RIS318742 Zorgen om toename discriminatie bijlage 1
Tekst van het document
D IS C RIMINATIECIJFERS IN 20 2 3
EEN RAPPORT OVER REGISTRATIES VAN DISCRIMINATIE-INCIDENTEN DOOR DE POLITIE, EN MELDINGEN BIJ ANTIDISCRIMINATIEVOORZIENINGEN EN ANDERE ORGANISATIES IN NEDERLAND
APRIL 2024
<
INHOUD | •
Samenvatting
>3
Hoofdstuk 6
Inleiding
>6
Waar spelen de discriminatie-incidenten zich af?
Noten
6.1 Maatschappelijk terrein bij ADV’s
> 33
Bijlage 1
Hoofdstuk 1
6.2 Maatschappelijk terrein bij overige instanties
> 34
Regionale verschillen en overeenkomsten
Omschrijving en interpretatie van de cijfers
6.3 Opvallende ontwikkelingen in de cijfers
> 34
B1.1 Registraties en meldingen
> 35
naar politie-eenheid
1.1 Over welke cijfers hebben we het?
>7
6.4 Meest geregistreerde terreinen
1.2 Hoe kunnen we de cijfers interpreteren?
>8
6.5 Meldingen van discriminatie door overheidsinstanties > 36
B.1.2 Veranderingen in de registraties
6.6 Discriminatie op het internet en in de media
en meldingen
> 38
> 44
> 46 > 47 > 47
Hoofdstuk 2 Maatschappelijke ontwikkelingen rond discriminatie in 2023
Hoofdstuk 7
2.1 Maatschappelijke ontwikkelingen en debat
Meldingsbereidheid en meldingstoegankelijkheid
> 10
2.2 Maatschappelijke gebeurtenissen door de jaren heen > 14 Hoofdstuk 3 Discriminatie-incidenten in 2023
Bijlage 2 Toelichting cijfers
> 50
7.1 Discriminatie op papier en in de praktijk
> 39
B2.1 Vergelijkbaarheid van registraties
> 50
7.2 Meldingsbereidheid
> 40
B2.2 Politie
> 50
7.3 Meldingstoegankelijkheid
> 41
B2.3 Antidiscriminatievoorzieningen
> 51
7.4 Meldingsbereidheid en -toegankelijkheid vergroten
> 43
B2.4 College voor de Rechten van de Mens
> 52
3.1 Aantal discriminatiemeldingen en -registraties
> 16
B2.5 Meldpunt Internet Discriminatie
> 53
3.2 Ontwikkelingen in de totaalcijfers
> 16
B2.6 Nationale ombudsman
> 53
B2.7 Kinderombudsman
> 53
B2.8 Definities van discriminatie
> 54
Hoofdstuk 4 Discriminatiegronden 4.1 Discriminatiegronden bij politie en ADV’s
> 18
Bijlage 3
4.2 Discriminatiegronden bij overige instanties
> 21
Tabellen
4.3 Meest geregistreerde discriminatiegronden
> 21
Totaal aantal discriminatieregistraties
> 56
4.4 Overige discriminatiegronden
> 22
Discriminatiegrond
> 57
4.5 Meervoudige of intersectionele discriminatie
> 25
Wijze van discriminatie
> 59
Maatschappelijk terrein
> 60
Verdeling naar politie-eenheid
> 62
Hoofdstuk 5 De wijze van discriminatie 5.1 De wijze van discriminatie bij ADV’s en politie
> 27
5.2 De wijze van discriminatie bij overige instanties
> 27
5.3 Opvallende ontwikkelingen in de cijfers
> 28
5.4 De meest geregistreerde wijzen van discriminatie
> 29
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
<
S AMENV ATTI NG Waarvan 4.098 meldingen over coronalied Voorkomen is beter dan chinezen
10.000
2020
Naast herkomst gaan veel politieregistraties over seksuele gerichtheid en veel ADV-meldingen over handicap/ ziekte.
Herkomst is de grond die (veruit) het vaakst geregistreerd wordt. Per organisatie een vijfde tot ruim de helft van de meldingen.
2021
9.000
2022
HERKOMST
2023
8.000
SEKSUELE GERICHTHEID
7.000 In 2023 registreert de politie 8.990 meldingen, dat is 33 procent meer dan in 2022.
6.000
ANTISEMITISME
47% 28% 10%
Top 3 Politie HANDICAP/ CHRONISCHE ZIEKTE
5.000
GESLACHT
4.000 De Kinderombudsman (niet in figuur) ontvangt 19 meldingen in 2023, dat zijn er 7 minder dan in 2022.
3.000
HERKOMST
HERKOMST HANDICAP/ CHRONISCHE ZIEKTE
GESLACHT
49% 12% 10%
Top 3 ADV’s
24% 19% 19%
Top 3 College
HERKOMST
ONBEKEND/OVERIG
LEEFTIJD
58% 17% 8%
Top 3 Nationale ombudsman
2.000 HERKOMST
1.000
politie
adv’s
college
m.od*
253
284
321
157
483
247
339
843
581
670
739
638
6.351
5.281
6.922
9.575
8.990
6.738
6.580
6.141
ONBEKEND/OVERIG
ombudsman
HANDICAP/BEPERKING
Top 3 Kinderombudsman
74% 11% 5%
HERKOMST
ANTISEMITISME SEKSUELE GERICHTHEID
35% 24% 14%
Top 3 Meld.Online Disciriminatie
*Meld.Online Discriminatie
Discriminatie-incidenten bij politie, meldingen bij ADV’s, Meld.Online Discriminatie en de Nationale ombudsman en verzoeken om een oordeel bij het College voor de Rechten van de Mens, 2023
Top 3 Discriminatiegronden 2023 geregistreerd door politie, ADV’s, het College, de Nationale ombudsman, Kinderombudsman en Meld.Online Discriminatie
S AMENV ATTI NG
50
50 47%
40
43%
49% 49%
40 32%
30
30
28%
20
20
10
8%
10%
11%
9%
0
12% 12%
10
11% 10%
7%
8%
0 HERKOMST
SEKSUELE GERICHTHEID
ANTISEMITISME
ONBEKEND/OVERIG
Discriminatiegronden in geregistreerde incidenten bij de politie in 2022
De politie registreert in 2023 meer incidenten op grond van herkomst en antisemitisme dan in 2022.
en 2023
Bij de politie worden aanzienlijk meer incidenten geregistreerd over seksuele gerichtheid dan bij de ADV’s.
HERKOMST
HANDICAP
GESLACHT
Discriminatiegronden in meldingen bij ADV’s in 2022
Bij de ADV’s zijn in 2023 meer meldingen binnengekomen op grond van seksuele gerichtheid.
SEKSUELE GERICHTHEID
en 2023
Discriminatie op grond van herkomst blijft veruit de meest gemelde grond bij ADV’s.
S AMENV ATTI NG Arbeidsmarkt is het terrein waarover ADV’s in 2023 de meeste meldingen ontvangen. Ook bij het College is arbeidsmarkt het terrein met de meeste verzoeken om een oordeel.
21% 20%
Het aantal meldingen van internetdiscriminatie bij Meld. Online Discriminatie stijgt flink, de meeste meldingen hebben betrekking op sociale media.
De meldingen van discriminatie door overheden bij de Nationale ombudsman gaan met name over het veiligheidsdomein (politie/ justitie), dit omvat niet alleen politie, maar ook andere justitieafdelingen zoals COA en IND.
16% 17%
12% 12%
8% 9%
Maatschappelijk terrein in meldingen bij ADV’s in 2022
2022
8% 8%
Arbeidsmarkt Collectieve voorzieningen Commerciële dienstverlening Buurt/wijk Openbare ruimte
en 2023
2023
2022
2023
11%
BEDREIGING
11%
6%
12%
GEWELD i.c.m. UITLATING
12%
43%
62%
UITLATING
63%
OMSTREDEN 60% BEHANDELING 54%
Wijze van discriminatie in geregistreerde incidenten bij de politie in 2022 en 2023
BEDREIGING
VIJANDIGE BEJEGENING
7% 45%
Wijze van discriminatie in meldingen bij ADV’s in 2022 en 2023
INL EID ING | •
Doelstelling en functie van het rapport
In dit rapport presenteren we de cijfers van de Nationale
(hoofdstuk 7). Hierin wordt een thema verder toegelicht
Politie (hierna: politie) en antidiscriminatievoorzieningen
dat relevant is in het kader van de discriminatiecijfers.
