RIS315753 Discriminatie en veilige werkomgevingen in de WMO bijlage 1

Aanbevelingen Op basis van het voorafgaande zijn diverse aanbevelingen te doen. We formuleren hieronder de vijf belangrijkste: 1. Onderzoek naar prevalentie van discriminatie op verschillende gronden in verschillende domeinen in de zorg Zoals naar voren is gekomen uit dit onderzoek zijn er nauwelijks cijfers voorhanden. Cijfers over discriminatie worden niet bijgehouden of gemonitord, zowel op instellingsniveau als landelijk. Hierdoor is onduidelijk hoe groot het probleem van discriminatie is in de brede sector zorg (curatieve zorg, langdurige zorg, maatschappelijke ondersteuning en cliëntondersteuning) en hoe dit probleem zich ontwikkelt. Het gaat om verschillende domeinen in de zorg: in ieder geval om de curatieve zorg, langdurige zorg, maatschappelijke ondersteuning die in dit rapport onder de loep zijn genomen. Het gaat zowel om de prevalentie van discriminatie ten aanzien van professionals, als ten aanzien van cliënten/patiënten, als tussen deze groepen onderling.

Wat nodig is onderzoek naar: (1) De ervaringen van zowel cliënten/ patiënten; hoe vaak en wanneer maken zij discriminatie mee? En op welke grond(en)? En kaarten zij discriminatie aan bij de zorginstellingen en zo ja, hoe wordt hiermee omgegaan? Om dit te onderzoeken kan er gedacht worden aan kwantitatief onderzoek, bijvoorbeeld in de vorm van digitale enquêtes die standaard worden aangeboden aan cliënten/patiënten die een bepaald zorgtraject volgen en/of afronden. Door dit op grote schaal te doen en de uitkomsten te analyseren zou er een goed beeld kunnen ontstaan van hoe vaak en wanneer en op welke grond cliënten/patiënten gediscrimineerd worden in de zorg in Nederland, welke groepen het meeste discriminatie ervaren, hoe er wordt omgegaan met discriminatieklachten door zorginstellingen en wat hierin de verschillen zijn per domein in de zorg (dus verschillen tussen bijvoorbeeld thuiszorg, ziekenhuiszorg, cliëntondersteuning, vrouwenopvang etc.).

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

55

Dit zou aangevuld kunnen worden met kwalitatief onderzoek

Aandachtspunt is dat bij alle

(bijvoorbeeld interviews met cliënten/patiënten), waarin nagegaan

prevalentie-onderzoeken specifiek

wordt wat de aard van de discriminatie is, die men heeft ervaren en

gevraagd wordt naar onder meer

wat de gevolgen zijn voor de cliënten/patiënten die dit hebben

huidskleur, afkomst, geboorteland,

ervaren op bijvoorbeeld hun gezondheid en omgang met de zorg.

religie, seksuele voorkeur,

Belangrijk aandachtspunt is hierbij aandacht te hebben voor

genderidentiteit en beperking van

verschillende domeinen die nog niet eerder specifiek kwalitatief

de respondent, zodat duidelijk kan

onderzocht zijn zoals de GGZ, huisartsenzorg, ziekenhuiszorg, dak-

worden welke groepen welke

en thuislozenopvang en vrouwenopvang.

vormen van discriminatie ervaren en de eventuele verschillen in

(2) De ervaringen van professionals: hoe vaak en wanneer maken

eenzelfde groep ook zichtbaar

zij discriminatie mee? En op welke grond(en)? En kaarten zij

kunnen worden.

discriminatie aan bij de zorginstellingen en zo ja, hoe wordt hiermee omgegaan? Om dit te onderzoeken zou het een optie zijn om te verkennen of het mogelijk is dat in de periodieke onderzoeken die al worden gedaan onder professionals in de zorg deze vragen worden meegenomen (denk aan de IPSOS onderzoeken). Dat betekent dat anders dan nu, in deze onderzoeken vragen dienen te worden gesteld over onder meer de afkomst, huidskleur, beperking, seksuele voorkeur etc. van de respondenten, zodat duidelijk wordt op welke gronden er discriminatie ervaren wordt en welke professionals het meest risico lopen. Wanneer dit geen optie is, dan zou hier ook nog een apart (kwantitatief) onderzoek over uitgezet kunnen worden. Ook hier geldt dat dit onderzoek aangevuld zou kunnen worden met kwalitatief onderzoek (bijvoorbeeld interviews met professionals) waarin nagegaan wordt wat de aard van de discriminatie is die men heeft ervaren in verschillende domeinen en wat de gevolgen zijn voor de cliënten/patiënten die dit hebben ervaren op bijvoorbeeld hun gezondheid en werkplezier. Ook is hier een belangrijk aandachtspunt om aandacht te hebben voor domeinen die nog niet eerder specifiek kwalitatief onderzocht zijn zoals de GGZ, huisartsenzorg, ziekenhuiszorg, dak- en thuislozenopvang en vrouwenopvang.

(3) Praktijktesten of vignetten studies, waarmee objectiever kan worden vastgesteld in hoeverre er gediscrimineerd wordt in de zorg context. Op de arbeidsmarkt worden dit type studies gebruikt door bijvoorbeeld eenzelfde cv toe te sturen aan bedrijven, met verschillende namen, zodat bekeken kan worden hoe vaak iemand met een Nederlandse klinkende naam een positieve reactie krijgt in vergelijking met iemand met een Arabisch klinkende naam (zie hier uitleg). In de zorgsector zou dit ook gedaan kunnen worden in verschillende domeinen (ziekenhuizen, GGZ, thuiszorg etc.) om na te gaan of zorgprofessionals gediscrimineerd worden in werving en selectie. Maar daarnaast zouden vignettenstudies gedaan kunnen worden om meer zicht te krijgen op de discriminatie van patiënten en cliënten. Dit zou betekenen dat een professional op een kaartje (vignet) een hypothetische cliënt of patiënt wordt voorgelegd, met op dat vignet alle kenmerken van de cliënt die mee zouden kunnen wegen, in het nemen van een beslissing over de zorg voor de cliënt of patiënt. Zo’n design maakt het mogelijk om vergelijkbare situaties van patiënten/cliënten te laten beoordelen door verschillende typen professionals, waarbij anders dan in de praktijk van alledag factoren als etniciteit en seksuele oriëntatie op experimentele wijze kunnen worden gecontroleerd (zie bijvoorbeeld dit onderzoek).

Het betekent dat bijvoorbeeld kan worden nagegaan of er (onterecht) een andere behandeling wordt aangeraden door professionals wanneer de cliënt/patiënt een migratieachtergrond heeft in vergelijking met wanneer de cliënt/patiënt geen migratieachtergrond heeft. Op deze manier kan objectief worden vastgesteld of professionals (onbewust) discrimineren in de behandeling van cliënten of patiënten.

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

56

(4) Onderzoek naar de prevalentie van voorspellers van discriminatie, bijvoorbeeld in hoeverre hebben professionals die werken in de zorg (onbewuste) vooroordelen en stereotypen? In Nederland is nog geen onderzoek gedaan om na te gaan in hoeverre professionals in de zorg ‘bias’ hebben; ofwel (onbewuste) vooroordelen en stereotypen en in hoeverre dit de zorg beïnvloed. Echter, zoals beschreven staat in hoofdstuk 1 hebben de meeste mensen in meer of mindere mate (onbewuste) vooroordelen en stereotypen en dus is de verwachting dat zorgprofessionals net als anderen deze ook hebben. Een kwantitatief onderzoek naar in hoeverre dit het geval is en een kwalitatief onderzoek naar hoe professionals in de zorg omgaan met hun eigen vooroordelen en stereotypen, zou meer zicht kunnen geven op het probleem en hoe dit aangepakt kan worden. Want als blijkt dat er bijvoorbeeld meer onbewuste vooroordelen en stereotypen spelen en dat professionals zich hier niet bewust van zijn dan is er uiteraard een andere aanpak nodig dan wanneer blijkt dat er vooral bewuste vooroordelen spelen. 2. Onderzoek naar effectieve aanpakken van discriminatie in de zorg Het is nog onduidelijk of er al beleid en aanpakken worden ingezet door zorginstellingen ter preventie en aanpak van discriminatie, op welke schaal dit gebeurt en wat de effecten zijn van die aanpakken.

