RIS316720 Bijlage Rapport niet-stemmers Den Haag

drie, vier mensen. Nul respons. Achter de kassa is een tweetal jongere medewerkers te vinden. ‘Ja, de zaak loopt goed. En ja, het assortiment is groot.’ En, ‘nee, geen tijd om ons even te woord te staan.’ Buiten, naast de supermarkt op de parkeerflats van de naburige flats is een aantal auto’s met Poolse nummerborden te zien.

Juist op het moment dat hij me uitlegt, waarom hij dat zou overwegen, komt de Haagse vrouw haar brommer van het slot halen. Ze kijkt even naar mijn gesprekspartner. Ik herhaal op dat moment dat hij voor de PVV zou stemmen. En ik wijs naar de Haagse vrouw: ‘zij vertelde me net precies hetzelfde.’ Beiden zijn even verrast. Er ontstaat een kort gesprekje, waarin ze allebei benadrukken, dat de buurt ‘vroeger’ beter was.

Verderop in de wijk is een Turkse moskee te vinden. Een moskee die deel uit maakt van het sociale weefsel van de wijk, zo wist de opbouwwerker te vertellen. Buiten staat een tweetal mannen. Ergens tussen de 50 en de 60 jaar oud. Eentje staat te bellen. De ander kijkt om zich heen. In antwoord op de vraag of we namens de gemeente Den Haag een paar vragen mogen worden gesteld, klinkt al snel: ‘Nee, ik ben moe. Ik heb net heel lang gelopen.’ Hij zegt: ‘Maar ga maar naar binnen! Ga maar naar binnen.’

Iedere groep koestert zijn eigen plek Er is een Poolse supermarkt in de wijk. En niet zo’n kleintje ook: de winkel heeft de grootte van een binnenstedelijke Albert Heijn. Alles in het assortiment is Pools. Incluis het brood en gebak. Bij een versafdeling is vlees en gevogelte te koop. Achter de toonbank lijkt nog iets van een echte, ouderwetse slagerij te zien. Verder: grote schappen met allerhande conserven, zakjes, etcetera. Waarbij opvalt dat de prijzen zonder meer stevig lijken. Een pot met iets dat als we op het etiket mogen afgaan, witte bonen bevat, kent een prijskaartje van 3,79 euro. Vrijwel alle producten, voor zover we kunnen zien, zijn zeker niet goedkoop. En dat in een wijk, waar de Lidl en Jumbo op loopafstand zit.

Er loopt een aantal klanten rond. Vrouwen met (kleine) kinderen. We spreken er een aantal aan. ‘Mag ik u wat vragen?’ Een vragende blik, en dan al heel snel in het Pools (vermoeden we), dat ze geen Nederlands spreken. Een enkeling antwoordt in het Engels, om dan gelijk daarna door te lopen. Zo bevragen we

De Haagse Hogeschool & EMMA

In de hal blijft hij staan. Ook daar staat iemand te bellen. Vagelijk wijst hij naar een deur, en een ruimte. Door de ramen en de openstaande deur zit een groot aantal mannen aan lange tafels. Vooral veel oudere mannen. En een paar kinderen. Een groot deel is met elkaar in gesprek. Anderen lopen heen en weer en voeren gesprekken (al mobiel bellend). De man zwaait nogmaals met zijn hand richting de deur, naar die grote groep: ‘vraag maar!’ Mensen blijven met elkaar in gesprek. Niemand beweegt. Niemand maakt contact. In de hal staat nog iemand te wachten. Ook hij geeft met een snel handgebaar aan geen tijd te hebben voor een gesprek.

Veldwerk: stemmen als een sport, waaraan je wel of niet kan meedoen Even voorbij de Lidl-supermarkt is er een serie fietsenrekken geplaatst. Een jongeman parkeert zijn fiets en zet de fiets op slot. In zijn oren zitten Airpods. De Pro-variant. Verzorgd kapsel. Hij is vakkenvuller in de supermarkt: ‘mijn

26 juni 2023

P 27

dienst begint zo.’ Maar kort antwoorden lukt wel even. ‘Hoe het met de buurt gaat? Prima buurt, hoor ik.’ Hij woont elders, maar werkt hier in de supermarkt, legt hij uit.

‘Of ik ga stemmen? Nee.’

Waarom niet? Hij is nog te jong, legt hij uit. Hij is 16 jaar: ‘ja, ik word wel vaker veel ouder ingeschat.’ Dus hij mag nog niet stemmen. ‘Maar nee, ik zou ook niet gaan stemmen.’ Op de vraag waarom niet, antwoordt hij: ‘Dat betekent niets voor mij.’ Hij legt kort waarom het niets voor hem betekent: ‘Ze doen niets.’

Hij laat een heel korte stilte vallen, dan: ‘Het interesseert me ook helemaal niets, wie er bovenaan staat.’

Een opvallende metafoor. Politiek en stemmen is – dus – op die manier bezien vooral een soort wedstrijd: wie staat er bovenaan? Wie wint? Wie verliest? En net als bij – bijvoorbeeld – voetbal kan er maar één kampioen worden. Zo lijkt hij zijn beeldspraak te bedoelen. En als je toevallig van voetbal houdt, dan kijk je dus niet naar hockey. Politiek en stemmen als een afstandelijk theater, waar je wel of niet naar kan kijken.

‘Maar nu begint mijn dienst.’

De Haagse Hogeschool & EMMA

Veldwerk: armoede, het dagelijkse gevecht om het bestaan Niet zo ver van het wijkcentrum vandaan ligt het buurtcentrum/ vrijwilligerscentrum De Sterrenhoek. Een sleutelplek in de wijk. Gerund door vrijwilligers. Bij binnenkomst is er in de hal niemand te zien. Een kind speelt in een kantoortje. In het halletje gaat juist op dat moment een deur open. Op die deur staat ‘Dura Vermeer’.

Een man en een vrouw stappen naar buiten. Beiden lijken van het type ‘niet lullen, maar poetsen’. Ze dragen allebei een vest, waarop groot de naam van het bouwbedrijf ‘Dura Vermeer’ te lezen valt. Bewust, zo blijkt later tijdens het gesprek. De man in kwestie (‘nee hoor, ik woon zelf in Amsterdam, maar ik werk hier wel veel!’) is ongeveer 60 jaar. De vrouw lijkt iets jonger. Beiden zijn betrokken bij de renovatie van de wijk, waarmee de corporatie nu (eindelijk) een begin maakt. Dura Vermeer heeft een kamer ingericht in De Sterrenhoek, als uitvalsbasis om de wijk in te gaan. Beiden moeten ‘achter de voordeur met mensen in gesprek gaan, over wat er gedaan wordt, en waar ze dus ook overlast van kunnen ervaren.’

Hoe het met de wijk gaat? De wijk is aan een opknapbeurt toe, daarover zijn beiden het roerend eens. De vrouw: ‘ik zat vanochtend hier buiten een sigaretje te roken. Loopt er gewoon een rat voorbij...’. Midden in een woonwijk, wil ze maar zeggen.

Over de staat van de wijk, daarover is het oordeel kort en krachtig: ‘dan kom je een woning binnen. En dan zie je eigenlijk in een oogopslag dat er in 28 jaar zo goed als niks aan onderhoud gedaan is. Maar je weet ook: er zijn wel huurverhogingen doorgevoerd.’

26 juni 2023

P 28

De strategie om draagvlak te vergaren voor de herstructurering is kernachtig: ‘wij beginnen nu met het uitvoeren van allerhande kleine reparaties. Eerlijk gezegd: die goodwill hebben we ook nodig.’ Dan vervolgt de man: ‘ik doe met opzet mijn vest met Dura Vermeer aan. Dan is het maar meteen duidelijk dat ik niet van de gemeente of van de corporatie ben.’

Hij vervolgt: ’Er is hier echt sprake van schrijnende gevallen. Je weet soms niet wat je aantreft. Het is hier echte armoede.’

Er valt even een stilte, dan: ‘Ik kwam laatst in een huis, daar was echt helemaal niks. Geen cv, niks. Daar hadden ze drie truien en broeken over elkaar aan.’

Dura Vermeer is bezig met het afleggen van huisbezoeken. Om aan bewoners uit te leggen, wat er straks met de renovatie en herstructurering van de wijk staat te gebeuren: ‘Dan maken we ook gelijk een lijst van kleine reparaties. Want soms zijn die al 5 jaar niet uitgevoerd. Met het argument dat er straks toch gerenoveerd gaat worden. Wij pakken dat soort zaken nu op.’ Hij wijst naar de hal waar we staan: ‘Zie je dat?’ Er staan drie was-droogcombinaties. ‘Die hebben we als Dura Vermeer neergezet. Zo komen we met mensen in de wijk in contact. Want sommigen hebben thuis geen wasmachine meer. Of kunnen ‘m niet vervangen als die stuk gaat.’ Hij kijkt nog een keer rond. ‘En zie je die stapels met manden?’ In een van de rekken liggen nog een paar hele broden. ‘Toen ik vanochtend hier aankwam, lagen al die rekken vol. Nu is bijna alles weg.’

