RIS318431 Bijlage 2 Ontwikkelvisie CID DH Centraal
Tekst van het document
maatschappelijke voorzieningen
Utrechtsebaan, wordt met inbegrip van de toevoeging van Rondom het station Den Haag Centraal zijn veel voorzieningen
het geplande aantal woningen binnen deze ontwikkelvisie
beschikbaar voor reizigers, bezoekers en werknemers. Het is
Den Haag Centraal ruim voldaan aan de norm.
een plek waar veel mensen kort verblijven en waar veel interactie is. Door het toevoegen van woningen verandert de
3.4 Overig beleid
vraag naar andere voorzieningen. Bewoners hebben behoefte aan passende stedelijke voorzieningen, zowel commerciële
Naast de hiervoor genoemde beleidsdocumenten zijn er
als maatschappelijke. De vraag naar onderwijs, sport, cultuur,
nog vele andere documenten die kaders geven voor de
groen, zorg en andere soorten voorzieningen neemt toe als er
Ontwikkelvisie. Deze beleidskaders zijn vaak stadsbreed
inwoners in het CID bijkomen.
en vaak sectoraal. Denk aan de hoogbouwnota EyelineSkyline, de Woonagenda, het Urgentieprogramma kantoren,
Voor een groot deel kunnen de bewoners in het gebied rond
de Plintenstrategie, de Strategie Mobiliteitstransitie
Den Haag Centraal een beroep doen op de voorzieningen
Den Haag 2040, de Nota parkeernormen CID en Binckhorst
die er al zijn. Daarnaast is in het voorzieningenonderzoek
Den Haag 2020, Schaalsprong OV en de Wegwijzer Den Haag
CID bekeken welke voorzieningen er nog meer nodig zijn.
Klimaatbestendig. Alle relevante gemeentelijke beleidskaders
In het ruimtelijk raamwerk van de Ontwikkelvisie worden
zijn meegenomen in deze Ontwikkelvisie.
totaalkaart groen
Legenda primair onderwijs
bestaand groen
de kansrijke locaties in het stationsgebied verkend en verder
voorgezet onderwijs
nieuw groen in straten
uitgewerkt in de Plintenvisie en qua groen en spelen in het
Daar waar we samenwerken met anderen kunnen ook deze
eerstelijns zorg
nieuw groen in projecten
Ruimtelijk Raamwerk.
partijen hun eigen wettelijke (beleids) kader inbrengen en zal
tandartscluster
nieuw groen in grote ingrepen
dit bij de planvorming bepalend zijn.
fysiocluster
1. Stadspark Utrechtsebaan 2. De groene kamer 3. Prins Bernhardviaduct 4. Juliana van Stolberglaan
Het voorzieningenonderzoek CID is een bouwsteen voor de nota Haagse Referentienormen die begin 2024 in de gemeenteraad wordt besproken. Deze nota doet
buurthuis cultuuranker debatcentrum
Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 31
Foto gemaakt door Martijn Beekman, Valerie Kuypers en Frank Jansen
32 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
4. Verleden, heden en kansen
Vooroorlogs station Den Haag Centraal
Bestaande situatie; Rijnstraat
Aanleg Prins Bernhardviaduct
Verdwenen bebouwing: villa Boschlust 34 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
Bestaande situatie; Prins Bernhardviaduct
Bestaande situatie; Boven de sporen
Verdwenen bebouwing: Zes pandjes Wijd en Zijd aan de Nieuwe Haven met links de Ammunitiehaven
Bestaande situatie; Schedeldoekshaven
4. Verleden, heden en kansen
en fietsers. Daarmee wordt het station zowel verbonden met
Het is een gebied waar al sinds de wederopbouw aan wordt
laten zijn. Deze aanbevelingen zijn meegenomen in de uitwer-
gesleuteld. Het gebied wordt door een wirwar aan wegen en
king van deze Ontwikkelvisie. Het station en de vele tram-,
spoorlijnen gedomineerd en is door de vele barrières ruimte-
bus- en taxivoorzieningen vragen ruimte; ook om de toekom-
lijk geïsoleerd. Het vraagt om verbetering van de leefbaarheid
stige groei van reizigers op te vangen. Met de komst van de
en de buitenruimte. De aanwezige historische structuren
Koningscorridor, de HOV-lijn van Delft via de Binckhorst naar
bieden ook kansen. Daar bouwen we op voort in een Haagse
de kust, wordt het station nog belangrijker als overstapstation
traditie.
naar de eindbestemming. Dat betekent dat de routes van het
4.1 We versterken het station als OV-knooppunt
het oude centrum als Bezuidenhout en het Beatrixkwartier. De spoorse partijen (NS, ProRail en Spoorbouwmeester) hebben een aantal aanbevelingen gedaan (zie blz. 36) om het station een onlosmakelijk deel van het stationskwartier te
stedelijk en regionaal OV van en naar het station erg belangrijk zijn voor het functioneren van de OV-knoop. Ze moeten ingepast worden met voldoende ruimtelijke kwaliteit, maar ook met voldoende doorstroming en betrouwbaarheid. Door
Den Haag Centraal is een belangrijk knooppunt van openbaar
het verbeteren van OV, voet- en fietspaden wordt dit een goed
vervoer. Je kunt op het station aankomen, vertrekken en over-
alternatief voor de auto, ook bij langere afstanden.
Den Haag Centraal vormt naast een treinstation met
stappen op trein, bus en tram, aanvullend hierop heeft het
verbindingen naar heel Nederland een belangrijk
station andere voorzieningen zoals taxi's, kiss&ride en de (ov)
knooppunt met nu al 25 metro-, tram en buslijnen. Deze
fiets. Het is een openbaar vervoersmachine die optimaal moet
vervoersstromen zijn op verschillende niveaus gesitueerd.
functioneren inclusief alle toeleidende straten. Het station
De metro en RandstadRail maken gebruik van viaducten.
richt zich op de vier zijden. Er zijn in- en uitgangen aan de
De overige Tram en buslijnen maken gebruik van de
Rijnstraat, de Koekamp, het Anna van Buerenplein en het
openbare wegen, al of niet met hun eigen vrije baan.
busplatform aan het Prins Bernhardviaduct. Die alzijdige
De treinsporen liggen op begane grondniveau. De tram-
oriëntatie is het vertrekpunt bij de planvorming. Ook de
lijnen liggen op maaiveldniveau maar ook op niveau +1.
OV-aansluitingen van het station meerzijdig georiënteerd.
Ook het busplatform ligt op dat niveau. De Erasmuslijn ligt daar weer boven, op het +2-niveau. De auto rijdt op,
Het is de ambitie om het ov-knooppunt op een vanzelf-
door en langs het gebied; op straat, maar ook op het
sprekende manier te verankeren in de stad. Een plek waar
viaduct en door tunnels.
looproutes dwars doorheen gaan, als een onlosmakelijk onderdeel van het geheel van de stad. De stationsomgeving wordt meer alzijdig vormgegeven door de nieuwe entree aan het Prins Bernhardviaduct en betere looproutes naar het station toe. Hierdoor is het station goed te vinden voor voetgangers Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 35
De voetganger staat op één in de stations
2 Kwaliteit toekomstvaste bereikbaarheid
3 Kwaliteit openbare ruimte en duurzaamheid
4 Kwaliteit overstapgemak voor voetganger (en fietser)
omgeving. De belangrijkste lange looplijnen
Rondom het station wordt verdicht, maar
Het is de ambitie de openbare ruimte
De voetganger staat op nummer één en
lopen dwars door het station en langs het
tegelijkertijd meer openbare ruimte gemaakt.
aantrekkelijker te maken met de vergroening
de fietser op nummer twee. Dit moet tot
Prins Bernhardviaduct. Aan het viaduct
Ook wordt een extra spooroverbouwing
van het busplatform aan het Prins
in detail uitgewerkt worden als het gaat
ontstaat de mogelijkheid de tweede
toegevoegd, waardoor meer ruimte ontstaat
Bernhardviaduct en de nieuwe inrichting
om de materialisering en inrichting van de
stationsentree te realiseren. Het is de ambitie
voor stationsfuncties.
1 Kwaliteit als stedelijk centrumgebied
van het Koningin Julianaplein. De inrichting
buitenruimte. De voetganger heeft altijd
deze lijnen verderop beter met de binnenstad
van de Rijnstraat moet hier ook in mee
voorrang, de auto is altijd te gast. Dit wordt
en Bezuidenhout te verbinden. Daarmee is
doen. Zo worden de entrees van het station
verder uitgewerkt in het Buitenruimteplan.
het station niet alleen een bestemming, maar
aantrekkelijk en klimaat adaptief ingericht.
ook een plek waar je langs komt. Hiermee wordt het station op een vanzelfsprekende manier verankerd in de stad.
