RIS318431 Bijlage 2 Ontwikkelvisie CID DH Centraal
Tekst van het document
Makers ruimtevoorzieningen (onder viaduct) Stations Horeca
Maatschappelijke voorzieningen Makers ruimte (onder viaduct) Stations voorzieningen
Makers ruimte (onder viaduct)
Innovatie HUB Commerciële diensten
Innovatie HUB Sportschool Commerciële diensten
Innovatie HUBdiensten Commerciële Apotheek
Innovatie HUB
Publiek gerichte overheidsplint Detailhandel
at Detailhandel Publiek gerichte overheidsplint ioOnderwijs (UNI) ns
Publiek gerichte overheidsplint Overig (lobby kantoor, lobby Detailhandel
Publiek gerichte overheidsplint
Makers ruimte (onder viaduct) Stations voorzieningen
Commerciële diensten
Detailhandel
Ni
Stations voorzieningen
Be
Nieuw
Legenda Bestand
Mogelijke plintinvulling. De functieverdeling is indicatief. Het maakt de hoeveelheid voorzieningen inzichtelijk. Hieraan kunnen geen rechten ontleend worden. Innovatie HUB
Maatschappelijke voorzieningen Horeca
Horeca
58 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
Sportschool
Sportschool Apotheek
St
vo o
rzi Co Maatschappelijke m Horeca envoorzieningen m in ge er cie n le die Sportschool Apotheek n
wonen, technische ruimtes Maatschappelijke voorzieningen Horeca
Maatschappelijke voorzieningen
Sportschool Apotheek
Apotheek
moet divers en van hoog niveau zijn om aan te sluiten bij
voorzieningen zouden moeten komen. In sommige gevallen is
op werknemers, studenten, bezoekers en bewoners.
de verschillende wensen en behoeften van bestaande en
dit globaal en wordt een zoekgebied aangegeven.
Natuurlijk is de oude binnenstad met zijn vele winkels ook
nieuwe gebruikers. Iedereen moet gebruik kunnen maken van
dichtbij. De kansen voor horeca, commerciële diensten en
voorzieningen die passen bij de eigen levensstijl en het liefst
In deze Ontwikkelvisie hebben we dit verder geconcretiseerd,
fitness liggen dan ook voornamelijk aan de Haagse Loper.
ook op een prettige afstand. Daarnaast dragen voorzieningen
zodat duidelijk is waar we rekening mee houden.
Het nieuwe aanbod is complementair aan de binnenstad
bij aan de gastvrije uitstraling van het gebied. Voor de
We gaan daarbij uit van het bouwprogramma van de
en ondersteunt de kernwaarden van Den Haag Centraal
voorzieningen waarvan verwacht wordt dat de markt die niet
Ontwikkelvisie (zie ook paragraaf 4.2.5) en de autonome
als innovatiemilieu met internationale uitstraling. Uit het
vanzelf oppakt, is extra aandacht van de gemeente nodig.
bouwplannen rond het station (KJ-plein, The Roofs en
Voorzieningenonderzoek blijkt dat de ruimte voor uitbreiding
Sonate, in totaal 1770 woningen). In de tabel staat welke
van commerciële voorzieningen circa 4.060 m2 bvo (3.250 m2
De huidige nota Haagse referentienormen maatschappelijke
maatschappelijke voorzieningen voorzien zijn. Op de kaart
wvo) bedraagt. Dit is minder dan er plintruimte aanwezig is.
voorzieningen (RIS307513) geeft richtinggevende oppervlaktes
is aangeven waar deze voorzieningen kunnen komen.
Toch is het samen met de maatschappelijke voorzieningen
voor diverse voorzieningen, die als uitgangspunt gehanteerd
De kaart is indicatief, omdat we nog afspraken moeten
voldoende om een levendig gebied te kunnen realiseren.
worden bij de start van gebiedsontwikkelingen. Hierbij gaat
maken over deze voorzieningen met de betrokken partijen.
In de uitwerking zullen we ontwikkelaars in het gebied
het om primair en voortgezet onderwijs, sport, zorg en welzijn,
Ook omdat huisartsen, tandartsen en apothekers een vrije
moeten uitdagen om bij te dragen aan een uitnodigende
kunst en cultuur. Het gaat ook om voldoende speelveldjes
vestigingskeuze hebben, kan de gemeente de komst van deze
plintinvulling. Ook bestaande ondernemers die het gebied
en gebruiksgroen om te sporten in de openbare ruimte.
functie niet direct sturen. Wel kunnen we het planologisch
aantrekkelijk maken moeten we daarom zo veel mogelijk
De referentienormen zijn niet bedoeld als bindende norm,
mogelijk maken door maatschappelijke functies te
faciliteren.
maar om in de beginfase van gebiedsontwikkelingen globaal
bestemmen. Daarnaast zijn er voorzieningen die wel voor het
onderbouwde ruimte- en investeringsclaims te kunnen doen
CID als geheel nodig zijn, maar buiten het plangebied liggen,
(RIS307513).
zoals scholen en sportvelden.
In het Voorzieningenonderzoek CID is een vertaalslag gemaakt
Speelvoorzieningen zijn passend bij de verwachte leeftijd van
op basis van het verwachte hoogstedelijke woonmilieu
kinderen/jongeren en liggen binnen een bepaalde afstand van
en bijbehorende huishoudensgrootte. In 2024 wordt de
de geplande woningen. De kansen voor sportvoorzieningen
nota Referentienormen herzien. Voor het CID worden de
zijn rondom Den Haag Centraal zeer beperkt. Dat maakt de
hoogstedelijke referentienormen als vertrekpunt voor de
vraag ernaar niet minder urgent. Bij het nieuwe dek boven de
berekening gehanteerd.
sporen, het Haagse Loperplein en bij Stadspark Utrechtsebaan liggen hier mogelijkheden, waarbij we rekening houden met
Welke maatschappelijke functie?
Ruimtebeslag (in bvo)
Eerstelijnszorg (huisarts, tandarts, apotheek,fysio )
1400 m2
Buurthuis of Wijkcentrum
500 m2
Cultuurvoorziening
240 m2
Diverse voorzieningen zoals onderwijs, sport en groen
ongeveer 4.500 m2 aan speelvoorzieningen en speelveldjes.
Hoger onderwijs
17.000 m2
zullen op een hoger schaalniveau (buurt, wijk of stadsdeel)
Het inzetten op aantrekkelijke (sport)routes, sportvelden
worden georganiseerd. De inzet is om voor voldoende aanbod
elders in Den Haag is essentieel voor de leefbaarheid van het
Debatcentrum
2.000 m2
van voorzieningen op het juiste schaalniveau te zorgen.
CID.
Totaal
21.140 m2
In het Voorzieningenonderzoek CID is naast het vaststellen van de behoefte ook aangegeven waar deze (gebouwde)
Wat betreft de commerciële voorzieningen: rondom Den Haag Centraal zijn veel aantrekkelijke winkels gericht
Tabel maatschappelijke voorzieningen in 2040 op basis van voorzieningenonderzoek CID
Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 59
5.2.4 We behouden waardevolle gebouwen die in de ruimtelijke structuur passen. In het plangebied bevinden zich veel bijzondere gebouwen. Het voortbouwen op historische aanwezige waarden is essentieel voor het ontstaan van een stedenbouwkundig gelaagd stadsbeeld met een duidelijk Haags karakter. Het opnemen van het bestaande wordt hiermee een onderlegger voor elk nieuwbouwplan. Vanuit cultuurhistorisch perspectief en met het oog op hergebruik van materialen moet er gekeken
Te slopen bebouwing t.b.v. de ontwikkeling en de verbetering van de ruimtelijke structuur
worden of de verdichtingsopgave gecombineerd kan worden met de bestaande gebouwen. Het uitgangspunt is dat pas
sloop te onderzoeken ter verbetering van de ruimtelijke structuur
wanneer het bestaande gebouw níet kan voldoen aan de kwalitatieve ambities, sloop de uitkomst kan zijn. De verbetering van de buitenruimte en het herstel van een fijnmazig
Te slopen bebouwing in relatie tot de waardevolle bebouwing
netwerk gaat boven het behoud van het gebouw. Wel moeten binnen het concept van het betreffende gebouw gekeken
• Voor het pand Bezuidenhoutseweg 67 bestaat de wens
het behoud van gebouwdelen. De boekentoren behoort
worden naar verbetering van de uitstraling van de plint en is
van het Rijksvastgoedbedrijf om het gebouw op lange
niet tot de waardevolle Post 65 gebouwdelen . Deze wordt
de verduurzaming van het gebouw een belangrijke opgave.
termijn te transformeren en op deze locatie te verdichten.
gesloopt.
