RIS315261 Bijlage 1-6 Milieu Effect Rapport Den Haag Zuidwest

Het doel van de transformatie is om Zuidwest te ontwikkelen tot een groene, stedelijke leefomgeving waar het prettig samenleven is en aandacht is voor groei en ontwikkeling. Dit zijn de gewenste kwaliteiten in Zuidwest. Deze gewenste kwaliteiten hebben het vertrekpunt gevormd voor de ambities die voor Zuidwest geformuleerd zijn. Uiteindelijk gaat het erom dat Zuidwest net zo’n prettig en uniek deel van de stad wordt als de andere wijken van Den Haag. Elke buurt heeft een eigen karakteristiek, waardoor ingrepen van buurt tot buurt kunnen verschillen. In onderstaande paragraaf wordt ingegaan op de drie gewenste kwaliteiten voor Zuidwest. Per kwaliteit is de gewenste situatie in 2040 geschetst.

3.2.1

Prettig samenleven Richting 2040 is Zuidwest een prettige en veilige wijk om samen te leven. De leefbaarheid in Zuidwest is in 2040 goed. Dit blijkt bijvoorbeeld uit goede scores op de Leefbaarometer en de Prettig Wonen monitor. De openbare ruimte om huizen en gebouwen heen is schoon, heel en veilig. Er zijn ontmoetingsplekken voor jong en oud. Dankzij bankjes en speeltoestellen maken mensen gebruik van de ruimte om hen heen. Een rijkheid aan culturen en achtergronden komt samen en mensen voelen zich thuis in hun wijk. Bewoners willen graag actief meedoen in het buurtleven. De voorzieningen in Zuidwest dragen hieraan bij. Iedereen voelt zich welkom in de bibliotheek, buurtwinkels, verenigingen, sportclubs en scholen. Voor jong tot oud zijn er passende activiteiten. Deze voorzieningen zorgen voor binding met de buurt. Zuidwest is veilig, zowel op de pleinen, ontmoetingsplekken, straten als op de wegen. Criminaliteit is gezakt tot het Haags gemiddelde. Het verkeer is voor iedereen veilig, zowel voor voetgangers en fietsers als voor automobilisten. Lopen of fietsen is meer vanzelfsprekend geworden voor de dagelijkse activiteiten. Ook het openbaar verver sluit beter aan op de behoefte. Mensen kunnen, als ze willen, gebruiken van deelfietsen, - scooters, of – auto’s.

Bewoners durven ook in de avond de deur nog uit, omdat de gebouwen, straten en pleinen zo zijn ingericht dat men zich altijd veilig voelt. De omgeving is aantrekkelijk en het onderhoud is op orde. Bewoners voelen zich weer verbonden met hun woonomgeving en dragen samen met de gemeente hun steentje bij aan het onderhoud en de handhaving.

3.2.2

Groei en ontwikkeling In 2040 is Den Haag Zuidwest een goede plek om op te groeien en jezelf te ontwikkelen. Er zijn voldoende plekken voor kinderen en jongeren in de buurt waar zij kunnen spelen, sporten, ontspannen en zich ontwikkelen. Dit gebeurt in een veilige en gezonde omgeving. Daarom is het belangrijk dat er ook in de toekomst voldoende sportvelden zijn in Den Haag Zuidwest. Sporten en bewegen hoeft overigens niet altijd bij een vereniging of sportpark, maar kan ook gewoon op straat of in een park. Ook volwassenen kunnen op deze manier makkelijk bewegen en sporten. Onderwijs is veilig en aantrekkelijk voor leerlingen in Zuidwest en de omgeving. De onderwijsachterstand is verdwenen. Kinderen krijgen het onderwijs en de zorg die zij nodig hebben. Ze krijgen net zo’n goede start in het leven als kinderen in de rest van Den Haag. Dit

Blad 46 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

betekent dat kinderen van 0 tot 12 jaar op een zogenoemd integraal kindcentrum onderwijs krijgen en buitenschoolse activiteiten kunnen doen. Ook betekent dit dat er op termijn een HAVO VWO school in Zuidwest wordt gerealiseerd. Er is samenwerking tussen scholen en bedrijven om kinderen en jongeren goed voor te bereiden op de praktijk. Dit gebeurt bijvoorbeeld dankzij goede stages in de buurt. Het hebben van werk is een belangrijke pijler voor de bestaanszekerheid en het gevoel van ‘meedoen’ in de maatschappij. Zuidwest moet veranderen van een wijk waar nu een gemiddeld groter deel van de bevolking inactief is naar een wijk waarbij dit op het gemiddelde ligt. De Haagse ambitie is om het aantal banen mee te laten groeien met het aantal inwoners. Per 10.000 extra inwoners worden er 5.000 extra banen toegevoegd. In Zuidwest ligt die ambitie nog wat hoger, om in te lopen op de aanwezige achterstanden qua werkgelegenheid. De lokale economie van Zuidwest zal verbreden, door meer functies toe te voegen. In de wijken komt ruimte voor alle economische activiteiten, die bij een leefbare samenleving horen zoals horeca, winkels, recreatie en dienstverlening. Zuidwest kan met bepaalde toevoegingen van recreatievoorzieningen op bijvoorbeeld de Uithof zorgen voor meer spreiding van toeristen over de hele stad.

In Zuidwest is ook ruimte voor wijkgerichte voorzieningen, kleine en middelgrote bedrijven en startende en vernieuwende bedrijfjes. Winkelgebieden zijn niet alleen plekken om te kopen wat mensen nodig hebben, maar ook om elkaar te ontmoeten. Deze gebieden zijn weer levendig en er is van alles te doen. Er wordt op een vernieuwende manier omgegaan met kantooren bedrijfsruimtes. Dit kan in combinatie met wonen zijn. Onderwijs en werk- en bedrijfsplekken zijn van hoge kwaliteit en zijn op verschillende manieren te bereiken.

3.2.3

Groene stedelijke omgeving Er is een goede balans in het aanbod van woningen. Er zijn voldoende woningen voor huidige, nieuwe bewoners en doorstromers. Doorstromers zijn mensen die binnen Zuidwest willen verhuizen naar een grotere woning. In 2040 is de beleving van het groen in Den Haag Zuidwest aanzienlijk verbeterd. Het bestaande groen en water blijft behouden en waar mogelijk wordt het verbeterd door het gebruik ervan te stimuleren. Er kunnen nog meer verschillende planten en dieren leven dan nu het geval is. De groene plekken zijn robuust en met elkaar verbonden. Mensen kunnen actief gebruik maken van het groen door er te ontspannen, te spelen of te wandelen. De groene en aantrekkelijke binnentuinen maken hier ook deel van uit, doordat ze overdag openbaar toegankelijk zijn voor iedereen. Mensen kunnen zo op een leuke manier met hun buren omgaan. Dankzij het vele groen op straten en om gebouwen heen is het daar ook prettig om te verblijven. Dit is zelfs zo wanneer het heel warm is in de zomer. Gebouwen hebben een gezond binnenklimaat (geen schimmel en vocht en niet gehorig), gebruiken duurzame energie en kunnen water opvangen en vasthouden. Ook kunnen hier allerlei dieren verblijven, zoals vogels en insecten. Gebouwen zijn gemaakt van hergebruikte materialen. De rijke geschiedenis van Zuidwest is weer goed te herkennen.

Mensen zijn er trots op dat ze in Zuidwest wonen en het zorgt voor (ver)binding met de buurt. Waardevolle gebouwen en kunst zijn behouden en in ere hersteld. Er zijn nieuwe interessante plekken bijgekomen. Ze trekken mensen uit Zuidwest, maar ook van daarbuiten. De manier waarop mensen zich verplaatsen in Zuidwest wordt richting 2040 steeds schoner, makkelijker en veiliger. Het openbaar vervoer is verder verbeterd. Dit is niet alleen zo vanuit Zuidwest naar Den Haag, maar ook richting de rest van de Randstad en daarbuiten. De haltes van het openbaar vervoer zijn makkelijk en veilig te belopen. Je kunt er ook je fiets goed stallen. Het

Blad 47 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

autoverkeer zorgt voor minder overlast. Op veel wegen is de maximale snelheid omlaag gebracht tot 30 kilometer per uur. Fiets- en wandelpaden zijn verbeterd en goed met elkaar verbonden. Het is belangrijk dat de routes veilig, duidelijk en aantrekkelijk zijn. Wanneer je met de fiets of te voet gaat, wil je dat dit de prettigste en handigste route is. Bereikbaarheid moet ook inclusief, dus voor iedereen zijn: ook voor ouderen, mensen met een handicap en mensen met lage inkomens. Er zijn ook moderne alternatieven te vinden in Zuidwest, zoals (elektrische) deelauto’s en scooters.