Hiervoor is allereerst een onderzoek bij de zorginstellingen (zowel kwantitatief als kwalitatief) nodig, om na te gaan welke deel van de instellingen al beleid en een aanpak heeft (is dat bijvoorbeeld 4% of eerder 84%?), welk beleid en welke aanpakken er dan worden gebruikt in de praktijk en ook wat de effecten hiervan zijn. Dit laatste kan onder meer onderzocht worden door na te gaan hoe de professionals en andere betrokken (zoals patiënten en cliënten) het beleid en de aanpakken ervaren (bijvoorbeeld door middel van een ‘ervaren baat’ onderzoek) en in hoeverre dit daadwerkelijk heeft geleid tot veranderingen. Ook kan dit onderzocht worden door instellingen met en zonder beleid/aanpakken te vergelijken met elkaar. Wanneer blijkt dat er in de praktijk nog maar weinig instellingen zijn met beleid en aanpakken ter preventie en aanpak van discriminatie dan zou kunnen worden nagegaan hoe dit verder gestimuleerd kan worden, bijvoorbeeld door het (nog meer) verspreiden van kennis hierover, leernetwerken opzetten voor instellingen, goede voorbeelden uitlichten. Vanuit de politiek zou er eventueel nagedacht kunnen worden of er mogelijkheden zijn voor een eventueel verplichtend karakter van de aanpak van discriminatie door zorginstellingen en of dit wenselijk is.

Ten tweede is het belangrijk dat er ingezet wordt op het ontwikkelen van evidence based én pratice based aanpakken tegen discriminatie in de zorg. Hiervoor kan bijvoorbeeld gedacht worden aan actieonderzoeken: actieonderzoek is een vorm van praktijkgericht onderzoek waarbij je onderzoek doet in de praktijk met mensen uit die praktijk. Het doel is nieuwe kennis te ontwikkelen, maar tegelijkertijd ook om de praktijk te verbeteren (van der Zouwen, 2022). Er zou dus gedacht kunnen worden aan actieonderzoeken waarbij nieuwe aanpakken tegen discriminatie in de zorg worden uitgetest en geëvalueerd worden in de praktijk. Dat betekent bijvoorbeeld dat een ziekenhuis of thuiszorginstelling een aanpak ontwikkelt op basis van de beschikbare wetenschappelijke kennis over wat werkt tegen discriminatie (zie dit dossier), op basis van bestaande toolkit en handreikingen (zoals van Pharos) en op basis van de ervaringen van de professionals en cliënten/patiënten. Vervolgens wordt er in een actieonderzoek gezamenlijk een aanpak ontwikkeld en deze wordt uitgerold in de organisatie. Ten tijde van de uitvoering wordt nagegaan in hoeverre de aanpak wordt uitgevoerd zoals bedoeld en hoe de professionals en cliënten/patiënten deze ervaren.

Ook wordt geëvalueerd wat de effecten zijn van de aanpak (in vergelijking bijvoorbeeld met eenzelfde type instelling waar geen aanpak is) en wat professionals en cliënten/patiënten ervaren dat de aanpak oplevert. Op basis van deze evaluaties wordt samen met de betrokkenen de aanpak verder aangepast en verbeterd. Vervolgens kan deze aanpak grootschalig worden uitgerold bij vergelijkbare type zorginstellingen. Op deze

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

57

manier komen we tot evidence based én pratice based aanpakken tegen discriminatie in de zorg die bij diverse instellingen in het land ingezet kunnen worden. Kortom: Om te komen tot een effectieve aanpak van discriminatie in de brede sector zorg (curatieve zorg, langdurige zorg, maatschappelijke ondersteuning en cliëntondersteuning) is er onderzoek nodig naar wat er momenteel al aan het gedaan wordt, en naar wat precies werkt in welk domein, want discriminatie aanpakken in een ziekenhuis werkt mogelijk anders dan in de cliëntondersteuning of de dak- en thuislozenopvang. Voor de sector sport wordt er al meer onderzoek gedaan, maar voor deze sector kan nog sterker ingezet worden op onderzoeken wat werkt en de evidence based aanpakken die er nu al zijn, verder implementeren. Tevens zou onderzocht moeten worden aan welk type aanpakken er nog behoefte is, als aanvulling op de bestaande aanpakken. 3. Onderzoek naar institutionele vormen van discriminatie in verschillende domeinen in de zorg en wat er aan gedaan kan worden Zoals gebleken is uit dit onderzoeksrapport zijn er verschillende aanwijzingen dat er institutionele vormen van discriminatie spelen in de zorg, maar is er een gebrek aan onderzoek hierover.

Ook is er nog geen onderzoek in de Nederlandse context over wat hierin werkt: wat is effectief in het verminderen van deze institutionele vormen van discriminatie in de brede Nederlandse zorg context (van dak- en thuislozenopvang tot ziekenhuis)? Er is wel al zicht op wat volgens de wetenschap werkt in het tegengaan van institutioneel racisme in het algemeen (zie dit rapport van KIS), maar nog niet op hoe dat werkt voor andere vormen van institutionele discriminatie en wat specifiek werkt in de zorg. Waar aan gedacht zou kunnen worden, is een onderzoek waarbij per domein (ziekenhuizen, huisartsen, thuiszorg, dak- en thuislozenopvang etc.) wordt nagegaan in hoeverre er regels, richtlijnen, protocollen etc. worden gebruikt waarin bepaalde discriminatiegronden zoals afkomst, geloof, seksuele voorkeur etc. expliciet worden genoemd en leiden tot mogelijk onderscheid dat onwenselijk is in het kader van de aanpak van discriminatie. Daarnaast kan er worden nagegaan per domein (thuiszorg, ziekenhuis, huisartsen etc.) in hoeverre er beleid, regels, richtlijnen, protocollen etc. worden gebruikt die geen expliciet onderscheid maken, maar wel leiden tot ongelijkheid op basis van onder meer afkomst, geloof, seksuele voorkeur etc. Dit kan gedaan worden door eerst te inventariseren voor welk beleid, regels, richtlijnen, protocollen etc.

dit mogelijk zou kunnen gelden (door middel van kwalitatief onderzoek onder professionals, patiënten en cliënten, deskundigen) en vervolgens voor dat beleid en die regels, richtlijnen, protocollen etc. die mogelijk leiden tot ongelijkheid, verder inzoomen door middel van bijvoorbeeld casusonderzoek en/of kwalitatief onderzoek (interviews met slachtoffers en andere betrokkenen) om na te gaan of en hoe die ongelijkheid in de praktijk speelt. Kwantitatief onderzoek kan vervolgens zicht geven op de omvang van deze ongelijkheid Onderzoek naar wat werkt in de aanpak van institutionele vormen van discriminatie, zou net als bij andere vormen van discriminatie de vorm kunnen krijgen van actieonderzoek zoals hierboven beschreven is, zodat er evidence based én pratice based aanpakken worden ontwikkeld. Voor de aanpak van institutionele vormen van discriminatie is het van belang om te wijzen op de aanbeveling van de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR) in het Nationaal Programma die stelt dat het in dit kader van groot belang is dat bestaande overheidsinspecties zicht hebben op institutionele discriminatie op hun inspectiedomein en daar waar nodig in staat zijn om te handhaven.

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

58

Hiervoor wordt door de NCDR een algemene handreiking voor inspecties ontwikkeld. Deze toekomstige handreiking in gebruik laten nemen door de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd ligt in het kader van de uitkomst van dit onderzoek, voor de hand. 4. Onderzoek naar discriminatie van mensen met een beperking Uit dit onderzoek blijkt dat er in enige mate kennis beschikbaar is over discriminatie op verschillende gronden in de sport, maar nog niet op grond van beperking. Onderzoek hierop laten doen ligt daarom voor de hand. Hier kan gedacht worden aan starten met kwalitatief onderzoek om te verkennen of en op welke manier discriminatie op grond van beperking zich voordoet in de Nederlandse sport en dan met name de amateursport. Door het kwalitatief in kaart brengen van de ervaringen van sporters met een beperking komt er meer zicht op het probleem en kan er vervolgens kwantitatief in beeld worden gebracht wat de prevalentie is hiervan. Opvallend is dat in het brede terrein van zorg (van dak- en thuislozenopvang tot ziekenhuis) er ook nauwelijks onderzoek is gedaan naar discriminatie van mensen met een beperking. Uiteraard is er ook op andere gronden nog weinig onderzoek beschikbaar, maar als het gaat om discriminatie op grond van afkomst of seksuele voorkeur zijn er wel al een aantal (veelal kleinschalige en kwalitatieve) onderzoeken geweest die iets meer zicht geven op het probleem.