Le ge n
We geven per pand aan waar we de kenmerkende panden
Dit valt buiten de termijn van de Ontwikkelvisie. Wel geeft da
willen behouden, aanpassen of toch willen slopen.
de Ontwikkelvisie aanbevelingen voor de korte termijn
Rij
ks m
on Ge um m en ee Po nt t em Ho st 6 on ge 5 m cu en Cu ltu t ltu ur ur h i his sto Hi sto to ric ric ris he Hi h c w ew sto hb aa ris ela aa rd Be ch rd e ng sc el e rij he an ke rm ge Pla sin ds lijn ng g t e ad en l re sg Te ns es slo zic pe ht n
aanpassingen aan het gebouw op plint-niveau en een • Conform het Planuitwerkingskader (PUK) Bellevue (RIS307190) wordt de monumentale gevel van
doorkijk naar eventuele verdichtingsmogelijkheden voor over meer dan 20 jaar.
• Stichthage (kantoor bij het station) blijft behouden in de plannen van de Ontwikkelvisie. Wel heeft NS plannen voor renovatie van het gebouw. • Het Bohemenhuis aan de Bezuidenhoutseweg 50 is in de Ontwikkelvisie opgenomen als een gebouw dat gesloopt kan
Bezuidenhoutseweg 3 (gemeentelijk monument)
• Het Koninklijke Bibliotheek-complex bestaat uit meerdere
worden, conform het vastgestelde Planuitwerkingkader.
geïntegreerd in het bouwplan voor Bellevue. Voor de
gebouwdelen. In de Ontwikkelvisie blijft het belangrijkste
• Het SER-gebouw aan de Bezuidenhoutseweg 60 blijft in de
andere historische panden (zonder monumentale
volume behouden. De verbetering van de buitenruimte en
status), het pand op de hoek van de Bezuidenhoutseweg
het herstel van een fijnmazig netwerk is het uitgangspunt
• Het Paleis van Justitie blijft behouden in de Ontwikkelvisie.
1 en Oranjebuitensingel wordt dit aangeraden.
en dient bij alle transformaties leidend te zijn. Openingen
Wel zijn hier plannen voor een grootschalige renovatie.
Het kantoorgebouw Bellevue en de Rabobank worden
in gevels, sloop van bouwdelen zijn mogelijkheden om
gesloopt, conform het PUK.
bestaande gebouwen beter in de omgeving in te passen en
• Het Nationaal Archief blijft behouden in de plannen van de Ontwikkelvisie.
Ontwikkelvisie behouden.
• Rijnstraat 8 blijft behouden in de Ontwikkelvisie en wordt eventueel uitgebreid richting de Schedeldoekshaven.
te zorgen voor een meer fijnmazig netwerk. Het toevoegen van meer openbare ruimte en een goede, sociaal veilige
In het Beeldkwaliteitsplan zijn regels opgenomen hoe we met
route naar de Theresiastaat heeft prioriteit gekregen boven
deze kwaliteit en toekomstige renovaties of transformaties willen omgaan.
60 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
Bezuidenhoutseweg 3
Koninklijke Bibliotheek
Paleis van Justitie
Bezuidenhoutseweg 67
Rijnstraat 8
Den Haag Centraal en Stichthage Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 61
Legenda 70
Hoogte nieuwe gebouwen
60
Hoogte bestaande gebouwen
Locatie aanzicht
148
135 123
100 74
87
87
67 67
61
67
73 70
65
50
74
Le
ge n
da
Sc
hed
Be
zu
Haa
eld
oe
iden
gs
ks hav en tsew eg m et in in vloe vloe dzo dzo ne ne
hou
e lo
per
m
et
opbouw hoogbouw, door het Centraal station
185 128 130
66
86
90
40
73 60
70
144
145
185
136 150
148 87
Koningstunnel opbouw hoogbouw, doorsnede Ammunitiehaven
62 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
87 61
135 99
70
123 74
74
Utrechtsebaan
Le
60
ge n
da
44
Sc
hed
Be
zu
Haa
eld
oe
iden
gs
ks hav en tsew eg m et in in vloe vloe dzo dzo ne ne
hou
e lo
per
m
et
5.2.5 We voeren regie op hoogbouw, gebouwen in clusters, op logische plekken in de stad
en de Groene Kamer, een goede bezonning kennen. Ook de
laag van 20-30 meter. Hier wordt een appartementencomplex
Ammunitiehaven blijft goed bezond.
toegevoegd van maximaal 44 meter hoog, in lijn met de andere hoogteaccenten in deze zone.
In lijn met het Kwaliteitsplan CID wordt de bebouwing
Bij het station is in de huidige situatie al een hoogbouwcluster
in de directe omgeving van het station intensiever en
aanwezig; rondom de Turfmarkt en ten oosten van het
Bijzonder is dat er een aantal gebouwen aanwezig is met twee
hoger. De gevraagde woon- en kantorenopgave maakt dat
station. Ten oosten van het station liggen New Babylon met
torens op een onderbouw, zoals New Babylon, het ministerie
hoogbouw onvermijdelijk is als we niet in de bestaande
een hoogte van circa 140 meter en The Roofs van circa 120
aan de Turfmarkt 147, het KJ Den Haag gebouw op het
wijken willen ingrijpen. Het stationsgebied is aantrekkelijk
meter en 100 meter hoog. Langs de Schedeldoekshaven liggen
Koningin Julianaplein en de nog te bouwen Bellevue-torens.
voor veel kantoorvestigingen. Ook bewoners zien de kansen
enkele blokken met hoogtes van circa 100 en 120 meter en de
die het wonen bij een ov-knooppunt biedt. De nabijheid
ministeries (JuBi-torens) van bijna 150 meter. De hoogte loopt
Bij hoogbouw hanteren we de randvoorwaarden zoals
van de Koekamp als groene long maakt het rond Den Haag
af richting het Spui. Dezelfde hoogteopbouw zetten we voort
de hoogbouwnota Eyeline en Skyline die stelt. Met het
Centraal zeer aantrekkelijk. Aan het plangebied grenzen de
voor de nieuwe torens. Deze lopen bij de Schedeldoekshaven
beeldkwaliteitsplan stellen we nadere eisen aan de openbare
Rivierenbuurt, Bezuidenhout en het centrum, gebieden met
af van 150 meter hoogte tot 50 meter hoogte richting de
ruimte en de bebouwing en zorgen we voor een Haagse
een andere schaal en hoogte. Er is gekozen voor een clustering
binnenstad. In de Rijnstraat van 185 meter naar de 150 meter.
architectuur.
van deze hoogbouw en een oplopende hoogte richting
De strook van bebouwing langs de Bezuidenhoutseweg, die de
het station. De hoogbouw is zo gepositioneerd dat de
overgang vormt naar het Haagse Bos, heeft een afwisselende
verblijfsplekken in de openbare ruimte, het Haagse Loperplein
hoogte met accenten van ruim 40 meter tot een stedelijke
Locatie aanzicht
Legenda 70
Hoogte nieuwe gebouwen
60
Hoogte bestaande gebouwen 185
100 74 44
Utrechtsebaan
135
185 145
148 87
87 61
130 Le
85
70
74
91 86
ge n
da
Sc
he
Be
de
zu
Haa
ldoe
iden
gs
ks
ho
e lo
pe
ut
ha ve
se
rm
et
n
weg
m et in vloe dz dz on on e e
in vloe
Koningstunnel
opbouw hoogbouw, gezien vanaf de Koekamp
Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 63
5.2.5 Wat gaan we bouwen?
beschikbaar komt. Anderzijds is de verlaging een gevolg van
plinten. In het gebied hebben we meer plintruimte dan
ruimtelijke overwegingen, zoals de vraag om multifunctionele
er programmatische invulling is voor de plinten. Er is dus
De opgave voor deelgebied Omgeving Den Haag Centraal en
gebieden en de overgang naar de bestaande woonwijken.
schaarste aan levendig plintprogramma. Een strategische
Beatrixkwartier is vastgelegd in de Structuurvisie CID (zie
De behoefte aan kantoren blijft echter onverminderd groot.
verdeling van de voorzieningen programma over het gebied is
ook paragraaf 3.1). Bij de Structuurvisie is globaal gekeken
Daarom blijven we de beschikbaarheid van kantoren in het
dan ook noodzakelijk om het gebied de gewenste levendigheid
naar wat dat betekent voor de deelgebieden. Dat leidt tot
CID monitoren en zo nodig bijsturen.
te geven. Op de programmakaart wordt hier een voorstel
onderstaande opgave voor het gebied rond Den Haag Centraal
voor gedaan (de plek van de voorzieningen op de kaart is
Zie tabel programma onder aan de bladzijde: bovenste regel.
