiten strafverhogend werken.
verder toe. Discriminatie wordt zowel maatschappelijk als juridisch veroordeeld en niet geaccepteerd. Discriminatie is wettelijk 7.1 Discriminatie op papier en in de praktijk
verboden en er bestaan internationale verdragen om het
Op internationaal, Europees en nationaal niveau zijn er
te bestrijden. Toch blijft discriminatie in de praktijk een
juridische kaders waarin discriminatie wordt verboden. De
complex en veelvoorkomend probleem. Er zijn duidelijke
Verenigde Naties erkennen discriminatie als een schending
definities in wetgeving en verdragen, maar discriminatie
van fundamentele mensenrechten en hebben dit vastgelegd
kan in het dagelijks leven voorkomen op expliciete, maar
in verschillende verklaringen en verdragen. Een van de
ook subtiele, onzichtbare en soms onbewuste manieren.
belangrijkste verklaringen is de Universele Verklaring van
Dit maakt het voor zowel slachtoffers als degenen die
de Rechten van de Mens (UVRM). Het Europees Verdrag
discriminatie proberen te bestrijden ingewikkeld. Vaak
tot bescherming van de Rechten van de Mens en de
is er geen eenduidige definitie van discriminatie, wat
Fundamentele Vrijheden (EVRM) verbiedt discriminatie op
interpretatieverschillen kan veroorzaken en een effectieve
grond van verschillende beschermde kenmerken, zoals
aanpak moeilijk maakt. Slachtoffers kunnen moeite hebben
‘ras’, geslacht en religie. Verder heeft de Europese Unie
met het identificeren en benoemen van discriminatie.
richtlijnen die lidstaten verplichten om maatregelen te
En professionals kunnen moeilijk effectieve maatregelen
nemen tegen discriminatie op verschillende terreinen. In
ontwikkelen zonder duidelijkheid over wat als discriminatie
Nederland is discriminatie expliciet verboden volgens artikel
moet worden beschouwd. Discriminatie kan zich voordoen op
1 van de Grondwet. Aanvullend bieden de volgende wetten
diverse terreinen zoals op de arbeidsmarkt, in het onderwijs
bescherming tegen discriminatie: de Algemene Wet Gelijke
en in de gezondheidszorg, en in verschillende vormen zoals
Behandeling (AWGB), de Wet Gelijke Behandeling op grond
directe, indirecte en institutionele discriminatie. Lees meer
van Handicap of Chronische Ziekte (WGBH/CZ), de Wet Gelijke
over de verschillende definities van discriminatie in bijlage
Behandeling op grond van Leeftijd bij arbeid (WGBL), Wet
2.8.
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
39
MELDINGSBEREIDHEI D EN MEL DI N G S T O EG A N KEL I J KH EI D | 7
7.2 Meldingsbereidheid
Melden bij een meldinstantie voorziet het beste in de
Meldingsbereidheid is de bereidheid van mensen om
behoefte om het verhaal kwijt te kunnen (82 procent vindt
incidenten van discriminatie te melden bij relevante
dat melden in deze behoefte heeft voorzien), gevolgd door
autoriteiten of instanties.
duidelijk maken dat mensen last hebben van discriminatie.
Melden is belangrijk, omdat we hierdoor een adequate
Voor deze behoefte geeft 70 procent van de melders met
reactie op ervaren discriminerende incidenten kunnen
die behoefte aan dat melden hieraan heeft bijgedragen.
geven, bewustzijn creëren en toekomstige gevallen kunnen
63 procent van de melders geeft aan dat het melden heeft
voorkomen. Over het algemeen is de meldingsbereidheid
bijgedragen aan hulp bij verwerking. Melden voorziet het
laag: veel mensen melden hun ervaringen met discriminatie
minst in de behoefte dat de pleger gestraft wordt en dat de
niet. De cijfers in dit rapport geven daarom maar een heel
discriminatie ophoudt (56 procent en 55 procent).
beperkt beeld van de echte omvang van discriminatie.