(hierna: ADV’s) over discriminatie naast elkaar. In de
Dit jaar gaat het hoofdstuk over meldingsbereidheid en
analyse zijn daarnaast gegevens opgenomen van andere
meldingstoegankelijkheid. Hiermee geven we extra context
organisaties die discriminatiemeldingen registreren:
bij de cijfers in dit rapport over meldingen van discriminatie.
het meldpunt voor discriminatie op het internet (Meld. Online Discriminatie), het College voor de Rechten van
Welke inzichten biedt dit rapport?
de Mens (hierna: het College), de Nationale ombudsman
Het rapport geeft inzicht in hoeveel incidenten en meldingen
en de Kinderombudsman. Discriminatie is het ongelijk
van discriminatie bekend zijn bij officiële instanties. Indirect
behandelen van mensen op basis van kenmerken die er
kan het rapport daarmee ook een indicatie geven van
in die situatie niet toe (mogen) doen. Bijvoorbeeld een
(ontwikkelingen in) de meldingsbereidheid en gevolgen van
woning niet krijgen vanwege je herkomst, door de buren
veranderende registratiepraktijken. Bijvoorbeeld wanneer
getreiterd worden vanwege je seksuele gerichtheid of geen
een campagne om meldingen te stimuleren samenvalt
stageplek krijgen vanwege het dragen van een hoofddoek.
met een duidelijke stijging in het aantal meldingen. De
HOOFDSTUK 1 geeft een toelichting op de
Gemeenten voldoen aan de rapportageverplichting
discriminatiecijfers geven geen inzicht in de totale omvang
herkomst van de cijfers en de manier waarop we
die zij hebben in het kader van de Wet gemeentelijke
van discriminatie. Verreweg de meeste ervaringen of
ze moeten interpreteren.
antidiscriminatievoorzieningen (Wga) door de
incidenten worden immers niet gemeld bij de betreffende
IN HOOFDSTUK 2 schetsen we een aantal
gemeentelijke ADV-data te leveren voor dit landelijke
instanties. De cijfers kunnen wel iets zeggen over de aard
belangrijke gebeurtenissen en maatschappelijke
rapport. Met de jaarlijkse rapportage over meldingen
van discriminatie in Nederland. Door te kijken naar de
discussies in 2023. Deze vormen de context waarin
en registraties van discriminatie, houden de betrokken
verdeling van de discriminatieregistraties en -meldingen
we de gepresenteerde cijfers moeten plaatsen.
organisaties zicht op de cijfers en delen zij welke soorten
over discriminatiegronden, maatschappelijke terreinen en
IN HOOFDSTUK 3 presenteren we de totale
incidenten bij hen bekend zijn.
manieren van discriminatie en door casusbeschrijvingen
aantallen meldingen en registraties bij politie,
LEES WIJZER
te bestuderen, brengen we in beeld wat voor soort
ADV’s, Meld.Online Discriminatie, verzoeken om een
Wat is de doelstelling van dit rapport?
discriminatie-incidenten zich voordoen in Nederland.
oordeel bij het College voor de Rechten van de Mens,
Dit rapport biedt een overzicht van de discriminatie-
Zo zien we welke typen incidenten regelmatig voorkomen,
en meldingen bij de Nationale ombudsman en de
incidenten en -meldingen die in Nederland in 2023 zijn
welke patronen in de verschillende subcategorieën en
Kinderombudsman.
vastgelegd door een instantie die een wettelijke (of officiële)
deelterreinen terugkomen, en soms ook welke impact
IN HOOFDSTUK 4, 5 EN 6 bespreken we
taak heeft om discriminatiemeldingen of -incidenten te
discriminatie-incidenten hebben op de betrokkenen.
achtereenvolgens de discriminatiegronden, wijze
registreren en/of behandelen. Het geeft daarmee inzicht
Verschuivingen in de cijfers, landelijk of regionaal (zie
van discriminatie (verschijningsvorm) en het
in de meldingen van discriminatie die bekend zijn bij deze
bijlage 1), kunnen een resultaat zijn van maatschappelijke
maatschappelijk terrein waar de discriminatie-
instanties. Het rapport heeft daarnaast tot doel een jaarlijks
ontwikkelingen en/of van veranderingen in de meldings-
incidenten en -ervaringen zich afspeelden.
beeld te geven van discriminatie in Nederland. Het rapport
bereidheid en meldingstoegankelijkheid (landelijk of op
HOOFDSTUK 7 gaat verder in op het thema
heeft dit jaar voor het eerst een thematisch hoofdstuk
lokaal of regionaal niveau).
meldingsbereidheid en meldingstoegankelijkheid.
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
6
O MS C H RI J V I N G E N I N T E RP R ET AT IE VAN D E C IJFERS | 1
Mensen die discriminatie ervaren, kunnen dat bij
er een klachtenprocedure volgt, spreken we van een klacht.
verschillende organisaties melden. Soms maken mensen
Bij een melding wil de melder de ADV alleen op de hoogte
gericht melding van discriminatie, soms is discriminatie
brengen en de melding laten registreren. ADV’s registreren
een van de aspecten van een melding, aangifte of
alle klachten en meldingen (hierna: meldingen) en staan de
waarneming. In dit hoofdstuk leggen we kort uit welke
melder op verschillende manieren bij. Bij de ADV-cijfers tellen
gegevens in dit rapport worden gepresenteerd. Voor
alle meldingen mee, ook als er meer meldingen waren over
de geïnteresseerde lezer is een uitgebreide toelichting
dezelfde gebeurtenis. Incidenten van discriminatie die ADV’s
opgenomen in bijlage 2.
zelf hebben gesignaleerd en vastgelegd, maar waar geen melding van is gedaan, zijn niet meegeteld in de cijfers.
1.1 Over welke cijfers hebben we het?
1.1.3 Meldingen bij het meldpunt voor internetdiscriminatie (Meld.Online Discriminatie)
1.1.1 Discriminatie-incidenten geregistreerd door de politie
Het meldpunt Meld.Online Discriminatie (hierna MOD)
Politiemedewerkers registreren alle aangiften, meldingen
registreert meldingen over online uitingen (bijvoorbeeld
en eigen waarnemingen in het bedrijfsprocessensysteem
websites, sociale media en blogs) die de melder als
Basis Voorziening Handhaving (BVH). De politie rapporteert
discriminerend ervaart. Het meldpunt beoordeelt vervolgens
via dit rapport jaarlijks over de discriminatie-incidenten
of deze uitingen strafbaar kunnen zijn. Als dat zo is, vraagt
die in de BVH zijn geregistreerd. De lijst met discriminatie-
het meldpunt de beheerders of eigenaars van de website of
incidenten bevat meldingen, aangiften en eigen
het platform om de uiting te verwijderen. In dit rapport zijn
waarnemingen van discriminatie, en meldingen, aangiften
alleen de meldcijfers opgenomen en gaan we niet in op de
en eigen waarnemingen van incidenten met een mogelijk
aantallen die volgens het meldpunt mogelijk strafbaar zijn.
discriminatie-aspect. Dat er een discriminatie-aspect is, wil niet altijd zeggen dat de betrokkene het ook als discriminatie
1.1.4 Registratiecijfers van het College voor de Rechten
heeft ervaren, herkend of benoemd. De rechter bepaalt
van de Mens
uiteindelijk of het gaat om een strafbaar feit: strafrechtelijke
Mensen die vermoeden dat zij gediscrimineerd zijn, kunnen
discriminatie. Als er meerdere meldingen, aangiften of eigen
contact opnemen met het College voor de Rechten van de
waarnemingen zijn over hetzelfde incident, dan wordt dit
Mens. Het College beantwoordt en registreert alle vragen
maar één keer opgenomen in de cijfers.
en meldingen die gaan over discriminatie. Deze kunnen ook anoniem ingediend worden. Bij vragen en meldingen
1.1.2 Meldingen en klachten bij antidiscriminatie-
worden geen eisen gesteld aan de informatie die aangeleverd
voorzieningen (ADV’s)
wordt. Daarnaast kan iemand een discriminatieklacht of
Mensen die discriminatie ervaren of waarnemen kunnen
een verzoek tot een oordeel indienen. Bij het indienen van
hiervan melding maken bij een ADV. Als de indiener wil dat
een klacht of verzoek tot een oordeel worden wel eisen
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
7
OMSCHRIJVIN G EN I N T ERPRET A T I E V A N DE C I J F ERS | 1
gesteld aan de informatie die hiervoor aangeleverd wordt.
die de Kinderombudsman ontvangt, zitten ook klachten
Het College toetst vervolgens of deze klacht in strijd is met
over discriminatie. Als een ouder, professional of kind zelf
de gelijkebehandelingswetgeving. In dit rapport gaan we in
aangeeft dat het gaat om discriminatie, dan registreert de
op de verzoeken om een oordeel bij het College, en op de
Kinderombudsman dat. In dit rapport presenteren we de
meldingen die het College ontvangt. In het jaarverslag en
klachten over discriminatie. Het komt voor dat een klacht wel
online dashboard over discriminatie van het College is ook
geregistreerd is als een klacht over pesten, maar niet als een
informatie over de afhandeling van de verzoeken door het
klacht over discriminatie. In de analyse is daarom bij klachten
College te vinden.
over pesten door een onderzoeker van de Kinderombudsman beoordeeld of het hierbij ging om een discriminatie-ervaring.