Met nadruk geven we aan dat dit programma geen vast
indicatief). Het is daarom noodzakelijk om bij elke uitwerking
In de Ontwikkelvisie is preciezer gekeken naar de ruimtelijke
gegeven is. De Ontwikkelvisie kent een looptijd van 20 jaar
te onderzoeken hoe de rijkskantoren, de commerciële kantoren
mogelijkheden in het gebied. Dat heeft geleid tot het volgende
en we willen inspelen op de behoeftes van de toekomst.
en de woongebouwen kunnen bijdragen aan de levendigheid
bouwprogramma. Zie tabel programma onder aan de
Woningaantallen kunnen wijzigen als er behoefte is aan
op straat.
bladzijde: onderste regel.
andere woningtypes. Als de behoefte aan kantoren of onderwijs toe- of afneemt willen we hierop kunnen inspelen.
Deze programmatische opgave ligt qua wonen net iets
Het genoemde metrage (aantallen m2) ligt wel vast met
onder het niveau van de Structuurvisie CID. Voor het
een bepaalde afwijkingsmarge, omdat plannen nog verder
kantoorprogramma is er wel sprake van een verlaging.
uitgewerkt worden.
De 180.000 m kantoren zorgen, als we het bestaande 2
kantoorvolume ervan aftrekken, feitelijk voor een netto
Voor de maatschappelijke en commerciële
toevoeging van 130.000 m kantoren. Dit ligt lager dan de
voorzieningen is gebruik gemaakt van de input van het
in de structuurvisie CID vermelde 300.000-.400.000 m bvo.
Voorzieningenonderzoek CID en Rapport Commerciële
Deze verlaging heeft meerdere oorzaken. Aan de ene kant
Voorzieningenstudie Central Innovation District Den Haag
komt het doordat de huisvestingsbehoefte van het Rijk lager
(juni 2023). De benodigde commerciële en maatschappelijke
is dan eerder werd aangegeven en een bouwplot pas later
voorzieningen zijn bepalend voor de invulling van de
2
2
Plan
Woningen (aantal woningen)
Structuurvisie/ PlanMER
2.500
Ontwikkelvisie
2.200-2.500
Maatschappelijke voorzieningen + onderwijs (in m2)
Commerciële voorzieningen (in m2)
300.000 - 400.000
50.000 - 80.000
21.140
4.060
Tabel programma ontwikkelvisie Den Haag Centraal versus Structuurvisie CID 64 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
Kantoren (in m2)
130.000
Opbrengst Participatie Ontvangen reacties Geen hoogbouw die zonlicht belemmert.
Hoe wordt dit opgepakt Er is een bezonningsonderzoek gedaan naar de effecten van de hoogbouw. Daarbij zijn er negatieve effecten voor sommige woningen in de Schedeldoekshaven. De bezonning in Rivierenbuurt voldoet aan bezonningsnorm. Met het oog op de woningbehoeftebouwopgave wordt een verdere verlaging van de hoogbouw niet voorgesteld, maar wordt de slechtere bezonning voor een aantal lagergelegen woningen geaccepteerd om ruimte te bieden voor woningen en kantoren.
De hoge bebouwing zal zorgen voor een te grote(re) scheiding met de ‘dorpse’ Rivierenbuurt.
De huidige gebouwen aan de Schedeldoekshaven staan met hun "achterkant" naar de Rivierenbuurt toe. Met het toevoegen van de nieuwe gebouwen kunnen we hier een voorkant van maken. Zo wordt de samenhang met de Rivierenbuurt vergroot. Gebouwen hebben hun ingang aan het viaduct en Ammunitiehaven .De bebouwing is hoog, omdat we extra woningen en kantoren willen toevoegen, zonder in de bestaande wijken in te grijpen.
Nieuwe gebouwen laten verspringen en uitzicht woontoren ‘De Kroon’ vrijhouden.
We hebben de bebouwing laten verspringen.
Hoe weten we of er zoveel behoefte is aan kantoorruimte? Hoe zien de kantoorruimtes eruit?
We hebben ten opzichte van de Structuurvisie CID de hoeveelheid kantoren verlaagd, na nieuwe inzichten in vraag naar kantoorruimte. Voor het nu opgenomen m2 kantoren is er behoefte.
Er ontbreken zorgvoorzieningen, zoals huisartsen en tandartsen
We hebben voldoende ruimte voor zorgvoorzieningen opgenomen. Wel kan de gemeente de komst van dit soort voorzieningen niet afdwingen.
Belangrijkste wijziging
De hoeveelheid kantoren is verlaagd ten opzichte van de opgave van de structuurvisie CID. Van de daarin opgenomen 300 - 400.000 m2 kantoren voor het Den Haag Centraal-gebied is nu 130.000 m2 opgenomen, doordat de behoefte aan rijkskantoren lager is dan eerder werd aangegeven, enkele bouwplots om ruimtelijke redenen zijn verlaagd en een bouwplot niet in de periode tot 2040 beschikbaar komt. De hoogte aan de Schedeldoekshaven is verlaagd tov start participatie. De bebouwing terminal Noord aan de Ammunitiehaven is verlaagd van 150 naar 130 meter hoogte. En de ontwikkeling op de hoek Rijnstraat van 180 naar 150 meter hoogte. Zodat de hoge gebouwen een meer oplopend karakter krijgen en de Bellevue het hoogste punt is. Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 65
66 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
5.3 Verbinden
binnen een straal van 1000 meter is er altijd een station. Op die manier worden de ov-knooppunten goed gebruikt,
Ambitie verbinden
wordt de ketenmobiliteit versterkt en de groei in
1. We geven de voetganger en fietser meer ruimte, door-
automobiliteit beperkt. Tegelijkertijd zorgt de verdichting en
gaand autoverkeer wordt beperkt 2. We maken een fijnmaziger netwerk. We knippen
de mix van functies ervoor dat alle dagelijkse voorzieningen voor bewoners op loop- of fietsafstand zijn. Er zullen hierdoor
megablokken op en maken doorgangen. Als de moge-
meer voetgangers- en fietsbewegingen plaatsvinden.
lijkheid ontstaat bij herontwikkeling van gebouwen of
Dat betekent prioriteit voor mobiliteit op menselijke maat;
nieuwbouw, kijken we naar manieren om het voetgan-
een openbare ruimte is in eerste instantie ingericht voor (1)
gersnetwerk uit te breiden.
voetgangers, (2) fietsers en (3) openbaar vervoer.voer.
3. We overbruggen hoogteverschillen. Door goede en gemakkelijke looproutes houden we rekening met
Autoluw
iedereen.
Er wordt daarom geïnvesteerd in de kwaliteit en capaciteit
4. We benutten koppelkansen. Het nieuwe Prins
van de netwerken voor de voetganger, de fietser en het
Bernhardviaduct biedt de mogelijkheid om een tram
openbaar vervoer. De huidige omgeving van het station
over het viaduct te laten rijden met een halte bij de
wordt gedomineerd door infrastructuur voor de auto, die in
nieuwe stationsentree boven de sporen Hier zouden
het verleden veel ruimte heeft gekregen. In de ontwikkelvisie
ook een of meer doorgaande buslijnen gebruik van
wordt de ruimte voor de auto waar het kan afgeschaald
kunnen maken. Het nieuwe viaduct en benodigde
ten gunste van voetgangers en de fietsers. Dat doen we
aanpassingen aan het maaiveld geven de moge-
door de versmalling van het Prins Bernhardviaduct, waar
lijkheid het gebied tussen Rijnstraat en Spui meer
de overmaat voor de autoinfrastructuur verdwijnt en
in te richten op lopen, fietsen en OV. We gebruiken
betere fiets- en voetpaden worden gemaakt. Wanneer het
bestaande maaivelden en bouwen boven sporen en
autoverkeer afneemt door een aangepaste verkeerscirculatie,
inritten om extra openbare ruimte en bouwvolume te
zal het busverkeer hier geen last van ondervinden. Uit de
creëren.
netwerkstudie zal blijken of dit op meer wegen kan in het
Van een gefragmenteerd gebied....
gebied.
5.3.1 We geven de voetganger en fietser meer ruimte
Door kruispunten te ontvlechten kan ook de doorstroming voor de auto en ov verbeteren. Bijvoorbeeld bij de Rijnstraat/
De verschillende uitgangspunten uit de Structuurvisie
Schedeldoekshaven, Rijnstraat/Bezuidenhoutseweg en Prins
en de Strategie Mobiliteitstransitie (RIS302361) vormen
Clauslaan/Theresiastraat. Tijdens de CID-dagen in 2022
de basis voor het organiseren van mobiliteit in de
is met bewoners en gebruikers gesproken over welke
Ontwikkelvisie. Voorbeelden hiervan zijn het inzetten
knelpunten ze ervaren in het stationsgebied Den Haag
op 'wandel- en fietsstad', 'autoluw' en 'schaalsprong ov.
Centraal. In het algemeen waren de kruispunten het knelpunt
We verdichten in het CID rondom de drie intercitystations:
voor voetgangers en fietsers, met verkeersveiligheid en
...naar verbonden gebied..
Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 67
x x x x
x
Bestaande situatie: rode plekken zijn moeilijk oversteekbaar
x
x
x
x
Legenda Verkeer vanuit Utrechtstebaan
x
x x
Spuikwartier Oude stad
CS
Uilebomen
Verkeer vanuit Rotterdamsebaan Rotterdamsebaan Utrechtsebaan Prins Bernard viaduct
x
Rivierenbuurt/ Huygenspark
x
Spuikwartier/ Oude stad
x
CS Uilebomen
x
x
Rivierenbuurt Huygenspark
Knip Verbeterd kruispunt
x
Moeilijk oversteekbaar kruispunt
Toekomstige situatie: De verschillende kleuren op deze kaart staan voor de deelgebieden. Deze deelgebieden zijn onderling niet verbonden. De groene kruispunten zijn makkelijk oversteekbaar.
68 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
Le
ge
nd
a
Ve rke er Ve va rke n
referentiebeeld groene trappen/hellingbanen
x
barrièrewerking als thema’s. Voor de fietser wordt gezorgd
realiseren van een volwaardige stationsentree boven de
veilige oversteek naar Bezuidenhout-West maken. Ook door
door zo min mogelijk doorkruisingen van tram of auto te
sporen aan het Prins Bernhardviaduct en het maken van het
het atrium van de Koninklijke Bibliotheek kun je doorsteken.
maken en goede fietspaden aan te leggen. Zo stimuleren we
nieuwe Prins Bernhardviaduct ligt hier de kans om ook een
De Haagse Loper is de belangrijkste voetgangersverbinding
het gebruik van de fiets.
tramlijn over het nieuwe viaduct te laten rijden met een halte
in het gebied. Deze gaat langs een nieuw te maken plein, het
ter hoogte van de nieuwe entree. Hier zouden ook doorgaande
Haagse Loperplein. Dit plein is een herkenbaar oriëntatiepunt
Door een andere autostructuur te maken, is een meer
buslijnen gebruik van kunnen maken. Tegelijkertijd biedt een
en wordt het adres voor nieuwe woningen, rijkskantoren
efficiënte inrichting mogelijk waardoor er veel ruimte vrijkomt
complete herinrichting van het maaiveld tussen Rijnstraat
en voorzieningen. De vormgeving van dit plein wordt nader
voor ontwikkeling, verblijfskwaliteit en duurzame vormen
en Spui de mogelijkheid om de routes van de tram via nu de
uitgewerkt, waarbij delen van de Koninklijke Bibliotheek
van mobiliteit. Tegelijkertijd kan de autobereikbaarheid voor
Kalvermarkt te verleggen naar de Schedeldoekshaven met een
kunnen worden gesloopt of drastisch verbouwd.
bestemmingsverkeer worden gewaarborgd door doorgaand
nieuwe halte voor Amare en het Mercure-hotel. De sporen
autoverkeer te weren.
in de Kalvermarkt blijven onmisbaar als alternatief en calamiteitenroute voor de Tramtunnel. Onderzocht wordt of
Dit leidt tot een gebiedsbenadering waarbij er voor de
dit ook geldt voor de route via het Lage Zand.
automobilist deelgebieden worden gemaakt. De gebieden worden op deze manier alleen nog maar gebruikt voor
• Samen met de gebouweigenaren onderzoeken we hoe we veiligheidsmaatregelen kunnen integreren in het gebouw zodat ze geen obstakels vormen in de buitenruimte. • Het is de ambitie om een extra looproute met goede
5.3.2 Maken fijnmazig netwerk
bestemmingsverkeer. Door een lager verkeersaanbod en
opgangen te maken ten zuiden van de Groene Kamer, het nieuwe dek boven de sporen. Deze plek ligt prachtig op de
het niet meer toestaan van alle rijrichtingen kunnen de
De omgeving van station Den Haag Centraal kenmerkt zich
zon en uit de wind; de perfecte plek om spelen of urban
kruispunten eenvoudiger en kleiner worden. Doordat er
door relatief forse gebouwen. Dat maakt het grootstedelijk,
sports te toe voegen.
minder rijstroken nodig zijn, kruispunten compacter worden
maar ook anoniem. In de Ontwikkelvisie zetten we in op het
• Door de Bellevue komt een publiekstoegankelijke passage
en snelheden worden verlaagd, is er meer ruimte voor
herstel van de fouten uit het verleden. We willen het stedelijk
en een extra brug die de Muzenstraat verbindt met het
groen, verblijven, lopen en fietsen. De wachttijd daalt voor
weefsel weer herstellen. Dat doen we door maximaal in te
Koningin Julianaplein.
alle gebruikers en zo komt de doorstroming van het OV niet
zetten op aantrekkelijke plinten, maar ook door te kijken hoe
in het gedrang. Bezoekers en bewoners van de binnenstad
we de openbare ruimte weer fijnmaziger kunnen maken.
kunnen nog steeds naar hun bestemming, maar soms wel
We verbeteren bestaande verbindingen naar de Theresiastraat
met een andere route. Deze verandering zal wennen zijn
en introduceren een aantal nieuwe verbindingen bij het
67 een extra doorsteek van het Haagse Loperplein naar de
voor bewoners en werknemers. In de praktijk blijft een goede
Prins Bernhardviaduct. Ook gebruiken we doorgangen door
Utrechtsebaan gemaakt kunnen worden.
bereikbaarheid mogelijk voor mensen die afhankelijk zijn van
gebouwen heen om het aantrekkelijker en fijnmaziger te
de auto.
maken.
• Langs de nieuwbouw van Bezuidenhoutseweg 50 wordt een extra doorsteek naar het Haagse Bos gemaakt. • Eventueel zou bij transformatie van Bezuidenhoutseweg
Rond het station zijn meerdere niveaus aanwezig. Ook het Prins Bernhardviaduct en de Groene Kamer liggen op hoogte.
De toekomstige inpassing van de Koningscorridor, een
Aan de Schedeldoekshaven komen drie kortere gebouwen
We maken goede en gemakkelijke looproutes; ook mensen
snelle verbinding van Delft, via de Binckhorst naar zee, geeft
waar je tussendoor kunt lopen richting de Turfmarkt
met een kinderwagen of mensen die slecht ter been zijn,
aanleiding voor een herinrichting van deze stationsuitgang
kunnen zich door het gebied bewegen.
aan de Rijnstraatzijde door het reorganiseren van tramhaltes
Er komt een goede openbaar toegankelijke route door het
en Koningstunnel. Dat werkt in het voordeel van de
gebouw van de Koninklijke Bibliotheek met een hellingbaan
voetganger en fietser en van de verblijfskwaliteit. Met het
richting het Prins Bernhardviaduct. Op deze plek willen we een Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 69
5.3.3 We benutten koppelkansen
gecombineerde voorziening onder de plots van Terminal
De Oranjebuitensingel willen we versterken als recreatieve
Noord en Zuid. De excellente ligging aan Den Haag Centraal
route in de stad. Niet alleen met betere voetgangersroutes
Het stationsgebied wordt intensief gebruikt. Met de
maakt dat wordt voorgesteld geen parkeervoorzieningen meer
tussen de Rivierenbuurt en de binnenstad, maar ook door
toevoeging van het woon- en werkprogramma neemt het
toe te voegen in het deelgebied CS-Oost en uit te gaan van
het openmaken van de Oranjebuitensingel onder het Prins
ruimtegebruik toe. Het vraagt om het slim combineren van
maximale benutting van bestaande parkeerplaatsen om zo de
Bernhardviaduct wordt deze historische waterverbinding
functies om het gebied te kunnen verdichten, maar ook om
auto-aanzuigende werking te beperken. Aanvullend willen we
weer zichtbaar.
het aantrekkelijk en leefbaar te houden. De nabijheid van
dat gebouweigenaren en ontwikkelaars investeren in goede
het ov-knooppunt maakt dat we de openbare ruimte vooral
fietsparkeervoorzieningen.
inzetten voor voetgangers, fietsers en het ov. Omdat dit gebied
Het ruimtebeslag van het busstation wordt geoptimaliseerd om meer verblijfskwaliteit te realiseren. De kruisingen met
voor het stedelijk OV de toegangspoort is tot de stad, kan niet
De woningen en kantoren brengen expeditie en afval met
bus en tram vragen bijzondere aandacht, omdat voor het
alleen gekeken worden naar de vervoersbehoefte van het
zich mee. De oplossingen hiervoor nemen we aan de voorkant
functioneren van de OV-knoop de bereikbaarheid met bus
gebied zelf, maar wordt ook de bereikbaarheid van grote delen
in het plantraject mee. De expeditie en inritten zijn zo
en tram ook essentieel is. We onderzoeken daarom of de
van de stad bepaald door de inrichting van het CID. Dat legt
vormgegeven dat ze een minimale impact hebben op het
Koningscorridor ondergronds gebracht kan worden ten
een zwaardere prioriteit op de kwaliteit dan alleen de reizigers
openbaar gebied. Dit kan door het ondergronds koppelen van
behoeve van de ruimte op straat.