29
Bovendien ervaren veel mensen discriminatie op
7.2.2 Waarom melden mensen niet?
verschillende terreinen, zoals op de arbeidsmarkt en in het
Zoals eerder benoemd maken veel mensen geen melding
onderwijs. Dan gaat het niet om losse incidenten, maar
van hun discriminatie-ervaringen. Voor het niet melden van
eerder om een doorlopend patroon in het leven van
discriminatie zijn uiteenlopende redenen.
mensen.30 Dit wordt ook wel chronische of structurele discriminatie genoemd.31| 32
Veel mensen die discriminatie niet melden weten ook niet dat ze het kunnen melden. Ongeveer de helft van de bevolking
7.2.1 Waarom melden mensen wel?
weet niet dat je discriminatie kunt melden bij een ADV.34| 35
Mensen die melding maken van discriminatie, doen dit
Mensen die wel meldinstanties kennen, hebben niet altijd
omdat ze hopen of verwachten dat het melden in bepaalde
genoeg vertrouwen in deze instanties. Zeker over bepaalde
behoeften kan voorzien. Het Sociaal Cultureel Planbureau
vormen van discriminatie, zoals moslimdiscriminatie, is uit
heeft vijf behoeften onderzocht waar door melden aan
onderzoek bekend dat er vaak weinig vertrouwen is in de
kan worden voldaan, namelijk: het verhaal kwijt kunnen,
officiële instanties waar discriminatie gemeld kan worden.36
hulp bij het verwerken van het incident, duidelijk maken
Ook een gebrek aan vertrouwen in de overheid speelt een
dat mensen last hebben van discriminatie, dat degene die
rol. Een ADV kan (meestal onterecht) worden gezien als een
het gedaan heeft wordt gestraft, en dat de discriminatie
verlengstuk van de gemeente. En juist als de gemeente – of
ophoudt . Een (ruime) meerderheid van de mensen die een
een dienst van de gemeente – discrimineert, willen mensen
melding hebben gemaakt bij een registratie-instantie, had
daar geen klacht indienen.37 Hiernaast is discriminatie niet
deze behoeften. Mensen hadden het minste behoefte aan
altijd makkelijk te herkennen. Soms is discriminatie subtiel
u
hulp bij het verwerken van het incident (68 procent). Voor de
of zit het ‘verpakt’, bijvoorbeeld in grappen. Bovendien kan
Meldingsbereidheid is de bereidheid van mensen
andere vier geldt dat meer dan 90 procent van de melders
het lastig zijn om een patroon te ontdekken hoe mensen uit
om incidenten van discriminatie te melden bij
die behoefte had.
eenzelfde groep als jij worden behandeld, omdat je alleen
relevante autoriteiten of instanties.
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
40
MELDINGSBEREIDHEI D EN MEL DI N G S T O EG A N KEL I J KH EI D | 7
weet hoe jijzelf behandeld wordt.38| 39 Een reden dat mensen
voor de gevolgen van het melden. Niet-melders geven aan
geen melding maken is dan ook dat mensen twijfelen of wat
dat ze bang zijn voor de gevolgen van hun melding, zoals
hen overkomen is (strafbare) discriminatie is. Discriminatie
dat de pleger wraak zal nemen.46|47
40
wordt door gedupeerden ook niet altijd erkend. Bijvoorbeeld omdat mensen willen vasthouden aan het idee dat ze in een
7.3 Meldingstoegankelijkheid
eerlijke wereld leven.41
Meldingstoegankelijkheid is de toegankelijkheid van het meldingssysteem.
Een deel van de niet-melders is bovendien gewend geraakt
Hierbij gaat het over de mate waarin de procedures en
aan discriminatie, omdat zij het vaak meemaken of
kanalen voor het melden van discriminatie gemakkelijk
meegemaakt hebben. Sommigen schatten een incident als
toegankelijk zijn voor mensen, ongeacht hun achtergrond,
niet belangrijk of ernstig genoeg in en melden daarom niet.
ervaringen of omstandigheden. Het gaat erom dat de
Mensen melden soms niet omdat stilstaan bij discriminatie-
meldingsprocessen begrijpelijk, laagdrempelig en inclusief
ervaringen negatieve gevolgen kan hebben. Sommige
zijn, zodat mensen van diverse achtergronden en met
gedupeerden vinden de discriminatie die ze hebben ervaren
uiteenlopende ervaringen meldingen kunnen doen. Het
te pijnlijk, te stressverhogend en te veel energie kosten
zou voor burgers makkelijk moeten zijn om discriminatie
om het te herbeleven.43 Dit kan een reden zijn om, vanuit
te melden. Partijen die onderdeel zijn van het systeem dat
zelfbescherming, niet te melden. Een manier om daarmee om
is ingericht rondom het melden van discriminatie, zijn hier
te gaan, kan zijn om discriminatie-ervaringen zo snel mogelijk
verantwoordelijk voor. Naast de formele meldinstanties
proberen te vergeten.