1.1.5 Klachten bij de Nationale ombudsman
Dit wil zeggen: of het ging om pesten op basis van een van
Mensen met klachten over overheidsinstanties kunnen bij
de gronden zoals ze beschermd zijn in Artikel 2 van het
de Nationale ombudsman terecht. Deze behandelt klachten
Kinderrechtenverdrag. In dit rapport spreken we over de
over gedrag van de rijksoverheid en aangesloten decentrale
klachten die de Kinderombudsman ontvangt als meldingen.
overheden. Een deel van de klachten die de Nationale ombudsman ontvangt, gaat over discriminatie door de
1.2 Hoe kunnen we de cijfers interpreteren?
overheid. Ook zaken die niet over de overheid gaan worden geregistreerd, maar deze worden niet behandeld omdat de
1.2.1 Bestaat er overlap tussen cijfers van de
ombudsman daar geen mandaat voor heeft. Deze gevallen
verschillende instanties?
worden wel meegenomen in de cijfers in dit rapport, omdat
De diverse organisaties registreren de meldingen en
het wel meldingen zijn van mensen over discriminatie. De
incidenten op hun eigen manier en voor verschillende doelen.
Nationale ombudsman registreert een klacht in de categorie
De cijfers die we in dit rapport presenteren, zijn dan ook
discriminatie wanneer een burger aangeeft dat daar sprake
verschillend van aard en in de manier waarop ze tot stand zijn
van was. Indien het mandaat van de Nationale ombudsman
gekomen. Daarom tellen we ze niet bij elkaar op, maar zien
het toelaat, kan de ombudsman bij dergelijke meldingen ook
we ze als elkaar aanvullende informatiebronnen.
tot een oordeel komen. In dit rapport zijn de klachtcijfers over discriminatie opgenomen. Deze worden aangeduid als
Het is mogelijk dat gebeurtenissen bij twee organisaties
meldingen van discriminatie.
worden gemeld, waardoor er een overlap tussen meldingen en registraties kan zitten. Dat komt ook doordat de
1.1.6 Klachten bij de Kinderombudsman
verschillende organisaties samenwerken en in specifieke
Iedereen – kinderen, ouders, professionals en hulpverleners
gevallen naar elkaar doorverwijzen, afhankelijk van de wijze
– kan een klacht voorleggen aan de Kinderombudsman. Of
van discriminatie en de context waarin het incident zich
om hulp en advies vragen bij situaties waarvan ze vermoeden
afspeelt. Het is niet bekend hoe vaak melders daadwerkelijk
dat kinderrechten niet worden nageleefd. Bij de klachten
de stap naar een andere instantie zetten.
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
8
OMSCHRIJVIN G EN I N T ERPRET A T I E V A N DE C I J F ERS | 1
1.2.2 Wat is de betekenis van registratiecijfers?
u Daadwerkelijke veranderingen van discriminatie
Uit onderzoek weten we dat er onderrapportage van
in Nederland.
discriminatie is. Ook als mensen discriminatie herkennen,
u Veranderingen in de mate waarin mensen discriminatie
stappen zij nog niet vanzelfsprekend naar een instantie om
herkennen, benoemen en melden.2
hier melding van te doen.
u Veranderingen in de manier waarop incidenten en meldingen worden geregistreerd (in het afgelopen
Gemiddeld doet slechts een op de vijf mensen die
jaar hebben op dit punt geen relevante veranderingen
discriminatie ervaart ergens melding, blijkt uit het
plaatsgevonden).
recentste kwantitatieve onderzoek naar discriminatieervaringen van het Sociaal en Cultureel Planbureau.1
Waar mogelijk geven we in dit rapport verklaringen voor
Hierbij kan het ook gaan om een melding bij een manager,
ontwikkelingen in de cijfers. Uitgebreide duiding van een toe-
vertrouwenspersoon, docent of ander soort persoon met
of afname in de meldcijfers is meestal niet mogelijk door een
gezag. Uit hetzelfde onderzoek blijkt dat als we alleen kijken
gebrek aan kwalitatieve informatie en context.
naar de ervaringen die gemeld worden bij politie, ADV’s, het College of Meld.Online Discriminatie, het om slechts 3 procent van de ervaringen gaat. Ook zien we verschillen in de meldingsbereidheid bij verschillende vormen van discriminatie, en bij de verschillende terreinen waarop discriminatie plaatsvindt. Dat betekent dat bij de interpretatie van de registratiecijfers voorzichtigheid geboden is. De cijfers in dit rapport laten verschillende ontwikkelingen zien, zowel in totaal aantal
T ERMIN OLOGIE
discriminatie-incidenten als in de gronden, maatschappelijke terreinen en verschijningsvormen waar ze over gaan. Deze
In dit rapport hebben we het over meldingen,
ontwikkelingen kunnen duiden op:
registraties, en geregistreerde incidenten. De politie registreert incidenten waarbij discriminatie (mogelijk) een rol speelt. Deze incidenten noemen we ook registraties. Voor de meldingen en klachten van ADV’s, het College, Meld.Online Discriminatie, de Nationale ombudsman en de Kinderombudsman gebruiken we de term meldingen. Tot slot ontvangt het College ook verzoeken tot een oordeel.
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
9
MAA TSCH APP EL I JK E O N T W I KKE L I N G E N RO N D D IS C RIMINAT IE IN 2023 | 2
Discriminatiemeldingen en geregistreerde incidenten
maken kregen met discriminatie op basis van hun afkomst,
laten maar een deel van daadwerkelijke ervaringen
geslacht, seksuele gerichtheid of religie. Dit varieert van
van discriminatie en racisme zien. Discriminatie is ook
subtiele vormen van uitsluiting tot expliciete pesterijen en
regelmatig het onderwerp van publieke en politieke
ongelijke behandeling bij promoties of toegang tot kansen
discussies. Soms leiden deze discussies of ontwikkelingen
binnen de organisatie. Dit onderzoek werd ook aanleiding
tot extra meldingen bij de verschillende instanties. In
voor andere overheidsorganisaties, waaronder ministeries,
andere gevallen hebben de ontwikkelingen geen invloed
om in 2023 soortgelijke onderzoeken te starten.
op het meldgedrag van mensen. In dit hoofdstuk geven we context bij de geregistreerde incidenten en meldingen
Ook bij gemeenten als werkgever komen institutioneel
door enkele belangrijke onderwerpen uit te lichten die in
racisme en discriminatie voor.4 Voorbeelden van
2023 in het maatschappelijke debat over discriminatie en
opmerkingen genoemd in dit onderzoeksrapport zijn: ‘Wat
gelijke behandeling aan de orde kwamen. De onderwerpen
spreek jij goed Nederlands’, ‘Jij bent anders dan de rest’ en
in dit hoofdstuk zijn geselecteerd omdat ze hebben
‘Waarom doen jullie zoiets?’. Discriminatie komt terug in
geleid tot maatschappelijke discussie en meldingen bij
sociale omgangsvormen, maar uit zich ook in gemeentelijke
meldinstanties.
procedures voor in- en doorstroom en de beoordeling van ambtenaren. Verder komt uit het onderzoek dat racisme niet altijd wordt opgemerkt en dat de belevingswerelden van
2.1 Maatschappelijke ontwikkelingen en debat
leidinggevenden en medewerkers vaak ver uit elkaar liggen. Signalen van racisme worden niet altijd herkend, waardoor er
2.1.1 Discriminatie en racisme bij overheidsorganisaties
ook niet altijd tegen opgetreden wordt. Mede naar aanleiding
Er zijn in 2023 verschillende onderzoeken gedaan naar
van het onderzoek bij het ministerie van Buitenlandse Zaken
ervaringen met discriminatie en racisme bij verschillende
is er in 2023 bij overheidsorganisaties op verschillende
overheidsorganisaties. Hoewel deze organisaties
niveaus meer aandacht gekomen voor discriminatie en
verondersteld worden om gelijke behandeling en non-
racisme binnen de eigen organisatie.