uit het gebied zelf. Het nieuwe Prins Bernhardviaduct biedt
(logistieke) infrastructuur en maatregelen als het organiseren
kansen voor een tram. Er komen collectieve voorzieningen
van mobiliteit-hub’s voor kleine, elektrische distributie van
voor de fietser en de auto, waarbij zo veel mogelijk sprake
goederen en pakket-hub’s.
is van dubbelgebruik. We bouwen woningen en maken openbare ruimte boven sporen, parkeergarages en inritten om de ruimte optimaal te benutten. Het bestaande busplatform wordt naast een plek voor de bus ook een plek voor ontspanning. Dit dubbelgebruik is een voorbeeld van de koppelkansen. Het station blijft natuurlijk ook bereikbaar voor gemotoriseerd verkeer door opstelplaatsen voor kiss&ride, taxi en logistiek verkeer. Ondanks de lagere parkeernorm in het CID-gebied leidt het toepassen van deze norm in combinatie met het grote programma tot een parkeervraag. Een dergelijke aantal parkeerplaatsen genereerd ook een aanzienlijke hoeveelheid autoverkeer wat haaks staat op de openbare ruimte die we meer op voetgangers en fietsers willen inrichten. Daarom wordt voor dit deelgebied mogelijk een gebiedsspecifiek beleid voorgesteld met minder parkeerplaatsen in een
Doorgetrokken Oranjebuitensingel onder het viaduct 70 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
Opbrengst Participatie
Ontvangen reacties
Hoe wordt dit opgepakt
Zorgen over de autoverbinding met de Ammunitiehaven.
Bezoekers en bewoners kunnen nog steeds naar hun bestemming, maar soms wel met een andere route. In de praktijk blijft een goede bereikbaarheid mogelijk voor mensen die afhankelijk zijn van de auto.
Verkeersveiligheid moet beter, zeker rondom het station.
Door het aanpakken van diverse kruisingen, zoals bij Prins Clauslaan-Theresiastraat en bij Schedeldoekshaven, verbetert de verkeersveiligheid.
Onduidelijke looproutes in CS-Oost
We verbeteren de looproutes door een duidelijke verbinding naar de Theresiastraat. Hiervoor zal een deel van de bebouwing die bij het KB hoort worden gesloopt. De KB blijft zelf wel aanwezig in het gebied.
Het gebied rondom Den Haag Centraal heeft geen verbinding met elkaar
We willen de gebieden meer met elkaar verbinden. Dat doen we door de centrale looproute, de Haagse Loper, te verbeteren ten oosten van het station. Door meer looproutes zoals van Haagse Bos naar Bezuidenhout-West en van Uilebomen naar Rivierenbuurt. ontstaat er meer samenhang in het gebied.
Adviesvraag
Hoe kunnen we dit kruispunt opnieuw inrichten zodat er meer ruimte is voor de voetganger/ fietser en er een veilige verkeersituatie is?
Advies
De deelnemers waren het grotendeels eens over: • Het verlagen van de snelheid op de Theresiastraat van 50 naar 30 is een goed idee. • Theresiastraat éénrichtingsverkeer maken is een goed idee. Wel is er voorkeur om de rijrichting om te draaien; vanaf Prins Clauslaan naar Koningin Marialaan. Op deze manier wordt straat veiliger en leefbaarder. Er zijn ook mensen die vrezen voor opstoppingen en het willen houden zoals het is. • Voorkeur voor een ontwerp zonder busbaan op de kruising en de hele ruimte kan gebruikt worden voor de oversteek van langzaam verkeer. • Eerste deel van Theresiastraat hetzelfde maken als hoe het tweede deel nu verbouwd wordt (met bus-vriendelijke klinkers en loop/fiets-mogelijkheden).
Reactie gemeente
In de Ontwikkelvisie werken we verder met het ontwerp waarbij de bus die van Mariahoeve richting Den Haag Centraal rijdt een andere route zal moeten volgen. De gevolgen van het omkeren van de rijrichting worden nog beter onderzocht, voordat we dit advies kunnen overnemen.
Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 71
72 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
5.4 Vergroenen en verduurzamen
5.4.1 We voegen kwalitatief groen toe
Ambitie vergroenen
Er zijn zes gebieden die van karakter gaan veranderen
1. We voegen kwalitatief groen toe. Soms door grote
doordat er sterk wordt ingezet op de vergroening van de
ingrepen zoals de Groene Kamer of de vergroening
openbare ruimte. De buitenruimte, in de vorm van een plein,
van de Utrechtsebaan, maar ook door meer groen in
straatprofiel of dek, zal stevig vergroenen. Hiermee wordt de
straatprofielen.
verblijfskwaliteit verbeterd, net als de ecologische waarde en
2. We ontwerpen met de ondergrond als basis.
klimaatadaptiviteit. Deze zes gebieden zijn:
De ondergrond ligt vol. Met kabels en leidingen, maar ook met ondergrondse parkeergages en ontslui-
• Het vergroende Koningin Julianaplein
tingstunnels. Die volle ondergrond stelt beperkingen
• Het Haagse Loperplein ten oosten van Den Haag Centraal
aan de inrichting van de openbare ruimte. We zorgen
• Vergroenen van het Prins Bernhardviaduct
dat de ondergrond en het ontwerp van de openbare
• Vergroenen busplatform: Groene Kamer
ruimte in elkaar passen.
• Vergroenen Rijnstraat
3. We maken het gebied toekomstbestendig en klimaat-
Van een stenig gebied....
• De groene overkapping van de Utrechtsebaan.
adaptief, met meer groen en wateropvang. We gaan vergroenen in straten, verblijfsplekken en maken een
Naast de nieuwbouw op het Koningin Julianaplein wordt het
betere aansluiting op de Koekamp en het Haagse Bos.
plein opnieuw ingericht. Dit gebeurt met divers groen, zodat
4. We treffen in de ondergrond voorbereidingen voor
een natuurlijke overgang naar de Koekamp ontstaat. Ook de
de energietransitie op basis van de aanwezige
naastgelegen kruising met de Rijnstraat wordt aangepakt.
stadwarmte en werken de Warmteplannen uit om de
Het nieuwe Haagse Loperplein wordt een verblijfsplek die
gebouwen duurzaam te verwarmen en te koelen.
goed bezond zal zijn. Groen kan hier een rustpunt vormen
5. We versterken het ecologisch netwerk. Door langs de
tussen de levendige plinten. Langs de lange lijn van het Prins
lange lijnen groen toe te voegen versterken we het
Bernhardviaduct zorgen we voor meer groen op het viaduct
ecologisch netwerk. Dat wordt zichtbaar bij het Prins
en de Ammunitiehaven. De Groene Kamer bij het bestaande
Bernhardviaduct. We hebben deze ambitie ook voor
busdek boven de sporen krijgt een tuinachtig karakter.
de Rijnstraat en Utrechtsebaan/Prins Clauslaan.
Ten zuiden van het Prins Bernhardviaduct is meer ruimte
6. Gebouwen zijn toekomstbestendig en adaptief.
voor bomen op de uitbreiding van het dek boven de sporen.
Ze bieden ruimte voor meervoudig en veranderend
De Rijnstraat zal meer ruimte krijgen voor groen wanneer de
ruimtegebruik. Met name in de plint, maar ook
tramsporen minder plaats innemen of deze zelf vergroend
daarboven.
worden. De groene overkapping boven de Utrechtsebaan blijft
...naar een gebied met groene verblijfsplekken en een betere boomstructuur..
een ambitie, al is deze ingreep kostbaar.
Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 73
5.4.2 We ontwerpen met de ondergrond als basis De ondergrond onder de openbare ruimte ligt vaak vol met kabels en leidingen of ondergrondse parkeergarages. Die ondergrond kan de inrichting van de openbare ruimte en buitenruimte beïnvloeden. De uitdaging is om de ondergrondse ruimte efficiënt en optimaal te benutten, zodat we bovengronds onze ambities kunnen waarmaken. Daar waar we kwalitatief groen willen, staat het groen het liefst in de volle grond. Hiervoor moeten we ruimte maken of de plannen hierop aanpassen. Dit vergt innovatieve
Hittestress (Klimaatatlas Den Haag)
oplossingen, zoals een herindeling van de ondergrond en/of leidingenstraten. We ontwerpen daarom met de ondergrond als basis. Zo kunnen we onze plannen waarmaken en is er tijdig aandacht voor het beheer en de beheerafspraken. In het Buitenruimteplan wordt dit verder uitgewerkt.