zijn er door burgers en organisaties ook informele meld-
42
44
punten opgezet, om het melden zo toegankelijker te Melden voorziet niet helemaal in de behoefte van het
maken.
slachtoffer. Uit onderzoek van Movisie komt naar voren dat slachtoffers van discriminatie vooral willen dat de
7.3.1 Formele meldinstanties
discriminatie stopt. Gedupeerden zouden eerder een melding
Er zijn verschillende instanties waarbij mensen een melding
maken als dat hulp oplevert die zorgt voor een verandering
kunnen maken van discriminatie. De volgende instanties
van de situatie. Voor henzelf en voor anderen in een
hebben deze rol op basis van wet- en regelgeving:
vergelijkbare situatie. Op dit moment sluit de opvolging die
antidiscriminatievoorzieningen, de politie, het College voor
door de verschillende formele meldinstanties geboden kan
de Rechten van de mens, Meld.Online Discriminatie, de
worden hier onvoldoende op aan. Aanvullend is het praktisch
Nationale ombudsman en de Kinderombudsman.
gezien vrijwel onmogelijk om alle discriminatie-ervaringen te melden. Veel mensen ervaren discriminatie wekelijks of
Burgers die discriminatie ervaren kunnen dit melden bij
u
zelfs dagelijks. Al deze ervaringen melden, is praktisch gezien
antidiscriminatievoorzieningen (ADV’s). ADV’s hebben twee
Meldingstoegankelijkheid is de toegankelijkheid
onhaalbaar.45 Een laatste reden om niet te melden is angst
wettelijke taken:
van het meldingssysteem.
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
41
MELDINGSBEREIDHEI D EN MEL DI N G S T O EG A N KEL I J KH EI D | 7
1 onafhankelijke bijstand bieden bij het melden en
(herhaald) verzoek niet gereageerd wordt, kan het meldpunt
afhandelen van discriminatieklachten, en
een aangiftedossier opstellen voor het Openbaar Ministerie
2 deze meldingen registreren. Burgers die discriminatie
(OM). Het OM kan een strafrechtelijk onderzoek starten naar
ervaren, kunnen bij een ADV op een laagdrempelige en
aanleiding van een aangifte.
toegankelijke manier kosteloos terecht. Voor een luisterend oor, informatie, advies en bemiddeling en ondersteuning bij
Mensen met klachten over overheidsinstanties kunnen
juridische procedures.
dit melden bij de Nationale ombudsman. Ook als dit over
Burgers of organisaties kunnen ook aangifte doen van
discriminatie gaat. De Kinderombudsman bevordert de
discriminatie of een incident melden bij de politie. Dit kan
naleving van kinderrechten in Nederland. Iedereen –
leiden tot strafrechtelijke vervolging door het Openbaar
kinderen, ouders, professionals en hulpverleners – kan een
Ministerie (OM) in gevallen van strafbare discriminatie of
klacht voorleggen aan de Kinderombudsman of om hulp
strafbare feiten waarbij discriminatie een rol speelt.
en advies vragen bij situaties waarvan ze vermoeden dat kinderrechten niet worden nageleefd. Dit geldt ook voor
Mensen die discriminatie hebben ervaren, kunnen verder
klachten over discriminatie. Voor de beide ombudsmannen
contact opnemen met het College voor de Rechten van
geldt dat zij bij dit soort klachten kunnen adviseren, kunnen
de Mens voor een onafhankelijk oordeel over de melding.
verwijzen naar meer passende andere instanties, of een
ADV’s verwijzen ook mensen door naar het College en staan
klacht in behandeling kunnen nemen.