discriminatie hoog in het vaandel te hebben en het goede voorbeeld te geven, zijn er toch gevallen van discriminatie
2.1.2 Discriminerende en racistische leuzen op gebouwen
aan het licht gekomen. Half december 2022 werd een
In 2023 zijn er op verschillende gebouwen discriminerende
onderzoek gepubliceerd naar ervaringen bij het ministerie
en racistische leuzen geprojecteerd. Dit gebeurde tijdens
van Buitenlandse Zaken.3 Uit dit onderzoek bleek dat er
de jaarwisseling op de Erasmusbrug in Rotterdam, waar het
sprake is van institutioneel racisme op het ministerie van
nationale aftelmoment werd gehouden. Er werden teksten
Buitenlandse Zaken. Dat vindt plaats op het ministerie zelf,
geprojecteerd als ‘vrolijk blank 2023’, ‘white lives matter’,
maar ook op ambassades en diplomatieke posten in het
’14 words’ en ‘zwarte piet deed niets verkeerd’. In januari
buitenland. Er zijn gevallen geweest waarbij medewerkers te
werden ook discriminerende teksten geprojecteerd op het
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
10
MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELI N G EN RO N D DI S C RI M I N A T I E I N 2023 | 2
stadskantoor in Alkmaar. In februari werden racistische
Uit de monitor Discriminatie bij woningverhuur 2023 blijkt
leuzen geprojecteerd op het stadhuis in Eindhoven. Er
dat 73 procent van de verhuurbemiddelaars bereid is om
stonden teksten als ‘Alaaf namens blank Nederland’,
kandidaten met een bepaald profiel te weren.7 De posters
’14 words’ en ‘Houd Lampegat blank’. Hierna verscheen op
zijn onderdeel van de campagne Wijs discriminatie de deur,
Telegram een video van gemaskerde mannen van WLM
die is gestart om dit probleem aan te pakken.
(White Lives Matter) met een projector in een busje. Voor de incidenten in Rotterdam, Alkmaar en Eindhoven werden
2.1.4 Gerechtshof verbiedt etnisch profileren
dezelfde twee mannen aangehouden en zij worden vervolgd
In 2020 werd een rechtszaak aangespannen tegen de
voor groepsbelediging en aanzetten tot haat. Begin februari
Nederlandse Staat over de manier waarop de Koninklijke
is er enkele minuten een antisemitische tekst geprojecteerd
Marechaussee (KMar) mensen selecteert voor controle
op het Anne Frank Huis. In de projectie stond in het Engels
op verblijfstatus na grensovergang. De rechtszaak werd
en Nederlands de tekst ‘Anne Frank uitvinder van de
aangespannen door een coalitie van burgers en organisaties,
balpen’. Hiermee werd gesuggereerd dat zij haar dagboek
waaronder Amnesty International, Controle Alt Delete,
niet zelf geschreven zou hebben. De dader hiervan kreeg
RADAR (antidiscriminatievoorziening) en NJCM (Nederlands
twee maanden cel. In juli werd een antisemitische leus
Juristen Comité voor de Mensenrechten). De rechtszaak ging
geprojecteerd op een kantoorgebouw in Capelle aan den
om de vraag of de KMar bij grenscontroles mensen mede
IJssel. Daar stond de tekst ‘Joden runden de slavernij blanken
vanwege hun etniciteit mag selecteren voor een controle.
schaften het af’. De dader hiervan is ook aangehouden en
Volgens de coalitie door wie de zaak is aangespannen
wordt verdacht van discriminatie en aanzetten tot haat.
gebruikte de KMar daarbij onder meer ‘ras’ als selectiemiddel en dat is volgens hen discriminatie op grond van ras en dus
2.1.3 Campagne tegen woningmarktdiscriminatie
verboden. Op 14 februari 2023 oordeelde het gerechtshof
Begin 2023 lanceerde het ministerie van Binnenlandse
Den Haag in hoger beroep dat de werkwijze van de KMar een
Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) een campagne tegen
vorm van rassendiscriminatie is en verbood deze werkwijze.
discriminatie op de woningmarkt. De campagne zorgde voor
De Nederlandse Staat heeft niet kunnen aantonen dat
ophef op sociale media en voor meldingen bij ADV’s. Vooral
etniciteit relevant is voor dit soort beslissingen. Dit betekent
de poster met de tekst ‘Erik en Annemarie krijgen morgen de
dat de KMar haar werkwijze per direct moest aanpassen,
sleutel. (Omar en Samira niet)’ heeft voor verontwaardiging
ongeacht of de Staat in beroep zou gaan. De Staat heeft
gezorgd. Mensen voelden zich hierdoor onheus bejegend
besloten om niet in cassatie te gaan tegen de uitspraak van
en vonden dat groepen onnodig tegenover elkaar worden
het gerechtshof. Dit betekent dat de uitspraak definitief
gezet in de campagne. De campagne is gericht op het creëren
is, wat een belangrijke stap is in de strijd tegen racisme en
van bewustwording over discriminatie op de woningmarkt,
discriminatie.
waarbij verschillende groepen benadeeld worden, waaronder mensen met een Poolse of Marokkaans klinkende naam.5|6
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
11
MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELI N G EN RO N D DI S C RI M I N A T I E I N 2023 | 2
2.1.5 Discriminerende en racistische uitingen in het voetbal
aan hun gevel te hangen. In Amsterdam werd een man
In zowel het betaalde voetbal als amateurvoetbal waren in
aangehouden voor het vernielen van een regenboogvlag,
2023 incidenten van discriminatie en racisme, zoals homofobe
hij kreeg hiervoor een boete opgelegd door de rechtbank.
en racistische spreekkoren tijdens wedstrijden. Het gaat
Op 15 april werd er een landelijke actie georganiseerd,
dan bijvoorbeeld om het maken van oerwoudgeluiden
waarbij meer dan zeventig verschillende gemeenten,
vanaf de tribune, spreekkoren met het woord homo erin of
bedrijven, organisaties en particulieren hun solidariteit
opmerkingen over religie van de zijlijn. Dit gebeurt al langere
en steun lieten zien aan lhbtiqa+ personen. De aanleiding
tijd, maar het aantal incidenten en de ernst van de incidenten
hiervoor was een aantal verschillende incidenten in een
namen toe in 2023. In april maakte PSV na een wedstrijd
korte periode. Bij diverse voetbalwedstrijden werden
melding bij de tegenstander Spakenburg en bij de KNVB van
homofobe leuzen gehoord vanaf de tribunes. Op 8 april
homofobe spreekkoren tegen een van de PSV-spelers. In
werd een aantal jongeren uit de lhbtiqa+ gemeenschap
mei werden 154 AZ-fans aangehouden door de politie voor
door een groep voetbalhooligans uitgescholden, voor onder
groepsbelediging, omdat ze antisemitische liederen zongen
andere ‘kankerhomo’, in het COC-pand in Eindhoven. Op
in de metro onderweg naar een wedstrijd tussen AZ en Ajax.
diezelfde locatie werd een vrijwilliger aangevallen en werd
In september werd een Ajax-speler tijdens een wedstrijd
een regenboogvlag van het gebouw getrokken. Diezelfde
racistisch bejegend door een supporter van FC Twente. De
nacht werden medewerkers van een Groningse dragshowbar
supporter kreeg een stadionverbod van 20 jaar, een geldboete
en een lhbtiqa+ café aangevallen. In verschillende
en werd strafrechtelijk vervolgd. De KNVB neemt maatregelen
gemeenten werden andere symbolen vernield, zoals
u
om discriminatie en racisme in het voetbal aan te pakken,
regenboogzebrapaden en regenboogbankjes. Ook werden
Melder wordt tijdens voetbalwedstrijd meerdere
zoals het stilleggen van wedstrijden en het opleggen van
er demonstraties georganiseerd in verschillende gemeenten
malen geprovoceerd door een tegenspeler
stadionverboden. In juli kondigde de KNVB aan dat er vanaf
tegen voorleesmiddagen met drag queens.
(betrokkene). Betrokkene scheldt melder meerdere malen uit met onder meer “zwarte,
dat seizoen actie wordt ondernomen tegen supporters die het woord ‘homo’ als scheldwoord gebruiken tijdens spreekkoren,
2.1.7 Geweldstoename in Israël en de Palestijnse Gebieden
kut aap, vieze buitenlander, ga terug naar je
aanvullend op andere discriminerende en racistische uitingen.
