RIS315261 Bijlage 1-6 Milieu Effect Rapport Den Haag Zuidwest

Blad 22 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Figuur 1.2 De onderlinge relaties tussen plannen, projecten en besluiten in Zuidwest

De eerste concrete(re) ontwikkelingen zijn de ontwikkeling van Dreven, Gaarden en Zichten en De Venen (zie onderstaand figuur). In het MER wordt ingegaan op deze twee concrete ontwikkelingen. Voor deze ontwikkelingen zijn al stedenbouwkundig ontwerpen uitgewerkt, waarmee de ontwikkelingen voorlopen op de Structuurvisie. Voor deze twee ontwikkelingen wordt concreter inzicht gegeven in de effecten die kunnen optreden, hoe de ontwikkelingen bijdragen aan de ambities voor Zuidwest. Hiermee wordt ook verduidelijkt hoe het spelregelkader werkt.

Figuur 1.3 Ligging van concretere ontwikkelingen in Zuidwest

Bij latere planologische besluiten vindt door middel van een toets aan het MER steeds een beschouwing plaats of de ontwikkeling past binnen de onderzochte effecten van het MER (en of het MER daarmee nog voldoende actueel en volledig is), en zo niet, dan zal een aanvulling op het MER moeten worden opgesteld.

Blad 23 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Steenzicht en Ruimzicht Binnen de Zichten wordt een postzegelbestemmingsplan opgesteld voor de ontwikkeling van Steenzicht en Ruimzicht. Dit planvormingsproces loopt voor op het proces van de Structuurvisie. De verwachting is dat het postzegelbestemmingsplan in het najaar van 2022 wordt vastgesteld. In Steenzicht worden de huidige 48 woningen gesloopt en daarvoor worden circa 231 nieuwe appartementen gerealiseerd. In Ruimzicht worden de twee bestaande flatgebouwen gerenoveerd. Dit betekent dat de huidige 66 woningen en 2.100 m2 voorzieningen worden opgeknapt tot 74 woningen en 3.800 m2 voorzieningen. Voor dit postzegelbestemmingsplan is een aanmeldnotitie m.e.r.-beoordeling opgesteld, inclusief de nodige milieuonderzoeken. In dit MER zijn de inzichten uit deze onderzoeken gebruikt om duiding te geven aan (mogelijke) effecten op een lager schaalniveau. Daarnaast biedt deze m.e.r.-beoordeling inzicht in de cumulatieve effecten die kunnen optreden binnen Zuidwest, waar de ontwikkeling van Steenzicht en Ruimzicht onderdeel van uitmaakt. Een aandachtspunt is dat deze ontwikkeling vooruitloopt op de Structuurvisie, waardoor de ruimte voor eventueel noodzakelijke mitigerende maatregelen kleiner wordt.

1.5

Doel van de m.e.r. In het MER wordt de impact van de plannen in de Structuurvisie voor Zuidwest op de leefomgeving beoordeeld. De effectbeoordeling vindt plaats op basis van modelonderzoek, theorie en ‘expert judgement’. Deze effectbeoordelingen helpen bij het maken van keuzes in de Structuurvisie. Door voorafgaand aan het maken van de definitieve keuzes de effecten op de leefomgeving in beeld te brengen, kunnen de milieueffecten ook daadwerkelijk meegewogen worden in de besluitvorming. De beoordeling van de effecten op de leefomgeving is dan niet een toets achteraf, maar vormt een bepalend onderdeel bij het opstellen van de Structuurvisie. De rol die het MER speelt, is in de volgende vijf punten uiteengezet:

Figuur 1.4 De rol van het MER

Blad 24 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

In het MER worden verschillende alternatieven getoetst op (mogelijke) effecten op de leefomgeving. Het onderzoeken van verschillende alternatieven draagt bij aan het keuzeproces voor de Structuurvisie. Op basis van deze effectbeoordeling wordt advies gegeven over mogelijke maatregelen die de kwaliteit van de leefomgeving te verbeteren en/of negatieve effecten te voorkomen. Deze maatregelen kunnen in de Structuurvisie worden opgenomen als een spelregelkader. Dit betekent dat de Structuurvisie randvoorwaarden stelt aan toekomstige ontwikkelingen om zo de kwaliteit van de leefomgeving te waarborgen. Met deze spelregels en randvoorwaarden biedt het MER kaders voor toekomstige concretere ontwikkelingen waarvoor ruimtelijke besluiten worden opgesteld. Tot slot wordt in het MER ook een aanzet gedaan voor monitoring. De indicatoren die gebruikt zijn in de effectbeoordeling kunnen, ook nadat de Structuurvisie is vastgesteld, in de gaten worden gehouden. Indien nodig kan de Structuurvisie bijgestuurd worden. In het MER wordt advies gegeven over de relevante thema’s om te monitoren en hoe dit ingestoken kan worden.

1.6

De m.e.r.-procedure De m.e.r.-procedure kent diverse stappen (zie onderstaand figuur). In het kader van de Structuurvisie heeft participatie plaatsgevonden om de inhoud van de Structuurvisie mede vorm te geven2. Daarnaast zijn er in de m.e.r.-procedure verschillende momenten om zienswijzen in te dienen. Bij het opstellen van het MER hoort een officiële procedure. Deze is gelijk aan de m.e.r.-procedure en bestaat uit de volgende stappen:

Figuur 1.5 Stappen in de m.e.r.-procedure

Notitie Reikwijdte en Detailniveau De eerste stappen in de procedure betreft het opstellen en de terinzagelegging van de notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD). De NRD vormt de eerste formele stap van de m.e.r.-procedure en is bedoeld om bekend te maken dat de m.e.r.-procedure wordt doorlopen en aan te geven hoe het verdere proces van Structuurvisie en m.e.r. wordt ingestoken. In een NRD is de afbakening (reikwijdte) van de m.e.r. beschreven: welke thema’s, alternatieven en ambities worden beoordeeld? Daarnaast is beschreven hoe het MER wordt uitgevoerd (het detailniveau).

2

Zie: Notitie Bewonersparticipatie. Structuurvisie Den Haag Zuidwest 2040.

Blad 25 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

De NRD heeft gedurende 10 weken ter inzage gelegen (vanaf 22 juni 2021). In deze periode hebben belanghebbenden en belangstellenden de gelegenheid gehad zienswijzen in te dienen bij het college van burgemeester en wethouders. Er zijn twee zienswijzen ingediend. Daarnaast zijn overlegpartners van de gemeente gevraagd advies uit te brengen. Zeven overlegpartners hebben een reactie ingediend. Er is gebruik gemaakt van de vrijwillige optie om de Commissie voor de m.e.r. al te betrekken in de NRD-fase. Omgang zienswijzen op de NRD De gemeente heeft een Nota van beantwoording zienswijzen op de NRD opgesteld. De zienswijzen hebben onderstaande gevolgen gehad voor het MER: • De Prinses Beatrixlaan wordt in het MER meegenomen als raakvlakproject, waarbij de effecten op mobiliteit, geluid en luchtkwaliteit op kwantitatieve wijze inzichtelijk worden gemaakt; • Het project Wateringen-Noord is als raakvlakproject meegenomen in het MER; • Voor het thema externe veiligheid is een doorkijk gemaakt naar de Omgevingswet. In het MER zijn zowel de wettelijk verplichte als toekomstige risico’s beschouwd; • In het MER is een aanbeveling opgenomen om ook rekening te houden met de fysieke veiligheidsaspecten van het thema klimaatbestendigheid, zoals de bereikbaarheid van hulpdiensten bij wateroverlast. • De onzekerheden ten aanzien van ‘nieuwe risicobronnen’ zijn in het MER benoemd.