5 Kwaliteit ruimtelijke beleving en oriëntatie
6 Kwaliteit lokale identiteit en programma
Het station kent in de huidige situatie al
De stationsterminal van Den Haag Centraal
drie niveaus die via de stationsterminal
is een integraal onderdeel van de stad
met elkaar verbonden zijn. Het niveau van
en daardoor minder herkenbaar dan een
het busplatform wordt door een nieuwe
‘klassiek’ stationsgebouw. Het is moeilijk
inrichting van het Prins Bernhardviaduct
te zeggen waar het station ophoudt en de
beter verbonden met de stad. Hier worden
stad begint. Dit is dé kwaliteit van Den Haag
goede loop- en fietsroutes toegevoegd. Het is
Centraal en het bepaalt de identiteit van
de ambitie om verblijfsruimtes te vergroenen
het gebied. Met het structureren van de
en de oriëntatie te verbeteren.
looplijnen en het toevoegen van herkenbare groene pleinen wordt deze identiteit
Aanbevelingen spoorbouwmeester/ spoorse partijen met per thema omschreven hoe de Ontwikkelvisie hierop aansluit. Bron: https://www.spoorbeeld.nl/methodes/het-nieuwe-stationskwartier. 36 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
versterkt.
4.2 We benutten de aanwezige voorzieningen
4.3 We gebruiken de aanwezigheid van Rijk, onderwijs en bedrijven voor innovatie
De gemeente zet in op de verdere ontwikkeling van het gebied als innovatiemilieu dichtbij Den Haag Centraal (Economische Uitvoeringsagenda Den Haag 2023-2026, RIS315458). Om hieraan een duidelijk profiel te geven, gebruiken we voor
In het gebied is detailhandel, cultuur en horeca aanwezig. Dat maakt het gebied aantrekkelijk voor veel bewoners en
Het CID is een groeimotor van de Haagse economie in een
dit gebied de term 'Policy Campus'. Door nog meer deelnemers
bedrijven. Het gebied wordt overdag als aantrekkelijk en
internationaal economisch netwerk. Het gebied rond het
naar de locatie te halen, willen we het aanbod van onderwijs,
levendig gezien. In de avonduren en weekenden wordt het
station is uniek door de concentratie van beleidsmakers,
onderzoek en bedrijvigheid uitbreiden, waardoor er meer
gebied minder positief ervaren. De monofunctionaliteit met
meer dan 6.000 studenten in Governance & Global Affairs,
wisselwerking komt tussen overheid, cultuur, kennis en
veel kantoorgebouwen is daar debet aan.
onderzoeksinstituten zoals TNO en andere belanghebbenden,
bedrijf.
zoals bedrijven in The Humanity Hub en VNO-NCW. Door een mix van wonen en werken toe te voegen in
De omgeving rond Den Haag Centraal is nu al een topmilieu
combinatie met voldoende maatschappelijke en commerciële
voor innovatiebeleid en samenwerking op het vlak van
voorzieningen, willen we het gebied aantrekkelijker
maatschappelijke transities zoals klimaat en energie.
maken; zeker ook in de avonden. De begane grond van de gebouwen is zeer belangrijk voor de beleving en het gevoel van sociale veiligheid. Inzetten op een levendig programma en een uitnodigende uitstraling zijn noodzakelijk om een aantrekkelijke entree van de stad vorm te geven. Het vraagt ook om een aantal verbeteringen in de openbare ruimte op het Anna van Buerenplein richting Theresiastraat en rond het Prins Bernhardviaduct.
1 - 5 m i n l o o p a fs t a n d n a a r I C - s t a t i o n
///
30 min met trein/auto naar Schiphol
///
Door woningen en ruimte voor werken toe te voegen wordt de uitstekende bestaande infrastructuur op het gebied van mobiliteit en voorzieningen van het gebied optimaal benut. Het biedt ook kansen voor de binnenstad. Uit recente
1 - 5 m i n l o o p a fs t a n d n a a r I C - s t a t i o n
ontwikkelingen op het gebied van winkelaanbod blijkt dat
///
de vraag in bepaalde winkelsegmenten terugloopt. Door te intensiveren rond het station zorgen we ook voor meer vraag aan die kant.
1 - 5 m i n l o o p a fs t a n d n a a r I C - s t a t i o n
///
30 min met trein/auto naar Schiphol
///
5 min met auto naar A12
Gebied Policy Campus rond Den Haag Centraal Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 37
4.4 We gebruiken de (historische) lange lijnen voor een overzichtelijke structuur
NS
Haagse loper
Vertrekpunt voor elke ontwikkeling is het voortbouwen op historische structuren en aanwezige waarden - zodat er een
Utrechtsebaan
Rijnstraat
Oranjebuitensingel
Spui
Bezuidenhoutseweg
Koningin Julianaplein
stedenbouwkundig gelaagd stadsbeeld ontstaat met een duidelijk Haags karakter. Den Haag wordt gekenmerkt door lange lijnen. Of het nu om een historische lijn gaat zoals de
Haagse loper
Bezuidenhoutseweg, om de singelstructuur, of om nieuwe lijnen als het Prins Bernhardviaduct, Utrechtsebaan of de Haagse Loper. De lange lijnen worden in de huidige situatie vaak onderbroken door of zijn zelf infrastructurele barrières.
duct
Prins Bernhardvia
Het Prins Bernhardviaduct, de Utrechtsebaan en het spoor zijn grote barrières voor voetgangers en fietsers. Ook bijvoorbeeld de tunnelentree in de Bezuidenhoutseweg is een barrière voor toegang tot de Koekamp vanaf Babylon.
bestaande situatie: lange lijnen lopen niet overal door
Legenda Schedeldoekshaven met invloedzone Utrechtsebaan met invloedzone Bezuidenhoutseweg met invloedzone
De Bezuidenhoutseweg aan de noordzijde is een van de oudste landwegen in Den Haag. Hij lag op een hoger gelegen strandwal en vormde de verbinding tussen het grafelijke Binnenhof en het jachtgebied in het Haagse Bos. Er lag een
Rijnstraat met invloedzone
aantal prachtige buitenplaatsen langs de weg, waaronder
Haagse loper met invloedzone
Boschlust, waar nu het station en New Babylon zijn. In de
Oranjebuitensingel met invloedzone
directe nabijheid ligt het Haagse Bos. Dit is een door het
Schedeldoekshaven
Rijk beschermd stadsgezicht. Het is een eeuwenoude
fijnmazig netwerk
groenstructuur, die onverbrekelijk is verbonden met de geschiedenis van de stad. Het gebied is vanwege karakter, maatvoering en relaties met aangrenzende groengebieden een belangrijke schakel in zowel de stedelijke als de
Le ge n
ecologische hoofdstructuur.
da
Sc
he
Ut Rij
38 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
Be zu
de
rec
ide
ldo
ht se
nh
Een andere belangrijke structuur uit het verleden is
ek sh
ba
an
m
av en
m
et
ns inv et ou tra inv loe tse Ha at loe dz we ag m on dz gm et se on e Or i l n et op e vlo an i e n rm jeb ed vlo Sc z uit et ed on he i z e e nv on de ns loe ldo ing e fijn dz ek el m on sh m az e et av ig en inv ne tw loe erk dz on e
het netwerk van grachten. De belangrijkste gracht, de Oranjebuitensingel, vormde de grens van de binnenstad met het groene buitengebied.
In de Ontwikkelvisie hanteren we de lange lijnen als
Uitrit Koningstunnel vormt een barriere
structurerend element. We willen de lange lijnen versterken
Utrechtsebaan vormt een barriere
en barrières daarin opheffen. Zo worden heldere keuzes gemaakt bij de uitwerking van de buitenruimte, oriëntatie van gebouwen en de invulling van plinten. We herstellen daarmee de aanwezige structuren. De groene kwaliteit van de Bezuidenhoutseweg willen we weer terugbrengen
smalle doorgangen en onoverzichtelijke routes
in het stenige gebied van nu, door het groener te maken en de verbinding met de Koekamp en het Haagse Bos te versterken. Het doortrekken en beleefbaar maken van de Oranjebuitensingel onder het Prins Bernhardviaduct geeft
Prins Bernhardviaduct: looproute ontbreekt
Terminalgebouw van 250m barriere
t
de historische structuur meer continuïteit en kan daarmee versterkt worden als recreatieve verbinding in de stad als vaaren wandelroute.
sporenbundel weinig verbindingen met Bezuidenhout-West
4.5 We maken een fijnmazig gebied om het gebied te verbinden Het gebied is een staalkaart van naoorlogse architectuur. Dat maakt duidelijk dat al lange tijd aan het stationsgebied
bestaande situatie: fijnmazig netwerk ontbreekt op sommige plekken door grote gebouwmaten of te smalle doorgangen
wordt gesleuteld. Maar met wisselend succes. In de wederopbouw en jaren 60 en 70 is er verder ontwikkeld,
ruimte. Er zijn veel grote bouwblokken; Bezuidenhoutseweg
verkeer en grote gebouwen. Hierdoor zijn barrières ontstaan
zonder dat er rekening gehouden werd met oude structuren.