5.4.3 We maken het toekomstbestendig en klimaatadaptief In het gebied is de ruimte schaars. Daarom moet nagedacht worden over de gevolgen van verandering van het klimaat. Hittestress, wateroverlast en droogte zijn de belangrijkste
Droogte (Klimaatatlas Den Haag)
thema’s. Het gebied rondom Den Haag Centraal scoort hoog qua hittestress. Naast maatregelen op en aan gebouwen die gericht zijn op het buitenhouden van de zomerse zon of verkoeling (zonwering, overstekken) bieden bomen schaduw en verkoeling in de zomer. Bomen zijn echter moeilijk aan te planten door een grote claim van kabels, leidingen en parkeergarages op de ondergrond. De aanwezige wind werkt positief bij het verminderen van hittestress.
Wateroverlast bij extreme neerslag (Klimaatatlas Den Haag) 74 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
Waterberging en bomen Het gebied rondom Den Haag Centraal is een van de meest verharde gebieden van Den Haag. Hierdoor is het momenteel moeilijk om water langer vast te houden. Het bergen van water in het gebied is belangrijk om in de toekomst piekbuien op te kunnen vangen. Hiervoor is nader onderzoek noodzakelijk, ook met betrekking tot grondwaterstromen. Dit vindt plaats in het kader van het Buitenruimteplan. De volle grondruimte die over is moet goed gebruikt worden. Dat betekent niet alleen maximaal open ruimte maken voor groen op maaiveldniveau, maar ook wegcunetten, kabels en leidingensleuven gebruiken om hemelwater in het gebied te houden. Een goed en innovatief voorbeeld is het Maria Stuartplein waar retentiekratten zijn toegepast om water vast te houden voor de beplanting. De grondwaterstand is relatief hoog dus van verdroging in natuurlijke situaties (volle grond) zou eigenlijk geen sprake kunnen zijn. De grondslag is veen wat over het algemeen goede groeikansen oplevert. Er is een beperkingen voor bomen omdat er meer ruimte nodig is om aan het aantal m3 groeiruimte (grond) per boom te komen. Een oplossing kan zijn om bakken te plaatsen waardoor er contact is met grondwater en het aantal m3 groeiruimte per
Groenstructuren
boom op een kleiner oppervlak haalbaar is. Concretisering van deze maatregelen vindt plaats in het Buitenruimteplan.
Legenda Haagse Loper
5.4.4 We treffen voorbereidingen voor de energietransitie
Bestaande groen stuctuur
gebruikmaken van de in het gebied aanwezige stadswarmte. De gemeente beschouwt stadswarmte als
Ha
Be
we ernaar om alle nieuwbouw aan te sluiten op een laag we dat de eigenaren van de gebouwen voornamelijk
Ambitie vergroenen dek
da
Voor het gebied Den Haag Centraal en omgeving streven temperatuursysteem (RIS305064). Rond het station zien
Ambitie vergroenen met bomen
Le ge n
sta
Am
Am
Am
ie
se
an
bit
bit
ag
ie
ve r
de
ve r
Ambitie vergroenen maaiveld Ambitie vergroenen dek meerstammige
Lo p
er
gr oe
gr oe
heesters en beplanting
ns
tu
ctu
ne ur gr nm oe ne et gr bo nd ie he oe m ve e es ne k en rg te nm ro So rs en lit en aa air en b i v Re ep eb eld de cre lan k o m m at tin en ee ief g rst gr am oe ne m ige ns pe l Am
bit
bit
ie
ve r
Solitaire bomen Recreatief groen en spel
Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 75
een duurzame oplossing, waardoor er minder behoefte is
Het materiaalgebruik van bouw en bouwprocessen is
daarom moeten de gebouwen zo worden ingericht dat
aan toekomstplannen voor een alternatieve warmtebron.
verantwoordelijk voor 11% van de totale Nederlandse CO2
verschillende groepen kunnen samenleven
Het enige wat dan nog zou moeten veranderen, is het gebruik
uitstoot. Het is daarom van belang om naast energiezuinige
van gas voor koken en andere gasgestookte installaties.
gebouwen ook te werken aan het omlaag brengen van
Afval
De gemeente streeft er niet naar om een tweede collectieve
materiaalgebruik. Het streven is het realiseren van een
Afval dat tijdens de bouw en in de gebruiksfase vrijkomt
voorziening te realiseren. Bij de keuze voor het bestaande
minimale CO2-footprint voor alle gebouwen door middel van
moet zoveel mogelijk aan de bron gescheiden worden en
stadswarmtenet zijn er geen wijzigingen in de buitenruimte
carbon-based design. De focus ligt daarbij in eerste instantie
apart worden afgevoerd. Het huishoudelijk afval moet bij
nodig.
op de ontwerpfase. Middels berekeningen moet in een vroeg
elk huishouden qua omvang geminimaliseerd worden,
stadium worden aangetoond dat er voor de varianten met
mede door keukeninstallaties. Het huishoudelijk afval wordt
Bij bestaande bebouwing zetten we in op het isoleren
laagste CO2-footprint wordt gekozen. De milieukosten van een
inpandig of ondergronds en op eigen terrein opgeslagen.
van gebouwen. Voor kantoorpanden geldt dat deze een
gebouw worden berekend aan de hand van een MPG (Milieu
De afvalruimte moet van buitenaf bereikbaar te zijn, zodat de
energielabel C plicht hebben sinds januari 2023. Isoleren helpt
Prestatie Gebouwen). In een milieuprestatieberekening
afvalinzamelaars met hun wagens het inpandige (geperste)
om de warmtebehoefte te verminderen.
worden alle milieukosten van materialen opgeteld,
afval kunnen ophalen. In de uitwerking dient hiervoor ruimte
gedeeld door de levensduur en de vloeroppervlakte. Voor
gereserveerd te worden.
Door de energietransitie zullen de gebruikers in het gebied
nieuwbouw in Den Haag streven wij naar een zo laag
meer elektriciteit gaan gebruiken. We zullen dus slim om
mogelijke MPG-waarde. Dit kan door slim om te gaan met
moeten gaan met elektra, denk hierbij aan stadsbatterijen en
de hoeveelheid materialen, in te zetten op hergebruik en te
smart-energy-grids. We onderzoeken de kansen in hoeverre
kiezen voor verantwoorde biobased materialen.
het gebied gebaat is met slimme technologie zoals energy
5.4.6 We versterken het ecologisch netwerk In Den Haag zien we natuur als een belangrijk onderdeel van onze stad. Een stad met een vitale stadsnatuur is een gezonde
hubs en smart-grids. Er zijn immers voldoende kantoorpanden
In het actieplan maatschappelijk verantwoord inkopen (RIS
stad. In de Nota Stadsnatuur (RIS305824) staat hoe we werken
aanwezig die een regelmatige energievraag hebben en dage-
299397) gaan we verspilling van grondstoffen tegen en zorgen
aan een groenere stad, met een gezond stadsecosysteem met
lijks een piekvraag veroorzaken. Met een elektriciteit smart-
we voor maximaal hergebruik van materialen in en door de
meer biodiversiteit. Daarnaast heeft groen een positief effect
grid kan de piekvraag slim geregeld worden door elektriciteit
stad. Voor sloop hanteren we de minimale eis dat er gesloopt
op het welbevinden van mensen.
bijvoorbeeld uit lokale opslag te putten, in plaats van vanuit
wordt volgens de BRL SVMS-007.
het elektranet. Dit verhelpt netcongestie en zorgt ervoor dat
Een belangrijke voorwaarde voor een gezond stadsecosysteem
Flexibiliteit in gebouwen
is de aanwezigheid van een uitgebreid netwerk van
Gebouwen zo robuust mogelijk ontwerpen is duurzaam.
groengebieden die onderling met elkaar verbonden zijn.
Extra hoge verdiepingen maken een wisseling van functies
Rondom Den Haag Centraal is het de ambitie om op de
makkelijker. Het constructief rekening houden met het
‘lange lijnen’ door de stad bomen toe te voegen, om zo het
Grondstoffen
samenvoegen van woningen zorgt ervoor dat een gebouw
stedelijke netwerk van hoofdboomstructuren door te trekken.
Rondom Den Haag Centraal willen we bestaande gebouwen
aangepast kan worden aan de behoefte van de tijd. Daarnaast
Goede groeiplaatsen voor bomen en de keuze voor variatie
met een cultuurhistorische waarde behouden en
moet er toekomstbestendig gebouwd worden. Denk daarbij
en ecologisch passende boomsoorten zijn hierbij essentieel.
transformeren door er torens op of doorheen te bouwen, zodat
aan materiaal, gebruik, gemeenschap en gezondheid.
Het is daarom een voorwaarde dat bomen in de volle grond
minder gebouwen afgebroken hoeven te worden. Daarmee
De bewoners leven in een zeer dynamische omgeving en
staan.
het elektriciteitsnet naar toebehoren blijft functioneren.