Sinds oktober 2023 is er een toename van geweld in
eigen land, stink n*, ga douchen je stinkt”. Ook
Israël en de Palestijnse Gebieden. De invloed van deze
wordt melder onderuit geschopt. Melder geeft
2.1.6 Anti-lhbtiqa+ incidenten en vernielingen van
geweldstoename zorgt ook in Nederland voor spanningen
betrokkene vervolgens een klap.
regenboogvlaggen en -symbolen
en verdeeldheid binnen de samenleving. Het conflict roept
Politieregistratie
Vernielingen van regenboogvlaggen in verschillende
al lange tijd sterke emoties op bij verschillende groepen in
gemeenten kwamen in het nieuws en ADV’s en de politie
Nederland, met voorstanders van beide zijden die hun steun
u
ontvingen meldingen van dit soort incidenten. In wijken
betuigen en zich daarvoor inzetten. Sinds oktober is het
Melder heeft een ei op het balkon gegooid
in Amsterdam, Delft, Eindhoven en Utrecht werden
conflict veel in het nieuws, het onderwerp speelt breed op
gekregen. Melder vermoedt dat dit komt door de
regenboogvlaggen vernield. Buurtbewoners reageerden
allerlei plekken in de samenleving, zoals op sociale media, op
regenboogvlag die op het balkon zichtbaar is.
hierop door uit solidariteit massaal regenboogvlaggen
scholen, op de werkvloer en op straat. Er zijn ook regelmatig
ADV-melding
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
12
MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELI N G EN RO N D DI S C RI M I N A T I E I N 2023 | 2
demonstraties op verschillende plekken in Nederland. In
werd gesteld dat de Belastingdienst onrechtmatig heeft
tijden van verhoogde spanningen in Israël en de Palestijnse
gehandeld. De Autoriteit Persoonsgegevens oordeelde
Gebieden kunnen bepaalde gemeenschappen in Nederland,
al in 2020 dat de verwerking van nationaliteit door de
zoals de joodse en islamitische gemeenschappen,
Belastingdienst onrechtmatig en discriminerend was.9
geconfronteerd worden met (meer) discriminatie, vooroordelen en negatieve stereotypering. Er zijn sinds
2.1.9 Uitspraken burgemeester van Den Bosch
oktober 2023 meer incidenten gemeld van antisemitisme en
De burgemeester van Den Bosch heeft tijdens een
moslimdiscriminatie bij ADV’s en de politie. Hierbij werden
bewonersbijeenkomst in oktober over de komst van een
individuen of groepen gediscrimineerd vanwege hun etnische
azc naar Den Bosch een opmerking gemaakt die veel
of religieuze achtergrond, in relatie tot de situatie in Israël en
onrust heeft veroorzaakt. Hierover is in de Marokkaanse
de Palestijnse Gebieden.
gemeenschap en daarbuiten onvrede ontstaan. Tijdens de bijeenkomst over de mogelijke komst van opvangcentra voor
2.1.8 College: Belastingdienst discrimineerde toeslagenouders
asielzoekers in Den Bosch gaf een vrouw haar mening over
ADV RADAR heeft twee toeslagenouders bijgestaan in een
asielzoekers uit Syrië. Ze zei onder meer: ‘(…) Alles wat er
procedure bij het College voor de Rechten van de Mens rond
gebeurt: Syrië staat bovenaan’. De burgemeester reageerde
discriminatie door de Belastingdienst. Het College heeft in
daarop met: ‘Dat is niet waar, dat is Marokko’. Deze uitspraak
oktober geoordeeld dat de Belastingdienst zich schuldig heeft
is te horen en te zien op een filmpje dat een bezoeker van
gemaakt aan discriminatie in beide gevallen. Het College
de bijeenkomst heeft gemaakt en via sociale media werd
stelt in de uitspraak dat deze mensen onterecht op deze
verspreid. De uitspraak van de burgemeester heeft geleid
manier zijn behandeld vanwege hun afkomst. Discriminatie
tot meldingen bij ADV’s en aangiftes bij de politie. Melders
door overheidsinstanties zorgt voor minder vertrouwen
bij de ADV’s gaven aan zich gediscrimineerd te voelen,
van mensen in die overheid en instituties. Het College roept
gestereotypeerd, vernederd of weggezet als criminelen. Ze
uitvoeringsinstanties zoals de Belastingdienst op om vaker
waren verontwaardigd en boos en gaven aan zich niet veilig
te monitoren of ze bij controles onderscheid maken op basis
te voelen met een burgemeester die hen op deze manier
van herkomst. Voor de gedupeerden is de uitspraak een
typeert. Ook kwamen er meldingen binnen over het feit dat
opluchting, omdat ze erkenning krijgen voor het ervaren van
de burgemeester de opmerking van de bewoonster over
discriminatie. De klachtbehandelaar van RADAR is blij met de
Syrische mensen niet weersprak.
uitspraak van het College. ‘De Belastingdienst bleef tijdens de zitting ontkennen dat er sprake was van discriminatie,
Tegen de burgemeester werd aangifte gedaan van
maar het College is heel duidelijk: deze mensen zijn onterecht
discriminatie omdat hij strafbare uitingen zou hebben gedaan
behandeld vanwege hun afkomst. Discriminatie dus. Dat is
over Marokkanen. In totaal ontving de politie 27 aangiftes,
een belangrijke principiële uitspraak.’ 8 Naast het College
alle zijn door het OM geseponeerd. Volgens het OM kan de
deden verschillende rechtbanken in 2023 uitspraken waarin
reactie van de burgemeester worden gezien als een reactie
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
13
MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELI N G EN RO N D DI S C RI M I N A T I E I N 2023 | 2
op overlastgevende asielzoekers. Hierbij gaat het niet om
belasting. Plantaardige dranken, zoals haver-, amandel-
een beledigende uitspraak gericht op een groep mensen
en erwtendrank, worden als ‘frisdranken’ aangemerkt en
vanwege hun herkomst, maar eerder om een uitspraak over
worden daarom meegenomen in de belastingverhoging. De
het gedrag van een specifieke groep. Dit valt niet binnen de
regeling is voornamelijk bedoeld om het kopen en drinken
discriminatie-artikelen uit het Wetboek van Strafrecht. De
van frisdranken te ontmoedigen. Gedurende 2023 ontstond
mensen die aangifte hebben gedaan vinden dat de uitspraak
er al enige onrust rond de verhoging, er werden petities
een negatieve weerspiegeling vormt van Marokkaanse
gestart om de verhoging tegen te houden. Ook kwamen
mensen en een schadelijke impact heeft op zowel henzelf als
er meldingen binnen bij ADV’s over de verhoging. Mensen
anderen in hun gemeenschap.
die bijvoorbeeld vanwege medische redenen geen dierlijke melk kunnen drinken, voelen zich gediscrimineerd door de
2.1.10 Uitslag Tweede Kamerverkiezingen, zorgen over
belastingverhoging.
ongelijke behandeling en Grondwet Op 22 november 2023 waren er verkiezingen voor de Tweede
2.2 Maatschappelijke gebeurtenissen door de jaren heen
Kamer. De Nationaal Coördinator tegen Discriminatie
De meeste ontwikkelingen die in dit hoofdstuk beschreven
en Racisme (NCDR) Rabin Baldewsingh benoemde
worden, hebben geen direct aanwijsbare invloed op de
toenemende druk en uitdagingen rond racismebestrijding
meldingen en registraties. In de afgelopen jaren zijn er
na de verkiezingen. Hij ontving na de uitslag signalen van
soms (eenmalige) incidenten of ontwikkelingen geweest die
mensen die vrezen niet meer welkom te zijn in Nederland.
voor een stijging van het aantal meldingen en registraties
Baldewsingh vindt dat er ondanks politieke tegenstand
zorgden. De tijdlijn op de volgende pagina laat zien welke
meer aandacht moet zijn voor discriminatie en racisme.
maatschappelijke ontwikkelingen of incidenten in de
Vooral vanwege de angst onder sommige groepen over
afgelopen jaren mede van invloed zijn geweest op het
hun toekomst in Nederland na de verkiezingswinst van de
aantal geregistreerde meldingen en incidenten. Deze
PVV. Ook ontvangen ADV’s meldingen van mensen die zich
gebeurtenissen zorgden in verschillende mate voor een
gediscrimineerd voelen, bang zijn of hun zorgen uiten naar
stijging van het aantal meldingen en incidenten.
aanleiding van de verkiezingswinst van de PVV.
u Melder geeft aan dat haar dochter van 11 jaar
2.1.11 Belastingverhoging op plantaardige dranken
wordt weggeduwd door een meisje van 12 jaar
In 2023 werd een belastingverhoging aangekondigd vanaf
uit een oudere groep op school. Het meisje zoekt
1 januari 2024 op verschillende niet-alcoholische dranken,
ruzie met haar dochter over de verkiezingen
waaronder plantaardige dranken zoals haverdrank. Dit
en de steun voor de PVV. Het meisje zegt tegen
wordt ook wel de ‘limonadetaks’ genoemd. Het gaat
haar dochter ‘Kutmoslim met je picknickdoek’,
om een verhoging van de verbruiksbelasting op deze
verwijzend naar de hoofddoek die zij draagt.
producten met 195 procent. Koemelk is vrijgesteld van deze
ADV-melding
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
14
MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELI N G EN RO N D DI S C RI M I N A T I E I N 2023 | 2
BLACK LIVES MATTER Na grote demonstraties in de VS demonstreren ook in Nederland duizenden mensen tegen institutioneel racisme.