3.2.4

Doorvertaling naar negen ambities De gewenste kwaliteiten zijn doorvertaald naar negen overkoepelende ambities voor Zuidwest. Deze negen ambities moeten de basis vormen voor de Structuurvisie van Zuidwest. Hieronder is aangegeven in welke ambities de gewenste kwaliteiten zijn doorvertaald. Prettig samenleven • Ruimte voor ontmoeting; • Buurten voor iedereen; • Veilig en leefbaar. Groei en ontwikkeling • Opgroeien, ontwikkelen en onderwijs; • Werken en economie; • Voorzieningen op maat. Groene, stedelijk leefomgeving • Gezonde, groene en duurzame leefomgeving; • Fijn wonen; • Bereikbaarheid en duurzame mobiliteit.

Blad 48 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

3.2.5

Grote opgaven centraal in Zuidwest De gewenste kwaliteiten en de daaruit volgende ambities voor Zuidwest worden sterk beïnvloed door de grote opgaven voor Zuidwest. Deze opgaven vormen niet alleen de noodzaak om Zuidwest aan te pakken, maar ook een middel om veranderingen teweeg te brengen. Het betreffen de sociaal-economische opgave, de woningbouwopgave, de verduurzamingsopgave en de mobiliteitsopgave. Deze vier grote opgaven vormen de rode draad in de transitie van Zuidwest. Sociaal-economische opgave De grootste uitdaging in Zuidwest is het verbeteren van de brede welvaart en leefbaarheid. Hoe wordt ervoor gezorgd dat de kracht, diversiteit en capaciteiten van de mensen in de wijk worden onderkend en benut waardoor de achterstand wordt omgebogen naar zicht op een betere toekomst? Op school, thuis en op het werk. Een deel van het antwoord zit in het versterken van de wijkeconomie. Zorgen dat mensen in hun eigen buurt aan de slag kunnen en hun talenten benutten. Zo komen er stukje bij beetje steeds meer mensen in Zuidwest die sterke schouders hebben om de wijk te verbeteren. Deze mensen zijn niet meer bezig met overleven, maar met de toekomst en hun eigen ontwikkeling. Voor met name dit onderdeel wordt door Den Haag een programma ontwikkeld. De ruimtelijke maatregelen in de Structuurvisie dragen bij aan deze opgave.

Woningbouwopgave De regio Haaglanden heeft een grote woningbehoefte en daarmee hebben de gemeente een enorme woningbouwopgave. Het gaat hierbij niet alleen om het aantal woningen, maar ook om kwaliteit en blijvende betaalbaarheid. Dit zorgt ervoor dat er wat te kiezen valt. Door de realisatie van verschillende woonmilieus ontstaat een bevolking die divers is in leeftijd, inkomen, levensfase en afkomst. De woningen die niet plaatsmaken voor nieuwbouw moeten gerenoveerd worden, verduurzaamd en voorzien zijn van alle gemakken van deze tijd. Hierbij hoort ook een fijnmazig netwerk voor ontmoetingsplekken, boodschappen en voorzieningen, zodat er levendige en leefbare wijken ontstaan, die tevens het groene karakter behouden. Er bestaan in Nederland voorbeelden waar een verdichtingsopgave hand in hand is gegaan met een verbetering van de sociaal-economische leefbaarheid3. Duurzaamheidsopgave Een toename van het aantal inwoners en gebruikers in Zuidwest moet gepaard gaan met de inrichting van een duurzame en een gezonde leefomgeving om bestand te zijn tegen extreme neerslag, droogte en hittestress. De bestaande groenblauwe structuur in Zuidwest moet aangepast worden om ook in de toekomst klimaatbestendig te blijven. Daarnaast voorziet het gebied in 2040 voor een groot deel in haar eigen energiebehoefte door aan te sluiten op verschillende duurzame energiebronnen.

Hiermee draagt Zuidwest ook bij aan de stedelijke klimaatdoelen. Mobiliteitsopgave Vanwege de duurzaamheidsopgave en het streven om de stad bereikbaar en leefbaar te houden is ook in Zuidwest een mobiliteitstransitie nodig. Het gebruik van vervoerwijzen die weinig ruimte innemen en het milieu en de leefomgeving niet belasten wordt gestimuleerd. Daarom worden de voorzieningen voor fietsers en voetgangers fors verbeterd. Ook wordt het OV-netwerk versterkt met de schaalsprong OV. Het doel is om het gebruik fietsen, lopen en het OV meer vanzelfsprekend te laten zijn in het dagelijkse leven. Gelijktijdig moeten infrastructurele aanpassingen worden gedaan om de auto minder prominent aanwezig te laten zijn. De veelheid aan ontsluitingswegen 3 College van rijksadviseurs. Verdichtingsverhalen: betere buurten én meer woningen, via Verdichtingsverhalen: betere

buurten én meer woningen | Projecten | College van Rijksadviseurs

Blad 49 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

in Zuidwest wordt teruggebracht tot de meest noodzakelijke, overige wegen worden 30 km/uur. Ook het parkeren op straat moet minder vanzelfsprekend worden. Voor het parkeren worden andere oplossingen bedacht. Door de goede bereikbaarheid van Zuidwest moet de wijk de positie van een attractief gebied binnen de regio gaan innemen. Er zijn veel belangrijke werkgebieden nabij (glastuinbouw, Flora Holland en het ABC terrein in het Westland, bedrijventerrein ZKD en ziekenhuis Haga). Door de verbindingen met die werkgebieden te versterken en te versnellen worden werk- en opleidingsmogelijkheden van mensen uit Zuidwest beter bereikbaar en andersom wordt Zuidwest een aantrekkelijk woongebied voor de mensen die er werken, maar nu elders wonen. Goede verbindingen met regionale groenstructuren zijn van belang voor een aantrekkelijk Zuidwest. Denk bijvoorbeeld aan verbindingen met het strand, het toekomstige Nationaal Park de Hollandse Duinen, de Uithof en de Van Zee tot Zweth-route. De schaalsprong OV biedt een grote kans om de bereikbaarheid van Zuidwest te verbeteren.

3.3

Programma en te onderzoeken alternatieven en varianten Voor de vier grote opgaven voor Zuidwest dient een grote inspanning geleverd te worden om de ambitie voor Zuidwest te verwezenlijken. De keuze voor een set aan maatregelen om de ambities te realiseren, is nog niet uitgekristalliseerd. Hiervoor bestaan nog diverse keuzemogelijkheden. Dit noemen we alternatieven. In een MER worden redelijkerwijs te beschouwen alternatieven onderzocht op milieueffecten. Het doel in dit MER is om met behulp van de alternatieven de potentiële ontwikkelruimte van Zuidwest voor woningen, voorzieningen en overige functies in beeld te brengen. Vervolgens wordt op basis van deze resultaten een voorkeursalternatief gekozen. In deze paragraaf zijn de alternatieven en varianten (variaties op alternatieven) afgebakend. Hierbij is onderscheid gemaakt in alternatieven en varianten voor heel Zuidwest en de alternatieven en varianten voor de eerste concrete(re) ontwikkelingen binnen Zuidwest, te weten, Dreven, Gaarden en Zichten en De Venen. In hoofdstuk 4 is de onderzoeksmethodiek nader toegelicht.

3.3.1

Alternatieven voor de woningbouwopgave Kwantitatieve woningbouwopgave In de Agenda Ruimte voor de Stad (RIS 295016, 2016) is Zuidwest opgenomen als één van de gebiedsontwikkelingen waar Den Haag de groei van de stad wil inzetten. Den Haag groeit namelijk snel: de laatste vijf jaar groeide de stad met circa 4.600 inwoners per jaar. Deze groei heeft een grote ruimtelijke impact en raakt ook andere opgaven, zoals bereikbaarheid, energietransitie, economie en leefbaarheid. Er is gekozen om niet verspreid over de hele stad te gaan verdichten, maar geconcentreerd te verdichten en een aantal gebieden aan te wijzen. Het gaat om ontwikkelingen rondom grotere OV en andere knooppunten. De Agenda Ruimte voor de Stad is een analyse gemaakt van verschillende gebieden in Den Haag, waarbij de kansen voor verdichting en herstructurering zijn benoemd. Daarin is niet alleen gekeken naar de mogelijkheden voor woningbouw, maar ook naar de potentie ten opzichte van OV- en fietsroutes, groene buitenruimtes en clusters (zoals stedelijke hubs en culturele clusters). Uit deze analyse zijn verschillende gebieden naar voren gekomen die in aanmerking komen voor gebiedsontwikkeling en/of herstructurering. Dit betreffen het Hart van Den Haag, het Central Innovation District (CID), Stedelijke kust, Zuidwest en de omgeving van het Prins Clausplein (zie onderstaand figuur).