Als het gaat om discriminatie op grond van beperking is er helemaal geen onderzoek gevonden; ook geen kleinschalige of lokale onderzoeken. Ook hier is dus nog hard onderzoek op nodig. Het gaat zowel om kwantitatief onderzoek (om in beeld te brengen hoe vaak het voorkomt) als kwalitatief onderzoek naar de aard van deze discriminatie en de gevolgen ervan. 5. Onderzoek naar de opleidingen in de zorg Aan te bevelen is om onderzoek te doen naar in hoeverre en op welke manier opleidingen die zorgprofessionals opleiden, aandacht besteden aan het thema discriminatie: in hoeverre is het onderdeel van het curriculum van de opleidingen om de toekomstige professionals te leren over wat discriminatie is, hoe ze het kunnen herkennen en wat ze kunnen doen om het te voorkomen? Het gaat dan zowel om discriminatie vanuit patiënten/cliënten naar professionals toe als andersom als ook om discriminatie tussen patiënten/cliënten en tussen professionals als mede discriminatie op institutioneel niveau. Dit onderzoek zou op vergelijkbare wijze kunnen plaatsvinden als het eerdere onderzoek naar in hoeverre HRM opleidingen aandacht besteden aan antidiscriminatie (zie dit KIS rapport): hierbij gaat het dan niet alleen om wat de opleidingen nu al doen, maar ook wat de behoeften zijn van docenten en wat zij nodig hebben om goed les te kunnen geven over de aanpak van discriminatie.

Mocht blijken dat discriminatie nog een onderbelicht thema is in de opleidingen dan kan er ingezet worden op verbetering, zoals door het opnemen van het thema in het opleidingsprofiel van verschillende opleidingen en het beschikbaar maken van kennis en tools voor de docenten van deze opleidingen (een vergelijkbaar traject van onderzoek tot implementatie is eerder doorlopen voor de hbo HRM opleidingen; zie dit artikel). Eventueel kan ook nagedacht worden vanuit de politiek over wenselijkheid en de mogelijkheden voor een eventuele verplichting voor opleidingen in de zorg om aandacht te besteden aan (preventie en aanpak van) discriminatie. Naast deze onderzoeken, zou het aan te bevelen zijn dat er onderzoek komt onder de verschillende zorgopleidingen naar in hoeverre studenten hier discriminatie of uitsluiting ervaren. In de opleidingen voor geneeskunde is al vastgesteld dat er sprake is van discriminatie, zoals naar voren is gekomen in dit rapport, en voor deze opleidingen is het zaak dat er een plan van aanpak wordt ontwikkeld om dit tegen te gaan op

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

59

basis van wat bekend is uit de wetenschap over wat werkt tegen discriminatie (zie dit dossier) en op basis van de ervaringen van de studenten zelf. Aan te raden is deze aanpak te evalueren op effect en op basis daarvan bij te stellen.

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

60

BRONNEN Achterbergh, L., Suurmond, J., & Linthorst, G. E. (2019). Respectvol etnisch profileren in de zorg. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 163, 1-3. Van https://www.ntvg.nl/artikelen/respectvol-etnischprofileren-de-zorg Alliantie Gelijkspelen (2023), Alliantie Gelijkspelen. Geraadpleegd op 30-1-2023 van https://www.alliantiegelijkspelen.nl/over/ Alzheimer Nederland. (2021, November 22). Homoseksualiteit en dementie. https://www.dementie.nl/omgaan-met-dementie/zorgen-voor-je-naaste-en-jezelf/zorgen-voor-jenaaste/homoseksualiteit-en-dementie Amodio, D. M., & Devine, P. G. (2006). Stereotyping and evaluation in implicit race bias: evidence for independent constructs and unique effects on behavior. Journal of personality and social psychology, 91(4), 652. Andere Tijden Sport (z.d.), Waarom krijgen sportvrouwen minder betaald?. NPO kennis. Geraadpleegd op 30-1-2023 van https://npokennis.nl/longread/7843/waarom-krijgen-sportvrouwen-minder-betaald#id-2 Anderson, E. & Travers, A. (2017). Transgender athletes in competitive sport. Routledge. Andriessen, I. & Wittebrood J. (2021) Discriminatie op de woningmarkt. Een praktijkgericht onderzoek naar de aanpak van discriminatie op de particuliere huurwoningmarkt Utrecht: Verwey-Jonker Instituut. Andriessen, I. (2017), Discriminatie herkennen, benoemen en melden, Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

Andriessen, I., Dijkhof, J. H., Torre, A. van der, & Putters, K. (2020). Ervaren discriminatie in Nederland II. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Andriessen, I., Nievers, E., Faulk, L., & Dagevos, J. (2010). Liever Mark dan Mohammed? Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Anne Frank Stichting (z.d), Het Spreekkorenproject. Anne Frank Stichting. Geraadpleegd op 30 januari 2023, van https://www.annefrank.org/nl/educatie/product/52/het-spreekkorenproject/ APA Dictionary of Psychology Sexism geraadpleegd op 1-12-2022 van https://dictionary.apa.org/sexism Asante, A., Briels, B., Broekroelofs, R., Cadat Lampe, M., Eden van D., Felten, H., Hinsberg van A,, Kros, K., Poerwoatmodjo, J., Vlug, J. (2022) Geen ruimte voor discriminatie. Handreiking voor gemeenten voor het tegengaan van anti-Zwart racisme, antisemitisme, anti-moslim racisme, antiziganisme en lhbti+ discriminatie. Utrecht: Movisie.

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

61

Baas, N. (2004) Naar een cultuurspecifiek dementie aanbod Tilburg: BOZ en Palet Baines, D. (2002). Storylines in Racialized Times: Racism and Anti‐Racism in Toronto's Social Services. British Journal of Social Work, 32(2), 185-199. Baiocco, R., Pezzella, A., Pistella, J., Kouta, C., Rousou, E., Rocamora-Perez, P., ... & Papadopoulos, I. (2022). LGBT+ training needs for health and social care professionals: A cross-cultural comparison among seven European countries. Sexuality Research and Social Policy, 19(1), 22-36. Bakker, J, Proost, T., van der Meijden, B., van Bergen, A., de Maat, J.W, Beltman, E. (2017) Handreiking onafhankelijke cliëntondersteuning. Den Haag: VNG. Baumeister, R. F., & Bargh, J. A. (2014). Conscious and unconscious. Dual-process theories of the social mind, 35-49. Beckford, M. (2018). Epistemology and community-worker education: Questioning the knowledge we value / valuing the knowledge we question, Whanake: The Pacific Journal of Community Development, 4(1), n-n. Bellaart, H. Sarti, A., Achachah., J., Badoe, M. (2020) Cultuursensitief zorg aanbod. Utrecht: KIS Bernard, C., Fairtlough, A., Fletcher, J., & Ahmet, A. (2014). A qualitative study of marginalised social work students' views of social work education and learning. The British Journal of Social Work, 44(7), 1934-1949. Beusekom, G. van & Kuyper, L. (2018). LHBT-monitor 2018.

De leefsituatie van lesbische, homoseksuele, biseksuele en transgender personen in Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Blanchard, F. A., Crandall, C. S., Brigham, J. C., & Vaughn, L. A. (1994). Condemning and condoning racism: A social context approach to interracial settings. Journal of Applied Psychology, 79(6), 993. Blommaert, L., Coenders, M., & Van Tubergen, F. (2014). Discrimination of Arabic-named applicants in the Netherlands: An internet-based field experiment examining different phases in online recruitment procedures. Social forces, 92(3), 957-982. Bonilla-Silva, E. (1997). Rethinking racism: Toward a structural interpretation. American sociological review, 465-480. Bradbury, S. Lusted, J. & Van Sterkenburg, J. (Eds.) (2020). ‘Race’, ethnicity and racism in sports coaching. Routledge. Broekroelofs, R. & Poerwoatmodjo, J., (2021) Verkenning over ervaring van discriminatie tijdens de Covid-19 pandemie onder Nederlanders met een Oost-Aziatische achtergrond. Utrecht: KIS. Broekroelofs, R. (2023) Peiling discriminatie onder sociale professionals. Utrecht: Movisie.