5.4.5. We zetten in op hergebruik
besparen we op grondstoffen. 76 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
Opbrengst Participatie De vergroening van het Prins Bernardviaduct/ Ammunitiehaven, de Prins Clauslaan en de Utrechtsebaan maakt dat het aantrekkelijker wordt om te verblijven. Daarnaast zetten we hiermee in op de verbetering van natuurwaarden en sluit het qua biotopen aan bij
Ontvangen reacties
Hoe wordt dit opgepakt
Zorg voor groen in de openbare ruimte ook voor groen op de gebouwen
We maken een aantal grotere groenplekken, zoals de “Groene Kamer” bij het busplatform. Ook in veel straten komt meer groen.
Kunnen we de oude grachten terugbrengen? Er moet meer oog zijn voor water en waterberging.
We herstellen de grachten bij de Oranjebuitensingel. In het kader van het klimaatadaptief beleid is er aandacht voor de opvang van waterberging bij extreme regenval.
Rustige plekken en plekken waar je in de zon kan zitten in het gebied behouden.
We maken plekken waar je je even kan ontspannen. Bijvoorbeeld bij het Haagse loperplein of de Groene Kamer. Op die plekken zorgen we ook voor voldoende zonlicht.
Wat doen we met de hittestress?
We willen door het toevoegen van groen en schaduwrijke plekken de hittestress verminderen.
het duinboslandschap van het Haagse bos. Voor alle vergroeningsopgaven wordt gewerkt conform uitgangspunten van de Nota Stadsnatuur. Het dakpark bij het station bijvoorbeeld zal moeten voldoen aan het puntensysteem groen- en natuurinclusief bouwen, gericht op de realisatie van een biodivers daklandschap, met in ieder geval bloemrijk grasland, vaste planten en heesters als waardevolle biotoop voor insecten en vogels in relatie tot het Haagse bos. Ook de vergroeningsopgave op maaiveldniveau richt zich op versterking van het duinboslandschap. Ook aan bebouwing stellen we eisen. Nieuwbouw moet aan het puntensysteem groen- en natuurinclusief bouwen (RIS301953).
Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 77
Foto credits: Martijn Beekman, Valerie Kuypers en Frank Jansen
78 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
6. Ruimtelijk Raamwerk
Ruimtelijk raamwerkkaart 80 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
70
50
60
130
70
145
6. RUIMTELIJK RAAMWERK
150
6.1 Wat is een raamwerk?
135
De ambities voor Den Haag Centraal en omgeving zijn vertaald
70
in een ruimtelijk raamwerk. De raamwerkkaart laat zien hoe het gebied er in 2040 uit kan zien. In de raamwerkkaart worden ook de eerder genoemde programmatische opgaven
Ruimtelijk raamwerkkaart +1 niveau
weergegeven. Dit is vertaald naar stedenbouwkundige structuren in relatie tot de structuur van de openbare ruimte. Het raamwerk geeft het netwerk weer van straten, pleinen en
Legenda
openbaar groen en legt de ontwikkelvelden vast.
bestaande bebouwing nieuwe ontwikkeling
90
toren
In de kaart ‘ruimtelijk raamwerk’ wordt de maat
maximale hoogte in meters
van de openbare ruimte vastgelegd en daarmee de voorgevelrooilijnen van de gebouwen. Dit is niet bij alle
tram HOV: Koningscorridor
gebouwen mogelijk, bijvoorbeeld bij de spooroverbouwing en
straat
de Schedeldoekshaven, waar bij de uitwerking de definitieve
openbare ruimte publieke ruimte in gebouw
rooilijn nog bepaald moet worden. Ook zijn de maximale
vergroening op dek
hoogtes op de kaart aangegeven. Er wordt een indicatieve
vergroening op straatniveau
openbare ruimte ingetekend. Die wordt verder uitgewerkt in
privaat groen
het Buitenruimteplan. Het ruimtelijk raamwerk biedt zo een
tunnelmond
kader voor ontwikkelingen in het vastgoed en de openbare
publieke doorgang
ruimte. In het raamwerk staan ook ruimtelijke ambities. Bij de
Haagse Loper met groen en bomen
uitwerking in de Ontwikkelstrategie zal het financiële beslag
solitaire bomen boomstructuur
van de voorgestelde ingrepen duidelijk worden en kunnen
heesters en lage beplanting
de budgettaire mogelijkheden tot aanpassing van ambities
spel
leiden. De eigendomssituatie van boven en ondergrond is een
trappen
complicatie voor het ruimtelijk raamwerk. Een deel van wat
fontein
raamwerk zou moeten zijn ligt niet op gemeentegrond. Het is
onderzoek naar aanpassingen
0m
50m
100m
200m
een opgave om het gebruik, realisatie, beheer en gebruik goed met externe partijen af te spreken. In veel gevallen is dat het
en verblijfsruimten
Rijk.
0m 50
Ontwikkelvisie CID
m 10
0m
Den Haag Centraal 81
op diverse
4 2
3
4
4
7
plekken:
44
185
40
4
185
4
1 4 60
70
130
4
5
145
8
150
7. Het groene Koningin Julianaplein 70
50
6
9
4 135
4
70
9. De groene overkluizing Utrechtsebaan
Ingrepen in de openbare ruimte impressies van de ambities voor de openbare ruimte
1. Het ‘Haagse Loper’-plein 82 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
5. Ammunitiehaven
6. Groene kamer
0m 50
m 10
0m
6.2 Flexibiliteit in ontwikkeltempo en toekomst
de ruimte voor voetgangers en fietsers vergroot. Het is de
3. We bieden ruimte voor wonen, werken, leren en innoveren
ambitie om de doorkruisende tramroute in de Turfmarkt
De omgeving rond Den Haag Centraal is een economisch
Dit document geeft een ontwikkelperspectief voor de
op te heffen. Hierdoor verdwijnt de onderbreking van het
bronpunt voor Den Haag. Het Rijk is hier van oudsher
komende 20 jaar. Niet alle ontwikkelingen zullen tegelijkertijd
voetgangersgebied.
dominant aanwezig. Ook het bedrijfsleven is goed
de kruising bij de Prins Clauslaan aangepakt. Hier wordt
van start gaan. Door een helder ruimtelijk raamwerk op
vertegenwoordigd, al is dat minder zichtbaar. De afgelopen
te stellen met kwalitatieve uitgangspunten, kunnen we
Ten oosten van Den Haag Centraal komt een nieuw plein.
jaren is de Universiteit Leiden een grote gebruiker geworden.
vooruitkijken en een beeld voor de toekomst neerzetten.
Nader onderzoek moet uitwijzen op welke wijze er een
Samen met de TU Delft ontstaat een bloeiend netwerk
Een aantal projecten zal al op korte termijn kunnen starten;
prettig plein kan worden gerealiseerd, met pleinwanden
waarin kennisontwikkeling en -uitwisseling centraal staan.
andere plannen hebben meer tijd nodig. De ontwikkelvelden
die programmatisch en in uitstraling een meerwaarde zijn
De gebruikers vragen ook om passende huisvesting voor
geven ruimte om plannen in de toekomst aan te passen aan
voor het plein. Welke gebouwen hiervoor moeten worden
hun werknemers en studenten. Het toevoegen van wonen
een andere ruimte- of programmavraag. Ook de tijdelijke
toegevoegd of gesloopt is onderdeel van dit onderzoek.
brengt meer dynamiek met zich mee buiten de werkuren.
situatie verdient aandacht. In elke fase van de ontwikkeling
Vanwege de verdichtingsopgave in dit deelgebied is er een
Die menging van functies zorgt ervoor dat Den Haag
moet nagedacht worden over de leefbaarheid.
grotere openbare ruimte nodig. Het plein is een verblijfsplek
aantrekkelijk blijft voor iedereen die er wil wonen, werken en
in de Haagse Loper van de Turfmarkt richting Theresiastraat.
studeren.