‘Ik heb heel veel in Amsterdam gewerkt. En veel gezien. Maar hier is het toch echte armoede.’

De Haagse Hogeschool & EMMA

Perspectief: we moeten het samen doen! Een kleine flat in Bouwlust. Niet ver van het buurtcentrum. Een man, leunend op een stok, gooit afval in een container. Baardje. Beetje moeilijk bewegend. Op de vraag of we hem even mogen lastigvallen, antwoord hij in gebroken Nederlands: ‘ik spreek niet zo goed Nederlands. Kom mee. Mijn vrouw spreekt beter Nederlands.’ We lopen naar zijn flat. Hij belt aan via de intercom. Een buzzer gaat af en de deur springt open. Moeizaam klimt de man de trap op. Bij zijn voordeur wacht hij even. Belt aan. Praat even door een kier van de deur. Na enkele momenten doet een vrouw met een hoofddoek open. En noodt ons binnen.

Man en vrouw zijn van middelbare leeftijd. Afkomstig uit respectievelijk Iran en Irak. Koerden. En sinds een jaar of tien woonachtig in Nederland. Tijdens het gesprek wordt duidelijk dat ze een studerende dochter hebben. De man is een aantal jaren geleden door een vrachtwagen aangereden. Lange tijd kon hij niet lopen. En zou dat volgens de doktoren ook niet meer kunnen. Toch loopt hij nu weer met een stok. De vrouw voert eigenlijk het woord. Ze vertelt dat ze Nederlandse les heeft gekregen van een vrouw in de wijk ‘maar die is ermee gestopt.’ Of heeft ‘moeten stoppen’.

Als we kort hebben uitgelegd waarom we in de buurt aan het rondlopen zijn, en dat we geïnteresseerd zijn in waarom mensen al dan niet naar de stembus gaan, antwoordt de vrouw: ‘Natuurlijk gaan we stemmen. Nederland is een heel goed land.’

Met hun dochter hebben ze het erover gehad, waarop er gestemd zou moeten worden. De man vult aan: ‘we zijn nu in Nederland. Hier is het goed. En samen is belangrijk.’

26 juni 2023

P 29

Hij legt uit, dat als je aangevallen wordt [als land], dat je dan bereid moet zijn om te vechten. Dat democratie heel belangrijk is. Dat je dat zo afgepakt kan worden.

Perspectief van professionals: een wijk waar iedereen met zichzelf bezig is Bij het opbouwwerk geven drie professionals hun kijk op de wijk. ‘Bouwlust is een ruim opgezette, best wel groene, gemêleerde wijk. Maar ook wel een lastige wijk. Want veel van dat groen is “anoniem”’ [de ‘binnentuinen’ waar een blinde plint op de begane grond al snel voor een gevoel van onveiligheid kan zorgen]. Een gemêleerde wijk van ‘oude bewoners’, van nieuwkomers, van MOElanders (Midden- en Oost-Europese arbeidsmigranten). Veel verschillende nationaliteiten en achtergronden: ‘er is relatief weinig sociale cohesie: mensen kennen elkaar bijna niet. Ze durven soms niet bij hun buren aan te bellen.’ Het is ook een wijk met alcoholisme, verslaving, GGZ-problematiek, met drugsrunners. Ook dat kom je hier tegen, geven de professionals aan.

‘Vroeger kenden ze wel iedereen, de [inmiddels oude] Nederlanders. Vroeger was het allemaal anders. De nieuwe bewoners hebben andere normen en waarden dan wij. Dat is wat je hoort. Ze voelen zich in het gedrang komen. Dat is wel hun waarheid.’

Mensen zijn in de wijk best op zichzelf. Er wordt op straat vooral van elkaar weggekeken. Niet of nauwelijks gegroet. ‘Betrokkenheid van bewoners in de wijk is moeilijk. Daar wordt nog wel eens aan voorbijgegaan, zo van “niemand interesseert het”. Maar dat is heel betrekkelijk. Er zijn veel mensen armoedig.

De Haagse Hogeschool & EMMA

Veel armoede, schulden. Ze hebben heel andere dingen op hun agenda dan participeren in de wijk.’

‘Er zijn veel verschillende groepen in de wijk. Zo is er een steekpartij geweest. Dat soort dingetjes. Rond oud en nieuw. En dan merk je dat de overheid daar gelijk op reageert, met “dat moeten we de kop indrukken”. Terwijl, als je daar een diepere analyse op loslaat, dan merk je gelijk dat er veel meer speelt dan alleen een steekpartij, of jongeren die met drillrap bezig zijn. Dan zie je dat er veel en veel meer speelt.’ Bij de steekpartij blijkt dat het om een jongetje gaat, uit een oorlogsgebied, ‘die als statushouder drie maanden begeleid is, en daarna losgelaten. En die al tijden gepest werd. En dat zo probeerde op te lossen.’

Bewoners, professionals en hun verwachtingen Onvrede is een belangrijke motivator om te stemmen. En net zo’n belangrijke reden om niet (meer) te stemmen. Instroom van (arbeids)migranten is al evenzeer een reden om te stemmen: op Hart voor Den Haag, bijvoorbeeld: ‘die spreekt onze taal’, zo horen professionals van bewoners. ‘En die zal er paal en perk aan stellen.’ Onvrede is evenzeer een reden om niet te stemmen, zo geven de professionals aan: ‘of je nu door de kat of door de hond gebeten wordt. Ja... wat heeft het voor zin.’

‘Bij de verkiezingen in 2022 waren er veel niet-stemmers. Ook veel Groep De Mos. En DENK. Dit gebouw diende als stembureau. Het was hier ook wel rustig. [Lachend:] Er stonden geen rijen voor de deur, zullen we maar zeggen.’

26 juni 2023

P 30

Maar ook het niet openen van de post draagt bij aan niet-stemmen: ‘Aardig wat mensen openen hun post bijna niet. Ze zijn blij als ze de dag doorkomen.’

Bewoners en professionals zijn het in één opzicht zeker met elkaar eens: het dagelijks leven in Bouwlust vergt veel van eenieder. Rondkomen, je kostje bij elkaar halen, de stijgende energieprijzen, dat zit vooraan in het hoofd. Al het ere is of lijkt bijzaak. Zoals Berthold Brecht al zo goed wist: Erst kommt das Fressen, dann kommt die Moral.

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 31

INTERMEZZO – ARBEIDSMIGRANTEN UIT OOSTEUROPA Het aantal arbeidsmigranten uit Oost-Europa dat in Den Haag woont is de afgelopen twintig jaar sterk toegenomen. Volgens onderzoeksbureau Decisio werken er zo’n 64.000 arbeidsmigranten in de regio Haaglanden, van wie er rond de 36.000 ook in de regio wonen, de meesten in Den Haag (Stiemer, 2022). Zo’n 40.000 inwoners van Den Haag hebben een Oost-Europese achtergrond. Dat zijn niet allemaal arbeidsmigranten, maar de cijfers geven wel een indicatie van in welke delen van de stad relatief veel arbeidsmigranten uit Oost-Europa wonen. De top drie van stadsdelen met veel Oost-Europese migranten is: Escamp (zo’n 13.000), Laak (zo’n 7.600) en Centrum (rond de 7.400) (Gemeente Den Haag, 2022a). De meeste arbeidsmigranten komen uit Polen, maar vooral het aantal Roemenen en Bulgaren neemt toe (Stiemer, 2022).

degenen die officieel ingeschreven staan ‘stemmen grotendeels niet’, omdat ze ‘helemaal geen belang bij stemmen’ hebben (man, aangesloten bij bewonersinitiatief, Laakkwartier en Spoorwijk). Arbeidsmigranten hebben weinig binding met hun omgeving, en hebben geen belang bij stemmen. Kloppen deze aannames? Hierover hebben we gesproken met diverse vertegenwoordigers van arbeidsmigranten. Ook hebben we korte gesprekken gevoerd met arbeidsmigranten zelf, over de vraag of zij hebben gestemd bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022, en waarom wel of niet. Populatie arbeidsmigranten is veranderd Een welzijnswerker die zich inzet voor Oost-Europese migranten in Den Haag en zelf in Polen is geboren, ziet een verschil tussen de Polen die vijftien, twintig jaar geleden naar Nederland zijn gekomen, en degenen die hier de laatste jaren zijn komen wonen. ‘De Poolse migrant van vandaag de dag is jonger en minder hoog opgeleid ten opzichte van de Poolse migrant van voorheen’, zegt zij. Deze jongeren van in de twintig zijn volgens haar, net als veel jongeren in Polen, niet geïnteresseerd in politiek. Tijdens de straatgesprekken met enkele arbeidsmigranten, komen we antipathie richting de politiek overigens ook tegen onder bewoners die tot de eerdere generatie arbeidsmigranten behoren. Zo zegt een Poolse man van rond de 40 die 17 jaar in Nederland woont: ‘Ik heb niks met politiek’.