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

62

Broekroelofs, R., Cadat-Lampe, M., Keers, T., Vlug, J., Felten, H. (2023) De aanpak van discriminatie in de sociale basis. Inzicht en handelsperspectieven voor sociaal professionals voor in de sociale basis. Utrecht: Movisie. Buckle, J. (2019). Ras vanuit een medisch-sociologisch perspectief. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. https://www.ntvg.nl/artikelen/ras-vanuit-een-medisch-sociologisch-perspectief Busch-Geertsema, V., Edgar W, O’Sullivan, O., Pleace, N. (2010) Homelessness and Carpten, J. D., Fashoyin-Aje, L., Garraway, L. A., & Winn, R. (2021). Making cancer research more inclusive. Nature Reviews Cancer, 21(10), 613-618. Butter, E. & Omlo, J. (2022) Aanpak van racisme en discriminatie in de sport. Een verkennende studie naar wat de provincie Utrecht kan betekenen Utrecht: Provincie Utrecht. Cashmore, E. & Cleland, J. (2012). Fans, homophobia and masculinities in association football: Evidence of a more inclusive environment. The British Journal of Sociology, 63(2), 370-387. CBS (2019). Werknemersenquête zorg en welzijn. Geraadpleegd op 19-12-2022 van file:///C:/Users/hafel/Downloads/werknemers-enquete-zorg-en-welzijn%20(1).pdf CBS (2021) Stijging van het aantal daklozen tot stilstand gekomen Geraadpleegd op 20-01-2023 van https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/13/stijging-van-het-aantal-daklozen-tot-stilstand-gekomen CBS (2021b) De Nederlandse sporteconomie 2019.

De bijdrage van sport aan de Nederlandse economie 2006-2019 Geraadpleegd op 20-01-2023 van https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/rapportages/2021/denederlandse-sporteconomie-2019?onepage=true CBS/RIVM (2021). Sportdeelname wekelijks. Kernindicatoren sport en bewegen. Geraadpleegd op 30-12023 van https://www.sportenbewegenincijfers.nl/kernindicatoren/sportdeelname-wekelijks Chaouni, S. B. (2021, April 28). ‘Ouderenzorg moet meer aandacht hebben voor uitsluitingsmechanismen.’ Sociaal.Net. https://sociaal.net/opinie/ouderenzorg-moet-meer-aandacht-hebben-vooruitsluitingsmechanismen/ Cliëntbelang Amsterdam (jaartal onbekend) Stigma. Hoezo? Iedereen heeft wel wat Geraadpleegd op 2001-2023 van https://www.cliëntenbelangamsterdam.nl/onafhankelijke-cliëntondersteuning/verhalen/stigmahoezo-iedereen-heeft-wel-wat COC Nederland (2021) COC gelukkig met einde aan discriminatie bij bloeddonatie Geraadpleegd op 20-012023 van https://www.coc.nl/algemeen/coc-gelukkig-met-einde-aan-discriminatie-bij-bloeddonatie Coenders, M.T.A., Boog, I., Dinsbach, W. (2009) “Discriminatie-ervaringen: Een onderzoek naar ervaren discriminatie op grond van land van herkomst, geloof en huidskleur” In: Boog, I., Dinsbach W., van Donselaar J., Rodrigues P. (red) (2009) Monitor Rassendiscriminatie 2009 (33-74) Rotterdam: Artikel 1

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

63

Coenders, M., Lubbers, M., te Grotenhuis, M., Thijs, P., & Scheepers, P. (2015). Trends in etnocentrische reacties onder de Nederlandse bevolking, 1979-2012. Mens & maatschappij, 90(4), 405-433. College voor de Rechten van de Mens. (2009) Ziekenhuis biedt geen IVF-behandelingen aan lesbisch paar. Indirect onderscheid op grond van seksuele gerichtheid, objectief gerechtvaardigd door beroep op wetgeving inzake gebruik van donorsperma. Mogelijk wel onderscheid op grond van seksuele gerichtheid in de dagelijkse praktijk: onderscheid bij de uitvoering van het beleid. Geraadpleegd op 20-02-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2009-31 College voor de Rechten van de Mens (2010) Een welzijnsorganisatie maakt verboden onderscheid op grond van geslacht omdat bij de verlenging van het contract van een vrouw haar zwangerschap een rol heeft gespeeld Geraadpleegd op 23-01-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2010-173 College voor de Rechten van de Mens (2011a) Een welzijnsorganisatie maakt onderscheid op grond van chronische ziekte door met een man bij wie kanker is geconstateerd geen nieuwe arbeidsovereenkomst aan te gaan.

Geraadpleegd op 23-01-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2011-34 College voor de Rechten van de Mens (2011b) Stichting Moveoo discrimineert een vrouw niet door haar af te raden op een vacature te solliciteren vanwege haar handicap. Geraadpleegd op 23-01-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2011-204 College voor de Rechten van de Mens (2012) PrivaZorg Den Bosch-Oss B.V. heeft jegens een zelfstandig werkend verpleegkundige verboden onderscheid op grond van ras en geslacht gemaakt door met hem geen zorginzetovereenkomst aan te gaan Geraadpleegd op 23-01-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2012-122 College voor de Rechten van de Mens (2014) Zorg voor Mensen Huishoudelijke Hulp B.V. discrimineert door een zwangere vrouw te ontslaan. Geraadpleegd op 23-01-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2014-139 College voor de Rechten van de Mens. (2015) Stichting VU-VUmc discrimineerde een homostel niet door hun aanvraag voor een behandeling met IVF in combinatie met draagmoederschap af te wijzen.

Geraadpleegd op 30-01-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2015-7 College voor de Rechten van de Mens (2017) Korfbalvereniging Exakwa discrimineerde een jeugdlid op grond van handicap of chronische ziekte, door hem vanwege zijn beperkingen geen toestemming te geven om mee te gaan met een jeugdkamp Geraadpleegd op 31-1-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2017-130 College voor de Rechten van de Mens (2019) Schietsportvereniging Gradatim discrimineerde op grond van afkomst bij de toelating van leden. Geraadpleegd op 31-1-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2019-12 College voor de Rechten van de Mens (2020a) Feyenoord Rotterdam N.V. discrimineerde een vrouw door de stage te beëindigen nadat zij op haar eerste werkdag vertelde dat zij aan epilepsie lijdt. Geraadpleegd op 31-1-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2020-77

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

64

College voor de Rechten van de Mens (2020b) Stichting Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen maakt geen verboden onderscheid ten aanzien van deelnemers met een visuele beperking door geen algemene vrijstelling te geven voor de af te leggen wandelafstand tijdens de Vierdaagse. Geraadpleegd op 31-1-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2020-46 College voor de Rechten van de Mens. (2021a) Stichting Sanquin Bloedvoorziening discrimineerde een man door hem permanent uit te sluiten van het plasmadonorschap omdat hij seksueel contact heeft gehad met een man. Geraadpleegd op 30-01-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2021-64 College voor de Rechten van de Mens (2021b) Stichting Vérian discrimineert een vrouwelijke werknemer door haar voor dezelfde functie lager te belonen dan haar mannelijke collega. Geen sprake van leeftijdsdiscriminatie Geraadpleegd op 23-01-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2021-111 College voor de Rechten van de Mens (2022a) Zorgplicht voor patiënten staat bescherming zorgmedewerkers tegen discriminatie niet in de weg.

Geraadpleegd op 19-12-2022 van https://www.mensenrechten.nl/actueel/toegelicht/toegelicht/2022/zorgplicht-voor-patienten-staatbescherming-zorgmedewerkers-tegen-discriminatie-niet-in-de-weg College voor de Rechten van de Mens (2022b) Stichting De Overburen discrimineerde een vrouw niet op basis van haar geloofsovertuiging wegens discriminatoire bejegening op de werkvloer. De discriminatieklacht van de vrouw is zorgvuldig behandeld. Geraadpleegd op 19-12-2022 van College voor de Rechten van de Mens (2022c) Stichting Aafje Thuiszorg Huizen Zorghotels discrimineert een vrouw op grond van ras door onvoldoende zorg te dragen voor een discriminatievrije werkomgeving. Er is geen sprake van victimisatie. Geraadpleegd op 23-01-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2022-12 College voor de Rechten van de Mens (2022d) InTension Health Club Scheveningen B.V. discrimineerde een vrouw vanwege haar geloofsovertuiging door haar niet toe te staan met hoofddoek te trainen. Geraadpleegd op 31-1-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2022-113 College voor de Rechten van de Mens (2022e) Basic Fit Nederland B.V. discrimineert een vrouw in een rolstoel door te weigeren een doeltreffende aanpassing voor haar te treffen en op die manier de sportschool voor haar weer toegankelijk te maken.