Omgang toetsingsadvies op de NRD Op 1 november 2021 heeft de Commissie m.e.r. een toetsingsadvies uitgebracht over de inhoud van het op te stellen MER, zoals omschreven in de NRD. Op basis van dit toetsingsadvies zijn verschillende aanpassingen gedaan. Hieronder zijn de belangrijkste aanpassingen (ten opzichte van de NRD) beschreven: • De relatie tussen ambities, opgaven, effecten en alternatieven is verbeterd door de alternatieven verder uit te splitsen en te toetsen aan de 9 ambities voor Zuidwest; • De invloed van raakvlakprojecten is toegelicht door middel van een gevoeligheidsanalyse (zie paragraaf 6.19); • In het MER is gebruik gemaakt van het participatietraject dat is doorlopen voor de structuurvisie (zie het kader aan het eind van deze paragraaf). De opbrengsten zijn gebruikt bij het opstellen van het MER; • In dit MER is voor de opgaven in Zuidwest nadrukkelijk aandacht besteed aan het economische en sociale domein. Daarmee wordt een extra kwaliteitsslag geleverd voor thema’s zoals leefbaarheid, gezondheid, ruimtelijke kwaliteit, energie en circulair bouwen; • Het programma is uitgewerkt per deelgebied. Hierbij is het voorzieningenprogramma naar verhouding tot de woningbouwopgave per deelgebied verdeeld. Daarnaast is waar relevant onderscheid gemaakt tussen de verschileffecten in delen van Zuidwest.

Met name het onderscheid tussen ontwikkelingen nabij doorgaande wegen en ontwikkelingen in het ‘binnengebied’ van Zuidwest is relevant; • Bij alle indicatoren is beschreven hoe negatieve effecten beperkt kunnen worden en positieve effecten kunnen worden versterkt om zo met het MER aan te geven welke maatregelen genomen kunnen worden; • De resultaten van het participatieproces zijn beschreven in het MER en verwerkt in de beoordelingen. Daarmee besteed het MER ook aandacht aan de emotionele en zachte kant van de omgevingskwaliteit; • Ten opzichte van de NRD zijn de thema’s inclusief en betaalbaar losgekoppeld;

Blad 26 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

•

•

In het MER is niet gewerkt met een tussenreferentiejaar. Dit is niet gebruikelijk en ook niet nodig voor de effectbepaling. Voor bijvoorbeeld het thema mobiliteit is gebruik gemaakt van een model met het rekenjaar 2040. Ook is niet gewerkt met een klimaatscenario 2100, omdat de praktische modellen gericht op 2050 en dus zijn concrete uitspraken op gebiedsniveau niet mogelijk. In de effectbepaling is wel rekening gehouden met gevolgen van klimaatverandering, zoals hogere temperaturen (i.r.t. het stedelijk hitte-eiland effect), vaker hevige regenval en langere drogere periodes; Circulariteit is opgenomen in het MER, maar op beperkte schaal. In volgende fases van het planproces (en voor sommige delen van Zuidwest pas over ruim tien jaar) komt dit thema pas concreet terug.

Naast het toetsingsadvies hebben ambtelijke wijzigingen plaatsgevonden ten opzichte van de NRD. Hieronder is toegelicht om welke wijzigingen dit gaat: • De opzet van het MER is gewijzigd. Het MER is nu opgedeeld in deel A, B, C en D. Dit is toegelicht in paragraaf 4.1. • In het MER is anders omgegaan met de alternatieven dan in de NRD is beschreven. Dit is toegelicht in onderstaand tekstkader. • De acht ambities voor Zuidwest die in de NRD zijn genoemd, zijn in het proces richting de structuurvisie een slag verder gebracht. Dit resulteert in 9 ambities voor Zuidwest. In het MER is aan de hand van deze 9 ambities het doelbereik van het voorkeursalternatief en enkele concrete ontwikkelingen inzichtelijk gemaakt. • Er zijn enkele aanpassingen gedaan aan het beoordelingskader (zie paragraaf 4.2). Ten opzichte van de NRD is bij het thema leefbaar de indicator ‘Prettig Wonen Den Haag’ uitgesplitst in vijf indicatoren. Bij het thema mobiliteit en bereikbaarheid zijn de indicatoren ‘kwaliteit langzaam verkeerverbindingen’ en ‘parkeerdruk’ toegevoegd. De indicator ‘ontwikkeling BRP’ is komen te vervallen bij het thema economisch vitale leefomgeving omdat hierover te weinig data beschikbaar is. Tot slot is de indicator ‘afval en grondstoffen’ samengevoegd met de indicator ‘voedsel en organische reststromen’.

Blad 27 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Omgang alternatieven in het MER ten opzichte van de NRD Zoals vermeld in de NRD (d.d. 27 mei 2021), is het voor de Structuurvisie relevant om af te wegen in welke mate de gemeente inzet op verdichting van Zuidwest. In de NRD zijn drie alternatieven met betrekking tot de woningbouwopgave aangeduid die relevant zijn om in het MER te onderzoeken: A. Toevoeging van 3.500 woningen (project Dreven, Gaarden en Zichten); B. Toevoeging van 10.000 woningen; C. Toevoeging van 15.000 woningen. Ter onderbouwing van de alternatieven 10.000 en 15.000 woningen is het volgende opgenomen in de NRD. In mei 2021 bestonden er al plannen voor woningbouw in Zuidwest. De harde en zachte plannen voegden toen gezamenlijk 7.600 woningen toe. Gezien de plannen voor Zuidwest is het realistisch dat er meer woningen worden gerealiseerd. Het is daardoor relevant om te onderzoeken welke effecten optreden als dit woningbouwprogramma wordt verhoogd tot 10.000 woningen, of zelfs 15.000 woningen. Door alternatieven af te wegen die in woningaantallen wezenlijk van elkaar verschillen, zoals 10.000 en 15.000 extra woningen, wordt de impact die de alternatieven hebben op de leefomgeving inzichtelijk.

Deze alternatieven kunnen gebruikt worden om onderbouwde keuzes te maken en inzichtelijk te krijgen wat er nodig is om de leefbaarheid in Zuidwest te verbeteren en de mogelijkheden die het woningbouwprogramma hiervoor biedt. Daarnaast is onderdeel van Zuidwest ook de bouw van circa 3.500 woningen in het gebied Dreven, Gaarden en Zichten. Hiervoor wordt een bestemmingsplan/omgevingsplan voorbereid. De omvang van deze concretere ontwikkeling leidt tot een mogelijke grote impact op de fysieke leefomgeving. Hoewel formeel een m.e.r.-beoordeling geldt, is vanwege de omvang een directe m.e.r.-plicht logisch. Gewijzigde aanpak alternatieven in het MER: verdeling in 10.000 en 15.000 alternatieven op plan-m.e.r.niveau en eerste uitwerkingen Dreven, Gaarden en Zichten en De Venen op project-m.e.r.-niveau De aanpak van de alternatieven is gewijzigd en uitgewerkt op een aantal punten. Alternatieven aangevuld met voorzieningenprogramma De alternatieven met het woningbouwprogramma zijn uitgewerkt met een verdeling in de harde plannen en de verdichtingspotentie voor het overige programma, met de type woningen en is aangevuld met het bijbehorende voorzieningenprogramma (zie paragraaf 3.3.2).

Gefaseerde ontwikkeling: onderscheid in planMER en projectMER-gedeelte De transformatie heeft een lange doorlooptijd (20 jaar), zal gefaseerd plaatsvinden en bevat nog onzekerheden wat betreft de concrete ontwikkelingen in het gebied. Twee concrete ontwikkelingen binnen Zuidwest zijn verder uitgewerkt dan de 10.000 en 15.000 alternatieven. Voor deze twee concretere ontwikkeling zijn de effecten voor op de leefomgeving inzichtelijk gemaakt. Dit betreffen: ▪ De ontwikkeling van Dreven, Gaarden en Zichten met 3.500 extra woningen en bijbehorende voorzieningen. Voor deze ontwikkeling zijn Nota’s van Uitgangspunten (2021) opgesteld, waarin de ruimtelijke uitgangspunten qua stedenbouwkundige opzet, bouwhoogtes en openbare ruimte e.d. zijn uitgewerkt; ▪ De ontwikkeling van De Venen met 759 extra woningen en 350-700 m2 extra (commerciële) voorzieningen. Voor deze ontwikkeling zijn een Gebiedsverkenning De Venen (2020) en het Stedenbouwkundig plan De Venen (2021) ontwikkeld. Door een onderscheid te maken in alternatieven voor heel Zuidwest (de 10.000 en 15.000 alternatieven) op planMERniveau en de planuitwerking van de eerste ontwikkelingen (Dreven, Gaarden en Zichten met 3.500 extra woningen en De Venen met 759 extra woningen) op projectMERniveau, kunnen de effecten ook op verschillend detailniveau in beeld worden gebracht.