CORONAMAATREGELEN Maatregelen zoals het coronatoegangsbewijs en mondkapjes zijn omstreden vanwege mogelijke discriminatie en tweedeling.
2020
2021
CORONALIED Het carnavalslied Voorkomen is beter dan Chinezen wordt door veel (Aziatische) Nederlanders als racistisch ervaren.
TOESLAGENAFFAIRE Door de toeslagenaffaire maken mensen melding van discriminatie door de belastingdienst en andere overheidsinstellingen.
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
MIDDEN-OOSTEN Het conflict in Israël en Gaza zorgt ook voor onrust in Nederland en leidt tot meldingen van antisemitisme en discriminatie van moslims.
2022 OORLOG OEKRAÏNE De oorlog in Oekraïne leidt tot ervaren discriminatie van Russen en van niet-Oekraïense vluchtelingen.
2023 VERKIEZINGEN De uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen in november 2023 roept zorgen op over de uitsluiting van verschillende groepen in Nederland.
15
D I S C RI M I N A T IE-INC ID ENT EN IN 2023 | 3
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van het totaal aantal
politie
6.580
door de politie geregistreerde discriminatie-incidenten
6.738
en de meldingen bij de antidiscriminatievoorzieningen (ADV’s), het College voor de Rechten van de Mens, Meld. Online Discriminatie, de Nationale ombudsman en de
8.990
adv’s
5.281
voorgaande jaren.
6.351
college voor de rechten van de mens
670
Figuur 1 laat het totaal aantal geregistreerde discriminatie-
581
meld.online discriminatie
247
College ontvangt 581 verzoeken om een oordeel over een discriminatie. Bij Meld.Online Discriminatie wordt 483 10
843 339
incidenten. Bij de ADV’s komen 6351 meldingen binnen. Het discriminatie-ervaring en daarnaast 2293 meldingen over
638 739
3.1 Aantal discriminatiemeldingen en -registraties
De politie registreert in 2023 in totaal 8990 discriminatie-
9.575 6.922
Kinderombudsman. De cijfers vergelijken we met de drie
incidenten en meldingen per registrerende instantie zien.
6.141
483
nationale ombudsman
keer melding gemaakt van discriminatie op het internet. De Nationale ombudsman ontvangt 253 meldingen die met
2020
157
2021
321
2022
284
2023
253
discriminatie te maken hebben. De Kinderombudsman (niet in de figuur te zien) krijgt 19 meldingen over discriminatie.
Figuur 1 Overzicht van discriminatie-incidenten gemeld bij politie, meldingen bij ADV’s, Meld.Online Discriminatie en de
3.2 Ontwikkelingen in de totaalcijfers
ten opzichte van het jaar ervoor. Mogelijke oorzaken van de
Nationale ombudsman en verzoeken om een oordeel bij het
Hieronder beschrijven we de opvallendste ontwikkelingen in
stijgingen zijn de aanhoudende maatschappelijke, politieke
College voor de Rechten van de Mens, 2020-202311
het totaal aantal geregistreerde discriminatie-incidenten en
en media-aandacht voor het onderwerp discriminatie en
meldingen per organisatie.
een sterkere focus binnen de politie op de aanpak van discriminatie in de samenleving.
3.2.1 Politie: aantal registraties blijft stijgen De politie registreert 8990 incidenten in 2023, 33 procent
3.2.2 ADV’s: schommeling in aantal meldingen
meer dan in 2022. In de voorgaande jaren was er ook elk
ADV’s ontvangen 6351 meldingen in 2023, dat is 20 procent
jaar een stijging van het aantal geregistreerde incidenten te
meer dan in 2022. Het aantal ADV-meldingen schommelt
zien, maar deze stijgingen waren kleiner. In 2022 steeg het
de laatste jaren: in 2022 kwamen er 5281 meldingen
aantal registraties met 2 procent en in 2021 met 7 procent
binnen en in 2021 waren dat er 6922. In tegenstelling
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
16
DI S C RI MI N A T I E-I N C I DEN T EN I N 2023 | 3
tot de politieregistraties laten de ADV-meldingen geen duidelijke trend zien. Dat komt deels omdat het aantal ADVmeldingen gevoeliger is voor eenmalige maatschappelijke gebeurtenissen die tot veel meldingen leiden. Bij de politie worden registraties over hetzelfde incident teruggebracht naar één registratie. 2021 was in dat opzicht een uitzonderlijk jaar door het hoge aantal meldingen als gevolg van de coronamaatregelen. In de volgende hoofdstukken maken we daarom soms de vergelijking met andere jaren dan 2021. In 2023 zijn er geen grote ‘piekincidenten’ geweest, waarbij er een duidelijke piek in het aantal meldingen te zien is. Toch zien we een stijging in het totaal aantal meldingen dat binnenkwam bij de ADV’s in 2023. 3.2.3 Overige instellingen ontvangen minder meldingen, met uitzondering van Meld.Online Discriminatie Het aantal meldingen bij Meld.Online Discriminatie is bijna verdubbeld: van 247 in 2022 naar 483 in 2023. De flinke toename van het aantal meldingen kan een gevolg zijn van de nieuwe positionering van het meldpunt. Er is een nieuwe naam en een nieuwe website, en er zijn campagnes gevoerd. Bij de andere instellingen is er een daling van het aantal meldingen van discriminatie.
Bij het College daalt het aantal verzoeken om een oordeel met 13 procent (van 670 naar 581 verzoeken); het aantal meldingen van ongelijke behandeling stijgt daarentegen met 27 procent (van 1811 naar 2293 meldingen). Het aantal meldingen bij de Nationale ombudsman neemt af met 11 procent (van 284 naar 253 meldingen). Bij de Kinderombudsman is er een daling van 27 procent (van 26 naar 19 meldingen).
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
17
D IS C RIMINAT IEGROND EN | 4
Discriminatie is het ongelijk behandelen van mensen op
meldingen af van de gronden herkomst en godsdienst en
basis van kenmerken die er in die situatie niet toe (mogen)
geven we deze als antisemitisme weer.
doen. Bijvoorbeeld een woning niet krijgen vanwege je
DIS C RIMIN A T IEG RON DEN Politie, ADV’s en andere organisaties hanteren
herkomst, door de buren getreiterd worden vanwege je
u Ook incidenten van moslimdiscriminatie kunnen zowel
verschillende indelingen van discriminatiegronden
seksuele gerichtheid of geen stageplek krijgen vanwege het
onder discriminatie op grond van godsdienst als herkomst
waarop de registratie is gebaseerd. De
dragen van een hoofddoek. De kenmerken waarop mensen
vallen.12 In dit hoofdstuk wordt duidelijk gemaakt welk deel
politieregistraties waarover we in dit rapport
gediscrimineerd worden noemen we discriminatiegronden.
van de registraties en meldingen van discriminatie op grond
schrijven, gaan over discriminatie op een van de
Dit hoofdstuk gaat in op de verdeling van meldingen en
van godsdienst over het islamitische geloof gaat. Bij de
zes gronden die in het Wetboek van Strafrecht
registraties over de verschillende discriminatiegronden en
politieregistraties is dit gebaseerd op een aparte analyse van
strafbaar zijn gesteld: ras (in dit rapport ‘herkomst’
de verschuivingen daarin.
de registraties. Bij de ADV-cijfers is dit gedaan op basis van de
genoemd), geslacht, godsdienst, levensovertuiging,
registratie van de subcategorie ‘islamitisch’ (bij meldingen op
seksuele gerichtheid en handicap. Daarnaast worden
grond van godsdienst).
bekladdingen en vernielingen met hakenkruisen
4.1 Discriminatiegronden bij politie en ADV’s
geregistreerd, ook als de discriminatiegrond
Figuren 2 en 3 laten zien hoe de discriminatie-incidenten
Tot slot laten we zien hoeveel van de meldingen en
daarvan niet kon worden vastgesteld. ADV’s richten
die door de politie geregistreerd zijn en de meldingen
registraties van discriminatie op grond van geslacht gericht
zich op de gronden die worden genoemd in de
die bij de ADV’s zijn ontvangen, zijn verdeeld over de
zijn tegen transgender personen.
gelijkebehandelingswetgeving die voortvloeit uit de
discriminatiegronden. Voor een volledig overzicht en absolute aantallen verwijzen we naar de tabellen in bijlage 3.