67 is ruim 150 meter lang en het Terminalgebouw aan de
voor voetgangers en fietsers.
Grootschalige infrastructuur (Utrechtsebaan) en nieuwe
Schedeldoekshaven maar liefst 250 meter. Hierdoor is het
bebouwing van de ministeries bepaalden het beeld. Deze
netwerk van straten en paden grofmazig. Bewoners uit de
We zien kansen om de inrichting van de openbare ruimte
ingrepen zijn bepalend geweest voor de structuur en
Rivierenbuurt en Bezuidenhout-West zien veel obstakels op
te verbeteren en we kunnen de fijnmazigheid weer
inrichting van het gebied, maar door aanpassingen in het
hun route naar het station en de binnenstad. Ten oosten
terugbrengen in het gebied. Dat werkt door naar de maat
beleid niet volledig uitgewerkt of afgemaakt. Zo werd het
van het station zijn er meerdere looproutes in de vorm van
en uitstraling van de bebouwing, waarbij met name een
Prins Bernhardviaduct aangelegd met het idee om het
smalle stegen met weinig toezicht. Dit gebied wordt door de
goede begane grond belangrijk is. Van de Koekamp naar
door te trekken als hoofdautostructuur tot de Prinsegracht,
sluip-door-kruip-door opzet als een sociaal onveilig openbaar
Bezuidenhout-West; van Uilebomen naar de Rivierenbuurt;
via de nooit aangelegde Dwarsweg. Het viaduct is voor de
gebied beschouwd. En vormt zo ook een barrière voor gebruik
van de oostkant van het station naar de westzijde.
auto daarom overgedimensioneerd. Voor fietsers is het een
in de avonden. Al met al is het gebied in de loop van de
overbrugging van de sporenbundel en daardoor waardevol in
eeuwen uitgegroeid van fijnmazig stedelijk netwerk tot een
het fietsnetwerk. De grote bouwblokken vormen barrières en
gebied waar de uitstraling bepaald wordt door veel wegen,
een heldere en fijnmazige structuur ontbreekt in de openbare Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 39
Rijksmonumenten
Post 65-bebouwing
• Bezuidenhoutseweg 73-79, Friedhoff in 1957-1962,
Hoge cultuurhistorische waarde
traditionalistische architectuur; • Bezuidenhoutseweg 30, Knuttel in 1917 en geïnspireerd op het Hollands Classicisme uit de 17e eeuw..
Gemeentelijke monumenten • De monumentale gevel van Bezuidenhoutseweg 3 wordt geïntegreerd in het bouwplan voor Bellevue. Voor de
• Het Nationaal archief: ondanks zijn grote volume past dit gebouw perfect in de kleinschaligheidsgedachte van de jaren 70. Dit komt door de opbouw in verschillende volumes en het spelen met afwisselende vormen. • Bezuidenhoutseweg 67 is ontworpen in structuralistische stijl • De Koninklijke Bibliotheek is een markant gebouw met
• Stichthage is een toonbeeld van brutalistische architectuur uit deze periode. • Het Bohemenhuis aan de Bezuidenhoutseweg 50 is een kenmerkend gebouw.. • Het SER-gebouw aan de Bezuidenhoutseweg 60, Groot kantoorgebouw met horizontale geleding die nog helemaal past bij het eind van de jaren 60. In plaats van beton is de gevel bekleed met lichte natuursteen. • Het Paleis van Justitie: Het laagste gebouw is het oude paleis
andere historische panden (zonder monumentale status),
witte aluminium panelen op de gevels en is zeer ingenieus
van justitie dat gebouwd is tussen 1969 en 1973 naar een
het pand op de hoek van de Bezuidenhoutseweg 1 en
ontworpen. Het complex bestaat uit meerdere gebouwdelen.
ontwerp van architect ir. F. Sevenhuysen.
Oranjebuitensingel wordt dit aangeraden.
De boekentoren behoort niet tot de waardevolle Post 65 gebouwdelen
Cultuurhistorische waarde • Het kantoorgebouw Bellevue en de Rabobank, een contrasterend duo; het een uit de jaren zeventig, streng en sober, nog in brutalistische sfeer, het ander luchtig, wit met veel glas uit de jaren tachtig. • Rijnstraat 8 is al een keer ingrijpend getransformeerd. .
bestaande situatie: waardevolle bebouwing 40 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
4.6 We bouwen voort op het verleden Het gebied kent een bijzonder rijke variatie aan architectuur. De kaart laat zien welke gebouwen en gebieden bijzonder zijn voor de stad. Op de kaart zijn beschermde stadsgezichten, rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten aangegeven. Verder zijn er gebouwen benoemd die in de lijst van Post 65-bebouwing als beeldbepalend worden gezien. Post 65-bebouwing zijn bijzondere gebouwen uit de periode van 1965-1995, aangewezen door de afdeling monumenten van de gemeente Den Haag.
Bezuidenhoutseweg 3 Het voortbouwen op historisch aanwezige waarden is essentieel voor het ontstaan van een stedenbouwkundig gelaagd stadsbeeld met een duidelijk Haags karakter. Het opnemen van het bestaande wordt hiermee een onderlegger voor elk nieuwbouwplan en voor elke transformatie. Vanuit cultuurhistorisch perspectief en met het oog op hergebruik van materialen moet er gekeken worden of de verdichtingsopgave gecombineerd kan worden met de bestaande gebouwen. Het uitgangspunt is dat pas wanneer het bestaande gebouw níet kan voldoen aan de kwalitatieve ambities, sloop de uitkomst kan zijn. Wel moeten binnen het concept van het betreffende gebouw gekeken worden
Bezuidenhoutseweg 67
naar verbetering van de uitstraling van de plint en is de verduurzaming van het bebouw belangrijk.
Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 41
Haagse Hoogbouw in de omgeving van Den Haag Centraal met een klassieke opbouw van plint, stedelijke laag, toren en kenmerkende kronen 42 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
4.7 We maken Haagse hoogbouw
de uitnodigende, gastvrije uitstraling. De torens worden
bijvoorbeeld de Schedeldoekshaven zijn in de plintuitstraling
gepositioneerd met het oog op oriëntatie, rekening houdend
de ‘achterkanten’ van de Turfmarkt.
Moderniteit en innovatie horen bij het DNA van Den Haag,
met zon- en windklimaat. In de beschrijving van de gebouwen
zeker in dit gebied, dat na de Tweede Wereldoorlog is
in de Ontwikkelvisie wordt de indeling uit de visie 'Haagse
Het gebied kent veel rijkskantoren. Bij dit soort gebouwen zijn
opgebouwd. Hierbij horen markante gebouwen waar de
hoogbouw: Eyeline Skyline' (RIS898448) aangehouden:
veel veiligheidsmaatregelen noodzakelijk en is van oudsher
infrastructuur zich op een bijzondere manier doorheen
plint, stedelijke laag, bovenbouw en de kroon. Daarnaast is
weinig interactie met de openbare ruimte. De ambitie
slingert. Daardoor is een hoogstedelijk stuk stad ontstaan
er op enkele plekken een middenhoogbouwlaag aanwezig.
is om ook de (rijks)gebouwen op plintniveau een betere
waarvan enkele geïnterviewden in het kader van de
In het Beeldkwaliteitsplan Omgeving Den Haag Centraal
relatie met de stad te geven. De aantrekkelijke functies die
participatie vonden dat het niet zou misstaan in een
wordt uitgebreider stilgestaan bij deze punten en zijn de
er al zitten, moeten we koesteren en verder uitbouwen.
futuristische film. Vanaf de Oranjebuitensingel naar de
randvoorwaarden geformuleerd.