Hij houdt zich er bewust afzijdig van, omdat hij het een ‘raar spel’ vindt. Politiek komt niet voor hen op

In dit onderzoek hebben we in twee wijken met veel arbeidsmigranten straatgesprekken en diepte-interviews gevoerd: in Bouwlust en Vrederust (Escamp) en Laakkwartier en Spoorwijk (Laak). In die gesprekken kwam de doelgroep arbeidsmigranten regelmatig terug als verklaring voor de lage opkomst in de wijk. Zo noemde een bewoner van Laakkwartier en Spoorwijk arbeidsmigranten ‘passanten’, van wie een deel ongeregistreerd is, maar ook

De Haagse Hogeschool & EMMA

Verschillende vertegenwoordigers beamen dat ook Oost-Europese migranten die hier al langer wonen vaak weinig interesse hebben in politiek. Dit heeft er volgens hen mee te maken dat politieke partijen niet voor hun belang opkomen. ‘Ze voelen zich niet aangesproken’, zegt Malgorzata BosKarczewska, hoofdredacteur van de website Polonia.nl (een Poolstalige website gericht op Polen in Nederland). Een medewerker van een mobiel

26 juni 2023

P 32

informatiepunt dat op verschillende locaties in Den Haag staat om vragen van arbeidsmigranten te beantwoorden, noemt daarnaast dat je zonder Nederlands paspoort niet bij de ‘grote verkiezingen’ mag stemmen, ‘waar het echt om gaat’. Niet voor de Tweede Kamer, wel voor de gemeente. Niet voor de Provinciale Staten, wel voor de waterschappen. Zij vindt dit zelf, als Poolse zonder Nederlands paspoort, jammer. Gevoel van tijdelijkheid, ook als je hier al jaren woont Een medewerker van het mobiel informatiepunt ziet dat veel arbeidsmigranten bezig zijn met het hier en nu. ‘De meeste vragen die we van mensen krijgen gaan over het “ik”.’ Ze legt uit: over problemen die mensen hebben met hun huurbaas, de uitzendorganisatie, of de huisarts. Aan de andere kant zijn veel arbeidsmigranten bezig met later. Ze zien hun verblijf in Den Haag als tijdelijk. ‘Taalles is niet belangrijk voor hen, mensen hebben geen behoefte aan een sociaal leven hier. Veel mensen denken dat ze hier maar tijdelijk zijn, ze bouwen niets op, ook al zijn ze er al tien jaar.’

Gerichtheid op het eigen leven ‘hier’ en de toekomst ‘daar’, kwam ook terug de gesprekken met arbeidsmigranten die we voerden tijdens het meelopen met medewerkers van het mobiele informatiepunt (een bus die zes dagen per week op een andere locatie staat, dit keer voor een Poolse supermarkt; de medewerkers tolkten voor ons). Zo zei een man met een Slowaakse achtergrond van rond de 40: ‘Ik werk hier alleen’. Hij wilde er verder niets over kwijt. Een Poolse man van rond de 60, die 7 jaar in Nederland woont, geeft aan dat hij niet in Nederland was tijdens de gemeenteraadsverkiezingen. Anders had hij misschien wel gestemd, zegt hij. Maar hij zegt ook dat hij eigenlijk niet in politiek geïnteresseerd is, en dat hij niet weet op wie hij zou moeten stemmen. Bovendien zit hij tegen zijn pensioen aan en denkt hij aan terugkeer naar Polen.

De Haagse Hogeschool & EMMA

‘It takes two to tango’ Het beeld van arbeidsmigranten als passanten met weinig binding met de stad waarin zij wonen, klopt grotendeels met de verhalen van vertegenwoordigers en arbeidsmigranten zelf. Daarnaast komt een afkeer van politiek naar voren, zowel in het herkomstland als in Nederland. En waar er wel enige interesse is voor politiek, is er onduidelijkheid over wie je dan zou moeten stemmen, omdat de belangen van arbeidsmigranten niet (herkenbaar) vertegenwoordigd worden. Malgorzata Bos-Karczewska houdt zich al jaren bezig met de positie van Poolse arbeidsmigranten in Nederland, onder andere in Den Haag. Ze benadrukt dat de ervaren afstand tot de lokale politiek in Nederland niet alleen te verklaren is vanuit de houding van arbeidsmigranten zelf: ‘It takes two to tango, problemen liggen aan beide kanten.’ De lokale politiek is niet geïnteresseerd in deze groep kiezers en bouwt volgens haar geen bruggen naar arbeidsmigranten: ‘Ze [politici] hebben geen “offerte”, geen “proposal” voor de Poolse kiezers hier, terwijl deze mensen zo veel specifieke problemen ervaren.’ Arbeidsmigranten worden in het diepe gegooid, ze weten volgens Bos-Karczewska vaak niet wat hun rechten en plichten hier zijn, want burgerschap in Polen heeft een andere inhoud dan in Nederland. Nu, met initiatieven zoals het lokaal informatiepunt, wordt er toenadering gezocht, maar dat is lang niet gebeurd.

Bos-Karczewska pleit voor gedragsverandering aan beide kanten. ‘Het leren van de taal is belangrijk, laat migranten zien welk concreet belang en voordeel zij daarbij hebben, bijvoorbeeld voor hun carrière. En de gemeente moet inzien dat connecties leggen met arbeidsmigranten om hen te begrijpen, hun behoeftes beter te leren kennen, van belang is voor de samenhang in de stad.’ Sleutelfiguren afkomstig uit de groepen zelf, civil society organisaties en initiatieven zoals het informatiepunt kunnen hier volgens haar een belangrijke bijdrage aan leveren.

26 juni 2023

P 33

3.2 Vogelwijk: een geliefde Haagse woonwijk De naoorlogse Vogelwijk is een geliefde woonwijk in Den Haag en maakt deel uit van het stadsdeel Segbroek. De wijk werd tussen 1910 en 1960 aangelegd in de voormalige Segbroekpolder en heette vroeger Tuinwijk Houtrust. Een wijk waar losstaande villa’s en hoogwaardige bakstenen jaren ’30 huizenblokken te vinden zijn. Licht, groen. Via de Laan van Poot loop je in een oogwenk door het duin naar het Noordzeestrand. Het oudste deel heeft nog bijna dorpse kenmerken. Dit wordt misschien wel het meest belichaamd door de enige middenstander die in de wijk is overgebleven: bakkerij Driessen.

De staat van de wijk: ruim opgezet, groen, scholen en sport De Vogelwijk is een langgerekte wijk, die eigenlijk niet meer dan een strook van zo’n 2,5 kilometer lang beslaat. De wijk wordt begrensd door de Houtrustweg in het noordoosten, de Sportlaan in het zuidoosten, de Savornin Lohmanlaan in het zuidwesten en de Westduinen in het noordwesten. De wijk is ruim opgezet, er is veel groen, er zijn plantsoenen en bankjes. Het is daarom niet gek dat jong en oud er graag vertoeft. De meeste bewoners wonen er niet alleen al lang, het betreft ook vooral autochtone, hoogopgeleide, zelfredzame mensen. Ander saillant detail: slechts 10 procent van de gebouwde omgeving bestaat uit huurwoningen. Een handjevol inwoners heeft een migratieachtergrond, is arbeidsmigrant of expat.

De Haagse Hogeschool & EMMA

Het inwoneraantal van de Vogelwijk is 5.466, met 2.095 huishoudens. 40,5 procent van de inwoners woont samen met kinderen (twee keer zoveel als gemiddeld in Den Haag). De inwoners zijn gemiddeld 41,6 jaar oud (tegenover 39,1 jaar in Den Haag). 28,1 procent van de inwoners heeft een migratieachtergrond, wat twee keer zo weinig is als gemiddeld in Den Haag. Het besteedbaar huishoudelijk inkomen is twee keer zoveel als gemiddeld in Den Haag (90.000 euro tegenover 44.300 euro). Met een gemiddelde WOZ-waarde van 794.147 euro is de Vogelwijk dan ook een van de duurste wijken van Den Haag, waar de gemiddelde WOZ-waarde €319.943 is (Gemeente Den Haag, z.d. a). In de Vogelwijk lag de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen met 77 procent flink boven het gemeentelijke gemiddelde van 43 procent (Gemeente Den Haag, 2022). Op gebied van veiligheid scoort de wijk gemiddeld. Het criminaliteitsniveau scoort hierbij hoger dan gemiddeld (met onder andere veel diefstal). Wat betreft overlast wordt er veel overlast gemeld van jongeren, maar is de overlast op andere gebieden lager dan gemiddeld. De sociale leefbaarheid wordt (veel) hoger gescoord dan gemiddeld. De schaalscore Sociale Cohesie is 6,3 (gemiddeld 5,7 in Den Haag). De wijk scoort met name uitzonderlijk hoog op het subonderdeel ‘gezondheid en leefstijl’.