Blad 50 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

.

Figuur 3.1 Beoogde ruimtelijke ontwikkelingen 2026-2040 (bron: Agenda Ruimte voor de Stad)

Zuidwest wordt in de Agenda gezien als een kansrijk gebied omdat de verdichtingsopgave hier hand in hand kan gaan met het versterken van de sociale en economische positie van inwoners, het versterken van de leefbaarheid van de wijken, het verbeteren van het voorzieningenniveau, mobiliteitsopgaven en duurzaamheidsopgaven. Daarnaast is er in Zuidwest veel woningbezit van de woningcorporaties. Dit maakt grootschalige planvorming beter mogelijk. Een aspect om Zuidwest aan te wijzen als herstructureringsgebied is het feit dat het een ruim opgezette wijk is, waar veel openbare ruimte is en veel collectief groen aanwezig is. Dit biedt daarmee flexibiliteit om de verdichting ruimtelijk goed te kunnen opvangen en inpassen. Zodoende is Zuidwest in de Agenda Ruimte voor de Stad benoemd als herstructurerings- en verdichtingsgebied. Het gaat hierbij om een verdichting van 4.200 woningen. Dit aantal is gebaseerd op meerdere gesprekken met de corporaties en het stadsdeel. In deze gesprekken is naar voren gekomen wat reële planvorming is bij de corporaties betreffende renovatie en sloop/nieuwbouw. Aan de hand daarvan is het aantal van 4.200 woningen naar voren gekomen. Samenwerking met corporaties De visie Zuidwest is (uiteraard) in samenspraak met de corporaties opgesteld. De corporaties nemen in hun afweging om “iets” te doen aan hun woningbezit een breed scala aan aspecten in ogenschouw.

De staat van de woning is daarvan uiteraard de belangrijkste en deze staat van onderhoud heeft meestal een directe relatie met het energielabel. Op basis van een veelheid aan aspecten neemt de corporatie de beslissing al dan niet te renoveren of over te gaan tot sloop/nieuwbouw of renovatie/optopping. De visie legt de grens op 10.000 toe te voegen woningen omdat de inschatting is dat dit mogelijk en realistisch is, maar het is uiteindelijk aan de corporaties om dit waar te maken.

Blad 51 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Met de Agenda Ruimte voor de Stad als basis, is ambitie om te verdichten in Zuidwest op verschillende manieren uitgesproken en vastgelegd. Zo staat in het coalitieakkoord 2018-2022: “Den Haag Zuidwest een kansrijk en mooi gebied in onze stad is en bij uitstek geschikt is voor nieuwbouw en wonen in een groene wijk. Met gerichte ruimtelijk investeringen zorgen we voor een levendige en aantrekkelijke buitenruimte met meer ruimte voor groen. Vanuit een samenhangende aanpak zetten we in op de verdere versterking van de sociale cohesie en extra banen. Samen met de ontwikkelaars en corporaties doen we onderzoek naar een strategische visie voor een gemengde gebiedsontwikkeling met een divers aanbod. In dit gebied investeren we in Knoop Moerwijk, omgeving Leyweg en Gaarden, Dreven en Zichten.” De eerste stappen in deze verdichtingsopgave zijn gezet door een verkenning uit te voeren.

In de brief van 9 oktober 2018 (RIS300674) aan de commissie Ruimte over de gebiedsontwikkeling Den Haag Zuidwest is een voorlopige ruimtelijke kaart opgenomen en zijn de uitgangspunten van het ruimtelijk programma benoemd: • versterking van de woningmarktpositie van Den Haag Zuidwest; • een versnelde energietransitie van corporatiebezit; • bij herstructurering van sociale woningbouw door middel van sloop en nieuwbouw wordt naast 100% terugbrengen sociale voorraad ingezet op verdichting met voornamelijk marktwoningen; • er liggen kansen voor verdergaande intensivering en differentiatie boven op de eerder geformuleerde verdichtingsambitie van 4.200 woningen uit de Agenda Ruimte voor de Stad; • toevoegen van bijbehorend programma aan woningvolgende voorzieningen en lokale werkgelegenheid; • herontwikkeling van het winkelcentrum Leyweg tot een breed geschakeerd knooppunt van stedelijk voorzieningen met een regionale betekenis; • aansluiten op de beoogde stedelijke en regionale schaalsprong Openbaar Vervoer; • een herijking van de waarde van het groen. Om invulling te geven aan deze ambities heeft het college in 2019 door middel van de gebiedsverkenning ‘Bestemming Zuidwest’ (RIS 302569) uitgesproken dat de ambitie verder reikt dan de 4.200 extra woningen waarover in de Agenda Ruimte voor de Stad werd gesproken.

Verdichting is één van de middelen om een aantrekkelijker en gedifferentieerder woonomgeving te creëren. De gebiedsverkenning laat zien dat er ruimte is voor een toename van ca. 10.000 woningen. Hierbij is ook gekeken naar invulling van andere ambities, zoals groen en duurzaamheid in het gebied. Vervolgens is nader onderzoek uitgevoerd, waaronder een rapport van RIGO [1] (2020). Het rapport geeft antwoord op de vraag of er voldoende behoefte is om 10.000 woningen toe te voegen in Zuidwest, niet alleen qua woningaantallen maar ook qua doelgroepen en type woningen. De belangrijkste conclusies zijn: • De prognoses geven aan dat Den Haag groeit, waardoor er voor het voorziene programma van 10.000 woningen naar verwachting voldoende vraag is; • De doelgroepen betreffen blijvers, stijgers en nieuwkomers, voornamelijk gezinnen en alleenstaanden; • Er is behoefte aan eengezinswoningen en/of appartementen; • Het groene woonmilieu maakt Zuidwest onderscheidend. [1]

RIGO: Woningmarktverkenning Den Haag Zuidwest (2020).

Blad 52 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Door de verdichting ontstaan meekoppelkansen voor belangrijke opgaven in Zuidwest (zoals het versterken van sociale samenhang, verbeteren veiligheid, betere gezondheid, het versterken van het draagvlak voor voorzieningen en economische functies, het meer differentiëren van de woningvoorraad, het toevoegen van de groenstructuren en verbeteren van de openbare ruimte, aanpassingen op mobiliteit, energietransitie en klimaat). De verdichting in Zuidwest draagt daarmee tevens bij aan de stedelijke woningbouwopgave, maar ook aan andere stedelijke beleidsopgaven.

Voor de Structuurvisie is het relevant om af te wegen in welke mate de gemeente inzet op verdichting van Zuidwest. Op dit moment bestaan er al plannen voor woningbouw in Zuidwest. De harde en zachte plannen voegen gezamenlijk 7.600 woningen toe. Gezien de plannen voor Zuidwest is het realistisch dat er meer woningen worden gerealiseerd. Het is daardoor relevant om te onderzoeken welke effecten optreden als dit woningbouwprogramma wordt verhoogd tot 10.000 woningen, of zelfs 15.000 woningen. Door alternatieven af te wegen die in woningaantallen wezenlijk van elkaar verschillen, zoals 10.000 en 15.000 extra woningen, wordt de impact die de alternatieven hebben op de leefomgeving inzichtelijk. Deze alternatieven kunnen gebruikt worden om onderbouwde keuzes te maken en inzichtelijk te krijgen wat er nodig is om de leefbaarheid in Zuidwest te verbeteren en de mogelijkheden die het woningbouwprogramma hiervoor biedt. Hierbij is niet alleen de kwantitatieve woningbouwopgave relevant, maar ook de kwalitatieve opgave, namelijk welk type woningen er gerealiseerd wordt. Daarbij kan onderscheid gemaakt worden in de rol die de gemeente pakt. Stuurt de gemeente bijvoorbeeld op de gewenste woningtypen of wordt deze invulling aan de markt overgelaten? Deze meer kwalitatieve aspecten worden ook separaat meegenomen in het MER.