Zo ontstaat een gebalanceerd stedelijk gebied dat een warm
binnenstad sluit de architectuur meer aan bij klassieke vormgeving.
welkom vormt als entree van de (binnen)stad. Met deze Bij Haagse hoogbouw is er nadrukkelijk aandacht voor de plint
Ontwikkelvisie worden keuzes gemaakt, waardoor het voor
van het gebouw. Bewoners gaven tijdens de participatie aan
nieuwbouwontwikkelingen of transformaties van gebouwen
Dit deel van Den Haag heeft hoogbouw als sterk beeldmerk.
dat het gebied met name ’s avonds een verlaten indruk maakt.
duidelijk wordt wat de belangrijkste zijde van een gebouw is
Die hoogbouw bepaalt in grote mate het beeld van Den Haag;
Sommige gebouwen hebben een anonieme uitstraling door
en waar de functionele zijde mag komen. Duurzaamheid en
zeker in het gebied rond station Den Haag Centraal. Deze zijn
het ontbreken van contact met de straat. Ook is te zien dat veel
een klimaatadaptieve omgeving vragen om investeringen in
divers van aard. Of het nu gaat om de Muzentoren of de toren
gebouwen een zijde kennen waarin de minder aantrekkelijke
gebouwen en openbare ruimte. De nieuwe ontwikkelingen in
van New Babylon; alle kennen een duidelijke architectonische
functies zitten, zoals expeditie en parkeren. Hierdoor
het stationsgebied bieden kansen voor toekomstbestendige
verschijningsvorm. Maar samen vormen ze een krachtig
ontstaat een weinig interessante plint. De gebouwen aan
gebouwen en inrichting van de buitenruimte.
STADSBREED
en herkenbaar beeld van Den Haag. De nu al aanwezige
hoogbouw biedt stedenbouwkundig opzicht aanleidingen mogelijk tussen binnen en in buiten. De vormgeving van de om daarmee met de nieuwbouw aan te stedelijke laag is cruciaal voor de belevingbijvanaf desluiten. straat en ondersteunt een prettig en veilig gevoel. Hoe meer interactie Hoogbouw is geen op zich. tussen de gebruikers van hetdoel gebouw enDe denoodzaak passantom hoewoningen beter. te bouwen vanwege de woningbehoefte en de Het ontwerp van de gevel en de functie kunnen hier innoodzaak hoge om kantoren toegevel te voegen vanwege de versterking van de mate aan bijdragen. Een die de bewoner de mogelijkheid economie maken dat het gebied een flinke bouwopgave biedt om door middel van (Franse) balkons of loggia’s naar kent. Als de ruimte en we niet omliggende buiten te komen, werkt goed ontbreekt om het contact metindedestraat woonwijken willen ingrijpen, wordt hoogbouw aan te gaan. Woningen en andere functies zijn daaromnoodzakelijk. zoveel mogelijk op de straat georiënteerd. Het gevoel van de De zorgvuldigheid voor de binnenin inpassinghet vangebouw hoogbouw aanwezigheid van andere mensen enwillen het we continueren. Nieuwe torens voegen zich in de Haagse licht dat door de ramen naar buiten schijnt, dragen bij aan een hoogbouwtraditie en dragen bij aan de skyline van de stad. prettige, geborgen sfeer op straat. De torens zijn slank en staan op een onderbouw die aansluit
bij delaag hoogte vankameleon de bestaande Ze dragen bij Deze stedelijke is de vanstad. het bouwblok; hijaan verkleurt naar zijn omgeving. Een gemengd programma van publieke functies in de plint met daarboven 2 tot 6 lagen
kroon
toren
middelhoogbouw
plint
stedelijke laag
Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 43
44 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
5. Visie
referentiebeelden levendigheid 46 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
5. Visie
van woningen en kantoren komen er nog meer gebruikers.
obstakels in deze route wegnemen. Het kruispunt bij de Prins
Daarom moeten er ook rustpunten zijn, waar mensen zich
Clauslaan wordt versimpeld, zodat voetgangers hier makkelijk
even kunnen ontspannen.
en royaal kunnen oversteken. In het Buitenruimteplan kijken we naar manieren om de oversteekbaarheid van de
De omgeving Den Haag Centraal wordt verder ontwikkeld. Een aantrekkelijke leefomgeving staat voorop. De openbare
Haagse Loper en Haagse Loperplein
Rijnstraat te vergroten. Het toevoegen van groen en grote
ruimte, de gebouwen en voorzieningen versterken elkaar en
De “Haagse Loper” is een aantrekkelijke, autovrije wandelroute
bomen zal de verblijfskwaliteit verhogen. Bij de kruising met
geven, samen met de aanwezigheid van bewoners, gebruikers,
door de stad. We zetten in op het doortrekken van de Haagse
de Oranjebuitensingel zal geen kruisend autoverkeer meer
en ondernemers, vorm aan het karakter van het gebied.
Loper van het Spui naar de Theresiastraat: een duidelijke route
zijn. We onderzoeken of de onderbreking door de tram in de
met voorzieningen op de begane grond van de aanliggende
Turfmarkt kan verdwijnen als het tramroute wordt verlegd
In de Structuurvisie CID staan drie ambities: verdichten en
bebouwing. Daarom worden hier bepaalde delen van de
naar de Ammunitiehaven.
versterken door het toevoegen van functies, verbinden van
kantoorpanden van de Koninklijke Bibliotheek gesloopt die
mensen en gebieden en vergroenen en verduurzamen. In de
nu deze route belemmeren. Daarmee ontstaat er ruimte
Prins Bernhardviaduct en Groene Kamer
Structuurvisie wordt het hoogstedelijke en centrumkarakter
voor een nieuw plein, het Haagse Loperplein, ten oosten
Het is de ambitie om het Prins Bernhardviaduct en de
van het CID uitgewerkt onder verdichten. Daar is er aandacht
van Den Haag Centraal. Het verbeteren van deze belangrijke
Ammunitiehaven te veranderen in een levendige, stedelijke
voor het ontmoeten, plinten en verbinden. Dit aspect willen
looproute heeft prioriteit gekregen boven het behoud van de
boulevard en kennis-as. Er komt meer ruimte voor voetgangers
we meer benadrukken. Daarom hebben we dit als een ambitie
gebouwdelen op deze plek; mede omdat het belangrijkste
en oversteken van de Rivierenbuurt richting de Turfmarkt
Verlevendigen toegevoegd. En met dit thema willen we
ensemble van de Koninklijke Bibliotheek wel behouden kan
wordt makkelijker. Een betere combinatie van functies zal
beginnen.
blijven. Het Haagse Loperplein vormt een rustpunt op deze
de straat aantrekkelijk maken. We voegen gebouwen toe in
route en wordt de evenknie van het Spuiplein. Ook willen we
de Schedeldoekshaven, maar zetten de 'achterkanten' van de
Bij elk thema beschrijven we de ambities en hoe dit wordt uitgewerkt in de verschillende maatregelen. We sluiten het thema af met een blok wat de participatie op dit thema heeft
Ambitie verlevendigen
opgeleverd.
1. We verbeteren de verblijfskwaliteit. Door verblijfsgebieden te maken met logische verbindingen en gastvrije
5.1
Verlevendigen
plinten. Verder ‘zachte’ elementen, zoals plantvakken met zitranden, bomen en kunst. We maken pleinen met ontmoetingsplekken. Ook in gebouwen zorgen we op de begane grond voor ruimte voor uitwisseling. 2. We maken goede plinten. Een plint, de begane grond, is het visitekaartje van het gebouw. We willen plinten met
5.1.1 We verbeteren de verblijfskwaliteit
voorzieningen die overdag en ’s avonds levendigheid uitstralen, met name op hoeken van gebouwen. Ook zijn ‘ogen op straat’ belangrijk; ramen die uitkijken op het openbaar gebied, goede verlichting en woningbouw op strategische
De openbare ruimte is een plek van ontmoeting. We zorgen voor een goede bezonning en windklimaat op de verblijfsplekken. Met een aantrekkelijke inrichting willen we de gebruikers hier langer laten verblijven. We maken
plekken. 3. We maken het comfortabel voor iedereen. Op een aantal plekken kunnen er meer woningen en kantoren komen door hoge gebouwen. Hierbij letten we op zon en schaduw en op een prettig windklimaat op plekken om te verblijven. 4. We treffen tijdelijke maatregelen tijdens de uitvoering. We gaan de komende jaren in dit gebied aan de slag. Maar
een aantal nieuwe verblijfsplekken, gekoppeld aan de lange
het moet ook tijdens de uitvoering van de werkzaamheden aantrekkelijk blijven. We zorgen voor een goede tijdelijke
lijnen, de belangrijkste voetgangersverbindingen in het
inrichting waarbij de voetganger voorop staat en zorgen voor tijdelijke activiteiten om de omgeving leefbaar te houden.