Algemene wet gelijke behandeling en aanverwante
4.1.1 Discriminatiegronden bij politie
wetgeving (zoals de Wet gelijke behandeling op grond
De stijging van het totale aantal registraties bij de politie
van leeftijd bij de arbeid). De gronden zijn leeftijd,
Naast de discriminatiegronden die apart in de wetgeving
heeft geen invloed gehad op de verdeling tussen de
seksuele gerichtheid, godsdienst, levensovertuiging,
opgenomen zijn, hebben we informatie opgenomen
discriminatiegronden over de afgelopen jaren, dit beeld blijft
ras, geslacht, nationaliteit, handicap of chronische
over registraties en meldingen van antisemitisme en
stabiel. De volgorde van grootte van de aantallen registraties
ziekte, politieke overtuiging, burgerlijke staat, soort
moslimdiscriminatie. Vanwege de maatschappelijke en
van de verschillende gronden is door de jaren heen vrijwel
contract (vast of tijdelijk) en arbeidsduur (fulltime of
politieke belangstelling voor deze vormen van discriminatie
hetzelfde gebleven. Ook in de relatieve omvang van de
parttime). Ook meldingen over ongelijke behandeling
geven we deze gronden apart weer. Met als toelichting:
gronden (de omvang van de gronden in vergelijking met
en discriminatie op niet-wettelijke gronden worden
elkaar) zijn beperkte verschillen te zien. Wel is de relatieve
door ADV’s geregistreerd, zoals discriminatie
u Antisemitische incidenten vallen juridisch gezien
omvang van de incidenten op grond van herkomst gestegen
op grond van sociale positie of uiterlijk. Andere
onder discriminatie op grond van ‘ras’ (de juridische
van 43 naar 47 procent, en de relatieve omvang op grond van
organisaties die discriminatie-ervaringen registreren
term voor herkomst) of discriminatie op grond van
seksuele gerichtheid gedaald van 32 naar 28 procent. Dat
en die in dit rapport worden genoemd, werken
godsdienst. De politie registreert antisemitisme als aparte
betekent niet dat er minder incidenten op basis van seksuele
met een ander (wettelijk) kader. De geregistreerde
discriminatiegrond. Bij de ADV’s wordt de subgrond ‘Joods’
gerichtheid geregistreerd zijn. Als we kijken naar de absolute
gronden komen daardoor niet helemaal overeen.
(bij meldingen op grond van herkomst en godsdienst)
aantallen zijn er van iedere discriminatiegrond namelijk meer
In dit rapport houden we de categorieën aan die de
gehanteerd. Voor deze rapportage trekken we deze
incidenten geregistreerd bij de politie.
organisaties zelf hanteren.
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
18
DI S C RI MI N A T I EG RO N DEN | 4
Herkomst is met 47 procent van de registraties, net als
Antisemitisme
8%
2020
vorige jaren, de grootste categorie. Seksuele gerichtheid
10%
2021
is daarna het vaakst geregistreerd met 28 procent van alle
8%
2022
incidenten. Bij de politie worden aanzienlijk meer incidenten
10%
2023
geregistreerd over seksuele gerichtheid dan bij de ADV’s. In
Geslacht
1%
10 procent van de incidenten gaat het om antisemitisme. 9
1%
procent van de incidenten valt onder de categorie onbekend
1%
Waarvan 80% tegen transgender personen
of ‘overig’. In 3 procent van de gevallen is godsdienst de
1%
Waarvan 77% tegen transgender personen
discriminatiegrond, in 2 procent handicap, en in 1 procent van
Godsdienst
3%
de incidenten gaat het om geslacht. Onder politieregistraties
3%
Waarvan 67% tegen moslims
over seksuele gerichtheid en antisemitisme vallen ook
3%
Waarvan 93% tegen moslims
beledigingen tegen medewerkers met een publieke taak,
3%
Waarvan 94% tegen moslims
die bijvoorbeeld bij een staande- of aanhouding, tijdens een
Handicap
2%
surveillance of in het openbaar vervoer worden uitgescholden
2%
met ‘homo’ of ‘jood’.
2% 2%
Herkomst
43%
u
42%
In een winkel maken twee klanten ruzie over wie als eerste
43%
kan afrekenen. Volgens een getuige roept de ene klant: ‘je
47%
bent een Marokkaan, rot op naar je eigen land’. Een andere
Levensovertuiging
0%
getuige verklaart dat deze klant ‘kut buitenlander’ zegt.
0%
Daarna roept de klant tegen de omstanders: ‘Jullie zijn
0%
Nederlanders en jullie moeten mij helpen.’ Later is hiervan
0%
aangifte gedaan.
Seksuele gerichtheid
32%
u
32%
Melder wordt al enige tijd lastiggevallen door een
32%
buurtbewoner. Deze zegt onder andere: ‘Jij ontvangt al
28%
6 jaar uitkering van ons geld’, ‘Mijn pensioen is ingekort,
Onbekend/overig
11%
omdat jullie allochtonen uitkering moeten ontvangen’, ‘Ik
10%
steek een mes in je rug’.
11% 9%
Politieregistraties
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
Figuur 2 Discriminatie-incidenten politie naar discriminatiegrond in 2020-2023
19
DI S C RI M I N A T I EG RO N DEN | 4
Antisemitisme
Geslacht
Godsdienst
1%
2020
1%
2021
1%
2022
2%
2023
8%
Waarvan 22% tegen transgender personen
6%
Waarvan 20% tegen transgender personen
11%
Waarvan 26% tegen transgender personen
10%
Waarvan 28% tegen transgender personen
7%
Waarvan 79% tegen moslims
4%
Waarvan 65% tegen moslims
6%
Waarvan 77% tegen moslims
6%
Waarvan 71% tegen moslims
Handicap/
15%
chronische ziekte
15% 12% 12%
Herkomst
52% 34%
T ERMIN OLOGIE
49%
Leeftijd
Seksuele gerichtheid
Niet wettelijke gronden
49%
In dit rapport gebruiken we de term ‘discriminatie
6%
op grond van herkomst’ in plaats van ‘discriminatie
5%
op grond van ras’, omdat het begrip ‘ras’ verschillend
4%
geïnterpreteerd kan worden en hierdoor voor
4%
verwarring kan zorgen. We verwijzen met ‘herkomst’
5%
wel naar het juridische begrip ‘ras’ zoals vastgelegd in
4%
het Internationaal Verdrag inzake de uitbanning van
7%
alle vormen van rassendiscriminatie. Daarin wordt
8%
onder ‘ras’ verstaan: huidskleur, afkomst en nationale
8%
of etnische afstamming. De discriminatiegrond
31%
‘nationaliteit’ wordt door ADV’s, College en de
10%
Nationale ombudsman apart geregistreerd en wordt
8%
ook in dit rapport waar relevant als aparte categorie
Figuur 3 ADV-meldingen ingedeeld op discriminatiegrond (selectie) in 2020-202313|14|15
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
weergegeven.
20
DI S C RI M I N A T I EG RO N DEN | 4
4.1.2 Discriminatiegronden bij ADV’s
staand als in combinatie met andere discriminatiegronden.
Ook bij de ADV-meldingen zijn de volgorde van grootte
Van de meeste zaken met de grond ‘overig/onbekend’ is
en relatieve omvang van de discriminatiegronden weinig
de discriminatiegrond onbekend. Een voorbeeld van een
veranderd. Net als in 2022 gaat het in bijna de helft van de
‘overige’ zaak is een klacht over ex-gedetineerden die
meldingen om discriminatie op grond van herkomst. Bij
vinden dat ze anders behandeld worden. Of een klacht over
de ADV’s komen aanzienlijk meer meldingen op grond van
vriendjespolitiek op de werkvloer. Ook bij de zaken van de
handicap/chronische ziekte en geslacht binnen dan bij de
Kinderombudsman zien we dat de meeste registraties over
politie. Handicap is met 12 procent dan ook de op één na
discriminatie gaan over herkomst, al dan niet in combinatie
grootste discriminatiegrond, gevolgd door geslacht met 10
met een andere discriminatiegrond. Het gaat vaak over
procent van de meldingen. Daarna volgen de gronden overig/
pestgedrag op school op basis van herkomst.
niet-wettelijk en seksuele gerichtheid ieder met 8 procent, godsdienst met 6 procent, leeftijd met 4 procent, nationaliteit
De cijfers van Meld.Online Discriminatie zijn te lezen in
met 3 procent en antisemitisme met 2 procent. De gronden
hoofdstuk 6.6.
levensovertuiging, politieke gezindheid, burgerlijke staat en arbeidscontract vormen ieder 1 procent van de meldingen.
4.3 Meest geregistreerde discriminatiegronden In deze paragraaf beschrijven we de meest geregistreerde
De relatieve omvang van de categorie overig/niet-wettelijk
discriminatiegronden van de ADV’s en de politie.
is weer gedaald naar een vergelijkbare omvang als in 2020 het geval was. In 2021 was de categorie overig/niet-
4.3.1 Herkomst: meest geregistreerde grond bij politie
wettelijk uitzonderlijk hoog vanwege de vele meldingen over
en ADV’s
coronamaatregelen.