Uitgangspunten voor verdichting Den Haag Zuidwest is benoemd als herstructurerings- en verdichtingsgebied. De verdichting wordt als uitgangspunt gehanteerd om het aantal sociale woningen voor de stad te vergroten én marktwoningen toe te voegen, waardoor een gevarieerder woonmilieu ontstaat met meer draagvlak voor voorzieningen. De gemeente heeft onderzoek gedaan naar de verdichtingskansen en het aantal woningen dat binnen Zuidwest kan worden toegevoegd 4. Door het stapelen van data is inzichtelijk gemaakt in welke gebieden er in Zuidwest kansen zijn voor verdichting en waar ontwikkelingen niet passen, bijvoorbeeld door de aanwezigheid van de groenstructuur, reeds vernieuwde gebieden, reeds lopende projecten en gebieden in particulier bezit.

4

Kansenkaart Zuidwest. Gemeente Den Haag, 2021.

Blad 53 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Figuur 3.2 Verdichtingsprincipes Den Haag Zuidwest (bron: Nota van Uitgangspunten Dreven, Gaarden en Zichten)

Bovenstaande principes en uitgangspunten hebben geleid tot onderstaande kansenkaart.

Blad 54 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Figuur 3.3 Kansrijke zones voor verdichting en vernieuwing (bron gemeente Den Haag)

De kansrijke zones bestaan uit een aantal verschillende type kansen: • Lopende projecten: de gebieden waar initiatiefnemers (vaak corporaties) plannen hebben, hier zijn al projecten voor opgetuigd of lopen er verkenningen. • Corporatiebezit waar niet onlangs is gerenoveerd of waar een corporatie op korte termijn renovatieplannen heeft. • Gebieden waar sprake is een combinatie van marktwoningen en corporatiebezit (gespikkeld bezit). Hier zijn de opgaven en kansen vergelijkbaar met die van het corporatiebezit, maar hier is een samenwerking met een VVE voor nodig. • Gebieden die geheel in het bezit zijn particulieren, maar die gezien de impact en de opgaven toch tot de kansrijke zones behoren (Leyweg en Van Baerlestraat). Afbakenen woningbouwalternatieven op hoofdlijnen Het relevant om af te wegen in welke mate de gemeente inzet op verdichting van Zuidwest. Op dit moment bestaan er al plannen voor woningbouw in Zuidwest. De harde en zachte plannen voegen gezamenlijk 7.600 woningen toe. Gezien de ambities voor Zuidwest is het realistisch dat er meer woningen worden gerealiseerd. Het is daardoor relevant om te onderzoeken welke effecten optreden als dit woningbouwprogramma wordt verhoogd tot 10.000 woningen, of zelfs 15.000 woningen.

Door alternatieven af te wegen die in woningaantallen wezenlijk van elkaar verschillen, zoals 10.000 en 15.000 extra woningen, wordt de impact die de alternatieven hebben op de leefomgeving inzichtelijk. Dit leidt tot twee alternatieven met betrekking tot de woningbouwopgave die in het MER zijn onderzocht: A. Toevoeging van 10.000 woningen; B. Toevoeging van 15.000 woningen. Het alternatief met toevoeging van 3.500 woningen in Dreven, Gaarden en Zichten, zoals opgenomen in de NRD, betreft vanuit de ambitie om meer woningen binnen Zuidwest te realiseren

Blad 55 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

voor heel Zuidwest geen volwaardig alternatief om als uitgangspunt te hanteren voor de transformatie van heel Zuidwest. Wel biedt de effectanalyse van dit alternatief een meerwaarde om de effecten van een concrete(re) ontwikkeling binnen Zuidwest in beeld te brengen. Daarnaast zullen de effecten van de 10.000 en 15.000 alternatieven ook vergeleken worden met dit 3.500 alternatief, om zo de verschileffecten in woningbouwaantallen te laten zien, ook al zijn de alternatieven in verschillende planuitwerkingsfases. Dit komt aan de orde in hoofdstuk 7 (zie hoofdstuk 4 voor een nadere toelichting op de onderzoeksopzet van het MER). Verdeling extra woningen per deelgebied Om meer duiding te geven aan de locatie van de woningbouwopgave is Zuidwest verdeeld in deelgebieden. Dit heeft geleid tot verdichtingskaarten waarop de locaties van harde woningbouwplannen en de verdichtingspotentie per deelgebied is gespecificeerd.

Figuur 3.4 Verdichtingskaart toevoeging 10.000 woningen

Blad 56 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Figuur 3.5 Verdichtingskaart toevoeging 15.000 woningen

De woningbouwaantallen zoals weergegeven in Figuur 3.4 en Figuur 3.5 zijn gebaseerd op de kansenkaart. In Bouwlust Vrederust loopt de gebiedsontwikkeling vooruit op de structuurvisie, o.a. door de ontwikkeling van Dreven, Gaarden en Zichten en De Venen. Met deze lopende projecten is er al een toevoeging van 4500 woningen gepland. In deze wijk zijn er relatief weinig kansen om, aanvullend op de lopende projecten, nieuwe gebiedsontwikkelingen in gang te zetten. Alleen de Oorden is een gebied met kansen en opgaven voor verbeteren van leefbaarheid, veiligheid en creëren van aantrekkelijk en gedifferentieerde buurt. In Morgenstond zijn momenteel meer plotgerichte ontwikkelingen gaande. Hier is sturing op gebiedsgerichte ontwikkelingen cruciaal. In Morgenstond Oost en rondom de Leyweg zijn de grootste kansen om verschillende kansrijke zones te combineren en gezamenlijk met de partijen in die gebieden te werken aan gebiedsontwikkeling. Omdat het eigendom in Morgenstond veel meer versnipperd is, vraagt dit om samenwerking en medewerking van verschillende stakeholders in het gebied. Met de gebiedsagenda Morgenstond wordt een gezamenlijk kader gegeven hoe de opgaven en kansen gekoppeld kunnen worden. Leyweg heeft potentie om weer een levendig centrum van Morgenstond te worden, met een breder programma (cultuur, onderwijs, werken) dan het kernwinkelgebied wat het nu is.

Met deze gebiedsgerichte aanpak is er in Morgenstond, naast de lopende projecten (1400 woningen) ruimte voor het toevoegen van circa 2200 woningen. In Moerwijk zijn veel kansen rondom de knoop Moerwijk. De potentiële ontwikkelruimte aan de kant van Zuidwest is beperkt (alleen het gebied rondom Willem Dreespark), maar de kansen zijn reiken verder dan Zuidwest: een gebiedsontwikkeling gekoppeld aan Laak, Fruithaven en Petroleumhaven, en een impuls voor openbare ruimte, de OV-knoop, vergroenen van het gebied en verdichten met wonen, werken en voorzieningen. Verder zijn er in Moerwijk passend bij de maat en schaal van de wijk kansen voor verdichting en vernieuwing, met name langs de lange lijnen. De Jan Luijkenlaan/Van Baerlestraat is ook een belangrijk gebied, daarbij gaat het niet om grote verdichting, maar om vernieuwing en brede aanpak om de veiligheid en leefbaarheid te verbeteren. In totaal kunnen er Moerwijk circa 1800 woningen worden toegevoegd.

Blad 57 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Steenzicht en Ruimzicht De ontwikkeling van Steenzicht en Ruimzicht maakt onderdeel uit van de ontwikkeling de Zichten. Het betreft een woningbouwontwikkeling van circa 300 woningen. Voor Steenzicht en Ruimzicht wordt een apart bestemmingsplan (inclusief aparte aanmeldingsnotitie m.e.r.-beoordeling) opgesteld. De ontwikkeling maakt onderdeel uit van Zuidwest, en wordt als zodanig meegenomen in dit MER. Daarmee worden eventuele cumulatieve effecten inzichtelijk gemaakt. Type woningen De kwalitatieve woningbouwopgave wordt ingevuld aan de hand van de richtlijnen die zijn vastgelegd in de Woonagenda 2020-2023 van de gemeente Den Haag. Hierin zijn richtlijnen opgesteld voor het sociale woningbouwsegment, middensegment, goedkope segment, leefbaarheid en doelgroepen. Middensegment • De gemeente voert de komende jaren een huisvestingsvergunning in voor zowel de sociale huursector als de middenhuursector. Deze vergunning is nodig om een woning te mogen huren. Een verhuurder mag geen woning verhuren aan iemand zonder vergunning. Hierdoor blijven voldoende goedkope en middeldure huurwoningen beschikbaar voor mensen met de juiste bijpassende inkomens. • Bij nieuwbouw is minimaal 20% van de woningen een middeldure huurwoning met een huur onder € 985 (prijspeil 2020). De helft van die middeldure huurwoningen heeft een huur onder de € 880 (prijspeil 2020).