De effectanalyse van de concrete ontwikkelingen maken daarnaast concreter duidelijk waar zich welke effecten gaan voordoen en laten zien hoe het spelregelkader werkt. Het laat zien welke spelregels al in het project zijn geborgd, of dat voor bepaalde spelregels in de verdere planuitwerking aandacht nodig is. Tot slot biedt deze aanpak inzicht in de mate waarin de concrete ontwikkelingen bijdragen aan de ambities voor Zuidwest. In figuur 4.1 in paragraaf 4.1 is de gewijzigde onderzoeksaanpak schematisch weergegeven (nu hieronder ook aangegeven). Met deze gewijzigde aanpak komen alle alternatieven uit de NRD aan bod in het MER, hetzij op een andere volgorde: eerst de 10.000 en 15.000 alternatieven op planMERniveau en vervolgens de concrete ontwikkelingen waaronder het alternatief met 3.500 woningen op projectMERniveau.

Blad 28 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Opstellen MER en terinzagelegging met de ontwerp-Structuurvisie Op basis van de NRD en de informatie uit de zienswijzen zijn de benodigde onderzoeken voor het MER uitgevoerd en is het MER geschreven. De benodigde onderzoeken voor het MER zijn waar mogelijk in samenhang met de onderzoeken voor de Structuurvisie uitgevoerd. Vervolgens is het MER en de ontwerp-Structuurvisie door het college van burgemeester en wethouders vrijgegeven voor inspraak. Iedereen die dat wil is in de gelegenheid gesteld om een zienswijze in te dienen. Daarnaast zijn de stukken ook naar overlegpartners van de gemeente gestuurd. Ook is het MER aan de Commissie voor de milieueffectrapportage voorgelegd. Deze Commissie geeft een onafhankelijk advies over het MER.

Als gevolg van dit advies (en het advies over de aanvulling is het MER onder andere op de volgende punten aangepast of aangevuld: • Het proces en de besluiten voorafgaand aan de structuurvisie zijn verduidelijkt in paragraaf 3.3.1; • Onder het thema economisch vitale leefomgeving is informatie over de informele economie toegevoegd; • Onder het thema klimaatneutraal is informatie over energiearmoede toegevoegd; • In hoofdstuk 9 is een parkeerbalans toegevoegd; • In hoofdstuk 9 zijn visualisaties uit het Ruimtelijk Raamwerk toegevoegd om te verduidelijken waar de maatregelen uit de Structuurvisie zijn beoogd; • In hoofdstuk 9 zijn maatregelen uit Programma Zuidwest opgenomen om zo de link tussen de ruimtelijk impact van sociaal-economische maatregelen te verduidelijken; • De boven- en ondergrondse ruimtevraag als gevolg van de Structuurvisie is verduidelijkt in hoofdstuk 9; • De rol van participatie bij het tot stand komen van het voorkeursalternatief is verduidelijkt; • Hoofdstuk 10 is toegevoegd waarin de hinder tijdens de realisatiefase is toegelicht; • In hoofdstuk 12 is een gevoeligheidsanalyse toegevoegd; • De formulering van een aantal spelregels is aangepast om te verduidelijken hoe de spelregels worden geborgd. Opmerkingen en verduidelijkingen aanpassing aan MER naar Aanvullend toetsingsadvies Commissie m.e.r.

Na al diverse aanpassingen aan het MER uitgevoerd te hebben, heeft de Commisie m.e.r. nog een viertal aandachtspunten: • Verbind sociale doelen en ruimtelijke ingrepen. Ga in op de huidige samenstelling van de bewoners en hoe die in de toekomst verandert door een aantal verwachte sociaaleconomische ontwikkelingen. Maak inzichtelijk hoe ruimtelijke en sociaaleconomische ingrepen elkaar beïnvloeden. Ontwerp dan een voorkeursalternatief waarin die wisselwerking maximaal bijdraagt aan de te behalen doelen. • Wees expliciet dat ambities gezondheid en groen niet gehaald worden. Benoem expliciet dat met het huidige VKA een aantal belangrijke doelen, met name voor gezondheid en groen, niet gehaald worden. Hiermee komt de noodzaak voor aanvullende (sociale en ruimtelijke) maatregelen in beeld. • Toon verzachtende maatregelen. Bij de constatering dat gezondheid, biodiversiteit, bereikbaarheid, en energiearmoede niet voldoen aan de ambities, hoort inzicht in de verzachtende maatregelen om dit te kunnen verbeteren. In het MER moet staan wat het effect van die maatregelen is. Het huidige spelregelkader biedt deze informatie onvoldoende.

Blad 29 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

•

Werk het monitoringsprogramma uit. Zorg dat er voldoende ruimte en tijd is om extra maatregelen in te kunnen zetten als dat tijdens de uitvoering nodig blijkt te zijn. Doe dat samen met de bewoners op een toegankelijke manier

In dit MER zijn op zo’n zorgvuldig mogelijke wijze deze aandachtspunten nog verwerkt in deze definitieve versie van het MER: Verbind sociale doelen en ruimtelijke ingrepen In het MER staat het volgende: “De insteek voor de Structuurvisie is het bijdragen aan de verbetering van de sociaal-economische omstandigheden in Zuidwest. Er wordt gestreefd naar de grootst mogelijke verbetering en er is hiermee geen sprake van alternatieven. Het is daarom relevant om de impact van ontwikkelingen op de sociaal-economische omstandigheden te meten, zodat dit een (mogelijk doorslaggevende) factor kan zijn in de afweging van alternatieven. Een beoordeling van de mate waarin een alternatief bijdraagt aan de sociaal-economische omstandigheden wordt in de beoordeling van ieder alternatief nadrukkelijk meegenomen.” En dit: “Hieronder is een overzicht gegeven van de ruimtelijke maatregelen die in het programma uitgewerkt worden. De structuurvisie is de ruimtelijke vertaling van het programma. De structuurvisie maakt deze ruimtelijke ingrepen immers mogelijk. Deze ruimtelijke maatregelen moeten bijdragen aan de sociaal-economische leefbaarheid, maar daarnaast zijn ook sociale maatregelen nodig (bijvoorbeeld voorlichting op scholen en Buurtpreventieteams).” Een structuurvisie geeft de gewenste ruimtelijke ontwikkelingen op hoofdlijnen weer.

Het geeft ordeningsprincipes waarbij de visie de benodigde flexibiliteit dient te beschikken, zodat ingespeeld kan worden op veranderende omstandigheden. Programmatisch is de structuurvisie een uitvloeisel van de visie op Zuidwest (Nationaal Programma) in combinatie met geldend beleid. De algehele doelen die voor Zuidwest gesteld worden kunnen veelal slechts gehaald worden door een combinatie van een ruimtelijke en “sociale” aanpak. Om een voorbeeld te geven; de structuurvisie geeft aan dat ontmoeting belangrijk is en geeft daar aandacht aan in de visie. Vanuit het programma kan verder invulling worden gegeven aan de “ontmoeting”, waardoor ook het gewenste resultaat wordt bereikt. De structuurvisie regelt dit niet. De structuurvisie “alleen” zal dus ook niet zorgen dat we alle gestelde doelen voor Zuidwest zullen halen. Vaak is er meer nodig dan het ruimtelijke. Wel moet het de gestelde doelen niet in de weg staan/ ruimtelijk accommoderen. Hier zorgt de structuurvisie voor. De door de commissie genoemde voorbeelden als: een tekort aan professionele zorg, toename informele zorg, meer thuiswerk, andere woonvormen zorgen niet voor een aanpassing van de structuurvisie, omdat de visie hier geen uitspraken over doet.

De effecten van sloop/nieuwbouw op mensen is uiteraard een onderwerp waar ook de corporaties bij betrokken zijn en (o.a.) in het kader van het sociaal plan acties in onderneemt. In de Ontwikkelstrategie (niet beoordeeld door de Commissie m.e.r. (zij beoordelen alleen het MER zelf) is aangegeven op welke wijze de structuurvisie wordt uitgewerkt. In deze strategie staat ook de wijze beschreven waarop het NP, Regiodeal en het ruimtelijke bij elkaar wordt gebracht middels programmaplan/uitvoeringsplan. Hiermee wordt het belang onderschreven om sociale en ruimtelijke doelen te verbinden. Dit is gebeurd bij het opstellen van de structuurvisie, het gebeurt bij de monitoring en het gebeurt middels een Uitvoeringsplan. Het betreffende MER richt zich echter op alleen de ruimtelijke ingrepen.