Geraadpleegd op 31-1-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2022-26 College voor de Rechten van de Mens (2022f) ARV Achilles heeft geen onderscheid op grond van handicap of chronische ziekte gemaakt door een man met autisme en PTSS geen aangepast lidmaatschap te bieden waarbij hij individueel op de atletiekbaan kan trainen. Geraadpleegd op 31-1-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2022-20 College voor de Rechten van de Men. (2022g) Parnassia Groep B.V. discrimineerde een man met astma door hem herhaaldelijk te melden dat hem de toegang zou worden geweigerd indien hij geen mondkapje zou dragen. Geraadpleegd op 30-01-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2022-32

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

65

College voor de Rechten van de Mens (2022h) Stichting GGZ Momentum discrimineerde een man met psychosegevoeligheid niet door hem niet in behandeling te nemen voor verslavingszorg. Geraadpleegd op 30-01-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2022-13 College voor de Rechten van de mens (2022i) Onze Lieve Vrouwe Gasthuis discrimineerde een transgender man bij het verlenen van gynaecologische zorg. De discriminatieklacht van de transgender man is zorgvuldig behandeld Geraadpleegd op 30-01-2023 van https://oordelen.mensenrechten.nl/oordeel/2022-48#kop1 Cremers, R., & Elling, A. (2020). ‘Onze vereniging staat open voor iedereen’: betekenisgeving aan inclusie van etnische minderheden door Utrechtse sportaanbieders. Utrecht: Mulier Instituut. Cremers, R., & Elling, A. (2021a). Racisme in het betaald mannenvoetbal. Utrecht: Mulier Instituut. Cremers, R., & Elling, A. (2021b). Homoacceptatie op de sportvereniging. Utrecht: Mulier Instituut. Cremers, R., & Elling, A. (2021c). Sportdeelname en ervaringen van transgender personen. Utrecht: Mulier Instituut. De Bruijn, D & Friedel, W. (2018) Kwalitatief onderzoek onafhankelijke cliëntondersteuning. Amersfoort: Gemeente Amersfoort. De Groot, N., Vijlbrief A., Emmen, M. (2018) Out on the streets: onderzoek naar de hulp aan Amsterdamse lhbti-jongeren die thuisloos zijn. Utrecht: Movisie. Den Brok-Rouwendal, Y. (2005).

Validisme en gender: Over leven met een handicap. Den Haag: Boom Juridische uitgevers. De Wit, N. & Fiere, B. (2021) Openlijk joods, maar niet altijd. Een kwalitatief onderzoek naar ervaren antisemitisme en veiligheidsbeleving onder joodse Nederlanders van Rotterdam en nabije omgeving. Rotterdam: IDEM Dopheide, M., Elling, A., & Balk, L. (2020). Topsporters over integriteit in de Nederlandse topsport: factsheet 2020/8. Utrecht: Mulier Instituut. Duijs, S. E., Haremaker, A., Bourik, Z., Abma, T. A., & Verdonk, P. (2021). Pushed to the margins and stretched to the limit: Experiences of freelance eldercare workers during the Covid-19 pandemic in the Netherlands. Feminist Economics, 27(1-2), 217-235 Eden D. van, B. Avric (9 december 2020). Onafhankelijke cliëntondersteuning voor inwoners met een migratieachtergrond. Geraadpleegd 23-01-2023 van https://www.movisie.nl/artikel/onafhankelijkecliëntondersteuning-inwoners-migratieachtergrond Elling, A. (2012). Buitengewoon grensoverschrijdend. Sportervaringen van transgenders. Tijdschrift voor Genderstudies, 15(2).

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

66

Elling, A., & Cremers, R. (2021). Factsheet Sportgedrag en ervaren racisme etnische minderheden. Utrecht: Mulier Instituut. Emmen, M., Felten, H., Addink, A., Bakker, P. P., Boote, M., & Keuzenkamp, S. (2015). Jong en anders. Onderzoek naar de aandacht voor lesbische, homo, bi-jongeren, transgenderjongeren en jongeren met een intersekse conditie in de jeugdsector. Journal of Social Intervention: Theory and Practice, 24(3). EenVandaag (2020) Er is volop racisme in het amateurvoetbal, maar niemand zegt er iets van Geraadpleegd op 1-2-2023 van https://eenvandaag.avrotros.nl/panels/opiniepanel/alle-uitslagen/item/er-isvolop-racisme-in-het-amateurvoetbal-maar-niemand-zegt-er-iets-van/ EenVandaag & VVCS (2020) Voetbalsupporters horen regelmatig racisme op de tribune, maar zeggen vaak niks. Geraadpleegd op 1-2-2023 van https://eenvandaag.avrotros.nl/panels/opiniepanel/alleuitslagen/item/voetbalsupporters-horen-regelmatig-racisme-op-de-tribune-maar-zeggen-vaak-niks/ Felten, H. & Broekroelofs, R. (2022) Wat werkt bij het verminderen van discriminatie? Wat werkt dossier. Utrecht: Movisie. Felten, H. (2008) Sensitiviteit voor diversiteit. Informatie en tips voor medewerkers in de maatschappelijke opvang in contact met cliënten. Utrecht: Movisie. Felten, H., Does, S., De Winter-Koçak, S., Asante, A., Andriessen, I., Donker, R. & Brock, A. (2021). Institutioneel racisme in Nederland.

Literatuuronderzoek naar aanwijzingen voor institutioneel racism op de domeinen arbeidsmarkt, woningmarkt, onderwijs en politie. Utrecht: Movisie. Ficheroux, T. (2022, September 14). Ongelijke kansen voor Caribische studenten bij medische opleidingen, ondanks artsentekort. Erasmus Magazine. https://www.erasmusmagazine.nl/2022/09/13/artsentekort-op-deantillen-en-toch-ongelijkex-kansen-voor-antilliaanse-studenten-bij-medische-opleidingen/ Fokkema, T. (2012). Ouderenzorg moet homovriendelijker. Tijdschrift Voor Gerontologie En Geriatrie, 43(1), 4–6. https://doi.org/10.1007/s12439-012-0001-5 Gawronski, B., & Bodenhausen, G. V. (2006). Associative and propositional processes in evaluation: an integrative review of implicit and explicit attitude change. Psychological bulletin, 132(5), 692. Geurts, S. . Nederlandse gezondheidszorg kent grote genderongelijkheid: ‘We missen kansen.’ (2022, March 2). KRO-NCRV. https://pointer.kro-ncrv.nl/nederlandse-gezondheidszorg-grote-genderongelijkheidmissen-kansen Goodarzi, B., Helberg-Proctor, A., Brewster, L., & van den Akker, T. (2022). ‘Ras’ en etniciteit registreren in de zorg: een precaire kwestie: Ondeugdelijke categorisering kan leiden tot onjuiste conclusies. Medisch Contact. Gordijn, E. & Wigboldus, D. (2013) Stereotypen. In: Sociale psychologie. Groningen / Houten: Noordhoff Uitgevers

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

67

Greenwald, A. G., & Banaji, M. R. (1995). Implicit social cognition: attitudes, self-esteem, and stereotypes. Psychological review, 102(1), 4. Gutter, K. & Van Lindert, C. (2020). Sporten en bewegen voor mensen met een beperking: beleid en activiteiten van gemeenten. Utrecht: Mulier Instituut. Haar, H. ter. (2008). Gelijkspel: Portretten van homo topsporters. Pepijn. Haarmann, A., Voss, H. & Boeije, H. (2019). Sporten en bewegen door mensen met een lichte verstandelijke beperking: belemmeringen en mogelijkheden. Utrecht: Nivel. Haeny, A. M., Holmes, S. C., & Williams, M. T. (2021). The need for shared nomenclature on racism and related terminology in psychology. Perspectives on Psychological Science, 16(5), 886-892. Ham, A. (2020). Social processes affecting the workforce integration of first-generation immigrant health care professionals in aging citizens in the Netherlands. Journal of Transcultural Nursing, 31(5), 460-467. Hamilton-Mason, J., & Schneider, S. (2018). Antiracism expanding social work education: A qualitative analysis of the undoing racism workshop experience. Journal of Social Work Education, 54(2), 337-348. Hartmann-Tews, I., Menzel, T., & Braumüller, B. (2022). Experiences of LGBTQ+ individuals in sports in Germany. German Journal of Exercise and Sport Research, 52(1), 39-49. Have, M. van der. (n.d.). COVID-19 en intersekse.