• De gemeente streeft naar 20% betaalbare koopwoningen in nieuwbouw. Goedkoop segment • De jaarlijkse bouwambitie is verhoogd. De norm van 30% sociale woningbouw voor de hele stad groeit hierbij mee. De corporaties zijn het eerst in beeld bij de bouw van sociale woningbouw. • De regels voor een urgentieverklaring worden duidelijker beschreven. Alleen huishoudens die het echt nodig hebben, kunnen aanspraak maken op een urgentieverklaring. • Om starters te helpen verloot Den Haag 5% van de vrijkomende sociale huurwoningen onder deze doelgroep. • De gemeente stimuleert dat mensen die ‘te ruim’ wonen doorstromen naar een beter passende woning. Zo komen er meer sociale huurwoningen vrij. • Op beperkte schaal voert de gemeente een actief grondbeleid als dat helpt om de bouw van sociale huur en starterswoningen te ondersteunen. Leefbaarheid • Het verbouwen van een woning tot twee of meer zelfstandige woningen (bouwkundig splitsen) kan alleen nog in een beperkt aantal gebieden en onder bepaalde voorwaarden. Ook de regels voor kamerbewoning en kamerverhuurders worden strenger. Dit voorkomt negatieve gevolgen voor het karakter en de leefbaarheid van buurten. • Bij nieuwbouw is maximaal 20% van de woningen een kleine woning (woonoppervlak van minder dan 40 vierkante meter in het centrum en minder dan 50 vierkante meter in de rest van de stad).

• De gemeente neemt maatregelen om grootschalige woninghandel/opkoop (“Buy to let”) tegen te gaan. • De schimmelaanpak wordt versterkt, een woning-APK wordt ingevoerd en de VvE-balie wordt uitgebreid met een huurdersbalie.

Blad 58 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Doelgroepen • Er is in Den Haag een groot tekort aan bepaalde beroepsgroepen zoals leraren, agenten en zorgpersoneel. Daarom experimenteert de gemeente met manieren om deze beroepsgroepen te helpen bij het vinden van huisvesting. Zo maken we het aantrekkelijker om deze beroepen uit te oefenen in Den Haag. • De gemeente stopt met het beleid om het aantal woonwagenstandplaatsen te verminderen en breidt het aantal standplaatsen op kleine schaal uit. • Er komen extra maatregelen voor het huisvesten van specifieke groepen zoals studenten, zorgdoelgroepen, ouderen en arbeidsmigranten. Verdeling ‘niet wonen’ functies De verdichtingsopgave van Zuidwest brengt niet alleen een verdichting van woningen met zich mee. Naast het toevoegen van woningen hebben de nieuwe bewoners ook behoefte aan passende stedelijke voorzieningen. Denk bijvoorbeeld aan de toevoeging van basisscholen, voortgezet onderwijs, eerstelijnszorg, club- en buurthuizen, een bibliotheek, kleinschalige bedrijvigheid en voorzieningen ten behoeve van leisure. Hiervoor werkt de gemeente Den Haag een voorzieningenprogramma uit. Ten behoeve van het MER is het voorzieningenprogramma indicatief in beeld gebracht op basis van de Haagse Referentienormen, die door gemeenteraad zijn vastgesteld. Deze referentienormen vormen een richtlijn voor het toe te voegen aantal voorzieningen bij gebiedsontwikkelingen.

Het in beeld gebrachte programma kan als maximum worden beschouwd aangezien er in de referentienormen geen aanwijzingen zijn opgenomen voor de verrekening met de capaciteit van bestaande voorzieningen en dubbel ruimtegebruik. De bedrijvigheid die in het programma is opgenomen betreft kleinschalige bedrijfsruimte in de wijken, gericht op stedelijke dienstverlening zoals (ambachtelijke) productie, opslag, logistiek en handel. Daarnaast maken wijkgerichte voorzieningen op het gebied van gezondheidszorg, zakelijke en maatschappelijke dienstverlening, horeca en cultuur onderdeel uit van het voorzieningenprogramma. In de alternatieven zijn ook leisurevoorzieningen beoogd. Vanuit de Strategie Toerisme 2020-2025 wordt rond de Uithof ingezet op een extra attractie gericht op sport en/of recreatie. De totale toevoeging van ‘niet wonen’ functies is hieronder per alternatief weergegeven, op het moment dat de alternatieven zijn afgebakend (peildatum 1 september 2021). Deze toevoeging volgens de Haagse Referentienorm is verdeeld over de negen deelgebieden binnen Zuidwest. Deze verdeling is gemaakt op basis van de oppervlakte van ieder deelgebied. Tabel 3.2 Programma 'niet wonen' functies Toevoeging 10.000 woningen Totale toevoeging ‘niet +68.500 m2 wonen’ functies Waarvan: Voorzieningen 38.500 m2 Kleinschalige bedrijvigheid 15.000 m2 Leisure 15.000 m2

Blad 59 van 382

Toevoeging 15.000 woningen +100.750 m2

60.750 m2 25.000 m2 15.000 m2

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Programma per deelgebied De verdichtingsopgave en bijbehorende verdichting van ‘niet wonen’ functies is in onderstaande tabel per deelgebied weergegeven.

8 5

3 9

1 7

6 4

2

Figuur 3.5 De deelgebieden in Zuidwest Tabel 3.3 Uitgangspunten te onderzoeken alternatieven Totaal na toevoeging 10.000 woningen

Referentiesituatie

Toevoeging 10.000 woningen

1. Bouwlust woningen aantal m² bvo 'niet wonen'

6.567

+90 +0

+2.156 +9.687

8.813

+2.956 +14.247

9.613

2. Vrederust woningen aantal m² bvo 'niet wonen'

4.468

+0 +0

+ 2.200 +6.212

6.668

+2.800 +9.136

7.268

3. Morgenstond-Noord woningen aantal m² bvo 'niet wonen'

7.378

+0 +0

+2.552 +9.939

9.930

+3.852 +14.618

11.230

4. Morgenstond-Zuid woningen aantal m² bvo 'niet wonen'

3.376

+0 +0

+1.117 +3.754

4.493

+1.917 +5.521

5.293

5. Moerwijk-Noord woningen aantal m² bvo 'niet wonen'

6.117

+32 +0

+1.400 +8.174

7.549

+2.500 +12.023

8.649

6. Moerwijk-Zuid woningen aantal m² bvo 'niet wonen'

4.166

+882 +0

+640 +5.915

5.688

+1.040 +8.699

6.088

530

+0

+0

530

+0

530

7. Uithof woningen

Blad 60 van 382

Toevoeging 15.000 woningen

Totaal na toevoeging 15.000 woningen

Huidige situatie

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

aantal m² bvo 'niet wonen'

+10.578

+15.558

8. Zuiderpark woningen aantal m² bvo 'niet wonen'

252

+0 +0

+0 +9.867

252

+0 +14.512

252

9. Groen assenkruis woningen aantal m² bvo 'niet wonen'

126

+0 +0

+0 +4.374

126

+0 +6.436

126

478

+0

+0

478

+0

478

33.458 695.189 m2

+1.004

+10.065

44.527

+15.065

49.527

+0 m2

+68.500 m2

763.689 m2

+100.750 m2

795.939 m2

Overige woningen (Meppelrade en Willem Dreespark) Totaal programma woningen aantal m² bvo 'niet wonen'

3.3.2

+0

Alternatieven voor de mobiliteitsopgave De laatste grote opgave voor Zuidwest betreft het aanpakken van het mobiliteitssysteem. Het gaat hier om een betere bereikbaarheid voor alle mensen in en buiten het gebied en ook de ‘verduurzaming’ van de mobiliteit. Een mindere focus op de auto, ten opzichte van het OV, fiets en lopen. Hiervoor worden in het MER drie alternatieven onderzocht: A. Vigerend beleid. Dit alternatief is vrijwel gelijk aan de referentiesituatie, echter zitten hierin diverse maatregelen die nog niet planologisch-juridisch zijn vastgelegd. B. Transitie: inzet op de transitie naar minder autogebruik en meer duurzaam vervoer. Dat betekent invoeren van een meer sturend parkeerbeleid, meer wegen inrichten als 30 km/u-gebied, verbetering van het openbaar vervoer en investeren in betere voorzieningen voor fietsers en voetgangers. Een belangrijk aandachtspunt is het beter aansluiten van de wijk met OV, fiets- en loopverbindingen op het omliggend gebied om de relatief geïsoleerde situatie van Zuidwest te doorbreken. C. Sterk sturen op transitie: meer en zwaardere maatregelen om de transitie te versnellen. Sterker sturend parkeerbeleid, Schaalsprong OV door naar het Westland, 30 km/u wordt de norm, autovrije bouwblokken van circa 300x300 m. Lopen, als eerste en meest menselijke mobiliteitsvorm, vormt de basis voor de indeling en beheer van de openbare ruimte.