gebied. Het stationsgebied is altijd druk. Door het toevoegen Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 47
gebouwen tegen elkaar, en maken een aantrekkelijke voorkant aan het Prins Bernhardviaduct. Hier is ruimte voor groen. Dat groen breidt zich uit boven het spooremplacement door
de halte- en bufferruimte te optimaliseren ontstaat er ruimte voor groen met bloemen, struiken en heesters. Meer aan de
Spui
Bezuidenhoutseweg
Koningin Julianaplein
Utrechtsebaan
bestaande busplatform noemen we De Groene Kamer. Door
Rijnstraat
Oranjebuitensingel
een parkdeel en een groen/sportdeel. Het parkdeel op het
NS
Haagse loper
Haagse loper
Legenda
zuidkant komt boven de sporen een nieuw dek met ruimte
Schedeldoekshaven met invloedzone
aduct
Prins Bernhardvi
voor groen met bomen en spelen. Er dient hier ook ruimte te
Utrechtsebaan met invloedzone
zijn voor de stationsfuncties bij deze stationsentree. Er kunnen
Bezuidenhoutseweg met invloedzone
dan een tramlijn en een of meer van de HTM-buslijnen op het
Rijnstraat met invloedzone
Prins Bernhardviaduct gaan halteren, waarmee ook ruimte
Haagse loper met invloedzone
op het busplatform vrijgespeeld kan worden. Daarnaast
Oranjebuitensingel met invloedzone
zorgen we voor betere verbindingen tussen de Rivierenbuurt
Schedeldoekshaven
en Uilebomen en tussen Bezuidenhout-West en het Haagse
fijnmazig netwerk
bestaande situatie: lange lijnen lopen niet overal door
Loperplein en Anna van Buerenplein. In het opnieuw inrichten van het Prins Bernhardviaduct en maaiveldniveau is er nadrukkelijk aandacht voor deze dwarsverbindingen. En zorgen we dat het oversteken van de kruisingen
Le ge n
Sc
Koningin Julianaplein
he
de
Rijnstraat Spui
Utrechtsebaan
looproute.
ns
Rijnstraat
Rij
Ha
Oranjebuitensingel
ldo Ut rec ek sh ht Be av se ba en zu ide an m et nh m inv et ou tra inv loe tse at loe dz we ag m on dz gm et s on e e Or inv lop et e an lo in e rm jeb ed vlo Sc zo uit et ed he n inv zo en e de ne sin loe ldo fijn ge dz ek m lm on sh az e et av ig en inv ne tw loe erk dz on e
meter brede fietsverbinding, samen met een aantrekkelijke
De Rijnstraat is een straat met veel kruisingen en verkeer
Bezuidenhoutseweg
da
makkelijker wordt. Op het viaduct komt een nieuwe, vijf
NS
Haagse loper
Haagse loper
die belangrijk is voor het functioneren van het openbaar vervoer in de hele stad. Hier is het de ambitie om de kruising met de Turfmarkt te ontvlechten en zo ruimte te
groene kamer
uct Prins Bernhardviad
maken voor voetgangers en fietsers om de verbinding naar Den Haag Centraal te verbeteren. Bij de kruising met de Bezuidenhoutseweg wordt dit al opgepakt en wordt een nieuw ontwerp gemaakt. De toekomstige HOV-lijn uit de Binckhorst (Koningscorridor) zal omstreeks 2030 een stop krijgen in de Rijnstraat. Met de verdere doorontwikkeling van de Koningscorridor moet worden onderzocht op welke 48 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
toekomstige situatie: lange looplijnen en een fijnmazig netwerk van voetgangersverbindingen In de invloedssfeer van de lange lijnen bevinden zich groene verblijfsplekken
wijze de passage in de Rijnstraat moet worden vormgegeven.
zo ontworpen zijn dat windgevaar op daktuinen niet kan
Plinten en hun omschrijving
Dit gaan we in een Preverkenning MIRT-traject onderzoeken.
optreden. Het is voor bewoners van hoogbouw van groot
We zorgen dat er langs looproutes aantrekkelijke winkels,
belang om ontmoetingsplekken te hebben binnen het gebouw
horeca en voorzieningen zijn. Dit is de plek waar bedrijvigheid,
Obstakels
om de sociale samenhang te stimuleren en eenzaamheid te
voorzieningen en woningen zich presenteren aan de
Verder liggen er veel obstakels in de buitenruimte, zoals
voorkomen.
stad en waar de dynamiek en levendigheid het meest tot
inritten voor parkeergarages. De hekjes bij de inritten zorgen voor barrières voor voetgangers. Ook beveiligingsmaatregelen
uiting komen. In deze ruimtes in de plint zijn vooral
5.1.2 We maken goede plinten
bij de ministeries, de tijdelijke Tweede Kamer en het station
publieke voorzieningen gevestigd, zoals dienstverlening en werkruimtes, met een duidelijke expressie van verschillende
zijn hindernissen. Samen met de gebouweigenaren wordt
Een goede invulling van de begane grond is bepalend
functies. De functies in de plint zijn openbaar toegankelijk
onderzocht hoe we de maatregelen zo kunnen integreren
voor de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van de stad.
en hebben een zorgvuldige invulling. De functies in de plint
in het gebouw of in de openbare ruimte, zodat het minder
Een plint is de begane grondverdieping (met een doorkijk
ondersteunen een prettige, geborgen sfeer op straat.
obstakels vormen.
naar de eerste verdieping) van een gebouw. Het maken van een aantrekkelijke plint is een samenspel tussen de
De invulling van de plint kan ook sterk bijdragen aan de
Gebouwen
functie (café, winkel etc.), de architectonische vormgeving
campusontwikkeling. Om de campusontwikkeling tot een
Ook in de gebouwen willen we ontmoeting stimuleren en
en de aansluiting op de openbare ruimte. Specifiek in de
succes te maken, zal de plint van het gebouw ook ruimte voor
anonimiteit voorkomen. Omdat er veel hoogbouw is, zijn er
gebieden waar meer gebouwen komen, is de druk op de plint
ontmoeting en kennisuitwisseling bieden.
voorzieningen nodig op verschillende woonniveaus. Er kan
enorm. Maatschappelijke en commerciële voorzieningen,
worden gedacht aan het delen van voorzieningen, zoals een
werkruimtes, entrees van woningen, fietsparkeren en
Er staan verschillende soorten plinten omschreven op de
gemeenschappelijke ruimte voor bijeenkomsten of werken,
parkeergarages, ruimte voor technische installaties, inpandige
plintenkaart. In de Structuurvisie CID is het gebied rondom
een fietsenstalling of daktuin. En ook aan slimme combinaties
afvalinzameling etc. moeten allemaal worden ingepast op de
Den Haag Centraal benoemd als ‘reuring’. Reuring is de
van functies op verschillende niveaus met ruimte voor
begane grond. Uit onderzoek is gebleken dat het 'levendige'
combinatie van plinten, functies, gebruik en de positie in de
ontmoeten voor de bewoners, zowel binnen als buiten.
programma voor de plint beperkt is. Dit programma zetten
openbare ruimte. In de Ontwikkelvisie is dit begrip verfijnd
we in op strategische plekken voor meer levendigheid (zie
naar drie soorten:
Aanvullend heeft het de voorkeur dat bewoners via de lobby
voorbeeld blz. 58). Op de kaart 'ambitie plinten' staat welke
hun appartement bereiken en niet rechtstreeks van de
plinten hiervoor het belangrijkst zijn.
parkeergarage naar de woning kunnen. Dit om ontmoeting te stimuleren en criminaliteit tegen te gaan.
1. publieke levendige plint (hoog dynamisch); 2. aantrekkelijke afwisselende plint (gemiddeld dynamisch);
Logistiek
3. sociaal veilige functionele plint (laag dynamisch).