WA A ROM WEL MELDEN ?
beoordeelt zaken aan de hand van wetten voor gelijke
7.3.2 Informele meldinstanties
Redenen waarom mensen discriminatie willen melden
behandeling. Oordelen van het college zijn niet bindend,
Naast de formele instanties zijn er ook informele
maar wel gezaghebbend. Niet bindend betekent dat men niet
meldpunten. Deze meldpunten zijn een belangrijke aanvulling
u
Verhaal kwijt kunnen
verplicht is zich aan het oordeel te houden. In veel gevallen
als het gaat om specifieke discriminatie-ervaringen.
u
Kenbaar maken van last > 90%
nemen verweerders (degenen die beschuldigd worden van
Slachtoffers van discriminatie kunnen drempels ervaren
u
Bestraffing
> 90%
discriminatie) wel individuele of structurele maatregelen als
bij het benaderen van formele instanties, zoals politie
u
Beëindiging
> 90%
discriminatie wordt vastgesteld. In 2023 gebeurde dit in 68
of overheidsinstanties, vanwege zorgen over veiligheid,
u
Hulp bij verwerking
> 68%
procent van de gevallen.48
betrouwbaarheid of het gevoel dat hun klachten niet serieus
mensen bij tijdens procedures bij het College. Het College
worden genomen. Informele meldpunten zijn ontstaan als
> 90%
In hoeverre heeft melden aan de verwachting voldaan
Discriminerende uitingen op internet kunnen gemeld worden
reactie op deze uitdagingen, met als doel een laagdrempelig,
bij Meld.Online Discriminatie. Het meldpunt onderzoekt
vertrouwd en herkenbaar platform te bieden waar
u
Verhaal kwijt kunnen
of de uiting (nog) online staat en of deze strafbaar zou
slachtoffers discriminatie kunnen melden en ondersteuning
u
Kenbaar maken van last > 70%
kunnen zijn. Is een uiting mogelijk strafbaar? Dan probeert
kunnen krijgen. Een aantal van deze instanties registreert
u
Hulp bij verwerking
> 63%
het meldpunt de uiting offline te krijgen door hiervoor een
alleen meldingen en biedt geen verdere ondersteuning.
u
Bestraffing
> 56%
u
Beëindiging
> 55%
verzoek in te dienen bij de betreffende website. Als op een
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
> 82%
42
MELDINGSBEREIDHEI D EN MEL DI N G S T O EG A N KEL I J KH EI D | 7
Deze informele meldpunten kunnen een veilige en
De betrokken partijen in het huidige meldsysteem
toegankelijke plek bieden voor slachtoffers van discriminatie
hebben gezamenlijk een rol in het vergroten van de
om hun ervaringen te delen en hulp te zoeken. Ze vervullen
meldingsbereidheid en -toegankelijkheid. Recente
een belangrijke rol bij het vergroten van bewustzijn over
onderzoeken van Berenschot50 en Movisie51 gaan in
verschillende specifieke vormen van discriminatie en
op de mogelijkheden om de meldingsbereidheid en
het bieden van ondersteuning aan getroffen mensen en
meldingstoegankelijkheid te vergroten. Hieruit volgt een
gemeenschappen. Verder bieden deze meldpunten vaak
aantal aanbevelingen:
gespecialiseerde ondersteuning en expertise, zoals juridisch advies, psychosociale begeleiding en belangenbehartiging.
u Een eerste verwachting is dat het aantal meldingen van
Voorbeelden van informele meldinstanties zijn het Meldpunt
discriminatie zal toenemen als de ADV’s onder één naam
Islamofobie, Meldpunt Asian Raisins voor racisme tegen
opereren.52 Deze wens bestond ook al langer bij de ADV’s
Aziatische-Nederlanders, het meldpunt voor antisemitisme
zelf. Inmiddels is dit gerealiseerd en is het gezamenlijke
van het CIDI, Ieder(in) voor belangenbehartiging bij
Discriminatie.nl gelanceerd in januari 2024.
beperkingen of chronische ziekten en het meldpunt van
u Het meldproces kan nog meer worden afgestemd op
Transgender Netwerk. Klachten over discriminatie kunnen
de behoeften van de gedupeerden. Ervaringsdeskundigen
ook worden ingediend bij de klachtencommissie van de
kunnen een belangrijke rol spelen in dit proces. Een
relevante instantie, zoals de werkgever, verhuurder of het
meldproces moet inspelen op de behoeften van de
vervoersbedrijf.
gedupeerden en uitnodigend zijn, met de boodschap: kom
TOEGANKELIJK MELDPROCES
bij ons, wij helpen de discriminatie te verminderen en jouw
Het is belangrijk dat het meldproces toegankelijk is.