Dit wordt ook wel het 'omgekeerd ontwerpen' genoemd. Fietsen, OV en auto als modaliteitsvorm zijn, in die volgorde, voor de inrichting van de openbare ruimte daaropvolgend. Bij lopen als sturend inrichtingsprincipe, is de loop-bereikbaarheid van dagelijkse voorzieningen en activiteiten richtinggevend. De loop-inrichting van de openbare ruimte wordt zodanig vormgegeven dat deze actief verleidend is, toegankelijk is, aantrekkelijk en vrij van obstakels en barrières is, en veilig is. In onderstaande tabel is een overzicht gegeven van de maatregelen die bij ieder alternatief van toepassing zijn.

Tabel 3.4 Maatregelen binnen de verschillende alternatieven voor de mobiliteitsopgave

Blad 61 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Alternatief

Auto

Parkeren

OV

Fiets

Openbare ruimte

A - Vigerend beleid

Uitvoering ‘harde ‘plannen: N211/Lozerlaan ongelijkvloers tussen Melis Stokelaan en A4, Erasmusweg 2x2 en Melis Stokelaan afkoppelen van Lozerlaan. Zie A 30 km/u op alle wegen met gemengd verkeer (wegen zonder aparte fietsvoorzieningen)

Invoeren betaald parkeren alleen in de gebieden waar de parkeerdruk boven de 90% uitstijgt. Parkeernorm op eigen terrein. Parkeernorm bezoek 0,3 per woning in de openbare ruimte. Zie A Invoeren betaald parkeren in gebieden met aanzienlijke verdichting, gecombineerd met parkeren in centrale pvoorzieningen met verlagen pnorm met 25%

Versnelling OV van 19 naar 23 km/u gemiddeld

Uitvoeren bestaande plannen

Openbare ruimte op orde, voldoende voetpaden

Invoeren vergunningenplafond (geen extra p-plaatsen op straat) 25% van de parkeerbehoefte wordt vervangen door deelauto’s Parkeernorm bezoek 0,2 per woning, men parkeert in de centrale p-voorziening Bij nieuwbouw geen parkeervergunning voor op straat Invoeren betaald parkeren in heel ZW Parkeren in centrale pvoorzieningen met verlagen Pnorm met 50% 50% van de parkeerbehoefte wordt vervangen door deelauto’s Parkeernormen bezoek 0,1 per woning parkeert in centrale pvoorziening Bij nieuwbouw geen parkeervergunning voor op straat.

Zie A Verbeteren fietsverbindingen naar centrum, Rijswijk/Delft, Kust en Westland waardoor gemiddelde snelheid stijgt Deelfietsen deelscootersysteem, deze worden op de 30km/u wegen een aantrekkelijk alternatief voor de auto.

Extra investeren in aantrekkelijke en veilige looproutes-

Afkoppelen Hengelolaan van Lozerlaan

Zie A Eerste fase Schaalsprong bijv. tunnel tot Leyenburg (OV rijdt daar dan 30 km /u) + tangent Delft-RijswijkKijkduin (23 km/u)

Zie A en B Schaalsprong door naar Westland/ Naaldwijk

Verbeteren fietsverbindingen met meer ongelijkvloerse kruisingen, waardoor gemiddelde snelheid nog verder stijgt

B – Transitie

C – Sterk sturen op transitie

Zie A en B Toepassing van autovrije bouwblokken van ca. 300x300 m 30km is de norm alleen nog 50 km op stedelijke en regionale hoofdwegen

P+R hubs aan de uitvalswegen en OV lijnen, zodat de auto aan de randen van het gebied ingewisseld kan worden voor OV/deelfiets/ deelscooter Enkele wijkhubs

Pluspakket looproutes* Pluspakket hubs **

* Pluspakket looproutes is niet alleen het realiseren van betere looproutes naar OV en voorzieningen, maar ook de toevoeging van enkele langere doorgaande routes in combinatie met autovrije zones. ** Pluspakket hubs is niet alleen het realiseren van nieuwe P&R-locaties, maar ook het creëren van hubs met deelmobiliteiten bij OV-knooppunten.

Blad 62 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Relatie met de woningbouwalternatieven Mobiliteit en de woningbouwopgave hangen nauw met elkaar samen. Er worden in het planMERgedeelte twee woningbouwalternatieven (10.000 en 15.000 woningen) onderzocht en drie mobiliteitsalternatieven (vigerend beleid, transitie en sterk sturen op transitie). In theorie leidt dit tot zes te onderzoeken combinaties. Om de onderzoekslast te beperken en zinvolle effectbepaling uit te voeren, worden onderstaande combinaties berekend en hiermee de hoeken van het speelveld qua impact aangehouden. In eerste instantie zijn twee alternatieven onderzocht (10.000transitie en 15.000-sterk sturen op transitie). Op basis van de eerste resultaten is ervoor gekozen om van twee extra alternatieven de verkeerseffecten te berekenen (10.000 vigerend beleid en 15.000-transitie) om zo een worst-case beeld te schetsen. De effecten van het alternatief 10.000 sterk sturen op transitie is kwalitatief beoordeeld. Het alternatief 15.000 vigerend beleid bleek niet realistisch en is mede conform de NRD niet verder in beeld gebracht. Tabel 3.5 Te onderzoeken 10.000 en 15.000 alternatieven t.o.v. de mobiliteitsopgaven voor Zuidwest (alleen blauwe cellen zijn berekend en lichtblauwe cellen zijn kwalitatief beoordeeld) Alternatief 10.000 woningen 15.000 woningen Vigerend beleid Transitie Sterk sturen op transitie

Voor de analyse van de eerste concrete(re) ontwikkeling binnen Zuidwest, te weten Dreven, Gaarden en Zichten is voor de berekening uitgegaan van mobiliteitsvariant A (vigerend beleid), omdat deze ontwikkeling op korte termijn beoogd is en het risico bestaat dat eventueel nieuw transitiebeleid of strategie dan nog niet is vastgelegd. Mobiliteitsvariant B (transitie) is kwalitatief beoordeeld in deze effectanalyse. De mobiliteitsvariant C (sterk sturen op transitie) is conform de NRD niet verder in beeld gebracht. Tabel 3.6 Te onderzoeken 3.500 alternatief t.o.v. de mobiliteitsopgave voor Dreven, Gaarden en Zichten (alleen blauwe cellen zijn berekend en lichtblauwe cellen zijn kwalitatief beoordeeld) Alternatief 3.500 woningen (Dreven, Gaarden, Zichten) Vigerend beleid Transitie Sterk sturen op transitie

3.3.3

Varianten voor de verduurzamingopgave Eén van de grote opgaven voor Nederland, Den Haag, maar ook in Zuidwest is het omschakelen van een fossiele energievoorziening naar een duurzame energievoorziening. Los van de verduurzaming van bestaande woningen en energieneutrale nieuwe woningen, wordt specifiek gekeken naar de energieopwekking in Zuidwest. Voor de warmtelevering zijn meerdere varianten mogelijk. De varianten die in het MER voor Zuidwest op de woningbouwalternatieven worden onderzocht zijn onderverdeeld in bestaande bouw en nieuwbouw.