Blad 30 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Hiermee is dit aandachtspunt van de Commissie m.e.r. ook voldoende geborgd in de plannen voor Zuidwest. Wees expliciet dat ambities gezondheid en groen niet gehaald worden O.a. over Gezondheid in het MER: “Er is in Zuidwest sprake van een gezondheidsachterstand en deze is de afgelopen periode verslechterd. Hiermee is de beoordeling van de huidige situatie slecht. Door trends als vergrijzing en een toename van het aantal personen met overgewicht kan de gezondheid verder afnemen. Daartegenover zijn er wel diverse sport- en speelvoorzieningen aanwezig in Zuidwest wat kansen biedt. Met de Regio Deal Zuidwest wordt sinds 2019 geïnvesteerd in diverse projecten om de situatie te verbeteren. Hierdoor blijft de referentiesituatie naar verwachting minimaal gelijk of deze verbetert licht.” Het is van belang te benadrukken dat de structuurvisie ruimtelijke maatregelen treft om gezondheid te bevorderen, echter dat dit mogelijk niet voldoende is. Gezondheid wordt echter in grote mate juist niet ruimtelijk beïnvloed, maar vanuit sociaal-economische omstandigheden. Zoals de commissie terecht opmerkt draagt een rookverbod, voeding, beweging en (voorkomen van) eenzaamheid sterk bij aan Gezondheid. Dit zijn ook de onderwerpen die volop in de belangstelling staan in het NP.

Ruimtelijk richt de structuurvisie zich vooral op het toegankelijker maken van de parken, zorgen voor sportvoorzieningen in de openbare ruimte, zorgen voor betere fiets- en wandelpaden. Concrete programma’s vanuit het NP zullen meer voor de – niet ruimtelijke invulling moeten zorgen, zoals de genoemde punten van de commissie. In het MER staat over groen o.a. het volgende beschreven: “Er is wel toenemende aandacht voor het belang van biodiversiteit in de stedelijke omgeving. Zo zijn de autonome bouwontwikkelingen voornamelijk beoogd op reeds bebouwde kavels, waarbij er niet of nauwelijks ruimtebeslag plaatsvindt op de openbare groenvoorzieningen. Daarnaast wordt in het ontwerp van de autonome ontwikkelingen rekening gehouden met het realiseren van voldoende groen op de kavel, bijvoorbeeld door middel van binnentuinen, dakterrassen en groene daken. Daarmee blijft de afname van het oppervlak groen als gevolg van verdichting beperkt.” En ook: “Maar in de structuurvisie wordt ingezet op maatregelen die de afname van groen beperken. Dit zijn onder andere het toepassen van grond en gebouwgebonden groen en het afwaarderen van enkele 50 km/u wegen, waarbij ruimte voor groen gecreëerd wordt. Dit is bijvoorbeeld het geval bij winkelcentrum Leyweg. Met dergelijke ingrepen komt de verwachte hoeveelheid groen per woning neer op 22 m2. Dit is ruim boven de groennorm van 16 m2 per woning.

Met het in stand houden van de stedelijke groene hoofdstructuur en het ruimschoots halen van de groennorm blijft het relatief groene karakter van Zuidwest behouden.” Wat betreft groen geldt dat het aantal m2 groen, in absolute aantallen toeneemt, maar relatief (door de toename aan woningen) afneemt van 26 naar 22 m2 per woning. Hierbij worden de grote groengebieden zoals de Uithof, Zuiderpark en Groene assenkruis en ecologische zone niet in de berekening meegenomen. Tevens worden de particuliere binnentuinen niet meegerekend. Ten opzichte van de geldende norm van 16m2 voldoet Zuidwest hiermee. Doordat Zuidwest ook nog eens ingeklemd is tussen grote groengebieden is en blijft Zuidwest een behoorlijk groen stadsdeel binnen Den Haag. Wat betreft de kwalitatieve invulling wordt in het Ruimtelijk Raamwerk en de structuurvisie aangegeven hoe daarmee wordt omgegaan om de kwaliteit te verhogen.

Blad 31 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Met deze verduidelijkingen in het MER en nuancering van de ambities ten opzichte van de absolute bijdrage van de plannen uit de structuurvisie is dit punt van de Commissie ook afdoende geborgd. In het spelregelkader is dit ook nogmaals bevestigd. Toon verzachtende maatregelen De Commissie m.e.r. geeft aan dat in het MER geconstateerd wordt dat gezondheid, biodiversiteit, bereikbaarheid, en energiearmoede niet voldoen aan de ambities. Hierbij hoort inzicht in de verzachtende maatregelen om dit te kunnen verbeteren. In het MER moet staan wat het effect van die maatregelen is. In het spelregelkader zijn diverse maatregelen opgenomen op deze thema’s om te waarborgen dat sprake is van een verbetering van de kwaliteit van deze thema’s. Daarbij is het spelregelkader is opgenomen in de structuurvisie waardoor deze ook onderdeel uitmaakt van de vaststelling. Ook worden deze spelregels genoemd in de besluiten. Hiermee is deze opmerking van de Commissie m.e.r. geborgd. Werk het monitoringsprogramma uit De Commissie vraagt om in deze fase van planvorming het monitoringsprogramma al uit te werken. Wettelijk is verplicht een ‘aanzet’ tot het monitoringsprogramma te geven. Deze geeft dit MER. Onderschreven wordt dat monitoring heel belangrijk is, maar het moment om dit monitoringsprogramma op te stellen is na de vaststelling van de structuurvisie door de gemeenteraad.

Hiervoor is een besluit opgenomen in het raadsvoorstel. Vaststellen Structuurvisie door de gemeenteraad van Den Haag Vervolgens zal de Structuurvisie tezamen met het MER via het college van burgemeester en wethouders aan de gemeenteraad van Den Haag worden voorgelegd. Uiteindelijk wordt alleen de Structuurvisie door de gemeenteraad vastgesteld. Er is geen mogelijkheid tot beroep op het MER en de Structuurvisie. Participatieproces Een belangrijke doelstelling van de aanpak voor Zuidwest is het maken van betere en fijnere buurten om in te leven voor huidige en nieuwe bewoners. Maar ook betere buurten om in te werken voor ondernemers of andere mensen die hier actief zijn. De sleutel tot dit succes ligt in een nauwe samenwerking, met bewoners, met maatschappelijke organisaties, met strategische partners zoals andere woningcorporaties en ontwikkelaars én met elkaar. In het MER zelf is niet voorzien in een interactief proces met huidige bewoners rondom mogelijke ontwikkelingen en hun invloed hierop, maar er heeft wel op andere wijze een intensief participatietraject plaatsgevonden. In 2020 en in 2021 is voor de totstandkoming van meerdere ruimtelijke plannen gericht op Den Haag Zuidwest op verschillende momenten bewonersparticipatie georganiseerd.