7.4 Meldingsbereidheid en -toegankelijkheid vergroten
positie en die van anderen te verbeteren.
Daarbij worden de volgende aanbevelingen
Uit onderzoek blijkt dat zowel de samenleving als de politiek
u Specifieke hulp en ondersteuning moet worden
genoemd:
zouden willen dat meer mensen melding maken van
aangeboden voor mensen die ervaring hebben met
u Meldinstanties moeten in verschillende talen
discriminatie. Hiervoor is het belangrijk om te werken aan
chronische of structurele discriminatie.
bereikbaar en beschikbaar zijn.
de meldingsbereidheid en aan de meldingstoegankelijkheid.
u Om tegemoet te komen aan de behoeften van
u Mensen moeten zowel fysiek als digitaal een
Deze twee hangen met elkaar samen; als het meldproces
gedupeerden, moeten meldinstanties zichtbaar zijn in
melding kunnen maken van ervaringen van
toegankelijker is, zijn mensen misschien meer bereid om
gemeenschappen die chronisch discriminatie ervaren. Het
discriminatie.
te melden. Veel mensen hebben gedurende hun hele leven
meldproces zou moeten bijdragen aan een goede oplossing
u Melden moet overal kunnen, niet alleen in de
te maken met discriminatie. Dit wordt ook wel ‘chronische
voor de gedupeerden, waardoor de drempel om te melden
eigen woonplaats van de melder.
discriminatie’ genoemd. Mensen die hiermee te maken
wordt verlaagd.
u Meldinstanties moeten er ook zijn voor mensen
49
hebben, willen dat dit stopt. Zij melden het alleen als het echt
die alleen hun verhaal willen doen en gehoord
helpt voor henzelf of anderen in dezelfde situatie.
willen worden.
u Meldinstanties moeten diversiteitsnormen opstellen en handhaven.
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
43
NOT EN | •
u 1 Andriessen, I., Dijkhof, J. H., Van der Torre, A., & Putters, K.
(2020), Ervaren discriminatie in Nederland II, Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. u 2 Andriessen, I. (2017), Discriminatie herkennen, benoemen en
melden, Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. u 3 Omlo, J., Kaya, A., Charif, S., Butter, E., Kromhout, M. &
u 12 Discriminatie-incidenten op grond van herkomst kunnen
immers te maken hebben met of gemotiveerd zijn door een anti-moslimsentiment. u 13 In deze figuur staan de zeven meest gemelde
wijzen van discriminatie zijn geregistreerd, waardoor de optelsom van de percentages hoger dan 100% kan
Een overzicht van alle discriminatiegronden is te vinden in tabel 3 in bijlage 3. u 14 De percentages zijn berekend over het totaal aantal
M., Yenga, M., van Rhemen, R., Speelman, I., Bektas, G. & Does,
meldingen. Per melding kunnen meerdere discriminatie-
S. (2023), Institutioneel racisme bij de gemeente als werkgever,
gronden zijn geregistreerd, waardoor de optelsom van de
Utrecht: Kennisplatform Inclusief Samenleven.
percentages hoger dan 100% kan zijn.
huurwoning in Nederland?, Rotterdam: Art. 1, RADAR. u 6 Van Duuren, R., van Keulen, C. & Nti Mensah, M. (2023),
aantal meldingen. Per melding kunnen meerdere
vanwege de politieke en maatschappelijke aandacht hiervoor.
Zaken, een verkennend onderzoek, Utrecht: Bureau Omlo.
u 5 Hoogenbosch, A. & Fiere, B. (2021), Gelijke kansen op een
in tabel 7 in bijlage 3. u 20 De percentages zijn berekend over het totaal
discriminatiegronden. Daarnaast is antisemitisme weergegeven,
Ramlakhan, K. (2022), Racisme bij het Ministerie van Buitenlandse u 4 Kros, K., de Winter-Koçak, S., Felten, H., Keers, T., van de Gevel,
geregistreerde wijzen van discriminatie is te vinden
u 15 Voor percentages over 2020 zijn de 4.098 meldingen over
zijn. u 21 Voor percentages over 2020 zijn de 4.098