Blad 63 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Bestaande bouw: A. bestaande bouw in hele wijk voorzien van warmtesystemen op middentemperatuur B. bestaande bouw in hele wijk voorzien van hybride warmtesystemen C. bestaande bouw in hele wijk voorzien van WKO systemen Nieuwbouw: A. nieuwbouw in hele wijk voorzien van warmtesystemen op middentemperatuur B. nieuwbouw in hele wijk voorzien van WKO systemen Hiervoor maakt het aantal woningen met bijbehorend programma geen wezenlijk verschil in de keuzes. Ook zijn de voor- en nadelen met name gerelateerd aan de energielevering zelf. De verschileffecten op andere aspecten als ondergrond, ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid zijn beperkt onderscheidend. Daarom wordt in de effectanalyses onder het thema ‘klimaatneutraal’ met name ingegaan op de voor- en nadelen voor de verschillende warmteleveringsvarianten voor bestaande en nieuwbouw en worden op beknopte wijze de overige relevante effecten in beeld gebracht.

3.3.4

Sociaal-economische verbetering als overkoepelende opgave Het verbeteren van de sociaal-economische omstandigheden is een van de aanleidingen van de Structuurvisie. Er wordt gestreefd naar de grootst mogelijke verbetering en er is hiermee geen sprake van alternatieven. Het is daarom relevant om de impact van ontwikkelingen op de sociaaleconomische omstandigheden te meten, zodat dit een (mogelijk doorslaggevende) factor kan zijn in de afweging van alternatieven. Een beoordeling van de mate waarin een alternatief bijdraagt aan de sociaal-economische omstandigheden wordt in de beoordeling van ieder alternatief nadrukkelijk meegenomen. Daarbij is belangrijk om op te merken dat de structuurvisie zich alleen richt op de fysieke component. Denk bijvoorbeeld aan de ruimtelijke inpassing van voorzieningen. Naast de structuurvisie wordt een integraal programma Zuidwest (RIS 306942) opgestart. De bewoners, de ondernemers en de maatschappelijke partners, vormen de essentie voor het programma voor Zuidwest. De sociaal-maatschappelijke opgaven voor Zuidwest zijn groot en verweven en om focus aan te brengen zijn zes inhoudelijke thema’s geformuleerd waarlangs gewerkt wordt om de inhoud van het programma voor Zuidwest te structureren: Sociale Samenhang & Participatie, Onderwijs, Werk & Economie, Veiligheid & Leefbaarheid, Gezondheid & Vitaliteit en Wonen & Leefomgeving.

Lopende projecten Regiodeal In het kader van de Regiodeal lopen in Zuidwest meerdere projecten die bijdragen aan de verbetering van de sociaal-economische leefbaarheid. De deal is in 2019 gesloten en wordt voortgezet tot 2022/2023. Een aantal van de ruimtelijke maatregelen zijn projecten die onder de Regiodeal vallen en zijn de afgelopen jaren al in gang gezet.

Blad 64 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

4

Opzet van het MER In dit hoofdstuk is de onderzoeksopzet van het MER en het beoordelingskader toegelicht.

4.1

Onderzoeksopzet op hoofdlijnen De Structuurvisie schetst de transitie van Zuidwest naar een duurzame, leefbare, sociaal sterke wijk aan de hand van de gewenste kwaliteiten en bijbehorende ambities, zodat invulling wordt gegeven aan de (grote) opgaven in Zuidwest. Het MER geeft antwoord op een aantal vragen die cruciaal zijn voor een evenwichtige en haalbare visie voor de toekomst van Zuidwest. De vragen die beantwoord worden zijn: 1. 2. 3. 4.

5.

6.

Wat is de kwaliteit van de fysieke en sociale leefomgeving in de huidige situatie? Wat is de kwaliteit van de fysieke en sociale leefomgeving in de toekomst (2040) als niet ingegrepen wordt (de referentiesituatie)? Welke keuzes zijn nog te maken binnen de grote opgaven voor Zuidwest? En welke maatregelen en spelregels gelden per thema om de ambities van Zuidwest te behalen? Wat zijn de effecten van de concrete ontwikkeling Dreven, Gaarden en Zichten, alsook De Venen? En hoe werkt het pakket aan maatregelen en spelregels door op deze concretere ontwikkelingen? Wat zijn de effecten van het totaalpakket (het zogenaamde Voorkeursalternatief) aan maatregelen en spelregels die overwogen worden om de ambities van Zuidwest te behalen? Hoe monitoren we de daadwerkelijke effecten van de voorgestelde maatregelen en keuzes en sturen we bij wanneer de situatie daar om vraagt?

Om deze zes vragen te beantwoorden, is een ‘beoordelingskader’ nodig. Dit beoordelingskader omvat alle relevante thema’s van de fysieke leefomgeving, aangevuld met aspecten uit het sociaal domein. Aan de hand van het beoordelingskader worden in het MER zes bovengenoemde vragen in vijf stappen doorlopen (zie het schema op de volgende bladzijde): 1. Het bepalen van de huidige situatie en de referentiesituatie in de foto van de leefomgeving (vraag 1 en 2); 2. Effectanalyse van de alternatieven (vraag 3); 3. Effectanalyse van concrete(re) ontwikkelingen (vraag 4); 4. Effectanalyse van het voorkeursalternatief (vraag 5); 5. Monitoring (vraag 6 na de m.e.r.).

Blad 65 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Figuur 4.1 De onderzoeksopzet op hoofdlijnen

In de volgende paragrafen is eerst ingegaan op het beoordelingskader. Vervolgens zijn de stappen van het MER toegelicht.

4.2

Beoordelingskader Het beoordelingskader in dit MER is gebaseerd op de donuteconomie vanuit de universiteit van Oxford, die voortkomt uit de Sustainable Development Goals (SDG’s) van de Verenigde Naties (zie kader). Hierin is onderscheid gemaakt tussen thema’s die onderdeel zijn van het zogenaamde ‘sociaal fundament’ en thema’s die onderdeel zijn van het ‘ecologisch plafond’. De Britse econoom Kate Raworth beschrijft in haar boek 'Donuteconomie' (2017) een nieuw economisch model waarin in de behoefte van iedereen kan worden voorzien, zonder dat dit ten koste gaat van onze planeet. Het nieuwe model stelt de fundamentele vraag: ‘wat stelt mensen in staat om te gedijen. Een wereld waarin ieder individu een waardig leven kan leiden, vol mogelijkheden, en als onderdeel van een gemeenschap – en waar we dit allemaal kunnen doen binnen de mogelijkheden van onze levenswekkende planeet (2017). Raworth visualiseert dit model in de vorm van een donut, zie figuur. Aan de binnenzijde staan twaalf dimensies, die tezamen het sociaal fundament vormen. Dit zijn de basisbehoeften waar iedereen in voldoende mate over zou moeten kunnen beschikken. Denk hierbij aan voldoende voedsel, onderwijs, beschikking over een huis, politieke inspraak, etc. Deze twaalf dimensies zijn gebaseerd op de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties (2015).

De buitenzijde van de donut is het ecologisch plafond. Dit plafond bestaat uit negen planetaire grenzen die door een internationale groep specialisten vanuit de aardsysteemkunde zijn geformuleerd. Het ecologisch plafond geeft de druk aan die de mensheid uitoefent op de levenschenkende systemen van de aarde. Wij moeten binnen deze planetaire grenzen blijven om te kunnen leven op een aarde met een stabiel klimaat,

Blad 66 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

vruchtbare grond, gezonde oceanen, een beschermende ozonlaag, voldoende zoetwater en een rijke biodiversiteit.

Donut (economisch model)

Voor de praktische toepasbaarheid zijn de genoemde thema’s van het sociaal fundament en ecologisch plafond geijkt op de Haagse situatie en zijn enkele thema’s, zoals verzuring van de oceaan, hier omwille van schaalniveau en focus op het fysieke domein vervangen door meer lokaal relevante thema’s als geluid, circulair en mobiliteit. Aan de thema’s zijn vervolgens indicatoren verbonden. Een indicator is een maatstaf om te bepalen hoe goed of slecht iets scoort. Naast de indicatoren wordt in het MER gewerkt met streefwaarden (wanneer is het goed?) en de gewenste beweging (wanneer gaat het de goede kant op?). Deze streefwaarden en gewenste bewegingen komen voort uit de gewenste kwaliteiten voor Zuidwest (zie paragraaf 3.2).