Met goede plintfuncties versterken we de looproutes. Voor De verblijfskwaliteit kan ook toenemen door te zorgen
de logistiek worden aparte faciliteiten gemaakt die we zoveel
Langs de Haagse Loper zijn er met name publieke, levendige
dat private buitenruimte op maaiveldniveau en boven de
mogelijk ondergronds willen verbinden. We kijken daarnaast
plinten. Langs de overige straten ‘de aantrekkelijke
plint (+2-niveau) publiek toegankelijk wordt. Zo kunnen
naar de functie van de straat. In voorkomende situaties, zoals
afwisselende plinten’. Op enkele plekken zijn ‘functionele
meer mensen profiteren van de groene inrichting van
aan een deel van de Schedeldoekshaven, is sprake van een
plinten’ waar ruimte nodig is voor logistiek, met name in de
daktuinen. Op een hoger niveau (stedelijke laag) zal een
functionele inrichting van hoge kwaliteit, dit betekent dat het
Schedeldoekshaven. Ten oosten van Den Haag Centraal is het
gemeenschappelijke buitenruimte alleen voor de bewoners/
schoon en veilig moet zijn.
de ambitie om zoveel mogelijk (expeditie)verkeer ondergronds
gebruikers van het gebouw toegankelijk zijn. Deze moeten
mogelijk te maken. Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 49
1. Publieke levendige plint (plint met uitnodigende voorzieningen, hoog dynamisch) Het gebied op de lange lijn Turfmarkt-Theresiastraat, de Haagse Loper, valt in deze categorie: veel mensen op straat, een actieve plint en veel ruimte voor ontmoeting en voorzieningen. Plinten leveren hier een belangrijke bijdrage aan verblijfskwaliteit en sociale veiligheid. De combinatie met levendige plinten, hogere dichtheden en een grote functiemix zorgt ervoor dat de buitenruimte aantrekkelijk en veilig is voor ontmoeten, bewegen en verblijven. De mix aan functies en de ruimtelijke structuur ondersteunen op die manier elkaar. De plinten langs de belangrijkste routes worden gevuld met functies die interactie met de straat aan gaan, gedeeltelijk voor publiek toegankelijk zijn en ruimte bieden aan ontmoeting, zoals horeca en co-working spaces. Er is een diversiteit aan interactieve functies die ook in de avond Legenda Publieke levendige begane grond
ambitie plinten
en weekend open zijn, zoals galeries, tentoonstellingen en (muziek)optredens. Er moet hierbij voldoende ruimte zijn om
Publieke levendige begane grond NS
de overgang van binnen naar buiten goed en zorgvuldig vorm
Publieke levendige plint op +1
te geven.
Aantrekkelijke afwisselende begane grond Aantrekkelijke plint onder het viaduct Aantrekkelijke afwisselende plint op +1 Sociaal veilige functionele begane grond Ontwikkellocaties
2. Aantrekkelijke afwisselende plint (kantoor- en woonlobby’s van gebouwen, horeca, gemiddeld dynamisch) De grotere routes die het gebied begrenzen en waar relatief veel verkeer doorheen gaat, hebben het stempel ‘aantrekkelijke afwisselende plint’. Woon/werkstraten hebben naast woningen ook ruimte voor maatschappelijke voorzieningen en meer lokale horeca, met name op de hoeken van de plinten. Er is sprake van geleidelijke overgangen
Le ge n
Den Haag Centraal
van privaat naar publieke ruimtes en een aantrekkelijke
Pu
voorzieningenmix. Deze mix is gericht op bewoners en op een
bli ek el ev en ek el dig bli ev eb en ek eg Aa el dig an nt ev eb rek eg e n e Aa dig ro ga ke nt nd lijk ne ep rek e gr lin Aa a k o Pu
Pu
50 Ontwikkelvisie CID
da
bli
sociaal-veilige en levendige omgeving overdag, ‘s avonds en in
een optelsom aan veiligheidsmaatregelen bij rijksgebouwen
het weekend. Maar ook de zijkanten van het station horen hier
is het vaak moeilijker dan bij reguliere gebruikers om een
bij. Dit wordt een plint met een open en transparant karakter,
goede plint te maken. Door dit op tijd in het ontwerpproces
zorgvuldige materialisering en zicht op perrons.
mee te nemen, kunnen ook bij rijksgebouwen transparantie en toegankelijkheid in de plint ontstaan. Een strategie voor
3. Sociaal veilige functionele plint
transformatie van rijksgebouwen en een meer uitnodigende
(kantoor- en woonlobby’s, werkruimtes, logistiek, laag
uitstraling is een belangrijke opgave. De sturing op de
dynamisch)
invulling van de plinten moet verder worden uitgewerkt in de Ontwikkelstrategie (zie paragraaf 1.3).
De functionele plinten huisvesten logistieke functies, maar ook werkruimtes en entrees van woongebouwen, zodat een sociaal veilig gebied ontstaat. Woningen op lagere woonlagen met goed herkenbare lobby’s op maaiveldniveau zijn goed voor de levendigheid en leefbaarheid op straat. Plinten spelen ook een belangrijke rol in utilitaire-en logistieke functies, zoals het aanbieden van afval, logistieke entrees voor post, pakketjes en het stallen van fietsen. Voor de expeditie is een laad- en losplek in de openbare ruimte nodig, dicht bij het gebouw. In de uitwerking van bouwplannen moet, in afstemming met (net)beheerders, rekening worden gehouden met de toegankelijkheid van o.a. duurzaamheidsvoorzieningen van de gebouwen. De plaatsing van deze utilitaire functies in de plint moet in samenhang met de bereikbaarheid en de impact op de leefkwaliteit van openbare ruimte worden afgestemt. Een logistieke plint met meer ruis biedt ook kansen voor de aanwezigheid van meer bedrijven in de plint of een plek met een nachtcultuur.
Plintenstrategie Om voor een levendige plint te zorgen is concrete plintenstrategie belangrijk. Uiteenlopend van actieve sturing, waarbij de gemeente zelf het beheer organiseert, tot passieve sturing, waarbij richting wordt gegeven op basis van vastgesteld beleid. Omdat in het gebied zoveel rijksgebouwen zijn, is het Rijk een belangrijke speler in de transitie. Door Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 51
5.1.3 Comfortabele omgeving
Voor de Ontwikkelvisie is windonderzoek uitgevoerd (zie bijlage 2) en het blijkt dat de gestelde normen haalbaar
Een goede woonomgeving vraagt om een aantrekkelijke
zijn. De plek van de gebouwen langs de Schedeldoekshaven
openbare ruimte, voldoende voorzieningen en een gezonde
is niet precies vastgelegd in de Ontwikkelvisie. Uit het
leefomgeving. Voor de beleving van de openbare ruimte
windonderzoek blijkt dat hoe breder de Schedeldoekshaven
zijn een prettig windklimaat en voldoende zon en schaduw
wordt, hoe meer de kans toeneemt dat het windklimaat
van belang. Daarom zijn bezonningsonderzoeken en
in deze straat verminderd. Dus ook in de uitwerking moet
windonderzoeken uitgevoerd. Deze hebben invloed gehad
windonderzoek gedaan worden: in de fase van het voorlopig
op de volumeopbouw, zodat een prettig comfortabel gebied
ontwerp en in de fase van het definitief ontwerp moet
ontstaat.
aangetoond worden dat de gewenste windklasse wordt
windklimaat bestaande situatie
gehaald.
Wind Gebieden met veel hoge gebouwen kunnen last hebben van
Zon
wind. Het maken van groepen hoge gebouwen, oplopend
In de openbare ruimte zijn plekken vastgelegd waar binnen
in hoogte, werkt positief op het windklimaat. De wind
bepaalde tijden de schaduw niet mag toenemen. Dit zijn
wordt dan omhooggestuwd en er zijn minder valwinden.
de belangrijkste verblijfsplekken: de pleinen en grote
Hiermee is rekening gehouden in de hoogteopbouw aan de
groengebieden. We hebben ook gekeken welke invloed de
Schedeldoekshaven. Voor wind geldt de norm NEN-8100.
gebouwen hebben op de bezonning van het Spuiplein, een belangrijke openbare ruimte op stadsniveau. Het Spuiplein
windklimaat toekomstige situatie met variant
Windgevaar mag nooit optreden in de openbare ruimte.
ondervindt geen nadelig effect van de hoogbouw. Tussen de
Het comfort wordt berekend aan de hand van drie klassen:
hoogbouw ten oosten van het station is de plek rond het Anna
1) doorlopen 2) slenteren en 3) lang zitten. De belangrijkste
van Buerenplein, evenals het busstation en de Utrechtsebaan
verblijfsplekken worden tot de lang zitten-klasse gerekend,
goed bezond. Deze plekken verslechteren iets, maar blijven
het windklimaat moet minimaal niveau ‘goed’ zijn. De lange
goed bezond.
lijn Turfmarkt-Theresiastraat, waar veel voetgangers lopen,
categorieën windklimaat
moeten niveau ‘goed’ hebben in de categorie slenteren.