Daarbij moet gedacht worden aan participatie voor de wijkagenda’s Moerwijk en Bouwlust/Vrederust, de gebiedsagenda De Uithof, de gebiedsagenda Morgenstond, het gebiedspaspoort Zichtenburg-Kerketuinen-Dekkershoek (ZKD), net als de participatie ten behoeve van de gebiedsontwikkeling van de buurten Dreven, Gaarden en Zichten en voor De Venen. Voor de structuurvisie is een intensief participatietraject (tien avonden) doorlopen op het niveau ‘raadplegen’. Het ging om drie rondes in de maanden september, oktober en november 2021. In elke ronde waren in één week drie avonden in de wijken Morgenstond, Moerwijk en Bouwlust/Vrederust georganiseerd. Wegens grote belangstelling is in september een extra avond georganiseerd. In de eerste ronde in september is besproken hoe de gemeente en bewoners kunnen samenwerken, welke thema’s de gemeente wil bespreken en wat de bewoners belangrijk vinden. In oktober volgde een bijeenkomst waarin op basis van de thema’s bewoners onderwerpen verder uitwerken. In november is teruggekoppeld hoe de gemeente de wensen en voorkeuren van de bewoners heeft verwerkt in haar plannen. In deze participatie hebben allerlei thema’s, die aansluiten bij het MER, zoals mobiliteit, verdichting, duurzaamheid en energie,

Blad 32 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

een plek gekregen. Dit heeft plaatsgevonden naast de consultatie van allerlei overlegpartners en actoren die in het gebied werkzaam zijn, waaronder de woningbouwcorporaties. De resultaten uit die participatie zijn waar mogelijk gebruikt in het MER-onderzoek. Resultaten participatieproces Tijdens de participatiebijeenkomsten is een breed scala aan thema’s besproken. De resultaten van de participatie en het proces dat is doorlopen, is beschreven in de Notitie Bewonersparticipatie. Hier is een korte samenvatting van de opgehaalde resultaten beschreven. Bouwen en wonen In elke bijeenkomst is gesproken over de kansen die bestaan in de wijken van Zuidwest om extra woningen toe te voegen. Hieruit blijkt dat men behoefte heeft aan een groene leefomgeving met veel variatie in gebouwen. Men wil niet dat er te hoog wordt gebouwd, maar enkele hoogteaccenten vindt men acceptabel. De bezorgdheid over hoogbouw zal zorgvuldig afgewogen moeten worden tegenover de wens om niet te bouwen in het groen. Bewoners hebben zorgen over de woonprogramma’s voor sociale woningbouw en over het aantal woningen. Het signaal dat bewoners afgeven is helder: Het aantal betaalbare woningen voor mensen met een lager inkomen is te klein. In de Woonagenda 2020-2023 is de maatregel opgenomen dat van de woningen die er per jaar bijkomen minimaal 30% sociale huur is en 20% middeldure huur.

Dat is een bestuurlijk overeengekomen uitgangspunt waarmee wordt gewerkt. Voorzieningen De wijk mag groeien, maar moet wel leefbaar blijven. Met het groeien van de stad moeten ook de voorzieningen meegroeien. Uit de werkgroepen over voorzieningen kwam vooral aandacht voor de levendigheid naar voren. Commerciële en maatschappelijke voorzieningen kunnen daaraan bijdragen. Een voorbeeld om de buurt levendig te houden is een aantrekkelijk winkelaanbod. Daarbij ontkomt men niet aan het combineren van verschillende functies, bijvoorbeeld door een gebouw neer te zetten met bovenin woningen en op de begane grond bijvoorbeeld een school, buurtcentrum of winkels. Een ander aandachtspunt is de jeugd in Zuidwest. Bewoners benadrukken dat zij dezelfde kansen moeten krijgen als de jeugd die elders in Den Haag opgroeit. Daarvoor is een goed schoolaanbod nodig. Tot slot is over sportvoorzieningen aangegeven dat deze onvoldoende toegankelijk zijn. Groen en openbare ruimte Bewoners hebben aangegeven dat zij het groene karakter van de wijk zeer waarderen, maar dat ze het groen in de wijk wel wat saai vinden. Daarom zijn er ideeën opgehaald om het groen beter te gebruiken, zoals meer diversiteit in beplanting, het plaatsen van bankjes en het realiseren van speelplekken. Men wil vooral natuurlijk groen. Een natuurspeeltuin of een speelbouwplek scoorden ook hoog.

De openbare ruimte moet uitnodigen tot bewegen en sporten. Ook kwam naar voren dat men de binnentuinen belangrijk vindt. Met de verdichtingsplannen staan deze wel onder druk. De huidige binnentuinen zullen verdwijnen door de sloop van flats. Er zullen ook nieuwe binnentuinen ontstaan, bijvoorbeeld met een parkeergarage eronder. Mobiliteit Parkeren is een hot item. In Zuidwest staan veel auto’s van mensen die niet in de wijk zelf wonen maar in de binnenstad werken en de tram naar het centrum nemen. Om hier grip op te krijgen, zou de gemeente het parkeren moeten reguleren. Daarnaast wordt geprobeerd om de mobiliteit te veranderen: kijk eerst of je kunt lopen, dan fietsen, dan OV, dan een deelauto en dan pas de auto. Dit is geen proces dat eenvoudig veranderd kan worden, maar de structuurvisie kan de verandering wel stimuleren. Er bestonden tijdens de werkgroepen flinke verschillen in wensen ten aanzien van mobiliteit tussen de wijken in Zuidwest. Het grootste verschil van mening zit in de toepassing van deelmobiliteit. Sommige bewoners zien dit als dé oplossing voor de toekomst, anderen vinden het niet geschikt voor Zuidwest, of misschien alleen voor toekomstige inwoners, maar niet voor de huidige bewoners.

Blad 33 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Een veelgehoorde opmerking is dat voetpaden voor iedereen goed toegankelijk moeten zijn en dat er meer veilige oversteekvoorzieningen moeten komen. Verder zou het aantrekkelijker gemaakt moeten worden om voor kleine stukjes de fiets te pakken. Om dit te stimuleren, moet de gemeente bijvoorbeeld investeren in goed bereikbare fietsenstallingen en bergingen. Over het OV was men verdeeld. In Moerwijk vindt men dat men snel in de stad is, in Bouwlust-Vrederust heeft men niet alleen behoefte aan een goede verbinding met het centrum, maar trekt men ook vaak naar de regio, zoals Kijkduin, Rijswijk en het Westland. Bewoners maken zich zorgen over het verkeer in de wijk. Met name te hard rijden en parkeerdruk werden genoemd als knelpunten. Veel mensen van buiten Den Haag parkeren in Zuidwest om vervolgens met het OV naar het centrum te gaan. Twee derde van de bewoners is voorstander van parkeerregulering, mits de parkeerkosten betaalbaar zijn voor bewoners. Men hoopt dat dit ertoe leidt dat mensen in een parkeergarage parkeren, zodat er meer ruimte op straat ontstaat voor spelen, lopen/fietsen en ontmoeten.

Blad 34 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

2

Den Haag Zuidwest in vogelvlucht In dit hoofdstuk is een kenschets gegeven van het plangebied en is de referentiesituatie van Den Haag Zuidwest beschreven.

2.1

Ligging plangebied Zuidwest is een deel de stad Den Haag dat grofweg wordt begrensd door de Meppelweg aan de noordwestzijde, aan de noordoostzijde door het Laakkanaal en de spoorlijn, aan de zuidoostzijde de Erasmusweg en de gemeentegrens. Het Zuiderpark en de Uithof maken ook onderdeel uit van het plangebied. In onderstaand figuur is de precieze begrenzing van het plangebied weergegeven. In de directe omgeving van het plangebied liggen het bedrijventerrein ZKD (Zichtenburg – Kerketuinen – Dekkershoek) en het treinstation Moerwijk. Op circa 4 kilometer afstand van het plangebied loopt de A4. Het centrum van Den Haag ligt hemelsbreed ook op circa 4 kilometer afstand vanaf het midden van het plangebied.

Zuiderpark Treinstation Moerwijk ZKD

Uithof

A4

Figuur 2.1 De ligging van het plangebied in de stad en buurgemeenten

Blad 35 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

2.2

Historische ontwikkeling Den Haag Zuidwest is, met uitzondering van een deel van Moerwijk, een naoorlogse wijk. De wijk werd gebouwd voor de middenklasse in een tijd van ‘werken aan en geloof in een betere toekomst’. Door de vele jonge gezinnen in de wijk werd Zuidwest een bruisende wijk voor de middenstand. Vanaf de jaren ’80 vertrokken veel bewoners van de wijk naar nieuwbouwwijken. In Zuidwest vestigden zich vervolgens sociaal zwakkere groepen. Vanaf de jaren ’90 is door corporaties en de gemeente samengewerkt om de eenzijdige woningvoorraad aan te pakken en de (dreigende) neerwaartse spiraal te keren. Dit grootschalige onderhoud en de herstructurering hebben geresulteerd in nieuwe woonmilieus, bijvoorbeeld in Morgenstond Midden, Moerwijk Zuid en De Raden.