De fysieke leefbaarheid levert verschillende scores op en daarmee een gemiddelde score. Zo is het aantal meldingen van verloedering minder dan gemiddeld, maar is de afstand tot voorzieningen gemiddeld groter (Gemeente Den Haag, z.d. b).

Een klein deel van de wijk bestaat uit duplexwoningen: in 1944 ontruimden de Duitse bezetters de wijk vanwege de aanleg van de Atlantikwall, de 5.000 kilometer lange verdedigingslinie die van Noorwegen tot Zuid-Frankrijk liep. Ook braken de Duitse bezetters in die periode enkele straten in de wijk af. Na

26 juni 2023

P 34

de oorlog zijn op deze plek – tijdelijk was het idee – duplexwoningen gebouwd om snel in de naoorlogse woningnood te voorzien. Het idee was om die te vervangen door andere woningen, maar dat is nooit gebeurd. Op 14 februari 2022 kreeg dit deel van de wijk de status van gemeentelijk beschermd stadsgezicht.

De Vogelwijk heeft zes basisscholen, twee middelbare scholen en twee scholen voor speciaal onderwijs. Er staan dus relatief veel scholen, terwijl er qua leeftijdsopbouw meer ouderen dan gezinnen in de wijk wonen. De basisscholen staan soms naast of in elk geval dicht bij elkaar. Er zijn veel sportverenigingen, zoals voetbalvereniging Duindorp. Ook die trekt veel bezoekers uit andere wijken. Discotheek Westwood aan de Laan van Poot 7, een van de oudste discotheken van Nederland, trekt ieder weekeinde veel jongeren van buiten de wijk. De winkels zijn in de afgelopen jaren een voor een uit de wijk verdwenen.

Volgens de hoofdredacteur van de wijkkrant van de wijkvereniging komt dit vooral door de concurrentie van de supermarkten:

‘Twintig jaar geleden zaten hier op het pleintje (Mezenplein) nog een groenteboer, drogist, slager, bakker, schoenmaker en kapper. Nu is alleen de bakker nog over. En daarvoor zaten er in de hele wijk nog twintig winkels. Dat heeft wel de levendigheid uit de wijk gehaald.’

De ‘overgebleven middenstander’ bakkerij Driessen trekt vooral wijkbewoners en neemt daardoor een belangrijke positie in de wijk in.

De Haagse Hogeschool & EMMA

Wat houdt wijkbewoners bezig? Er zijn geen welzijnsorganisaties in de wijk zelf gevestigd. Wel is er een welzijnsorganisatie actief in de wijk. De wijkvereniging heeft 1.750 (betalende) leden tussen de 40 en 80 jaar, maar geen eigen wijkgebouw. Er is sowieso geen buurthuis in de wijk. Daar is wel behoefte aan, laten professionals en wijkbewoners weten. Koffieochtenden vinden nu vaak plaats in sportkantines, en vergaderingen in gymzalen van scholen.

Als mogelijke optie wordt de Appelloods aan de Laan van Poot 97 genoemd. Een oud brak gebouw met historische waarde, een van de weinige gebouwen die door de Duitsers is neergezet en de oorlog heeft overleefd. De voorzitter van de wijkvereniging denkt erover om er met behulp van crowdfunding een wijkgebouw van te maken. Niet iedereen is lid van de wijkvereniging, maar de Vogelwijk kenmerkt zich volgens de voorzitter door saamhorigheid. ‘Als je iets organiseert is de animo overweldigend.’

Ook sport maakt deel uit van de kleuring van de wijk. Tot 2002 waren er de Houtrusthalen gevestigd: een sportcomplex uit 1937 dat ook vaak als concertruimte werd gebruikt. Sinds 1938 is aan de Laan van Poot ook een grote atletiekbaan te vinden. Daar willen 28 verschillende sportverenigingen een groot sportcentrum van in totaal 16.000 m2 aan de rand van de duinen bouwen en dat levert volgens omwonenden alleen maar verkeersproblemen op. Het ligt stil vanwege het vele protest van de omwonenden.

Een ander punt van zorg is de herontwikkeling van het 13 jaar leegstaande Rode Kruisziekenhuis (locatie Sportlaan). Dit is een geschikte locatie voor woningbouw, maar het gebouw staat al jaren leeg. ‘Daar zou wat mee gedaan

26 juni 2023

P 35

moeten worden,’ aldus de voorzitter van de wijkvereniging. In het daarnaast gelegen Julianaziekenhuis worden nu dak- en thuislozen opgevangen:

‘Dat heeft de gemeente besloten, maar daar hebben we als wijk geen problemen mee.’

Parkeeroverlast is een van de grotere thema’s van de wijk. Dat blijkt uit gesprekken met professionals en bewoners. Vanaf 6 uur ’s avonds stroomt de wijk langzaam vol met auto’s, ook uit de aanpalende wijken. De invoering van betaald parkeren (per 1 april 2023) zou daaraan wat veranderen. Een witte vrouw van 72, die een kruk gebruikt omdat ze moeilijk loopt, denkt dat betaald parkeren niet veel oplost.

‘Ik kan nu al geen invalideparkeerplaats vinden. Ik zet de auto maar daar waar het kan en riskeer de bekeuring. Ik kan niet al te ver lopen.’

Ze meldt verder de petitie voor betaald parkeren. ‘Laatst stond er drie maanden een camper voor iemands deur – dat hebben we bij de politie gemeld. Bleek die camper van mensen van Westeinde te zijn. Die stonden hier omdat het gratis was.’

Ze is het ermee eens dat er betaald parkeren komt, maar ziet dit ook als ‘melkkoe van de gemeente’. Anderen ervaren geen parkeerprobleem en zien de invoering van het betaald parkeren als een ‘zinloze investering en vooral geldklopperij van de gemeente’. Weer een ander is juist voor betaald parkeren in de wijk, maar vindt tegelijkertijd dat de gemeente oog moet hebben voor

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 36

het wel of niet kunnen parkeren op de eigen oprit. ‘Mijn buren kunnen hun auto niet op de oprit zetten, omdat het daar levensgevaarlijk is om in- en uit te rijden. Het is voor hen veiliger om aan de weg zelf te parkeren. De gemeente zou hen dus een vergunning moeten verlenen.’

de verkeerscommissie van de Vogelwijk heeft er met de stadsdeelraad over gesproken, maar er wordt niets aan gedaan en dat is wat de mensen frustreert.’ En: ‘Als er echt iets speelt in een wijk en mensen daarover klagen, zou je toch als gemeente daar gehoor aan moeten geven of op reageren!’

Perspectief: de zichtbaarheid van de gemeente Over het algemeen zijn de geïnterviewde bewoners tevreden. Onderwerpen, die dan top of mind zijn, gaan bijvoorbeeld over het onderhoud van hun wijk of over het ophalen van afval. Zo zegt een witte vrouw van 68 jaar: ‘Laatst was er een gat in de weg en dat is meteen opgelost. Eerst hebben ze er zand gestrooid en een week later de weg afgezet.’ Om eraan toe te voegen: ‘Ik heb ze meteen koffie gebracht.’ Waarmee ze impliciet lijkt te willen zeggen, dat deze wijk er eentje is met ‘goede manieren.’

Ook de wijkagent weet de vrouw te vinden en is zichtbaar in de wijk. ‘Hij is goed bereikbaar en communiceert via verschillende WhatsApp-groepen en het sociale platform Hoplr.’ Tijdens het interview met haar spreekt ze hem meteen aan als hij op dat moment langs komt lopen. ‘Hij communiceert heel open.’

Volgens de geïnterviewden is de wijk ook veilig. Andere problemen dan veiligheid worden sneller benoemd. Zo ervaren bewoners bij de Sportlaan verkeersproblematiek. Al jaren is deze problematiek bij de stadsdeelraad Segbroek aangekaart, maar aan de situatie is niets veranderd. Een vrouw van 74 jaar, vertelt:

‘Daar dendert een bus doorheen, is geen fietspad aanwezig en mogen aan beide kanten auto’s parkeren. Er wordt al vijftien jaar over geklaagd,

De Haagse Hogeschool & EMMA

Ook het openbaar vervoer moet het ontgelden. De vrouw stelt dat de tram door de straat wel mag worden opgeheven: ‘Er zit nooit iemand in die tram, maar hij rijdt wel keihard door de wijk.’ Ze woont aan de weg met de tram en er zijn door het harde rijden van de tram scheuren in de muur van haar huis ontstaan. Er is iemand van het vervoersbedrijf langs geweest om de schade op te nemen. ‘Die gaf toe dat het door de tram kon komen.’ De buurt komt nu in actie met posters. Ze vindt bovendien dat gemeenteraadsleden weinig voor de wijk opkomen. ‘Ze zijn totaal onzichtbaar.’