Er is ook gekeken naar het gevolg van de nieuwbouw op de
Op sommige plekken wordt dit niet gehaald in de huidige
bestaande woningen. De resultaten van dit onderzoek staan
situatie. De bouwplannen mogen dit niet verder verslechteren.
in bijlage 3. We constateren dat bij een aantal lagergelegen
De overige gebieden zijn meer doorloopgebieden en hebben
woningen de bezonning achteruitgaat. Dit effect doet zich
niveau ‘goed’ bij het doorlopen. In de situatie nu is er langs
met name voor bij de woningen aan de Schedeldoekshaven.
de Oranjebuitensingel en in de Rijnstraat op winderige dagen
De huidige gemeentelijke beleidsnorm (twee uur zonlicht per
sprake van een onaangenaam windklimaat. Ten oosten van
dag op 21 februari) wordt daar voor meerdere woningen niet
Den Haag Centraal bij het Anna van Buerenplein is over het
gehaald. Voor veel woningen in dit woongebouw wordt deze
algemeen een windluw klimaat aanwezig.
norm in de situatie nu al niet gehaald en vermindert dit door de geplande nieuwbouw. De hoogte en de afstand van de
52 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
Opbrengst Participatie Ontvangen reacties
Hoe wordt dit opgepakt
Meer en verschillende functies op het nieuwe plein.
Rond het plein willen we goede voorzieningen maken, die ook in de avonduren levendigheid geven. Het plein wordt onderdeel van de Haagse Loper, een belangrijke voetgangersroute.
Meer horeca is welkom, maar liever geen nachtclubs.
Dit is opgenomen in de Ontwikkelvisie.
Creëer genoeg ruimte voor commerciële voorzieningen.
Uit onderzoek is gebleken dat de behoefte aan commerciële voorzieningen beperkt is. Hiervoor hebben we voldoende ruimte opgenomen.
Wat is het plan voor de harde wind tussen de hoogbouw? Soms waai je daar bijna weg.
Wind bij hoogbouw is voelbaar in de straten. Op verblijfsplekken is er een goed windklimaat. Bij de uitwerking van de concrete bouwplannen wordt aan het beperken van de windhinder aandacht besteed. .
nieuwe stedelijke laag kan invloed hebben op de bezonning. In de uitwerking moet optimalisatie van de bezonning verder onderzocht worden, binnen de verdichtingsopgave. Boven de 60 meter zien we een zeer beperkte vermindering. Deze uitkomst qua bezonning zorgt voor een lastige afweging. We willen bestaande bewoners een bepaalde mate van woonkwaliteit bieden. Tegelijkertijd is er de dringende behoefte aan woningen die leidt tot hogere gebouwen. Met het oog op de woningbehoefte wordt een verdere verlaging van de bouwhoogte niet voorgesteld en wordt de slechtere bezonning voor een aantal lagergelegen woningen geaccepteerd om ruimte te bieden voor woningen en kantoren. De finale afweging zal hierover plaatsvinden bij de planologisch-juridische procedure bij het bouwplan
5.1.4 We treffen tijdelijke maatregelen tijdens de uitvoering De komende 20 jaar worden er in het stationsgebied op
Belangrijkste wijziging De eerder opgenomen gebouwen bij de fontein op het Anna van Buerenplein zijn vervallen. Hier was een woontoren van 70 meter hoog bedacht. De wens om de levendigheid van het plein met terras en fontein te behouden, heeft geleid tot een aanpassing in het plan. Daardoor komen er wel minder woningen.
diverse plekken bouwprojecten uitgevoerd en ingrepen in de openbare ruimte gedaan om de groei van de stad, en daarmee de realisatie van deze Ontwikkelvisie, mogelijk te maken. Ook tijdens de uitvoering moet het aantrekkelijk,
Adviesvraag
Hoe zorgen we dat het Anna van Buerenplein en het nieuwe plein aan de tijdelijke Tweede Kamer een levendige omgeving wordt in de middag en avond?
gezond, toegankelijk en veilig zijn. Daarbij hebben de voetganger en fietser prioriteit. De uitvoering zorgt ook voor tijdelijke leegstand in gebouwen en tijdelijk gebruik van de openbare ruimte. De lange looptijd biedt kansen voor stadmaken, tijdelijke initiatieven die de leefbaarheid positief
Advies
kunnen beïnvloeden. Deze tijdelijke invullingen krijgen een hoog kwaliteitsniveau. Dit werken we verder uit in de Ontwikkelstrategie.
Reactie gemeente
De aanwezigen zijn merkbaar enthousiast over het idee om van het Anna van Buerenplein een levendig plein te maken, maar wijzen wel of het gevaar van geluidsoverlast als er permanente podia of speelplekken komen. Ook bij horeca dreigt dit risico. Daarom moet er worden gezocht naar horeca die niet tot laat in de avond doorgaat, maar wel gezelligheid en sfeer brengt op het plein. (Overdekte) terrassen zijn welkom. Daarnaast is het belangrijk dat er aandacht is voor groenvoorzieningen en goede voedingswinkels zoals een groenteboer of slager. Ook is voldoende zonlicht op het plein belangrijk, ruimte voor theater en kunst(podia) en het organiseren van activiteiten om mensen te trekken. De gemeente wil het advies grotendeels overnemen. De gemeente wil hier geen nachthoreca toestaan en zal dit in het Omgevingsplan borgen. Op het plein zal er aandacht zijn voor groen. De ruimte voor extra winkels zoals een bakker of slager is beperkt. Voor de Ontwikkelvisie betekent dit dat we op de kaart met de begane grond voorzieningen (plintenkaart) de mogelijke functies staan die we op het plein willen gaan toestaan. Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 53
referentie St. Pancras square
referentie innovatiedistrict (Knowledge Quarter, King’s Cross, London) 54 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
Anna van Buerenplein
5.2
Verdichten en versterken Ambitie verdichten en versterken
Den Haag Centraal en omgeving is een belangrijk knooppunt
1. We versterken het innovatiemilieu en creëren banen. Dat gebeurt door het versterken van gebied als kenniscluster
in de Randstad. Het is een metropolitane plek waar mensen
met daarin onderwijs, onderzoek, het cluster van rijksgebouwen en door het aantrekken van een divers bedrijfs-
verblijven, werken en ontspannen. Er ontwikkelt zich een sterk
leven. Voor het Rijk is een toekomstbestendige kantorenportefeuille van belang. Samen met de toe te voegen vier-
hoogstedelijk stuk stad met een betere mix van woningen,
kante meters overige kantoren zal dit het innovatieve karakter versterken. Dit leidt tot een mix van topkantoren en
werkplekken en voorzieningen. In de toekomst zullen er circa
ruimte voor start-ups. Ruimte voor debat, ontmoeting en verdieping zorgen voor innovaties in recht & beleid.
2.250-2.500 woningen worden toegevoegd. Het uitstekende
2. We bouwen woningen voor de toekomst. Het toevoegen van circa 2.500 woningen zorgt voor meer levendigheid
openbaar vervoer is voor de (middel)lange afstanden een goed
door de dag/nacht heen. De woningconcepten passen bij het (hoog)stedelijk profiel. Bijvoorbeeld: studentenwo-
alternatief voor de auto. Hierdoor is het toevoegen van woon-
ningen, woningen voor afgestudeerden, expats met service en deelconcepten. We bouwen woningen voor iedereen
en werkprogramma mogelijk zonder dat de hoeveelheid autoverkeer evenredig toeneemt. Dit vraagt wel op het
in de mix van woningcategorieën. 3. We zorgen voor maatschappelijke en commerciële voorzieningen. In het algemeen gaat het om voorzieningen die
sturen op de hoeveelheid parkeerplaatsen. Door de omgeving
aansluiten bij het bouwprogramma en bij de behoefte van de huidige en toekomstige gebruikers (m.n. bewoners,
rondom het station meer in te richten voor voetgangers en
kantoorgebruikers, bezoekers).
fietsers, wordt het gebruik van deze vormen van vervoer
4. We behouden waardevolle gebouwen die goed in de ruimtelijke structuur passen vanuit cultuurhistorisch besef en
aantrekkelijker. De verdichting biedt ook kansen voor de
vanuit het oogpunt van hergebruik. Gebouwen moeten zich wel aanpassen aan de veranderende omgeving met een
energietransitie. De aanwezige en toekomstige bewoners en werknemers zorgen voor draagvlak voor de aanwezige voorzieningen.
gastvije uitstraling en bijdragen aan sociaal veiligheid op straat. 5. We voeren regie op hoogbouw, gebouwen in clusters, op logische plekken in de stad. Dichterbij het station worden de gebouwen steeds hoger. Er zijn goede overgangen naar de omgeving, waarbij we ervoor zorgen dat het in de verblijfsgebieden aangenaam is op straat. Het Beeldkwaliteitsplan stelt eisen aan hoe de clusters hoge gebouwen
5.2.1 We versterken het innovatiemilieu en creëren banen
(architectuur) eruit zien, ook vanaf ooghoogte gezien.