1940

1960

1980

2020

Figuur 2.2 Ontwikkeling van Zuidwest in 1940, 1960, 1980 en 2020 (bron: Topotijdreis.nl)

De herstructurering van de woningen in het bezit van woningcorporaties is echter vanaf 2008 vrijwel stil komen te liggen door de financiële en economische crisis. Daarnaast is in 2013 de verhuurdersheffing ingevoerd waardoor verhuurders een heffing moeten betalen over de waarde van hun sociale huurwoningen. Om de wijkvernieuwing een nieuwe impuls te geven is in 2014 de Wijkontwikkelingsmaatschappij (WOM) Den Haag Zuidwest opgericht. Met de oprichting van dit samenwerkingsverband tussen de gemeente Den Haag en woningcorporatie Vestia is tijdens de crisis nog een aantal herstructureringsprojecten voltooid.

Blad 36 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

2.3

Huidige situatie Huidige functies Den Haag Zuidwest circa 70.000 inwoners. Er zijn ruim 32.000 woningen te vinden, waarvan circa 70% corporatie bezit. In het plangebied is bijna 700.000 m2 bvo aan niet-wonen functies te vinden. Dit zijn voorzieningen zoals winkels, kleinschalige bedrijvigheid onderwijs en zorgfuncties. Het groene karakter is een belangrijke kwaliteit van Zuidwest. Daarnaast zijn er in de wijk veel maatschappelijke voorzieningen (zoals sport- en zorgvoorzieningen) te vinden. Enkele kenmerken van het plangebied zijn: • 3 voortgezet onderwijs scholen, 25 basisscholen en 12 speciaal onderwijs scholen; • 8 huisartspraktijken; • 21 sportclubs, waarvan 15 voetbalclubs; • Ruim 1.800 reizigers per dag bij station Moerwijk (in de situatie voor COVID-19). Ruimtelijke structuur Zuidwest kenmerkt zich door een weidse opzet met lanen, singels, parken en pleinen. Door de weidse opzet is er relatief veel groen in het plangebied aanwezig. Door de aanwezigheid van de Uithof en het Zuiderpark is het groenareaal in de Zuidwest nog groter. Zuidwest is verbonden met het hoofdwegennet via de inprikkers Prinses Beatrixlaan en N211/Lozerlaan. Daarnaast hebben de stedelijke hoofdwegen Neherkade/Erasmusweg, Loevesteinlaan, Moerweg en Meppelweg een belangrijke functie voor het autoverkeer naar het centrum en andere stadsdelen.

figuur 2.3 Ruimtelijke structuur van het plangebied

Deelgebieden Den Haag Zuidwest is ten behoeve van dit MER opgedeeld in negen deelgebieden (zie onderstaand figuur).

Blad 37 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Figuur 2.4 De deelgebieden binnen Den Haag Zuidwest

Bouwlust en Vrederust Aan de rand van Den Haag, vlakbij grote, groene recreatiegebieden, ligt de wijk Bouwlust/Vrederust; een ruim opgezette, groene naoorlogse woonwijk. Hier zijn veel kleinere appartementen in lage bouwblokken met gemeenschappelijke tuinen. De afgelopen jaren is op diverse plekken in de wijk nieuwbouw gekomen. In de oorspronkelijke opzet bevatte Vrederust voornamelijk woonblokken met etagewoningen in vier lagen. Vrederust bestaat uit twee delen, de Dreven en de Gaarden. Vrederust-West (Drevenbuurt) is één van de beschermde stadsgezichten van Den Haag. Morgenstond-Noord en Morgenstond-Zuid Morgenstond is een naoorlogse wijk met veel kleinere flatwoningen. In een aantal buurten zijn rond de eeuwwisseling woningen gesloopt. Hiervoor in de plaats zijn veelal nieuwe eengezinswoningen gekomen. De meest bijzondere bebouwing zijn te vinden aan de Dedemsvaartweg. Daar staan grotere woongebouwen die ontworpen zijn door bekende architecten in het kader van het Woningbouwfestival. De wijk kenmerkt zich door brede lanen en veel groen en grenst aan het Zuiderpark. De Leyweg vormt de as van de wijk met een groot winkelcentrum, stadsdeelkantoor Escamp en diverse voorzieningen. Moerwijk-Noord en Moerwijk-Zuid Moerwijk is een wijk met een mix van veel kleinere flatwoningen en typisch Haagse portiekwoningen uit de periode 1945-1960 met her en der nieuwbouw.

Door de wijk verspreid zijn er veel waterpartijen, brede singels, groen en flatgebouwen. Moerwijk is een groene woonwijk en Moerwijk Noord grenst aan het Zuiderpark. Groen Assenkruis Langs de Melis Stokelaan en de Dedemsvaartweg vormt het ‘groene assenkruis’ een langgerekt gebied tussen Bouwlust, Vrederust en Morgenstond. In deze zone zijn veel voetbal- en sportverenigingen en andere voorzieningen gevestigd. Het groene assenkruis vormt een groene enclave tussen de woonbuurten.

Blad 38 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Zuiderpark Het Zuiderpark in Den Haag is een volkspark uit de jaren '20 van de vorige eeuw. Het park heeft veel bijzondere plekken zoals de uitzichtheuvel De Villierskopje of de middeleeuwse eendenkooi. Er zijn ook grote evenementen in het park, zoals Parkpop en het Milan Festival. In de zomermaanden zijn er veel concerten in het Openluchttheater Zuiderpark. Er zijn drie grote speelweiden met een totale oppervlakte van 14 hectare met speelvoorzieningen voor jonge en grotere kinderen. Daarnaast is het mogelijk om in het park te picknicken en barbecueën. In het Zuiderpark is de sportcampus gevestigd. Een complex waar sportopleidingen en topsportvoorzieningen ondergebracht zijn. Uithof De Uithof is een groot recreatiegebied. In de Uithof zijn er mogelijkheden voor wandelen, fietsen en paardrijden over de speciale paden. In de Uithof zit ook sportcentrum De Uithof waarin ruimte is voor schaatsen, klimmen, karten, skiën en snowboarden. Via de Uithof is een doorsteek naar Madestein en het 350 jaar oude Landgoed Ockenburg en verder naar de duinen, het strand en de zee in Kijkduin.

2.4

Referentiesituatie en autonome ontwikkelingen De referentiesituatie is een belangrijk onderdeel van het MER. Dit is de situatie waartegen het planvoornemen en de alternatieven afgezet worden. De referentiesituatie is de situatie in 2040 in Zuidwest waarbij alle plannen en projecten waarvoor een ruimtelijk besluit is genomen, in en om het gebied al wel gerealiseerd zijn (de autonome ontwikkelingen), maar de maatregelen en ideeën van de Structuurvisie nog niet. De autonome ontwikkelingen kunnen binnen het plangebied liggen maar ook er buiten. Deze referentiesituatie in 2040 is natuurlijk een hypothetische situatie, maar het is gebruikelijk in een m.e.r.-procedure om tegen deze situatie de effecten van het plan af te zetten. Een groot verschil tussen de huidige situatie en referentiesituatie is de sociaal-economische situatie in Zuidwest, zoals de veroudering van woningen en voorzieningen en de verdere achteruitgang van de werkloosheid, leefbaarheid en onderwijsachterstanden. In hoofdstuk 5 is per thema ingegaan op dergelijke autonome trends, alsook gemeentelijk beleid die bepaalde trends/(beleids)ontwikkelingen stimuleren of beperken. Autonome ontwikkelingen binnen Zuidwest Den Haag Zuidwest is een deel van de stad dat in ontwikkeling is. Deze ontwikkelingen vinden ook op dit moment plaats.

Voor de op zichzelf staande ontwikkelingen die vastgesteld zijn of worden, vooruitlopend op het MER, wordt een m.e.r.-beoordelingsbesluit genomen. Autonome ontwikkelingen zijn daarom die ontwikkelingen met een vastgestelde juridisch-planologische status of die logischerwijs uit maatschappelijke trends te ontleden zijn. In het geval van Zuidwest gaat het om vijf autonome woningbouwontwikkelingen (peildatum 1 september 2021). Deze ontwikkelingen zijn weergegeven op onderstaand figuur. In tabel 2.1 is weergegeven hoeveel woningen bij iedere autonome ontwikkeling worden toegevoegd.