Zowel bij de politie als bij de ADV’s is herkomst het meest geregistreerd als discriminatiegrond. De politie heeft
4.2 Discriminatiegronden bij overige instanties
meer discriminatie-incidenten op grond van herkomst
De top 3 discriminatiegronden voor de verzoeken tot oordeel
geregistreerd dan voorgaande jaren. In 2022 ging het om
ontvangen in 2023 bij het College voor de Rechten van de
2890 registraties. In 2023 is dit aantal gestegen naar 4186.
u
Mens zijn handicap/chronische ziekte (24%; 138), geslacht
Ook de relatieve omvang van discriminatie op grond van
Man van kleur wordt twee keer voor hetzelfde
(19%; 111) en herkomst (19%; 109). Dit is dezelfde top 3 als in
herkomst is gestegen, van 43 procent naar 47 procent van
gecontroleerd in winkel. De eerste keer door
2022, maar de volgorde is anders. In 2022 was herkomst het
de meldingen. Bij de ADV’s gaat het net als in 2022 om 49
een winkelmedewerker en de tweede keer door
hoogst, gevolgd door handicap/chronische ziekte en geslacht.
procent van de meldingen.
de beveiliger. Hij vond dat raar en heeft daar wat van gezegd. Hierna stonden opeens 5/6
In absolute aantallen gaat het echter om kleine verschillen. Bij de discriminatiegrond herkomst kunnen ADV’s één
handhavers om hem heen. De ervaring vond hij
Het grootste aantal meldingen bij de Nationale ombudsman
of meerdere subgronden registreren. Bij alle door ADV’s
zeer discriminerend.
gaat over de discriminatiegrond herkomst. Zowel op zichzelf
geregistreerde subgronden onder herkomst zijn meer
ADV-melding
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
21
DI S C RI M I N A T I EG RO N DEN | 4
meldingen binnengekomen dan in 2022 het geval was,
4.3.3 Handicap/chronische ziekte: meeste verzoeken tot een
zoals te zien is in figuur 4. De volgorde van grootte van deze
oordeel bij het College
subgronden is ook gelijk gebleven. De meeste meldingen
Bij het College gaan de meeste verzoeken tot een oordeel
komen binnen over de subgrond (Nederlanders) met
over de grond handicap/chronische ziekte. Dat gaat om 481
migratieachtergrond, met 62 procent van de meldingen.
meldingen, wat 24 procent is van het totaal aantal verzoeken
Daarna volgen ‘Uiterlijke kenmerken: donker/zwart’ (23%),
dat het College ontvangt in 2023. Bij de ADV’s komen 768
‘Nederlanders zonder migratieachtergrond/wit’ (7%),
meldingen binnen over de grond handicap/chronische ziekte,
‘Uiterlijke kenmerken: Aziatisch’ (5%), anders (5%), en Roma/
dat is 12 procent van het totale aantal meldingen bij de ADV’s.
Sinti/woonwagenbewoners (3%). Ook de relatieve omvang
Hiermee is handicap/chronische ziekte de op-een-na meest
van de verschillende subgronden is weinig veranderd
gemelde grond bij ADV’s.
vergeleken met 2022. Wel is de omvang van de subgrond ‘anders’ gestegen van 3 procent naar 5 procent, die van
4.4 Overige discriminatiegronden
‘Uiterlijke kenmerken: Aziatisch van 4 procent naar 5 procent
In deze paragraaf beschrijven we een deel van de overige
u
en die van (Nederlanders) met een migratieachtergrond’ van
discriminatiegronden die door politie en ADV’s zijn
Melder voelt zich gediscrimineerd op grond van
60 procent naar 62 procent.
geregistreerd. We beschrijven niet alle discriminatiegronden.
seksuele gerichtheid, doordat er 3 jongeren in
De volledige cijfers over alle gronden zijn te vinden in bijlage 3.
trainingspak mensen lastigvallen bij een café. Ze schreeuwen ‘homo’ en steken hun middelvinger
4.3.2 Seksuele gerichtheid: stijging bij politie en ADV’s De laatste jaren stijgt de omvang van meldingen op grond
4.4.1 Geslacht
op. Ook gingen ze voor de ramen gebaren maken
van seksuele gerichtheid bij de ADV’s. Deze stijging is dit jaar
Net als handicap/chronische ziekte is ook geslacht een
en provoceren.
doorgezet. Waar het in 2020 om 5 procent van de meldingen
discriminatiegrond die vooral in de ADV-meldingen en
u
ging, gaat het nu om 8 procent van de meldingen. In absolute
bij meldingen bij het College vaak voorkomt. De ADV’s
Melder is in 2006 begonnen met een studie aan
aantallen zijn er dit jaar ook duidelijk meer meldingen
registreerden 649 meldingen op grond van geslacht. Dit
een universiteit. Tijdens deze studie is er een
binnengekomen over discriminatie op grond van seksuele
is een stijging ten opzichte van vorig jaar, toen er 564
chronische beperking ontstaan waardoor ze zich
gerichtheid: van 353 in 2022 naar 529 in 2023.
meldingen binnenkwamen. Van het totaal aantal meldingen
moeilijk kan voortbewegen. Ze heeft veel last van
op grond van geslacht, gaan bij de ADV’s 183 meldingen
pijn en heeft hierdoor een fikse studievertraging
Ook bij de politie is er in absolute aantallen een stijging
over discriminatie van transgender personen. Het gaat dus
opgelopen. Melder ervaart dat de universiteit
van het aantal registraties van discriminatie op grond van
om ruim een kwart van de meldingen. In absolute aantallen
haar weinig tot niet wil tegemoetkomen bij haar
seksuele gerichtheid. In 2022 ging het om 2152 registraties,
zijn er dit jaar opnieuw meer meldingen van discriminatie
klachten. Ze wenst graag te beginnen met haar
en in 2023 om 2545 registraties. Door stijgingen bij andere
van transgender personen binnengekomen. In 2022 ging
master, maar de opleidingscommissie weigert
discriminatiegronden – met name bij herkomst – is de
het om 149 meldingen, en in 2021 om 78. Hierbij gaan in
dit omdat ze de lessen niet fysiek zou kunnen
relatieve omvang van seksuele gerichtheid echter licht
2023 de meeste meldingen over vijandige taal en schelden
bijwonen.
gedaald.
richting personen op straat en in het openbaar vervoer. Dit gebeurt in de eigen buurt door buurtbewoners en op straat
DIS CR I M I NA T I E C I J F E R S IN 2 0 2 3
ADV-meldingen
22
DI S C RI M I N A T I EG RO N DEN | 4
door onbekenden. Ook gaan relatief veel meldingen over
(Nederlanders) met migratieachtergrond
uitgescholden, gepest of niet goed behandeld worden bij
1.547 1.930
zorg- en welzijnsinstellingen.
Nederlanders zonder migratieachtergrond/wit
Ook het aantal registraties bij de politie op grond van geslacht
Uiterlijke kenmerken: donker/zwart
168 230
is gestegen, van 61 in 2022 naar 102 in 2023. Waar tot en met 2022 jaarlijks sprake was van een kleine toename, is in 2023
730 Uiterlijke kenmerken: Aziatisch
een behoorlijke stijging ten opzichte van het voorgaande jaar te zien, namelijk van 67 procent. Ook in 2023 gaan de
minder dan in 2022 (80 procent), tegen 77 procent in 2023.
115 171
Roma/Sinti/woonwagenbewoners
meeste zaken over discriminatie van transgender personen, namelijk 79 van de in totaal 102. In procenten is dat iets
589
70 92
Anders
77
2022
154
2023
En ook nu gaan de meeste registraties over afkeuring door buurtbewoners en jongeren onderling en soms binnen de
Figuur 4 ADV-meldingen over herkomst ingedeeld op subgrond in 2022-202316
familie. In verreweg de meeste gevallen gaat het om schelden tegen transgender personen. Bij 18 registraties gaat het om geweld, dit speelt zich vooral af op straat en in het openbaar vervoer. Een licht groeiende categorie meldingen/aangiften
vanaf oktober 2023 lijken dit soort registraties toe te nemen.
bij de politie is incidenten die gaan over personen van wie
De algemene stijging is slechts deels toe te schrijven aan de
de genderidentiteit voor de buitenwereld (overwegend
situatie in Israël en de Palestijnse Gebieden; waarbij het in
onbekenden) ‘kennelijk’ onduidelijk is en die, vooral op straat,
126 registraties vooral gaat om intimidatie en bedreiging op
ongewenst worden bejegend. Het gaat hier om 9 registraties,
straat, bij woningen of aan het adres van een synagoge, via
u
waaronder over non-binaire personen. In een derde van deze
sociale media, de telefoon of een dreigbrief, beledigende
De aangever is transgender en is door de
gevallen is sprake geweest van geweld.
uitingen tijdens demonstraties en het wegnemen van