Geraadpleegd op 7-1-2023 van https://www.seksediversiteit.nl/gevorderd/covid-19-en-intersekse/ Helberg-Proctor, A. (2021). De paradox van diversiteit en inclusie in de geneeskunde en zorg. Sociale Vraagstukken. Geraadpleegd op 7-1-2023 van https://www.socialevraagstukken.nl/de-paradox-vandiversiteit-en-inclusie-in-de-geneeskunde-en-zorg/ Hendriks, P. (2018). Turkish-Dutch and Moroccan-Dutch female professionals in social work. The selfperception and positioning of young, newly-started professionals in social work Den Haag: Eburon Academic Publishers. Hoekstra-Pijpers, R. (2022). Experiences of older LGBT people ageing in place with care and support: A window on ordinary ageing environments, home-making practices and meeting activities. Sexualities, 25(12), 25-44. Hoeijmakers, R., & Elling, A. (2018). LHBTI in de breedtesport. Utrecht: Mulier Instituut. Hok, F. (2022, May 12). “Die arts die kutmarokkanen riep is gewoon een goede, kritische arts.” Geraadpleegd op 7-1-2023 van https://www.erasmusmagazine.nl/2022/05/12/die-arts-die-kutmarokkanenriep-is-gewoon-een-goede-kritische-arts/

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

68

Houtzager, D. & Verbeek, S. (2022) Gelijk recht doen Deelrapport Sociale Zekerheid bij het parlementair onderzoek naar de mogelijkheden van de wetgever om discriminatie tegen te gaan. Den Haag: Eerste Kamer. Hulshof, T.A, de Bekker, T, Verweij, A., Baâdoudi, F., Bauer, F., de Bruin-Kooistra, M., Eeuwijk J., in Nederland. Rotterdam: Art.1. IPOS (2021) Agressie en ongewenst gedrag op de werkvloer. Rapportage totale sector zorg en welzijn. Amsterdam: Ipsos. Isik, U. (2019). Motivation and academic performance of ethnic minority medical students: ‘Struggling and coping in the path from student to doctor’. [PhD-Thesis - Research and graduation internal] Amsterdam: Vrije Universiteit. Jonkers, M., Richters, A., Zwart, J., Öry, F., & van Roosmalen, J. (2011). Severe maternal morbidity among immigrant women in the Netherlands: patients' perspectives. Reproductive Health Matters, 19(37), 144-153. Keers, T., Felten, H., Harnacke, C. (2021) Wat werkt tegen validisme? Literatuuronderzoek naar het verminderen van vooroordelen en discriminatie ten aanzien van mensen met een lichamelijke beperking Utrecht: Movisie. KNVB. (2020). Ons voetbal is van iedereen. Samen zetten we racisme en discriminatie buitenspel. KNVB. Koçak, S., H. Jonkman (2016). Over sociale wijkteams en diversiteit.

Geraadpleegd op 23-01-2023 van https://www.kis.nl/sites/default/files/2022-08/verkenning-wijkteams-diversiteit.pdf Kolivoski, K. M., Weaver, A., & Constance-Huggins, M. (2014). Critical race theory: Opportunities for application in social work practice and policy. Families in society, 95(4), 269-276. Kolste, R. & Venderbos, J. (2022) Ervaringsverhalen discriminatie in de zorg Utrecht: Pharos. Koster, X. (2021). Waarom je relschoppers geen ‘idioten’ moet noemen. Geraadpleegd op 14-2-2023 van https://www.oneworld.nl/lezen/discriminatie/waarom-je-relschoppers-geen-idioten-moet-noemen/ Kramer, D. (2020). KNVB ziet toename meldingen over discriminatie. Geraadpleegd op 15 januari 2023 van https://www.trouw.nl/sport/knvb-ziet-toename-meldingen-over-discriminatie~be7ba010/ Lamkaddem, M., Elferink, M. A. G., Seeleman, M. C., Dekker, E., Punt, C. J. A., Visser, O., & Essink-Bot, M. L. (2017). Ethnic differences in colon cancer care in the Netherlands: a nationwide registry-based study. BMC cancer, 17(1), 1-8. Lee, P., Le Saux, M., Siegel, R., Goyal, M., Chen, C., Ma, Y., & Meltzer, A. C. (2019). Racial and ethnic disparities in the management of acute pain in US emergency departments: meta-analysis and systematic review. The American journal of emergency medicine, 37(9), 1770-1777. Leyerzapf, H., & Abma, T. A. (2012). Naar een kleurrijk UMC.

Ervaringen van arts-assistenten en opleiders op medische afdelingen. Amsterdam: VUmc, afdeling Metamedica en onderzoeksschool EMGO+

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

69

Lian Flem, A., Sewpaul, V., Juberg, A., & Viggen, K. (2021). Creating spaces for emancipatory praxis with social work students in a diverse classroom context. Social Work Education, 1-18. Lill, L. (2022). The Challenge of Migration in Swedish Eldercare: Experiences of Everyday Racism. In Social Work-Perspectives on Leadership and Organisation. IntechOpen. Lisdonk, J. van & Kuyper, L. (2015). 55-plussers en seksuele oriëntatie. Ervaringen van lesbische, homoseksuele, biseksuele en heteroseksuele 55-plussers. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Mapes, B. M., Foster, C. S., Kusnoor, S. V., Epelbaum, M. I., AuYoung, M., Jenkins, G., ... & All of Us Research Program. (2020). Diversity and inclusion for the All of Us research program: a scoping review. PloS one, 15(7), e0234962. Martin, N. (2008). Habit: The 95% of behavior marketers ignore. Ft Press. Meijsen, E. & Timmerman, S. (2020) Driedubbel kwetsbaar. Verkenning van de situatie van dak- en thuisloze LHBTI-jongeren in Nederland Utrecht: Movisie. Milburn, N. G., Batterham, P., Ayala, G., Rice, E., Solorio, R., Desmond, K., ... & Rotheram-Borus, M. J. (2010). Discrimination and mental health problems among homeless minority young people. Public health reports, 125(1), 61-67. Ministerie van Algemene Zaken. (2022). Wet langdurige zorg (Wlz).

Geraadpleegd op 14-2-2023 van https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verpleeghuizen-en-zorginstellingen/wet-langdurige-zorg-wlz Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2019). Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020: Toegankelijkheid van voorzieningen. Rijksoverheid. Geraadpleegd op 25-1-2023 van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2019/12/12/nationaal-actieplan-mensenrechten-2020 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2021). Wlz-algemeen: Hoe werkt de Wet langdurige zorg? Geraadpleegd op 25-1-2023 van https://www.zorginstituutnederland.nl/Verzekerde+zorg/wlzalgemeen-hoe-werkt-de-wet-langdurige-zorg Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2022, November 21). Organogram ministerie van VWS: Directoraat-generaal (DG) Curatieve Zorg. Geraadpleegd op 25-1-2023 van https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-volksgezondheid-welzijn-ensport/organisatie/organogram/dg-curatieve-zorg Mlcek, S. (2014). Are we doing enough to develop cross-cultural competencies for social work?. British Journal of Social Work, 44(7), 1984-2003. Movisie (2018) De lerende praktijk van de onafhankelijke cliëntondersteuner. Koplopers geven stokje door aan andere gemeenten. Geraadpleegd op 20-02-2023 van https://www.movisie.nl/artikel/lerende-praktijkonafhankelijke-cliëntondersteuner