Blad 39 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Figuur 2.5 De autonome woningbouwontwikkelingen die onderdeel zijn van de referentiesituatie Tabel 2.1 Overzicht van autonome woningbouwontwikkelingen Woningbouwontwikkeling Toevoeging aantal woningen Stede 90 Betje Wolffstraat 32 Schaloenstraat 370 Ulenpasstraat 20 Assumburgweg 492 Totaal 1.004 woningen

Autonome ontwikkelingen in de omgeving Naast deze woningbouwontwikkelingen maakt de realisatie van de WarmtelinQ onderdeel uit van de referentiesituatie. Dit is een ondergrondse leiding waarmee restwarmte uit de Rotterdamse Haven kan worden gebruikt om huizen en bedrijven in Zuid-Hollande te verwarmen. De leiding bestaat uit meerdere tracédelen, waarvan het tracédeel Vlaardingen-Den Haag het verst gevorderd is. De leiding wordt aangesloten op het bestaande warmtenet in Den Haag. Voor de realisatie van de WarmtelinQ is door de provincie in oktober 2021 een inpassingsplan vastgesteld.

Blad 40 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

Figuur 2.6 Het tracé van de WarmtelinQ

2.5

Raakvlakprojecten Naast de autonome ontwikkelingen die al een formele juridisch-planologische status hebben (peildatum 1 september 2021), kunnen projecten in de voorbereidende fase, zonder formele status, relevant zijn voor de nog te maken keuzes. Wanneer deze relevant zijn voor het MER, worden dit raakvlakprojecten genoemd. In het MER wordt de mogelijke wederzijdse beïnvloeding en/of cumulatie met deze raakvlakprojecten betrokken. In het geval van Den Haag Zuidwest gaat het om vijf raakvlakprojecten. Deze ontwikkelingen zijn weergegeven op onderstaand figuur.

Figuur 2.7 De ligging van de raakvlakprojecten ten opzichte van het plangebied

Bedrijventerrein ZKD (Zichtenburg – Kerketuinen – Dekkershoek) Ten noordwesten van het plangebied ligt het bedrijventerrein ZKD. Het bedrijventerrein heeft een omvang van circa 55 hectare. Hier bevinden zich ongeveer 400 bedrijven met zo’n 9.000 werknemers. De gemeente is voornemens om het bedrijventerrein te verdichten door ongeveer 4

Blad 41 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

hectare extra bedrijfsruimte toe te voegen. De gemeente is op dit moment bezig om in samenwerking met verschillende stakeholders een gebiedspaspoort op te stellen. In dit gebiedspaspoort moeten de wensen voor de toekomst van het gebied komen te staan. Het gebiedspaspoort vormt daarmee het uitgangspunt in de verdere planvorming. Bedrijventerrein Fruitweg Ten oosten van het plangebied ligt het bedrijventerrein Fruitweg. Hier zitten vooral transportbedrijven. Een deel van het gebied kan een nieuwe indeling gebruiken. Door bijvoorbeeld extra ruimte voor bedrijven te maken met verschillende functies en kleine kantoren. Door het gebied opnieuw in te delen kan er ongeveer 10.000 m2 aan extra ruimte voor bedrijven ontstaan. Ook voor de ontwikkeling van de Fruithaven wordt een gebiedspaspoort opgesteld die het uitgangspunt vormt voor de verdere planvorming. In het gebiedspaspoort worden de mogelijkheden voor het vestigen van watergebonden bedrijvigheid (stadsdistributie) en bedrijven met een hogere milieucategorie onderzocht. Woningbouw Wateringen Noord In de gemeente Westland, ten zuiden van het plangebied, ligt de ontwikkeling Wateringen Noord. Het gebied heeft een omvang van circa 20 hectare. Hier wordt een nieuwe woonwijk ontwikkeld met maximaal 700 woningen, een school, zorgwoningen en verpleeghuisplaatsen.

De gemeente Westland heeft voor dit gebied een gebiedsvisie opgesteld, waarin richtlijnen zijn beschreven voor bijvoorbeeld het type woningen dat gebouwd wordt en de hoeveelheid groen dat gerealiseerd wordt. Het voorontwerp-bestemmingsplan heeft vanaf eind mei 2021 zes weken ter inzage gelegen. Prinses Beatrixlaan De Prinses Beatrixlaan vormt een van de verbindingen tussen Zuidwest en de A4, en loopt door de gemeente Rijswijk. Het is één van de drukste wegen in de gemeente Rijswijk en de verkeersdrukte zal de komende jaren verder toenemen als gevolg van verschillende (woningbouw)ontwikkelingen. Om de Prinses Beatrixlaan bereikbaar, verkeersveilig en leefbaar te houden werkt de gemeente Rijswijk samen met de Metropoolregio Rotterdam Den Haag aan oplossingen en maatregelen. De uitvoering van een aanpassing van deze weg in 2023/2024 is in voorbereiding. Dat houdt in dat de rijbanen naar elkaar toeschuiven nabij het winkelcentrum in de Boogaard waarmee de doorstroming van het autoverkeer en de oversteekbaarheid verbetert. Voor de langere termijn streeft de gemeente Rijswijk naar ondertunneling van de Prinses Beatrixlaan. Voor Zuidwest is de Prinses Beatrixlaan ook een belangrijke verkeersader. Als gevolg van de ontwikkeling van Zuidwest zal ook het aantal verkeersbewegingen op de Prinses Beatrixlaan mogelijk toenemen.

In het MER wordt daarom bij het thema verkeer en de verkeersgerelateerde thema’s (zoals geluid en luchtkwaliteit) nadrukkelijk aandacht besteed aan de effecten die plaatsvinden op deze route.

Blad 42 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

3

Kaders, opgaven en te onderzoeken alternatieven In dit hoofdstuk is het vigerende ruimtelijk beleid voor de transformatie van Den Haag Zuidwest weergegeven. Vervolgens zijn de ambities voor Zuidwest benoemd, het programma en de verschillende alternatieven die in dit MER worden onderzocht.

3.1

Ruimtelijk beleid Voor de transformatie van Zuidwest dient met verschillende nationale, provinciale, regionale en gemeentelijke beleidsdocumenten rekening te worden gehouden. In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste ruimtelijke kaders en beleidstukken die op het plangebied van invloed zijn. Het gebiedsgericht beleid wordt uitgewerkt in de structuurvisie (zie paragraaf 3.2). Het specifieke thematisch beleid, zoals de Haagse Nota Mobiliteit en het Actieplan Geluid Den Haag 2021-2023, is in hoofdstuk 5 per milieuaspect beschouwd.

Tabel 3.1 Ruimtelijke kaders waarbinnen de transformatie van Zuidwest valt Belangrijkste randvoorwaarde/ Doorwerking in het plangebied uitgangspunt Nationaal beleid Omgevingswet De Omgevingswet is één wet die alle Gemeenten, provincies en het Rijk worden vanuit deze wetten voor de leefomgeving bundelt en nieuwe wet verplicht om een omgevingsvisie op te stellen. moderniseert. De Omgevingswet staat voor Het is de bedoeling dat daardoor het beleid op het gebied een goede balans tussen het gebruik maken van de fysieke leefomgeving meer met elkaar te maken en beschermen van de fysieke krijgt, meer op elkaar aansluit. leefomgeving. ‘Ruimte voor ontwikkeling en waarborgen voor kwaliteit’ is het motto. De nieuwe wet zorgt voor: • minder regels; • overzichtelijke regels; • een samenhangende benadering van de leefomgeving; • ruimte voor lokaal maatwerk; • betere en snellere besluitvorming. Nationale De NOVI richt zich op die ontwikkelingen Met de NOVI geeft het Rijk een langetermijnvisie om de Omgevingsvisie (NOVI, waarin meerdere nationale belangen bij grote opgaven aan te pakken. Daarmee schetst de NOVI 2020) elkaar komen en keuzes in samenhang kaders waar de visies op lagere bestuurlijke niveaus (zoals moeten worden gemaakt tussen die provincies en gemeenten) aan moeten voldoen. De keuzes nationale belangen.