Stemmen en meedoen in de wijk De Vogelwijk kende vergeleken met andere Haagse wijken een zeer hoge opkomst tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 (77%). Volgens de geïnterviewde professionals komt dit vooral doordat er relatief veel hoogopgeleide mensen in de wijk wonen die ook meer geïnteresseerd in de politiek zijn en daarom hun stem laten horen. Ook wonen er relatief veel ouderen, die nog opgevoed zijn met het idee ‘dat stemmen erbij hoort’. De groep niet-stemmers bestaat volgens de professionals vooral uit inwoners met een migratieachtergrond (expats en arbeidsmigranten). In de ogen van professionals zijn deze inwoners minder geïnteresseerd in de lokale politiek of weten ze er weinig vanaf. De straatinterviews leveren eenzelfde beeld op. De meeste bewoners met wie we spreken, geven aan gewend te zijn om te gaan stemmen: ‘traditie’. Zowel

26 juni 2023

P 37

bij de gemeenteverkiezingen, landelijke verkiezingen en de provinciale verkiezingen. Een man, 49 jaar, woont 7 jaar in de wijk, werkt als aannemer, stemt altijd. Hij legt uit waarom:

‘Het is de enige manier om invloed te hebben op wat je belangrijk vindt. Anders word je niet vertegenwoordigd.’ En: ‘Ik vind het belangrijk om mee te bepalen hoe het land, mijn stad, gerund wordt.’

Een interessant detail is het gebruik van het woord ‘gerund’: dat is taalgebruik dat wellicht een wat meer managerial perspectief verraadt. Hij voelt wel binding met de wijk, maar zijn vrouw nog meer: ‘Die is hier geboren en geworteld.’ In zijn ogen kent de wijk eigenlijk geen problemen: ‘Als ze er al zijn, zijn het luxeproblemen.’

Ook andere gesprekspartners stemmen altijd: omdat ze van huis uit hebben meegekregen dat stemmen en je stem laten horen belangrijk is. Van de 21 geïnterviewden op straat, hebben er maar drie niet gestemd tijden de gemeenteraadsverkiezingen. Een van deze niet-stemmers is een jonge arbeidsmigrant. Zij zegt niets te weten over de gemeentelijke verkiezingen. Als ze meer informatie zou krijgen over het hoe en waarom, zou ze overwegen om wel te gaan stemmen. De andere twee gaven aan juist ‘erg teleurgesteld’ te zijn in de politiek en daarom niet gestemd te hebben en ‘geen tijd’ te hebben voor de verkiezingen. Een van de geïnterviewde mensen die wel gestemd heeft, zegt dat een volgende keer niet meer te doen. Deze witte vrouw van 68 jaar heeft altijd uit gewoonte gestemd, maar is nu door oneerlijke politici teleurgesteld in de politiek.

De Haagse Hogeschool & EMMA

De meeste politici zijn volgens haar ‘ijdele mensen’. Ze concludeert: ‘Het heeft geen zin meer om te stemmen.’

De opkomst onder de kiesgerechtigde expats en arbeidsmigranten in de wijk is juist laag, constateert ook de wijkvereniging (zie intermezzo’s over beide groepen). De vereniging wil daar – in goed overleg met de gemeente – wat aan doen door hen bijvoorbeeld meer bij het verenigingsleven in de wijk betrekken en zo dus meer te interesseren voor hun omgeving.

Bewoners, professionals en hun verwachtingen Zowel bewoners als professionals doen aanbevelingen om de betrokkenheid van bewoners in het algemeen bij de wijk en de politiek te vergroten en daardoor ook de opkomst bij verkiezingen te verhogen. Professionals wijzen erop dat er soms vanuit de gemeente al snel bij een zelfredzame wijk wordt gedacht dat zichtbaarheid minder belangrijk is.

‘We gaan er maar vanuit dat alles in de Vogelwijk goed verloopt, maar dat betekent niet dat we daarom ook maar niets voor die wijk moeten doen. Ook al is de druk ergens anders groter, we moeten ook in een zelfredzame wijk als Vogelwijk voeten aan de grond hebben. Laten we een wijk in zijn kracht zetten, dus ook gehoor geven aan wensen die er onder de bewoners leven.’

Velen wijzen erop dat het vertrouwen in de overheid over het algemeen kleiner wordt en de afstand tussen burger en overheid zowel landelijk als

26 juni 2023

P 38

lokaal groter, ook in de Vogelwijk. ‘Die afstand zorgt dat er weinig vertrouwen is, weinig commitment en geen dialoog.’ En: ‘Als je de overheid niet vertrouwt, ga je zeker niet stemmen.’

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 39

3.3 Mariahoeve en Marlot: dorp(s) in de stad Mariahoeve is een groene, ruim opgezette jaren ’60 wijk aan de rand van Den Haag. Met parkjes en veel afwisseling in woningtypen: doorzon-eengezinswoningen, typerende lage flats van 4 woonlagen en ook – inmiddels – hoge flats van 12 woonlagen. Het vele groen in de wijk zorgt voor een ontspannen sfeer. De wijk Marlot is een van de meest chique wijken van Den Haag: met grote villa’s, twee-onder-een-kap woningen en een aantal luxe appartementen, die veelal in de stijl van de Nieuwe Haagse School zijn gebouwd. De groene voortuinen, ruime straten en architectonische eenheid zorgt voor dat typische gevoel van ‘een dorp in de stad’.

De staat van de wijk: groen, chique en rust In het overdekte winkelcentrum Mariahoeve vind je de spreekwoordelijke Albert Heijn, Blokker, Action en Hoogvliet: winkels voor de dagelijkse boodschappen. Ook de leefkwaliteit rond de wijken is hoog: het Haagse Bos en het park Marlot is om de hoek. Meanderende paden, oude bomen, een enkel bruggetje. Het park Clingendael ligt dichtbij.

In Mariahoeve en Marlot wonen 15.369 inwoners in 8.749 huishoudens. Gemiddeld zijn deze inwoners 42,7 jaar oud, tegenover gemiddeld 39,1 jaar in Den Haag. Zo’n 55,8 procent van de inwoners heeft een migratieachtergrond, net iets onder het Haagse gemiddelde van 57 procent. Het gemiddeld besteedbaar inkomen per huishouden is met 37.800 euro lager dan het gemiddelde van €44.300 in Den Haag (Gemeente Den Haag, z.d. a). Mariahoeve en Marlot zijn heel verschillende sub-wijken. In cijfers is er een stevig verschil in WOZ-waarde tussen Mariahoeve en Marlot. In Marlot is de gemiddelde WOZ-waarde van eengezinswoningen € 771.057 en van appartementen € 268.757 (prijspeil 2015). Daarmee behoort dit deel van de wijk tot een van de duurste wijken van Den Haag. Voor de buurten in Mariahoeve loopt de gemiddelde WOZ-waarde van eengezinswoningen uiteen van € 196.388 tot € 312.962 en van appartementen van € 88.455 tot € 100.363 (prijspeil 2015) (Wonen in Den Haag, z.d.). De opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen lag in Mariahoeve en Marlot met 37,4 procent onder het Haagse gemiddelde van 43 procent (Gemeente Den Haag, 2022). Er zijn geen percentages per sub-wijk beschikbaar. De scores op gebied van veiligheid zijn vergelijkbaar met het gemiddelde van Den Haag. Alleen het aantal overlastmeldingen over de jeugd is lager dan gemiddeld (44 per 10.000 inwoners tegenover gemiddeld 120).

De sociale leefbaarheid scoort gemiddeld, met een schaalscore Sociale Cohesie van 5,9 (5,7 in Den Haag). Op het subonderdeel ‘gezondheid en leefstijl’ scoort de wijk iets (maar minimaal) slechter dan gemiddeld. De fysieke leefbaarheid in Mariahoeve en Marlot heeft een gemiddelde score, maar op gebied van milieu en duurzaamheid scoort het beter dan gemiddeld (Gemeente Den Haag, z.d. b).