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

70

Movisie (2020) Onafhankelijke cliëntondersteuning voor inwoners met een migratieachtergrond Geraadpleegd op 20-02-2023 van https://www.movisie.nl/artikel/onafhankelijke-cliëntondersteuninginwoners-migratieachtergrond Movisie (2021) ‘Stereotiepe benadering van migrantenouderen doet geen recht aan diversiteit in de praktijk’ Onderzoekers Marina Jonkers en Nina Conkova pleiten voor een persoonlijke aanpak Geraadpleegd op 1-2-023 van https://www.movisie.nl/artikel/stereotype-benadering-migrantenouderen-doet-geen-recht-aandiversiteit-praktijk Movisie (2021) Handreiking LHBTI-Emanciatie. Feiten en cijfers op een rij. Utrecht: Movisie. Movisie (2022) Handreiking lokaal antidiscriminatiebeleid voor gemeenten. Den Haag: Ministerie Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties. Muijsenbergh, M. V. D. & Busari, J. (2020). Is er een “witte blik” in de gezondheidszorg? Geraadpleegd op 71-2023 van https://www.socialevraagstukken.nl/de-witte-blik-domineert-in-de-gezondheidszorg/ Mulder, L., Wouters, A., Twisk, J. W., Koster, A. S., Akwiwu, E. U., Ravesloot, J. H., ... & Kusurkar, R. A. (2022). Selection for health professions education leads to increased inequality of opportunity and decreased student diversity in The Netherlands, but lottery is no solution: A retrospective multi-cohort study. Medical Teacher, 44(7), 790-799. Mulier instituut (2021) Transgender personen over sport.

Geraadpleegd op 1-2-2023 van https://www.johnblankensteinfoundation.nl/wp-content/uploads/2021/01/20210113-Factsheet-transgenderpersonen-over-sport-1.pdf Murugesu, L., Heijmans, M., & Rademakers, J. (2018). Cliëntondersteuning in de curatieve zorg: Is gerichte aandacht nodig? Utrecht: Nivel. Nadan, Y., & Stark, M. (2017). The pedagogy of discomfort: Enhancing reflectivity on stereotypes and bias. British Journal of Social Work, 47(3), 683-700. Nationaal Sportakkoord. (2018). Sport verenigt Nederland. Geraadpleegd op 30-1-2023 van https://www.sportakkoord.nl/wp-content/uploads/sites/3/2020/12/Nationaal-Sportakkoord.pdf Nationaal Sportakkoord. (2022). Hoofdlijnen Sportakkoord II Sport versterkt. Geraadpleegd op 30-1-2023 van https://www.sportakkoord.nl/wp-content/uploads/sites/3/2023/01/hoofdlijnen-sportakkoord-ii.pdf Nederlandse Huisartsen Genootschap (2013). NHG-Standaard Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten (SOLK) (M102). Geraadpleegd op 30-1-2023 van https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/somatisch-onvoldoende-verklaarde-lichamelijke-klachten-solk Neyens, M., Driessens, K., & El Massaoudi, S. (2022). Sociaal werk als schakel in de strijd tegen discriminatie? Lessen uit een verkennend praktijkonderzoek naar laagdrempelige onthaalpunten brede discriminatie in de stad Antwerpen. In Armoede en sociale uitsluiting: jaarboek 2022/Coene, J.[edit.]; et al. (pp.

345-365).

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

71

Nhass, H., & Poerwoatmodjo, J. (2021). Wanneer de patiënt niet op z’n best is. Utrecht: Kennisplatform Inclusief Samenleven. Nnawulezi, N. A., & Sullivan, C. M. (2014). Oppression within safe spaces: Exploring racial microaggressions within domestic violence shelters. Journal of Black Psychology, 40(6), 563-591. Nobis, T., & Lazaridou, F. (2022). Racist Stacking in Professional Soccer in Germany. International Review for the Sociology of Sport Nosek, B. A., Smyth, F. L., Hansen, J. J., Devos, T., Lindner, N. M., Ranganath, K. A., ... & Banaji, M. R. (2007). Pervasiveness and correlates of implicit attitudes and stereotypes. European Review of Social Psychology, 18(1), 36-88. Nothdurfter, U., & Nagy, A. (2017). Yet another minority issue or good news for all? Approaching LGBT issues in European social work education. European Journal of Social Work, 20(3), 374-386. NRC (2022) Racisme duurt medewerkers ouderenzorg uit. Geraadpleegd op 19-12-2022, van https://www.nrc.nl/nieuws/2022/10/25/racisme-duwt-medewerkers-ouderenzorg-uit-a4146300 Occhiuto, K., & Rowlands, L. (2019). Innocent expertise: subjectivity and opportunities for subversion within community practice. Journal of Progressive Human Services, 30(3), 197-210. on Homelessness Oosterhout, van E. & Allink. E.

(2015) ‘Veilig, zolang men het niet merkt…’ een onderzoek naar de veiligheid van transgender personen in de openbare ruimte in Nederland. Amsterdam: Transgender Netwerk Nederland. Pelita (2022) Ouder worden met migratie en oorlog. Informatie en aanbevelingen voor cliëntondersteuning Diemen: stichting Pelita. Pharos (2022) Discriminatie in de zorg leidt tot minder goede behandeling en zorgmijding Geraadpleegd op 15-12-2022 van https://www.pharos.nl/nieuws/discriminatie-in-de-zorg-onderzoek/ Pijpers, R. (2020). Experiences of older LGBT people ageing in place with care and support: a window on ordinary ageing environments, home-making practices and meeting activities. Sexualities, Special Issue LGBT end of life. Poel H. & van der Pulles, I. (2020) Monitor Sport en corona: de gevolgen van coronamaatregelen voor de sportsector. Utrecht: Mulier Instituut. Pulles, I., & Visser, K. (2017). Ervaringen van LHBT-personen met sport. Beleidssignalement. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Pulles, I., Reitsma, M., Hoogendam, A., Brus, J., & Hoekman, R. (2020). Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’. Voortgangsrapportage juni 2020. Utrecht: Mulier Instituut.

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

72

Reitsma, M., Hoogendam, A., de Kwaasteniet, R., & van der Poel, H. (2022). ‘Sport verenigt Nederland’. De oogst van het sportakkoord. Voortgangsrapportage juni 2022. Utrecht: Mulier Instituut. Rijsoverheid (z.d) Moderne sportvoorzieningen Geraadpleegd op 14-2023 van https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/sport-en-bewegen/moderne-sportvoorzieningen Rijksoverheid.nl (z.d.) Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) Geraadpleegd op 19-12-2022 van https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/zorg-en-ondersteuning-thuis/wmo-2015 Rollè, L., Cazzini, E., Santoniccolo, F., & Trombetta, T. (2022). Homonegativity and sport: A systematic review of the literature. Journal of Gay & Lesbian Social Services, 34(1), 86-111. Romero, A. P., Goldberg, S. K., & Vasquez, L. A. (2020). LGBT people and housing affordability, discrimination, and homelessness. LA: UVLA Willems Institute. Romijn, D. & Kalmthout, J. van (2017). VSK Monitor 2017. Voortgangsrapportage Actieplan ‘Naar een veiliger sportklimaat. Utrecht: Mulier Instituut. RTL nieuws (2022). Ruim 50 meldingen via speciale discriminatie-app KNVB. Geraadpleegd op 30-1-2023 van https://www.rtlnieuws.nl/sport/artikel/5286709/ruim-50-meldingen-speciale-discriminatie-app-knvb Saini, A. (2019). Superior: The Return of Race Science. Boston: Beacon Press. Sillis, M. (2022, March 9).

‘Ouderen met migratieroots krijgen minder kwalitatieve zorg.’ Geraadpleegd op 301-2023 van https://sociaal.net/achtergrond/ouderen-met-migratieroots-krijgen-minder-kwalitatieve-zorg/ Sirugo, G., Williams, S. M., & Tishkoff, S. A. (2019). The missing diversity in human genetic studies. Cell, 177(1), 26-31. Sjoding, M. W., Dickson, R. P., Iwashyna, T. J., Gay, S. E., & Valley, T. S. (2020). Racial bias in pulse oximetry measurement. New England Journal of Medicine, 383(25), 2477-2478. Smits, F., Knoppers, A., & Elling-Machartzki, A. (2020). ‘Everything is said with a smile’: Homonegative speech acts in sport. International Review for the Sociology of Sport. Snijders, D., & Lagro-Janssen, T. (2021). Hartinfarct bij vrouwen, een diagnose met vertraging. Huisarts en wetenschap, 64, 34-38. Starremans, S. (2020). Racisme in de zorg: zeg er wat van. Nursing, 26(7-8), 32-35. Starremans, S. (2020b). ‘Witte collega’s kunnen het verschil maken.’ Nursing, 26(9), 50-53. Stevens, M., Hussein, S., & Manthorpe, J. (2012). Experiences of racism and discrimination among migrant care workers in England: findings from a mixed-methods research project. Ethnic and Racial Studies, 35(2), 259-280.