De belangrijkste uit de NOVI krijgen hiermee een meer gebiedsgerichte keuzes zijn: vertaling. • Duurzame energie inpassen met oog voor omgevingskwaliteit • Ruimte voor overgang naar een circulaire economie • Woningbouw in een stedelijk netwerk van gezonde en groene steden • Landgebruik meer in balans met natuurlijke systemen Besluit ruimtelijke Ladder duurzame verstedelijking De nieuwe woningen en bedrijfsoppervlak die mogelijk ordening (2017) gemaakt worden, voorzien in een behoefte die is Kaders

Blad 43 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

vastgelegd in de regionale economische programma’s. Provinciaal beleid Omgevingsvisie ZuidHolland

Omgevingsverordening Zuid-Holland

Structuurvisie Den Haag 2020

Agenda Ruimte voor de stad (2016)

Omgevingsvisie Den Haag (in ontwikkeling)

woningbouwvisie

en

De provincie Zuid-Holland heeft een De provinciale omgevingsvisie schetst kaders waaraan de omgevingsvisie opgesteld. Deze is 15 maart gemeentelijke omgevingsvisie (en dus ook de 2022 in werking getreden. De belangrijkste Structuurvisie voor Zuidwest) aan moet voldoen. onderwerpen uit deze visie zijn ruimtelijke kwaliteit, bedrijventerreinen, grote ruimtevragers, optimalisatie woningbouwplannen, sociaal en betaalbaar wonen, molenbiotopen, bos en bomen, gezond en veilig, externe veiligheid, recreatiewoningen, mobiliteit, boom- en sierteeltgebied Boskoop en grote buitenstedelijke bouwlocaties. De omgevingsverordening bevat alle De omgevingsverordening biedt een spelregelkader provinciale regels voor de fysieke waarbinnen de ontwikkeling van Zuidwest moet leefomgeving, bijvoorbeeld met betrekking plaatsvinden. tot milieu, planologie, ontgronding, grondwater en landschap. Gemeentelijke kaders Den Haag, de wereldstad aan zee. Met deze De ambitie uit de Structuurvisie wordt uitgewerkt in vijf ambitie gaat de gemeente de toekomst ontwikkelzones. Zuidwest maakt onderdeel uit van de tegemoet. De wereldstad aan zee heeft vier schakelzone Lozerlaan. Deze zone moet een centralere en troeven: het is een multiculturele stad, een strategische ligging krijgen. Dit biedt kansen voor de internationale stad, een stad aan zee en grootschalige herstructurering van Zuidwest.

De zone een monumentale residentie. Werken aan moet de schakel vormen tussen Den Haag en het deze ambitie betekent ook dat welzijn en Westland. welvaart worden veiliggesteld, dat geïnvesteerd wordt in leefkwaliteit en bijzondere waarden als cultuurhistorie en groen. Uiteraard moeten er voldoende voorzieningen en woonruimte voor de bewoners aanwezig zijn. Den Haag verwacht een sterke De Agenda Ruimte voor de Stad is van toepassing op een bevolkingsgroei tot aan 2040, maar ruimte aantal deelgebieden. Zuidwest is hierin benoemd als wijk voor uitbreiding is beperkt. De groei zal met een herstructureringsopgave. voornamelijk door transformatie van bestaande stedelijke structuren gaan plaatsvinden. In de periode 2016-2040 zullen circa 50.600 woningen worden gerealiseerd. Ten behoeve hiervan is de Agenda Ruimte voor de Stad tot stand gekomen. Het gebiedsgerichte maatwerk vindt plaats Vooruitlopend op de omgevingsvisie van Den Haag in de gemeentelijke omgevingsvisie. De worden voor de prioritaire gebieden in Den Haag (CID, gemeente Den Haag is bezig met het Binckhorst, Zuidwest) al (structuur)visies voorbereid. De opstellen van een omgevingsvisie. De vastgestelde visies voor de prioritaire gebieden worden in verwachting is dat deze visie in 2023 wordt de Haagse Omgevingsvisie overgenomen. Hiervoor is het vastgesteld.

wel van belang dat de thematiek van de Structuurvisie voor Zuidwest aansluit bij de thematiek van de Omgevingsvisie voor heel Den Haag.

Blad 44 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)

3.2

Gewenste kwaliteiten en opgaven voor Zuidwest in 2040 De Structuurvisie Zuidwest kent een aantal aanleidingen. Enerzijds de bestaande situatie, waarin Zuidwest op veel vlakken slechter scoort dan het Haags gemiddelde. Denk daarbij aan leefbaarheid, prettig wonen, bovengemiddeld veel criminaliteit en een verouderde woningvoorraad, dit vraagt om een aanpak en visie voor de langere termijn. Anderzijds is ook de groei van Den Haag een aanleiding. De toename van het aantal inwoners van Den Haag brengt met zich mee dat er woningen moeten worden bijgebouwd, Zuidwest is een gebied die kansen biedt om te verdichten. Dit MER is bedoeld om te beschouwen of en in hoeverre deze verdichting niet alleen qua fysieke ruimte kan, maar ook of de bijbehorende effecten op de fysieke leefomgeving hieraan bijdragen of juist belemmeringen opwerpen. Zie hiervoor de effecthoofdstukken van dit MER. In het coalitieakkoord Samen voor de Stad (RIS 304121), als ook in het nieuwe coalitieakkoord ‘Voor een stad die tegen een stootje kan’ (RIS 313189), is aangegeven dat het college verder wil bouwen op de goede ervaringen die zijn opgedaan in de wijkaanpak nieuwe stijl en wil investeren in wijken en buurten die kampen met meerdere problemen. Hierin wordt een brede aanpak voorgestaan, die veel breder is dan ruimtelijke inrichting.

Participatie, werkgelegenheid, huisvesting, veiligheid, gezondheidsbevordering, ontmoeting en sociale cohesie zijn thema’s die onderdeel zijn van deze wijkaanpak nieuwe stijl. Met een andere manier van samenwerken aan deze thema’s wil het college toewerken naar een krachtige aanpak, zodat Zuidwest over twintig jaar weer een wijk is die scoort op het Haags gemiddelde: Zuidwest op zijn best. In de raadsmededeling ‘Visie Programma Leefbaarheid en Veiligheid’ (RIS 310939) informeert het college de raad over de stappen die de gemeente heeft gezet om de aanpak voor Den Haag Zuidwest verder vorm te geven. Voor Zuidwest wordt er een integraal programma Zuidwest (RIS 306942) opgestart. De bouwstenen analyse en toekomstvisie vormden de basis voor het op te bouwen programma. De bewoners, de ondernemers en de maatschappelijke partners, vormen de essentie voor het programma voor Zuidwest. De sociaal-maatschappelijke opgaven voor Zuidwest zijn groot en verweven en om focus aan te brengen zijn zes inhoudelijke thema’s geformuleerd waarlangs gewerkt wordt om de inhoud van het programma voor Zuidwest te structureren: Sociale Samenhang & Participatie, Onderwijs, Werk & Economie, Veiligheid & Leefbaarheid, Gezondheid & Vitaliteit en Wonen & Leefomgeving. Er zijn dus zowel kwalitatieve als kwantitatieve aanleidingen voor de structuurvisie.

De Structuurvisie Zuidwest heeft dan ook als doel om de verschillende factoren die bijdragen aan een prettige toekomstbestendige woonomgeving, voor bestaande en nieuwe bewoners, in combinatie met het toevoegen van 10.000 woningen in samenhang met elkaar te brengen. Het gaat dus niet alleen maar om het bouwen van woningen, het doel van de structuurvisie is juist om daar ook te verbinden met de opgaven van verduurzamen, vergroenen, verbeteren bereikbaarheid en bij te dragen en de sociaal maatschappelijke opgaven. Op die manier draagt de Structuurvisie Zuidwest is bij aan de ambitie om Den Haag Zuidwest weer een gebied te laten zijn waar bewoners trots op zijn, waar perspectief is en waar het prettig samenleven is. De ambitie is om Zuidwest te transformeren naar een vernieuwd en eigentijds deel van de stad, waar mensen met verschillende achtergronden zich kunnen ontwikkelen en waar het prettig wonen is. Dit biedt de mogelijkheid om ook andere opgaven die op stadsniveau en landelijk spelen daaraan te koppelen: de energie- en mobiliteitstransitie, klimaatadaptatie en het huisvesten van de aanhoudende toestroom van mensen naar de stad (de woningbouwopgave).

Blad 45 van 382

MER Zuidwest Den Haag projectnummer 0462353.100 maart 2023 Gemeente Den Haag (DSO)