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 40

Veldwerk: nette, groene wijk met verschillen Meerdere wijkbewoners geven aan dat ze tevreden zijn over de wijk. Bewoners benoemen daarbij het rustige karakter van de wijk en het aanwezige groen. In het winkelcentrum spreken we een man met een Irakese achtergrond. Hij werkt als tolk en vertelt dat hij sinds 2007 Nederlander is. Hij is tevreden over de wijk. Hij ziet dat er extra groen wordt aangelegd. Hij benoemt bovendien dat hij het een veilige wijk vindt.

Voor een supermarkt in De Landen raken we in gesprek met een koppel van ergens in de dertig. Ze spreken geen Nederlands. Ze zijn pas vanuit Transvaal naar Mariahoeve verhuisd. Over de wijk is het oordeel eensluidend. Zo vertelt de vrouw: ‘It is quiet and secure. Good for raising a baby. Before we were in Transvaal. There, it is dangerous.’ Een gemeenteprofessional die we spreken in het stadsdeelkantoor in Mariahoeve schetst een vergelijkbaar beeld over de wijk, maar geeft ook aan dat er zowel verschillen tussen als binnen Mariahoeve en Marlot zijn:

‘Het is een rustige, groene, mooie wijk. Dat zie je ook als je hier rondloopt. Op basis van de cijfers valt de wijk best mee. Maar ook omdat Marlot onderdeel is van de wijk. Marlot is een goede wijk, die een heel groot contrast met een deel van Mariahoeve vormt. De Landen komt wat slechter uit de cijfers.’

Perspectief: problemen achter de voordeur, voorzieningen verdwijnen

die betrokken is bij een podium voor kunst en cultuur in de wijk en van daaruit een politieke talkshow organiseert, vertelt: ‘Het valt niet op in het straatbeeld dat Mariahoeve ook echt wel problemen kent. Er gebeurt veel achter gesloten deuren.’

In een wijkcentrum in Mariahoeve spreken we met een jongerenwerker. Als we hem vragen wat er speelt in de wijk, zegt hij:

‘Armoede is echt een probleem. Alles wordt steeds duurder en mensen geven de politiek de schuld.’

In verschillende gesprekken die we voeren in Mariahoeve komt ter sprake dat er weinig voorzieningen aanwezig zijn in de wijk. En dat er bovendien voorzieningen die er nu nog zijn verdwijnen. Met name oudere bewoners lijken hier last van te hebben. De professional van het podium voor kunst en cultuur geeft aan:

‘Er zijn weinig plekken om samen te komen in de wijk. Je hebt alleen het wijkcentrum en het winkelcentrum.’

Op een vrijdagochtend sluiten we aan bij een koffieochtend in een buurthuis in De Landen. Zo’n tien oudere wijkbewoners drinken er koffie samen en eten cupcakes. Het blijkt dat een van de tien jarig is. Een oudere vrouw vertelt:

Alhoewel Mariahoeve op het eerste gezicht oogt als een nette en rustige wijk, spelen achter de voordeur volgens enkele professionals wel degelijk problemen. Een professional, een vrouw van begin vijftig, van Iraanse afkomst

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 41

‘Het stadsdeelkantoor, daar kan je niet meer naartoe als bewoner. Dan word je naar de Leyweg gestuurd! Andere kant van de stad. Er wonen hier oudere mensen…’ Een andere bewoner voegt eraan toe: ‘Pinautomaten zijn ook weggehaald. Oudere mensen zijn echt de dupe hier. Oudere mensen moeten helemaal naar het winkelcentrum om te pinnen’.

Perspectief: stemmen is te ingewikkeld Bij een supermarkt in Mariahoeve loopt een man van halverwege de dertig met zijn moeder, een oudere vrouw met stralende ogen, aan zijn arm. Ze hebben beiden niet gestemd. Te ingewikkeld, vertelt de man:

‘Er zijn zoveel partijen. Het vergt veel inspanning om je erin te verdiepen. Het is een hele klus om uit te zoeken op wie je moet stemmen. Terwijl iedereen z’n dagelijkse uitdagingen heeft. En de reward is nihil. Je ziet er eigenlijk weinig effect van.’

Na het gesprek lopen de twee een buurman tegen het lijf. Ze beginnen gelijk een geanimeerd gesprek in het Perzisch.

Een mix van argumenten, die we ook op andere plekken in de Haagse wijken hebben opgepikt. Ingewikkeld, inspannend. Het gebruik van het woord reward is opmerkelijk: blijkbaar kan je stemmen ook zien als een wedstrijd, of een game: waarin iets te winnen is. En waar inspanning ook daadwerkelijk beloond kan (en misschien wel moet) worden.

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 42

Bij een basisschool staat een jonge moeder te wachten op haar kind. Ze spreekt niet zo goed Nederlands, maar gaat wel graag met ons in gesprek. Ook zij heeft niet gestemd, waarbij ze ook al aangeeft dat ze ‘het stemmen’ eigenlijk ingewikkeld vindt. Ze vertelt dat het de eerste keer geweest zou zijn, dat ze mocht stemmen. Ze had weliswaar een stempas gekregen, maar het was haar niet duidelijk hoe en waar ze moest stemmen. En ze vond het te ingewikkeld om uit te zoeken. Tot slot geeft ze aan dat ze ook niet goed weet op welke partij ze dan zou moeten stemmen: ‘Ik weet niet welke partij bij mij past’.

In het winkelcentrum spreken we een vrouw, die ons een creatieve broedplaats boven het winkelcentrum laat zien. In de broedplaats zijn verschillende kunstenaars en ondernemers gevestigd. De vrouw brengt ons in contact met een man die een taalschool runt in de broedplaats. Ook hij geeft aan dat – naar zijn ervaring – stemmen voor veel mensen te ingewikkeld is. Dat past wel in een patroon, zo geeft hij aan. Want ook allerlei andere zaken die bewoners met de gemeente moeten regelen, zijn niet gemakkelijk te regelen:

‘Als je subsidie wil aanvragen bijvoorbeeld. Dan heb je allereerst een DigiD nodig. De formulieren zijn ingewikkeld, in vakjargon. Dus dan laten mensen het maar voor wat het is, maar de frustratie blijft wel.’

Volgens de taalschooldirecteur maken dit soort ervaringen, dus ook op andere vlakken dan alleen het stemmen, dat mensen afhaken.

De Haagse Hogeschool & EMMA

Perspectief: contact met de gemeente en participatie verloopt niet goed In meerdere gesprekken die we voeren komt ter sprake dat het contact tussen bewoners en de gemeente niet altijd soepel lijkt te verlopen. Verschillende bewoners en professionals menen dat dit een rol speelt bij de lage opkomst. De taalschooldirecteur haalt een voorbeeld aan. Hij probeerde één van zijn cursisten te helpen met een brief van de gemeente, die ze niet begreep. Hij vertelt hoe zo’n proces verloopt:

‘Dan komt er een herinneringsbrief. Dat snapt iemand die net Nederlands aan het leren is niet. Dan komt er een tweede brief met een boete. Dan moet die persoon weten wat een boete is. In de brief staat bovendien vaak niet aangegeven bij welk loket je moet zijn. Of het loket zegt: “Ga maar een mail schrijven”. Maar dat kan zo iemand natuurlijk niet. Dan moet ik met instanties bellen. Dan krijg je de stagiaire aan de telefoon. Intussen lopen de belkosten op, van die belkaart die mevrouw heeft gekocht van Lebara…’

Ook tijdens de koffieochtend in het buurthuis in De Landen komt de kwaliteit van het contact met de gemeente ter sprake. De meeste aanwezigen hebben wel een voorbeeld van een negatieve ervaring paraat. Zo vertelt een oudere vrouw ons:

‘Als je bij gemeente iets aan probeert te vragen word je van het kastje naar de muur gestuurd. Dan denk je: laat zitten, bekijk het met die Tzooi. De wachttijd is te lang. Als je wordt teruggebeld, denk je: “Waar ging het ook alweer over?” En je wordt teruggebeld met een geheim nummer, dan denk je: “Wat heb je te verbergen?”’

26 juni 2023

P 43

Een oudere dame tegenover haar voegt eraan toe: ‘Als je iets van Wmo moet aanvragen, is het heel moeilijk. Als je iets hebt, is het moeilijker dan als je niks hebt. Zo is het wel in Den Haag.’

Een actieve bewoner ontplooit een initiatief in de wijk voor senioren. Hij is daarnaast betrokken bij de eerdergenoemde politieke talkshow die regelmatig in de wijk (bij een podium voor kunst en cultuur) wordt opgevoerd. Hij haalt een voorbeeld aan van een participatietraject, dat in zijn ogen niet goed is verlopen. Hij vertelt dat bewoners initiatieven mochten indienen ter verbetering van de wijk. En ‘hoera!’: zijn initiatief viel in de prijzen. Maar op het bijbehorende bedrag, waarmee de man zijn initiatief zou kunnen uitvoeren, moest hij meer dan een jaar wachten. Dat had een administratieve oorzaak: van tevoren zou niet goed zijn uitgestippeld hoe een dergelijk geldbedrag aan de initiatiefnemers overgedragen kon worden. Uiteindelijk werd de oplossing een systeemoplossing: de man moest alsnog een subsidieaanvraag indienen, om het toegezegde bedrag te kunnen ontvangen.