6.3 De belangrijkste ingrepen
Ook in de route van het Haagse Bos/Koekamp naar het Prins Bernhardviaduct (en Bezuidenhout-west) speelt het plein een
4. We maken fijnmazige verbindingen
Wat zijn de belangrijkste maatregelen rond station Den Haag
rol. Het is de ontmoetingsplek voor werkenden, studenten en
De omliggende wijken willen we beter verbinden voor
Centraal? We geven de negen belangrijkste ingrepen weer
bewoners. De gebouwen aan het plein krijgen hier hun gezicht
voetgangers. Dit doen we door een aantal extra verbindingen
door een aantrekkelijke invulling van de begane grond.
te maken. Hiervoor zijn een paar plekken van belang:
2. Levendige plinten maken;
2. We maken levendige plinten
• Het Prins Bernardviaduct vormt nu een belangrijk obstakel,
3. Ruimte bieden voor wonen, werken, leren en innoveren;
Leefbaarheid is een belangrijk aandachtspunt. Er is de
maar het is tegelijk een belangrijke verbinding tussen
4. Maken fijnmazige verbindingen (kruisingen versimpelen,
afgelopen jaren al veel geïnvesteerd. Het is ook beter
Bezuidenhout en Beatrixkwartier en de binnenstad.
geworden, maar er wordt in de avond en weekenden ook
De barrièrewerking wordt versterkt door de naastgelegen
5. Voorkant maken aan de Ammunitiehaven;
levendigheid gemist. Daarom is er veel aandacht voor een
straten Schedeldoekshaven en Ammunitiehaven. Door de
6. Aanleggen Groene Kamer op het huidige busplatform;
goede invulling van de plinten en de aanliggende openbare
kruispunten te versimpelen zorgen we voor een makkelijk
7. Verbeteren relatie Koekamp;
ruimte. Langs de Haagse Loper zorgen we voor een goede
oversteekbare straat. En aan de Schedeldoekshaven komen
8. Versterken bestaande grachtenstructuur;
plinteninvulling met horeca, winkels en maatschappelijke
drie kortere gebouwen waar je tussendoor kunt lopen
9. Vergroening Utrechtsebaan.
voorzieningen. Met ruimte voor terrassen, mooie pleinen
richting de Turfmarkt. Goede trappen en hellingbanen zijn
1. Doortrekken Haagse Loper met Haagse Loperplein;
route langs KB);
en openbare zitplekken bevorderen we ontmoeting tussen
1. Doortrekken Haagse Loper met Haagse Loperplein
gebruikers en bewoners.
nodig om dit dek onlosmakelijk met de stad te verbinden. • De hellingbanen worden zo gemaakt dat fietsers en voetgan-
De Haagse Loper is de belangrijkste voetgangersverbinding
gers geleidelijk omhoog kunnen gaan, zodat toegankelijk-
in het gebied. Op een paar plekken vinden ingrepen plaats
heid gewaarborgd is. Aanvullend op de hellingbanen zullen
om de route te verbeteren. Richting de Theresiastraat wordt
trappen toegevoegd worden. Het is de ambitie om een extra Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 83
Impressie omgeving Den Haag Centraal
84 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
looproute met goede opgangen te maken ten zuiden van de
van de Ammunitiehaven gelegd. Door het toevoegen van
Ammunitiehaven en Schedeldoekshaven nu niet zichtbaar.
Groene Kamer, het nieuwe dek boven de sporen. Deze plek
groen krijgt dit gebied extra kwaliteit.
Door deze lange overkluizing te veranderen in twee losse
ligt prachtig op de zon en uit de wind; de perfecte plek om
bruggen wordt de gracht weer zichtbaar. Daarmee herstellen
6. We leggen de Groene Kamer aan op het huidige busplatform
we deze historische verbinding. Dit biedt mogelijkheden
van het dek de verbinding tussen de wijk BezuidenhoutWest en de Rivierenbuurt.
De Groene Kamer is primair bedoeld voor reizigers, maar het
recreatieve verbinding in de stad met verblijfsplekken langs
wordt ook een prettige, groene verblijfsplek voor de stad.
het water en een groene uitstraling.
spelen of urban sports te toe voegen. Tegelijk vormt dit deel
• Vanaf de wijk Bezuidenhout-West willen we een goede
aan het versterken van de grachtenstructuur als belangrijke
verbinding naar het Haagse Loperplein en verder naar de
Door het busstation anders in te richten en streekbussen
Koekamp en het Haagse Bos. Er komt een openbare door-
aan het Prins Bernhardviaduct te laten halteren ontstaat
9. We vergroenen de Utrechtsebaan
steek door de Koninklijke Bibliotheek met een hellingbaan/
ruimte voor vergroening. Het busdek boven de sporen heeft
Met de overkapping bij het Maria Stuartplein wordt het
trap richting het Prins Bernhardviaduct. Op deze plek willen
een beperkte draagkracht. Het groen zal daarom bestaan uit
eerste deel van het vergroende dek realiteit. De ambitie is
we een veilige oversteek naar Bezuidenhout-West maken.
struiken en vaste planten. De grootte van de groene inrichting
om het park door te trekken, zodat een betere aansluiting
• Door de Bellevue komt een publiekstoegankelijke passage
moet nader onderzocht worden. Het nieuwe dek ten zuiden
tussen Den Haag Centraal en de wijk Bezuidenhout gemaakt
en een extra brug die de Muzenstraat verbindt met het
van het Prins Bernhardviaduct wordt zo geconstrueerd dat er
kan worden. Ook neemt de geluidsoverlast af en ontstaat
Koningin Julianaplein.
bomen op kunnen komen. Met (groene) toegangspaden wordt
er ruimte voor wandelen, sport en spel. Daarnaast is de
het gebied beter bereikbaar voor fietsers en voetgangers.
overkluizing een belangrijke ecologische verbinding richting
Daarnaast is er plek voor een spel- of urban sports functie,
het Haagse Bos. De Prins Clauslaan is in de huidige situatie
zoals een skatepark of trapveldje. Het dek bevat ook openingen
twee keer twee banen breed. Om voor een betere aansluiting
voor de lichttoetreding naar de onderliggende perrons.
op het park te zorgen, bekijken we of dit compacter kan.
• Langs de nieuwbouw van Bezuidenhoutseweg 50 wordt een extra doorsteek naar het Haagse Bos gemaakt. • Eventueel zou bij transformatie van Bezuidenhoutseweg 67 een extra doorsteek van het Haagse Loperplein naar de vergroende Utrechtsebaan gemaakt kunnen worden.
Beide randen langs het park over de Utrechtsebaan liggen
7. We verbeteren de relatie met de Koekamp
in de invloedssfeer van het stadspark en doen mee in de
Door die voetgangersverbindingen krijgt het gebied
Door de herinrichting van het Koningin Julianaplein wordt
vergroening.
zijn fijnmazige structuur weer terug, ondanks de soms
de verbinding met de Koekamp versterkt. Het plein wordt
grootschalige bestaande bebouwing.
vergroend. Er is volop ruimte voor de mensen die van en
Of het lukt om al deze ingrepen uit te voeren, hangt mede
naar het station lopen. Om de oversteekbaarheid beter te
af van de financiële mogelijkheden van de gemeente. In de
5. We maken een voorkant aan de Ammunitiehaven
maken wordt het kruispunt in het verlengde van de Rijnstraat
Ontwikkelstrategie Omgeving Den Haag Centraal komt dit aan
De huidige bebouwing aan de Schedeldoekshaven is
aangepast. Het is tevens de ambitie om in het verlengde van
de orde. Deze wordt in 2024 opgesteld.
georiënteerd op de Turfmarkt. De Schedeldoekshaven
de route langs het station vanaf het Anna van Buerenplein een
is een “achterkant”-situatie met ruimte voor expeditie
aansluiting op het plein te maken, dit is alleen mogelijk als de
De uitwerking van de (her)inrichting van de openbare
en parkeren. Daarmee is het gebied afgewend van de
inrit van de Koningstunnel in de Bezuidenhoutseweg vervalt
ruimte gebeurt in het Buitenruimteplan. Met behulp van
Rivierenbuurt. We willen die twee gebieden weer met elkaar
of wordt verlegd.
de Gereedschapskist Openbare Ruimte CID (RIS 307135), het
verbinden. Dat doen we door de bebouwing nadrukkelijk
Kwaliteitsplan CID en het Handboek Openbare Ruimte vormt
met de voorzijde aan de Ammunitiehaven te projecteren.
8. We versterken de bestaande grachtenstructuur
dit plan een meer concrete uitwerking van de inrichting van
De Schedeldoekshaven wordt dan een sociaal veilige
De gracht langs de Oranjebuitensingel en de
de openbare ruimte.
functionele straat. De aantrekkelijke routes zijn aan de kant
Boomsluiterkade/Zwarteweg in de Rivierenbuurt is tussen de Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 85
Noordzijde Bezuidenhoutseweg 44
185 185 40
Rondom het station CS-Oost en Utrechtsebaan 50
60
70
130
145
150
Prins Bernhardviaduct
135
70
86 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
70
7. Deelgebieden
Bestaande situatie
Impressie "Groene kamer" op het vergroende busplatform 88 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
7. Deelgebieden
Ambitie
In het komende hoofdstuk worden de deelgebieden
2. Vergroenen rondom de lange lijnen. Bijvoorbeeld de
besproken en de complexiteit van de bouwplannen
Rijnstraat, de Haagse Loper (onder Rijnstraat 8);
en buitenruimteplannen verder toegelicht. In de
1. Lange lijnen: met de Haagse Loper meer ruimte geven aan
3. Vergroenen op grotere plekken rondom het station voor
Ontwikkelstrategie zal de haalbaarheid en de fasering van de
een comfortabel wachtklimaat voor reizigers: het Koningin
plannen nader uitgewerkt worden. Bij elk deelplan is een lijst
Julianaplein en de Groene Kamer;
met specifieke ambities voor het deelgebied benoemd met een bijbehorende tekening. Ook is een globale bouwenvelop gegeven waarbinnen de ontwikkeling moet passen.