Blad 67 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Tabel 4.1 Thema’s met bijbehorende indicatoren van het sociaal fundament

Thema Inclusief*

Leefbaar

Mobiliteit en bereikbaarheid

Indicator

Aanpak

• • • • • • • • • •

Kwalitatief o.b.v. beschikbare openbare data, bijvoorbeeld van de GGD en waarstaatjegemeente.nl

Mate van segregatie Vervoersarmoede Ontmoeten Eenzaamheid Betaalbaarheid van woningen Sociaaleconomische positie Voorzieningenniveau Sociale veiligheid Nabijheid openbaar groen Verkeersafwikkeling en betrouwbare reistijd Kwaliteit langzaam verkeerverbindingen Modal shift Parkeerdruk Wegverkeer Railverkeer Industrielawaai Overige geluidsbronnen Cumulatieve geluidbelasting Geur- en stofhinder

Geur en stof

• • • • • • • • •

Luchtkwaliteit

•

Concentratie luchtverontreinigende stoffen (stikstofdioxide, fijnstof en roet)

Bezonning en windhinder

• •

Bezonning Windhinder

• • • • • • • • • •

Overgewicht en gezond voedselaanbod Beweegvriendelijke omgeving Rookvrije omgeving Verkeersveiligheid Aanwezige omgevingsveiligheidsrisico’s (o.a. externe veiligheid) Waterveiligheid Risico’s t.a.v. elektromagnetische straling. Hittestress Droogteproblemen Rainproof

• • • • • •

Cultuurhistorische waarde Archeologische waarde Landschap, stedenbouw en architectuur Werkgelegenheid en werkloosheid Aantal arbeidsplaatsen Aantal vestigingen

Geluid

Gezondheidsbevordering** Veiligheid

Klimaatbestendigheid

Ruimtelijke kwaliteit***

Economisch vitale leefomgeving

Kwalitatief o.b.v. monitor Prettig Wonen Den Haag en andere openbare bronnen zoals waarstaatjegemeente.nl

Kwantitatief verkeersonderzoek

Kwantitatief geluidsonderzoek

Kwalitatief o.b.v. beschikbare openbare data, bijvoorbeeld van de GGD en het RIVM. Kwantitatief onderzoek naar luchtkwaliteit. Daarnaast wordt gebruik gemaakt van beschikbare openbare data, bijvoorbeeld via de Atlas Leefomgeving/RIVM en het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit Kwalitatief o.b.v. stedenbouwkundige kaarten, aangevuld met kwantitatieve informatie o.b.v. beschikbare onderzoeken Kwalitatief o.b.v. beschikbare openbare data, bijvoorbeeld van de GGD en waarstaatjegemeente.nl Kwalitatief o.b.v. bijvoorbeeld VIA, Risicokaart en de Klimaateffectatlas

Kwantitatief o.b.v. beschikbare openbare data, bijvoorbeeld van de Klimaateffectatlas, maar ook modelberekeningen. Rainproof heel Zuidwest, hittestress-berekeningen voor Dreven, Gaarden en Zichten. Kwalitatief o.b.v. beschikbare openbare bronnen, zoals kaartmateriaal van de provincie ZuidHolland Kwalitatief o.b.v. beschikbare openbare bronnen, zoals CBS en waarstaatjegemeente.nl

* Het sociale domein speelt een belangrijke rol in de huidige staat van Zuidwest. In dit MER is daarom ook gekeken naar diverse effecten op dit thema. Echter, de focus heeft met name gelegen in de ruimtelijke impact van de voorgenomen activiteit. Bij de verdere uitwerking van de structuurvisie en de monitoring van dit MER kan wel een nauwere aansluiting, waar nodig en gewenst, gevonden worden met het sociale (en economische) domein.

Blad 68 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

** Gezondheid omvat natuurlijk meer dan alleen deze aspecten, bijvoorbeeld ook voorzieningen voor spelen en ontmoeten, veiligheidsbeleving, geluid, luchtkwaliteit, etc. Deze komen bij andere thema’s terug, en hier wordt ook specifiek naar WHO-waarden gekeken. Bovendien kan ruimtelijk gezien worden bijgedragen aan gezondheid, maar is het juist ook een aspect wat met name afhankelijk is van verschillende andere factoren. *** Hiermee kan een goede link gelegd worden naar de beleving van bewoners in de participatie.

Tabel 4.2: Thema’s met bijbehorende indicatoren van het ecologisch plafond

Thema

Indicator

Aanpak

Klimaatneutraal

• • •

Natuur

• • •

Energiebesparing Mogelijkheden energieopwekking CO2 uitstoot bedrijven, woningen en mobiliteit Oppervlak beschermde natuur Stikstofverbindingen (NOx en NH3) Biodiversiteit

Bodem

•

Bodemverontreiniging

Water

•

Waterverontreiniging stoffen

Circulariteit

• •

Afval- en grondstoffenstromen Consumptiegoederen Gebouwde omgeving

Kwalitatief o.b.v. openbare bronnen, zoals Klimaatmonitor, waarstaatjegemeente.nl. Deels kwantitatief voor Dreven, Gaarden & Zichten v.w.b. CO2 uitstoot woningen. Kwalitatief, o.b.v. openbare bronnen, zoals Atlas Leefomgeving en kaartmateriaal van de provincie Zuid-Holland en gemeente Den Haag. Kwantitatief voor stikstof (Aerius-berekeningen) en bureauonderzoek naar biodiversiteit. Kwalitatief o.b.v. openbare bronnen, zoals de Atlas Leefomgeving en beschikbaar (water)bodemonderzoek. Kwalitatief o.b.v. openbare bronnen, zoals de Atlas Leefomgeving en beschikbaar (water)bodemonderzoek. Kwalitatief o.b.v. beleidsanalyse gemeentelijk beleid en beleidsanalyses PBL

•

4.3

Stap 1: Foto van de leefomgeving De eerste stap in dit MER is het bepalen van de huidige situatie en de referentiesituatie in de foto van de leefomgeving. Bepaling kwaliteit van de thema’s in de huidige situatie De foto van de leefomgeving (zie hoofdstuk 5) beschrijft per thema de staat van de leefomgeving. Voor de huidige situatie 2021 (en waar mogelijk een terugblik naar 2000) kan dit veelal op basis van aanwezige data. Op basis van de indicatoren en ambities is een (licht) negatieve, neutrale of (licht) positieve beoordeling per thema gegeven, volgens onderstaande vijfpuntschaal. Deze beoordelingsschaal komt overeen met die van de Nationale Omgevingsvisie. Tabel 4.3 Vijfpuntschaal voor de beoordeling

Score Positief Licht positief Neutraal Licht negatief Negatief

Waardering

Toelichting De staat is overal goed, er zijn geen knelpunten (ambities worden overal gehaald) De staat is overwegend goed, lokaal zijn er wat knelpunten (ambities worden grotendeels gehaald) De staat is redelijk, verspreid zijn er knelpunten (ambities worden vaak wel, soms niet gehaald) De staat is matig, er zijn redelijk wat knelpunten (ambities worden soms gehaald) De staat is overal slecht, er zijn overal knelpunten (ambities worden nergens gehaald).

Blad 69 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

De beoordeling van de huidige situatie wordt weergegeven in een trendgrafiek. In de figuur is een fictief voorbeeld voor het thema klimaatbestendig weergegeven. Er is sprake van een matige kwaliteit, maar wel van een licht positieve trend. De ambities worden echter geenszins gehaald.

Figuur 4.2 Beoordeling huidige situatie 2021 (voorbeeld)

Het moge duidelijk zijn dat de gepresenteerde (trend)lijn en bepaling van de score niet exact te bepalen is. Hiervoor zijn de gekozen indicatoren en beoordelingsschaal te grofmazig. Daarom is per thema toegelicht hoe een bepaalde score tot stand gekomen is. Hierdoor is de beoordeling navolgbaar en is deze of gebaseerd op objectieve data en door experts vertaald naar een score en/of aangevuld door middel van toetsing bij bewoners, bedrijven of andere belanghebbenden. Hierover later in dit hoofdstuk meer. In principe vindt het in beeld brengen van de huidige situatie op alle indicatoren plaats op basis van kwantitatieve data uit beleidsanalyses, modelonderzoek (voor o.a. verkeer en geluid) en andere openbare data. Beoordeling impact autonome ontwikkelingen op het thema Vervolgens is met behulp van aanwezige data, specialisten en expert judgement de te verwachten ontwikkeling van elk thema opgesteld. Dit is vrijwel altijd met een bandbreedte om zo ook de onzekerheid in de voorspelling mee te nemen (zie figuur). De data die per criteria verzameld is om een uitspraak te kunnen doen over de score betreft data uit beleidsanalyses die zijn doorgerekend (zoals voor energie), data op basis van modelonderzoek (verkeer, geluid, luchtkwaliteit) of data op basis van expert judgement.