In zijn geval geen punt: ‘Ik weet hoe ik zoiets moet doen, maar een burger met minder bureaucratische vaardigheden wordt verrast. ‘Het is belangrijk dat van tevoren duidelijk is wat de randvoorwaarden en kaders zijn. Dat realiseert men zich bij de gemeente te weinig.’ Anders zorgt dit voor frustratie.

vormen van de bewoners van de stad. Dit speelt volgens hem een rol bij de lage opkomst.

‘Het zijn allemaal academici of hbo’ers. Ik merk dat het voor hen heel moeilijk is om met mensen te communiceren die lager opgeleid zijn. […] Het gros van de raadsleden heeft een heel andere achtergrond [dan de bevolking]. Een derde van de bevolking in Den Haag heeft een nietwesterse migratieachtergrond. Die categorieën zijn ondervertegenwoordigd in de raad. Dat past niet meer bij de huidige tijd. Daar ligt een verantwoordelijkheid voor de partijen.’

Ook in verschillende straatgesprekken met bewoners komt herkenning naar voren als een thema. In een gesprek met een vrouw van middelbare leeftijd in het winkelcentrum lijkt naar voren te komen dat herkenning én nabijheid inderdaad een rol spelen bij het stemgedrag:

‘Zelf stem ik altijd op Sarah [gefingeerde naam]. Niet vanwege de partij waarvan zij onderdeel is, maar omdat ik haar ken, zij in de wijk woont en de wijk goed kent.’

Ook de jongerenwerker (met wie we spreken in Mariahoeve) denkt dat de achtergrond van politici een rol speelt. Hij lijkt te menen dat het bovendien niet alleen om bijvoorbeeld kleur gaat, maar ook klasse:

Perspectief: we herkennen ons niet meer in onze politici Dezelfde man (van de talkshow) stelt vast dat in zijn ogen politici de afgelopen jaren nogal zijn veranderd. In de regel gaat het (anno vandaag) vooral om hoogopgeleiden. Die ook op andere aspecten geenszins een afspiegeling

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 44

‘Je hebt natuurlijk Sylvana Simons [fractievoorzitter van BIJ1 in de Tweede Kamer]. […] Daar hebben jongeren niks mee. Zij representeert donkere jongens en meiden van de straat niet.’

Veldwerk: desinteresse en geen vertrouwen In meerdere gesprekken die we met wijkbewoners voeren wordt, vaak in combinatie met een gebrek aan interesse, genoemd dat in hun ogen stemmen geen nut heeft. Voor een supermarkt spreken we vluchtig met een koppel van ergens in de dertig. Ze hebben beiden niet gestemd. Op de vraag waarom niet, antwoordt de vrouw dat ze het een lastig te beantwoorden vraag vindt. Om daarna bij het begrip vertrouwen te beginnen: ‘Ik heb er geen vertrouwen in. En geen interesse. Er komt toch niets van terecht, je ziet toch geen verandering.’ Het koppel heeft geen zin om verder over dit onderwerp in gesprek te gaan en loopt door.

Verderop in het winkelcentrum spreken we twee vrouwen van middelbare leeftijd. De één wil ons wel even te woord staan, maar de ander wil eigenlijk liever doorlopen. De vrouw die ons te woord wil staan, heeft wel gestemd. De ander niet. In haar antwoord klinkt door dat motieven van stemmers en nietstemmers soms aardig overeenkomen. De vrouw die wel heeft gestemd geeft ook aan dat ze weinig vertrouwen heeft in de politiek: ‘De beslissingen zijn allang genomen.’

‘Ik zie het nut er niet van in. Er zijn genoeg mensen die wel stemmen, en het werkt nog steeds niet.’

Waarbij met name de laatste toevoeging ‘en het werkt nog steeds niet’ opmerkelijk is. Daar waar in de regel het argument van ‘de meeste mensen willen...’ als doorslaggevend wordt ingezet (’80 million Elvis fans can’t be wrong’), draait deze respondent het argument effectief om: ‘zie je wel, zelfs met al die stemmers trekken we nog aan het kortste eind.’

Meerdere wijkbewoners die we spreken, geven aan dat ze wel wat anders aan hun hoofd hebben dan stemmen. In het winkelcentrum zit een oudere vrouw op een bankje. Naast haar staat een rollator geparkeerd. Ze praat een beetje moeizaam. Ze vertelt dat ze niet heeft gestemd: ‘Ik heb er geen interesse in. Ik heb wel wat anders aan mijn hoofd.’

Bij de eerdergenoemde basisschool, waar aan het einde van de middag wat ouders staan te wachten op hun kinderen, spreken we met een vrouw van middelbare leeftijd. Ze heeft een blonde paardenstaart. Op de vraag of ze gestemd heeft antwoordt ze: ‘Ik ben er niet zo bekend mee. Zo ver gaan mijn gedachten eigenlijk niet.’

Perspectief: politici zijn (te) weinig zichtbaar In het park achter het winkelcentrum houdt een vrouw van 28 een groep kinderen in de gaten die in de speeltuin speelt. Ze is leerkracht op een basisschool. Ook zij geeft aan dat niet gestemd heeft.

De Haagse Hogeschool & EMMA

In veel gesprekken met wijkbewoners en professionals gaat het over het gebrek aan zichtbaarheid van lokale politici. Of liever nog, de continuïteit van die zichtbaarheid. De man van de taalschool zegt daarover:

26 juni 2023

P 45

‘Als een persoon gekozen is, zie je ‘m niet meer. Probeer momenten vrij te maken dat je naar de mensen toe kan gaan. Kom gewoon naar ’t winkelcentrum. Dat de mensen je weer zien! Een praatje doet goed. Het hoeft niet iedere dag, maar bijvoorbeeld om de drie maanden. Zorg ervoor dat je niet alleen zichtbaar bent wanneer je bewoners nodig hebt, ook wanneer je ze niet nodig hebt.’

De vrouw die betrokken is bij de politieke talkshow in de wijk geeft aan dat de borrel na de talkshow ook als een moment kan fungeren voor raadsleden of anderen om in gesprek te gaan met bewoners:

‘De gesprekken na de talkshow… mensen blijven hangen, tot wel een uur of twee na de show. Sommige raadsleden of gasten blijven ook dan. Dan is het niet meer eng, [dan is het] informeel, gelijkwaardig. Raadsleden hoeven niet altijd zelf te komen, het kunnen ook partijleden zijn.’

Bewoners, professionals en hun verwachtingen Naast het vergroten van de zichtbaarheid van lokale politici denken meerdere professionals die we spreken dat er verbeterslagen te maken zijn wat betreft de communicatie rondom de lokale verkiezingen. Volgens de taalschooldirecteur moet men beter leren begrijpen hoe een boodschap kan worden overgebracht naar doelgroepen die niet zo taalvaardig zijn. Om dit uit te leggen, pakt hij er een krantje bij over de verkiezingen voor de Provinciale Staten die op dat moment plaatsvinden. Op de voorkant van het krantje staat heel groot ’15 maart’, maar dat is volgens hem niet genoeg:

De Haagse Hogeschool & EMMA

‘Mensen denken dan: 15 maart? Maar hoe laat? Ik ben schoonmaker, ik werk dan, dus ik kan niet gaan stemmen. Zet er dan ook in het groot op van 7:00 – 21:00. Ze zien 15 maart en denken dan: ik kan niet want dan moet ik naar de tandarts.’

De man die een initiatief voor ouderen heeft ontwikkeld in Mariahoeve en betrokken is bij de politieke talkshow ziet ook dat de communicatie niet altijd goed aansluit bij bewoners die niet zo taalvaardig zijn.

’25 procent van de Haagse bevolking is laaggeletterd. Dan moet je op een heel andere manier communiceren. Als je migranten wil benaderen, dan moet je bijvoorbeeld met sleutelfiguren in gesprek gaan, die vertrouwen hebben onder de doelgroep.’

Specifiek wat betreft de doelgroep van jongeren denken de jongerenwerker die we spreken en één van zijn stagiairs (die zelf onderdeel uitmaakt van de doelgroep van jongeren in de wijk) dat communicatie die beter aansluit bij de leefwereld van jongeren zou kunnen helpen.