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

73

Stone, R. C., Sweet, S. N., Perrier, M. J., MacDonald, T., Ginis, K. A. M., & Latimer-Cheung, A. E. (2019). Exploring stereotypes of athletes with a disability: A behaviors from intergroup affect and stereotypes map comparison. Adapted Physical Activity Quarterly, 36(3), 339-358. Suurmond, J., Lieveld, A., Van de Wetering, M., & Schouten‐van Meeteren, A. Y. N. (2017). Towards culturally competent paediatric oncology care. A qualitative study from the perspective of care providers. European Journal of Cancer Care, 26(6), e12680. Suurmond, J., Lieveld, A., Van de Wetering, M., & Schouten‐van Meeteren, A. Y. N. (2017). Towards culturally competent paediatric oncology care. A qualitative study from the perspective of care providers. European Journal of Cancer Care, 26(6), e12680. Suurmond, J., Uiters, E., de Bruijne, M. C., Stronks, K., & Essink-Bot, M. L. (2010). Explaining ethnic disparities in patient safety: a qualitative analysis. American journal of public health, 100(S1), S113-S117. Ter Steege, L. (2022). De witte huid domineert de medische literatuur. Medischcontact. https://www.medischcontact.nl/arts-in-spe/nieuws/ais-artikel/de-witte-huid-domineert-de-medischeliteratuur.htm Thompson, J. (2009). Breaking the Silence: Professionals of Hera Speak Out About Lesbian Battering.

Geraadpleegd op 19-12-2022 van https://digitalcollections.sit.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1640&context=isp_collection Thuiszorg Nederland (jaartal onbekend) Gedragscode geraadpleegd op 19-12-2022 van https://www.nederlandthuiszorg.nl/gedragscode/ Tiessen-Raaphorst, A., & Breedveld, K. (2007). Een gele kaart voor de sport. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Tiessen-Raaphorst, A., & van den Broek, A. (2016). Sport en cultuur. Patronen in belangstelling en beoefening. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Tißberger, M. (2020). Soziale Arbeit als weißer Raum – eine Critical Whiteness Perspektive auf die Soziale Arbeit in der postmigrantischen Gesellschaft. Soz Passagen 12, 95–114 (2020). https://doi.org/10.1007/s12592-020-00342-5 Tißberger, M. (2021). Critical Whiteness Zur Notwendigkeit hegemonialer Selbst réflexion in Therapie und Beratung. Impulse für Gesundheitsförderung. Van https://www.gesundheitnds.de/fileadmin/Publikationen/Impulse/impulse-nr110-web.pdf Trent, M., Dooley, D. G., Dougé, J., Cavanaugh, R. M., Lacroix, A. E., Fanburg, J., ... & Wallace, S. B. (2019). The impact of racism on child and adolescent health. Pediatrics, 144(2). Turnpenny, A., & Hussein, S. (2022). Migrant home care workers in the UK: A scoping review of outcomes and sustainability and implications in the context of brexit.

Journal of International Migration and Integration, 23(1), 23-42.

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

74

Tuzgöl-Broekhoven, A., Stam, J., Atalikyayi, R. (2018). Zorgen voor burgers. Onderzoek naar knelpunten die burgers ervaren bij de toegang tot zorg. Den Haag: Nationale Ombudsman. van Andel, C. E., Born, M. P., van den Broek, W. W., & Stegers‐Jager, K. M. (2022). Student ethnicity predicts social learning experiences, self‐regulatory focus and grades. Medical education, 56(2), 211-219. Van de Broeke, J., Komen, R., The, A. & Van Campen, J. (2021) Migranten en dementie. Verhalen uit Amsterdam Nieuw-West. Utrecht: Pharos. Van de Graaf, C. (2021). Perceptions of discrimination of muslim women in Belgium: a study of discriminatory incidents across public and private organizations reported to the National Equality Body. Islamophobia Studies Journal, 6(2), 207-227. van den Brink, C.L. (2021) Monitor cliëntondersteuning 2020 cijfers en ervaringen. Bilthoven: RIVM. Van den Dool, R., Van Lindert, C., Van den Berg, S. van den, Wendel-Vos, G.C.W. (2022). Deelname sport en bewegen door mensen met een beperking: de stand van zaken eind 2019. Utrecht: Mulier Instituut. Van den Voorn, K. (2022, March 14). Meerderheid trans personen ervaart discriminatie in de zorg. Transgender Netwerk Nederland. Geraadpleegd op 31-1-2023 van https://www.transgendernetwerk.nl/meerderheid-trans-personen-ervaart-discriminatie-in-de-zorg/ Van der Tuin, I. & Fiere, B.

(2022) Groot verantwoordelijkheidsgevoel en een dikke huid. Hoe gaan zorgverleners in de Rotterdamse ouderenzorg om met discriminatie door cliënten? Rotterdam: Radar. Van der Zouwen, T. (2022 Actieonderzoek doen. Een routweijzer voor studenten en professionals. Amsterdam: Boom Uitgevers. van Eden, D., & Avric, B. (2020, december 9). Onafhankelijke cliëntondersteuning voor inwoners met een migratieachtergrond. Geraadpleegd op 7-1-2023 van https://www.movisie.nl/artikel/onafhankelijkecliëntondersteuning-inwoners-migratieachtergrond van Eechoud, I., Grypdonck, M., Leman, J., & Verhaeghe, S. (2015). Oncologische zorgverleners in multicultureel Vlaanderen: ervaringen, perceptie en attitude van zorgverleners: bevindingen met aanbevelingen voor de oncologische zorg. Geraadpleegd op 14-2-2023 van https://biblio.ugent.be/publication/8617935/file/8617936 van Haaften, A. (2022). Ethnic sorting in football. A quantitative analysis of ethnicity and membership in Dutch amateur football [Utrecht University]. van Hagen, L. J., Muntinga, M., Appelman, Y., & Verdonk, P. (2021). Sex-and gender-sensitive public health research: an analysis of research proposals in a research institute in the Netherlands. Women & Health, 61(1), 109-119. Van Kouwen, R. (2019, 16 september). Vrouwen in de sport: van medailles tot bestuursfuncties. Sport & Strategie.

Geraadpleegd op 30-1-2023 van https://www.sportenstrategie.nl/sportonderzoek/vrouwen-in-de-

Movisie • Discriminatie in de zorg en de sport: wat weten we (niet)?

75

sport-van-medailles-totestuursfuncties/#:~:text=De%20populairste%20sport%20bij%20vrouwen,210.000%20senioren%3B%2046.0 00%20junioren). Van Lindert, C. & De Jonge, M. (2022). Inclusief sporten en bewegen voor mensen met een beperking: landschap en betekenissen. Utrecht: Mulier Instituut. Van Lindert, C., & De Jonge, M. (2020). Houding ten aanzien van sporten door en voor mensen met een beperking. Mulier Instituut. Van Loenen, T., Hosper, K., Venderbos, J. (2022). Discriminatie en gezondheid. Over de invloed van discriminatie (in de zorg) op gezondheidsverschillen en wat we hieraan kunnen doen. Utrecht: Pharos. Van Soelen, C. (2020) Van verpleeghuis tot de tandarts: racisme raakt zorgmedewerkers hard. Geraadpleegd op 30-1-2023 van https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/artikel/5193401/racisme-discriminatie-zorgverpleegkundige van Sterkenburg, J. (2020). Race, ethnicity, whiteness, and mediated stereotypes in football coaching: The Dutch context. In S. Bradbury, J. Lusted, & J. van Sterkenburg (Red.), Race’, Ethnicity and Racism in Sports Coaching (pp. 59–77). Taylor & Francis. van Sterkenburg, J. (2020). Race, ethnicity, whiteness, and mediated stereotypes in football coaching: The Dutch context. In S. Bradbury, J. Lusted, & J. van Sterkenburg (Red.), Race’, Ethnicity and Racism in Sports Coaching (pp. 59–77). Taylor & Francis.