De omgeving rond Den Haag Centraal is nu al een topmilieu voor innovatiebeleid en samenwerking op het gebied van maatschappelijke transities, zoals klimaat en energie. Om hieraan een duidelijk profiel te geven, gebruiken we voor dit gebied de naam “Policy Campus”. De Policy Campus positioneert zich als een gebied van nationaal belang voor innovaties in Recht & Beleid, met aanzienlijke groeimogelijkheden in sectoren zoals GovTech, Legal Tech, arbitrage, ethiek en humanitaire vraagstukken. Deze snelgroeiende sectoren verbeteren de publieke dienstverlening aan burgers door technologische ontwikkelingen. De metrages zoals deze genoemd worden in Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 55
deze paragraaf zijn indicatief. Ze moeten kunnen inspelen op
Daarnaast zetten we in lijn met de kantorenstrategie
nieuwe ontwikkelingen die passen binnen de ambitie van de
Den Haag 2018-2030 ‘De gebruiker centraal 2.0’
Ontwikkelvisie.
(RIS300807, september 2018), en de ‘Update Urgentieprogramma kantoren’ (RIS308400, mei 2021) in op
Ruimte voor innovatie met een publiek doel
nieuwbouw van kantoorruimte. Hiermee verminderen we de
Onder meer door de centrale ligging van de Policy Campus
tekorten aan kantoorruimte (juist ook rekening houdend met
krijgt het gebied internationale allure. Dit wordt versterkt
nieuwe manieren van werken) en bieden we bedrijven de kans
door ca. 180.000 m² kantoorruimte; een netto toevoeging van
zich in het innovatieve milieu van het CID te vestigen.
ruim 130.000 m², dat zorgt voor diversiteit in bedrijvigheid. Daarnaast komen er toonaangevende plekken voor
Het gebied biedt ruimte aan hoogwaardige kantoren
verblijven, samenwerken en debat. Het gebied verandert in
voor een diverse doelgroep: overheid, bedrijfsleven en
een omgeving die talent aantrekt en waar ontmoetingen
kennisinstellingen, zoals Universiteit Leiden en TU Delft.
worden gestimuleerd in de openbare ruimte en via het
In totaal is circa 80.000 m² bvo aan commerciële kantoren
plintprogramma.
geprogrammeerd. Deze kantoren hebben afmetingen die aansluiten bij de vraag uit de markt en hebben bij voorkeur
Plannen Rijksoverheid
een minimaal vloeroppervlak van 1.000 m² bvo om flexibel
De rijksoverheid is een grote speler in het stationsgebied.
genoeg te zijn voor de toekomstige vraag van zowel grotere
Het Rijk wil hier tot 2050 graag uitbreiden met ruim 84.000
single tenants als startups en scaleups. Door de hoeveelheid
m2 kantoren en andere functies (met name Koninklijke
transformatielocaties kunnen plekken aangewezen worden
Bibliotheek) en werkruimtes creëren die toekomstgericht
om de Policy Campus te bevorderen, zoals een innovatie-hub
zijn. De kantoren van de toekomst zijn geschikt voor
van minimaal 2.000 m2 bvo voor Govtech (RIS315458)
hybride werken, hebben meerdere functies en (publieke)
en co-working spaces, ontmoetingsplekken, voorzieningen
ontmoetingsfaciliteiten in de levendige plint. De nieuwe
en een debatfunctie voor kantoorgebruikers, studenten en
kantoren van het Rijk zijn flexibel, adaptief en hebben contact
bezoekers. Waar dit niet door de markt wordt opgepakt, neemt
met de directe omgeving. De afstand tussen overheid en
de gemeente een proactieve rol door actief grondbeleid, een
samenleving kan kleiner worden, door gebouwen te maken
beheer- en exploitatiemaatschappij en andere middelen van
die het Rijk en haar ambtenaren benaderbaar en zichtbaar
de Haagse Plintenstrategie.
het nieuwe rijkskantoor, Utrecht
maken. Ook het bestaande cluster van monofunctionele ministeries verandert naar een gemengd gebied waar het ook
5.2.2 We bouwen woningen voor de toekomst
buiten kantoortijden levendig is. Door de ligging naast de binnenstad met zijn sociale en
Nieuwe kantoren
culturele voorzieningen, de goede bereikbaarheid, de
Het CID heeft een unieke mix aan bedrijven,
kennisinstellingen en de werkgelegenheid is de omgeving
kennisinstellingen en overheden met aantrekkingskracht voor
van Den Haag Centraal zeer aantrekkelijk voor mensen met
talent, bedrijvigheid en kennis.
verschillende achtergronden en interesses. Met het toevoegen
56 Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal
referentie kantoorgebouw Rotterdam
van 2.250-2.500 woningen kan het gebied een belangrijk deel
aan kleine woningen ook een minimaal gemiddelde
van de woningbehoefte opvangen.
oppervlakte voor alle woningen (>50m ) en een minimum 2
5.2.3 We zorgen voor maatschappelijke en commerciële voorzieningen
van 20% ruimere woningen (>75m2) te realiseren. Daarbij
Doelgroepen
geldt een eis van 30% sociale huur, 20% middeldure huur,
Het centrum van Den Haag is een zeer aantrekkelijke
Het CID is een hoogstedelijk woonmilieu voor mensen
20% betaalbare koop en 30 % vrije sector (koop of huur).
omgeving voor de toekomstige bewoners door zijn rijke
die graag in de stad willen wonen. In het bijzonder
10% van de koopwoningen wordt aangewend als innovatieve
commerciële en culturele voorzieningenaanbod. Ook voor
(internationale) kenniswerkers, starters, vroege doorstromers,
woonvorm. Deze eis geldt in principe per ontwikkeling, tenzij
de (kantoor)gebruikers zijn er al veel voorzieningen in hun
stedelijke gezinnen, empty-nesters en studenten (Woonvisie
de gemeente en initiatiefnemers privaat- en publiekrechtelijk
directe werkomgeving: cultuurdragers als Amare, de horeca
Den Haag 2017-2030 (RIS296833)). Deze groepen dragen bij
kunnen borgen dat het programma op gebiedsniveau CID
op het Plein, maar ook een taartenwinkeltje in de plint van
aan het internationale, gastvrije, levendige en economische
wordt gerealiseerd. Woningcorporaties hebben het primaat bij
een gebouw.
profiel van Den Haag. In nieuwe multifunctionele gebouwen
nieuwe sociale woningbouw. Daarnaast is het belangrijk dat
wordt het woonprogramma afgestemd op diverse
nieuwe middeldure huurwoningen ook middelduur blijven.
doelgroepen en kan worden ingespeeld op bijzondere
Door de nieuwe woningen en kantoren neemt de vraag naar alle type voorzieningen toe. Het voorzieningenaanbod
woonvormen. Voor een deel van deze woningen gaat het om woonwerkvormen, groepswonen of full-service appartementen. Daarnaast zien we nieuwe bewoners van woningen in de binnenstad en rond ov-knooppunten milieubewuster reizen. Zolang er maar voldoende beschikbare alternatieven zijn als openbaar vervoer en deelmobiliteit en
Legenda
Commerciële kantoren
Nieuw Haagse Loperplein
Rijkskantoren Wonen Onderwijs
innovatiehub
cultuur en debatcentrum bewegen en spel
deze betaalbaar en betrouwbaar zijn. Vergroening busplatform Groene Kamer
Woningtypen Om ruimte te bieden voor mensen met verschillende achtergronden en interesses maken we verschillende
stationsentree kenniscluster
spel
woningtypes. We faciliteren ook de stijgende vraag naar éénpersoonshuishoudens. En houden oog voor een te eenzijdig aanbod vanwege het risico dat bewoners passanten worden, zonder binding met de omgeving. Want dit heeft invloed op de leefbaarheid. Voor het CID geldt daarom een maximum van 20% kleine woningen (<40m2) van het totaal aantal woningen per ontwikkeling, exclusief woningen voor bijzondere doelgroepen zoals studentenwoningen en zorgwoningen. Ook willen we ruimere woningen voor stedelijke gezinnen die binding met hun omgeving hebben. Daarom leeft in het CID de wens om naast een minimum
Impressie omgeving Den Haag Centraal. De functieverdeling is indicatief. Hieraan kunnen geen rechten ontleend worden. Ontwikkelvisie CID
Den Haag Centraal 57
Nieuw
Bestand
Legenda
Makers ruimte (onder viaduct)
Stations voorzieningen
Bestand
sta Bestand nd eu Nieuw w
Commerciële diensten
Le
Nieuw
ge Detailhandel nd a
Legenda Nieuw
Legenda
Bestand
Legenda
Publiek gerichte overheidsplint