26 juni 2023

P 46

INTERMEZZO – JONGEREN

zijn zij geïnteresseerd in de lokale politiek? En wat zou hun interesse kunnen vergroten?7

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 stemde slechts 36 procent van de jongeren onder de 25 jaar. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 lag de opkomst onder jongeren op 69 procent. Een van de verklaringen hiervoor is dat jongeren eerst geïnteresseerd raken in de nationale politiek en daarna pas in de lokale. Er is ook sprake van een opleidingskloof: die is onder jongeren (nog) groter dan onder oudere kiezers. Terwijl 42 procent van de jongeren met een theoretische opleiding een stem uitbracht, stemde slechts 24 procent van de jongeren met een VMBO-diploma (Vollaard et al., 2022). Er zijn geen precieze cijfers bekend over de opkomst onder jongeren in Den Haag.

Gebrek aan vertrouwen

Aangezien 9,5 procent van de Haagse inwoners 18 tot 25-jarigen betreft, gaat het om een belangrijke kiezersgroep (CBS, 2022). Haagse gemeenteraadsleden maken zich zorgen om de opkomst onder deze groep in Den Haag en riepen het stadsbestuur op om hierover met jongerenorganisaties in gesprek te gaan (Den Haag FM, 2022). In het huidige onderzoek is er extra aandacht uitgegaan naar Haagse jongeren. In hoeverre

7

Studenten van De Haagse Hogeschool hebben aanvullend onderzoek gedaan onder jongeren in Den Haag. Zij legden hun bevindingen – die in lijn zijn met de bevindingen in dit intermezzo – voor aan deelnemers aan een panelgesprek, en gingen in gesprek over hoe jongeren meer betrokken kunnen worden bij de lokale politiek. Het panelgesprek is hier terug te zien: https://www.youtube.com/watch?v=ePjvGrQ4utA.

De Haagse Hogeschool & EMMA

Verschillende jonge mensen die we spreken geven aan dat ze weinig vertrouwen hebben in de politiek. In een wijkcentrum in Mariahoeve spreken we met een jongerenwerker en twee van zijn stagiairs van rond de twintig. De jongerenwerker vertelt dat hij zelf ‘een jongen van de straat’ is en de leefwereld van de jongeren in de wijk goed begrijpt.

De jongerenwerker laat een filmpje op YouTube zien over wat een Europarlementariër verdient8. Beide stagiairs kennen het filmpje:

‘Dat filmpje in die parkeergarage?’

Het filmpje lijkt exemplarisch te zijn voor de afstand tot de politiek die jongeren ervaren. Eén van de stagiairs: ‘Wij werken veel harder, maar wij krijgen er veel minder voor terug.’ De jongerenwerker voegt eraan toe: ‘De jongeren in deze wijk werken keihard. Ze bezorgen… Daarnaast studeren ze ook nog, gaan ze naar school. Ze zijn aan het strijden.’ Eén van de stagiairs: ‘Wij kunnen geen verandering maken in wat er gebeurt. De partijen hebben hun plannetjes al uitgestippeld. Uiteindelijk hebben wij vrij weinig te zeggen.’

8

Zie de video ‘Dit krijgt een europarlementariër’, https://www.youtube.com/watch?v=qzokGHpRm2k.

26 juni 2023

P 47

Bij een speeltuin in een park in Mariahoeve staat een vrouw van 28 jaar, die als leerkracht werkt op een basisschool. De vrouw vertelt verder dat ze geen reden ziet om te stemmen, omdat er voor haar geen partij tussen zit waarop ze wil stemmen. Om haar heen ziet ze ook weinig mensen die stemmen, maar tegelijkertijd ziet ze daar ook wel verandering in komen: ‘Buitenlanders die al 20 jaar in Nederland wonen, maar geen Nederlands spreken, zijn niet zo bekend met stemmen. Hun kinderen integreren veel meer. Dan zie je weleens dat ze ook ineens willen stemmen.’ Volgens de vrouw zijn er echter weinig partijen die aansluiting vinden bij de belangen van jongeren. ‘Sommigen stemmen op DENK.’

Communicatie en participatie De jongerenwerker die we spreken in het wijkcentrum in Mariahoeve en één van zijn stagiairs noemen communicatie als een punt van aandacht. De stagiair zegt hierover: ‘Ik kijk niet naar de politiek. Het is saai en langdradig. Af en toe zie ik weleens iets op social media. Ik denk dat social media zou kunnen helpen. Gewoon heel simpel in Jip en Janneke-taal, hele korte video’s. Niet iets van 8 minuten ofzo.’ De jongerenwerker voegt eraan toe: ‘Als ze met een leuke campagne zouden komen, met muziek, eten en drinken, een stand-up comedian, een influencer die met TikTok bezig is erbij… Zolang het maar aansluit op de levenswereld van jongeren.’ Als we aan één van de stagiairs vragen of hij denkt dat zo’n campagne zou werken: ‘Ik denk wel dat dat werkt. Het geeft meer kleur aan de politiek.’

Ook in een buurthuis in het Geuzenkwartier spreken we met een jongerenwerker. Ook hij vindt de manier waarop de gemeente communiceert en participatie organiseert tekortschiet. Hij geeft een voorbeeld van een bijeenkomst die werd georganiseerd voor jongeren over snus, kauwtabak. ‘Als je een aparte bijeenkomst organiseert over snus komt er niemand. Maar als je bij

De Haagse Hogeschool & EMMA

een jongerenactiviteit die al plaatsvindt aansluit, vinden ze het allemaal heel interessant. Dan zijn ze er al, en vinden ze het ook interessant.’

Woningnood In enkele gesprekken gaat het over thema’s die jongeren raken, maar waarop zij weinig verbetering zien. Op het Prins Mauritsplein, aan het uiteinde van de Frederik Hendriklaan in het Statenkwartier, spreken we met een jongen van 19 jaar. De jongen vertelt dat hij graag in Zoetermeer wil wonen, maar dat het heel moeilijk is om aan een huis te komen. ‘Mijn vader kon gewoon een huis kopen in Den Haag, toen hij naar Nederland kwam.’ De jongen geeft aan dat hij vindt dat mensen die al lang in Nederland zijn in de steek worden gelaten. ‘Ze laten steeds meer mensen binnen. Zij krijgen wel een huis.’ De woningnood lijkt voor de jongen een belangrijke reden dat hij weinig vertrouwen heeft in de politiek.

Als we aan de jongerenwerker in het buurthuis in het Geuzenkwartier vragen wat er speelt in de wijk, is één van de eerste dingen die hij noemt de woningnood. ‘De woningnood, met name onder de jeugd, is wel echt iets… Mensen willen in Scheveningen blijven wonen, ook hun kinderen, daar maken ze zich druk om. De jeugd blijft door de woningnood langer in huis wonen. De huizen zijn er niet op berekend. Jongeren gaan meer op straat hangen. Dat is ook problematiek die hier speelt, overlast door jongeren.’ De jongerenwerker brengt de woningnood in verband met de lage opkomst: ‘Bij jongeren leeft het [stemmen] totaal niet. Er zijn wel items die ze aanspreken, zoals woningen. Maar de jongeren zien te weinig goeds uit de politiek voortkomen.’

26 juni 2023

P 48

3.4 Geuzen- en Statenkwartier: oud, chique en internationaal

Het Geuzen- en Statenkwartier heeft 14.848 inwoners in 7.315 huishoudens. De gemiddelde leeftijd van deze inwoners is 41,6 (in Den Haag is dat gemiddeld 39,1) en 56 procent van hen is van Nederlandse afkomst (tegenover 43,4 procent in Den Haag). Het gemiddeld besteedbaar huishoudinkomen is 66.800 euro (in Den Haag is dat €44.300) (Gemeente Den Haag, z.d. a). De opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen lag in het Geuzen- en Statenkwartier hoger dan gemiddeld in Den Haag (43%), met 51,6 procent (Gemeente Den Haag, 2022).

Het Statenkwartier in Den Haag is een rustige, chique wijk in Den Haag. Met die kenmerkende herenhuizen, grotendeels gebouwd tussen 1890 en 1915. Een snufje Art Deco. Deftig. Grote kruisingen. Brede lanen. Met straten, vernoemd naar bekende Hollandse politici uit de zeventiende eeuw. Zoals de Johan van Oldenbarneveltlaan. Of de Prins Mauritslaan. De lange winkelstraat, de Frederik Hendriklaan is het walhalla voor de gourmand: de betere slager, de luxe bakker. Kleine boetiekjes. Fijne restaurants. Het Geuzenkwartier kenmerkt zich nu juist door relatief kleine woningen, die grotendeels tussen 1910 en 1915 zijn gerealiseerd. De meeste straatnamen herinneren aan Geuzen uit de Tachtigjarige Oorlog. Namen die bij ons vandaag de dag weggezakt zijn, zoals Lumey, Boisot of Sonoy. Vanwege de aanwezigheid van een groot aantal internationale organisaties, vormt de wijk ‘het hart van de Internationale Zone van Den Haag’.