RIS313916 zorg voor mantelzorgers bijlage 2
Tekst van het document
6.5
Conclusie Op basis van de analyse van de verzamelde gegevens kunnen we concluderen dat niet alle maatschappelijke effecten van respijtzorg in geldtermen kunnen worden gewaardeerd. De baten waarvoor wel een onderbouwde bandbreedte kan worden berekend laten zien dat de baten op jaarbasis tot € 1000 per casus hoger kunnen zijn hoger kunnen zijn dan de kosten van respijtzorg. Echter, bij een relatief lage effectiviteit wegen de gekwantificeerde baten niet op tegen de kosten. Ook in dat geval zijn er overigens nog niet gekwantificeerde baten, zoals de verbeterde kwaliteit van leven van de mantelzorger, en een mogelijk effect op de zorgkosten van de zorgontvanger. Onze analyse van de te kwantificeren maatschappelijke kosten en baten laat zien dat de kosten van respijtzorg kunnen worden terugverdiend indien de zorg met name wordt ingezet voor mantelzorgers waarvoor overbelasting dreigt. De kosten van respijtzorg worden terugverdiend indien uitval door ziekte van de mantelzorger, en de daaraan verbonden kosten, gedurende één week per jaar wordt voorkomen. Het positieve effect op de kwaliteit van leven van de mantelzorger komt nog boven op deze vermeden kosten. Deze uitkomsten onderstrepen dat het belangrijk is om respijtzorg gericht in te zetten, en wel met name in situaties waarin overbelasting dreigt te leiden tot uitval van de mantelzorger (en werknemer), vanwege ziekte.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
46
7
Mantelzorgmakelaar
7.1
Inleiding Een mantelzorgmakelaar neemt de mantelzorger een specifieke taak uit handen, te weten het regelen van de juiste zorg voor de zorgbehoevende. De inzet van de mantelzorgmakelaar is veelal kortdurend. Naast de mantelzorgmakelaar zijn er ook andere professionals waarvan “het regelen van de juiste zorg voor de zorgbehoevende” in het takenpakket zit. Een Casemanager Dementie (CD) is hier één van, zij het dat deze een breder takenpakket heeft. Diverse gemeenten vergoeden de inzet van een mantelzorgmakelaar uit Wmo gelden. Ook zorgverzekeraars kunnen de inzet financieren, meestal uit een aanvullende verzekering. Sommige verzekeraars hebben zelf mantelzorgmakelaars in dienst. Ook werkgevers kunnen de inzet van een mantelzorgmakelaar faciliteren.54 De inzet van een CD wordt in het algemeen vanuit de basis zorgverzekering vergoed. De activiteiten van een CD wordt door een zorgverzekeraar als volgt omschreven (bron: website CZ) 55: Uw persoonlijke begeleider komt regelmatig bij uw naaste langs. En u kunt altijd bellen voor hulp en advies.
Zo kan uw begeleider: - Vragen over dementie beantwoorden - U helpen in het woud van wetten en regels - Voor u bemiddelen bij het regelen van zorg - U helpen de juiste keuzes te maken - Naar uw verhalen en dilemma’s luisteren - U advies en ondersteuning geven bij uw hulpvragen - U helpen zoeken naar oplossingen voor de persoonlijke situatie van u en uw naaste
Er is in de literatuur meer te vinden over de CD dan over de mantelzorgmakelaar. Uitgangspunt van de analyse is echter het regelen van de juiste zorg voor de zorgbehoevende. Informatie over effecten van CD die zich richten op de mantelzorger worden derhalve meegenomen, maar effecten die zich richten op de zorgbehoevende worden niet meegenomen. Kosten en baten voor specifieke situaties In lijn met voorgaande analyse over respijtzorg wordt in dit hoofdstuk een raming gemaakt van de kosten en baten van mantelzorgmakelaar voor twee typen mantelzorgers, een mantelzorger die daarnaast betaalde arbeid verricht en een mantelzorger die dat niet doet. Voor beide situaties wordt daarbij een range gehanteerd met betrekking tot de effectiviteit van de inzet.
7.2
Resultaten literatuurstudie Navolgende tabel geeft een overzicht van de bevindingen in de wetenschappelijke literatuur voor wat betreft effecten voor de mantelzorger. Meerdere auteurs hebben positieve effecten gevonden op de belasting, kwaliteit van leven en tijdsbesteding van mantelzorgers. Het bewijs is over het algemeen steviger dan dat voor respijtzorg.
54 55
Zie: http://www.mantelzorgmakelaar.nl/ (geraadpleegd in December 2020) https://www.cz.nl/vergoedingen/casemanagement-dementie (geraadpleegd in December 2020)
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
47
Tabel 7.1 Effecten van casemanagement in wetenschappelijke literatuur Effecten
Bronnen 1
2
3
4
+
+
+
+
5
6
7
8
+
+
9
10
Impact mantelzorger Mantelzorgbelasting (incl. bijv. depressieve klachten) Kwaliteit van leven (inclusief welzijn)
+
Tijdsbesteding aan mantelzorg Kosten en zorggebruik
+
Besparingen zorguitgaven zorgontvanger
-
+
Vermindering zorgbehoefte mantelzorger
+
Zorggebruik
+
Vermindering van ziekenhuis middelen Opname(duur) zorginstelling zorgontvanger Aantal geïnstitutionaliseerde zorgontvangers
+/-
+ +
+ +
+ +
+ +
+
+
+
+
Kwaliteit van zorg
+/+
Noot: in de literatuurstudie zijn meerdere effecten beoordeeld en gevonden, voor een groter aantal bronnen. Sommige van deze bronnen zijn uiteindelijk niet gebruikt. In de bijlage vindt u een volledig overzicht van de effecten van casemanagement in de literatuur. (1)Duan-Porter at al. (2020); (2) MacNeil-Vroomen et al. (2016); (3)Zabelegui et al. (2014); (4) Backhouse et al. (2017); (5) Reilly et al. (2015); (6) Pimouget et al. (2010); (7) Tam-Tham et al. (2012); (8) Khanassov et al. (2014); (9) Frost et al. (2020); (10) Van Mierlo et al. (2016)
7.3
Kosten van mantelzorgmakelaar De kosten van een mantelzorgmakelaar bestaan uit de kosten van de in te zetten zorgverlener. Voor een mantelzorgmakelaar geldt momenteel een uurtarief van circa € 72 per uur. Per case wordt, volgens een praktijkdeskundige, veelal 7 uur ingezet. Op basis van deze gegevens ramen we de kosten van een mantelzorgmakelaar op € 500 per jaar. Uit onze interviews bleek dat de kosten voor de inzet van een CD op jaarbasis op een iets lager tot vergelijkbaar niveau liggen.
7.4
Baten van mantelzorgmakelaar Op basis van de interviews en literatuur kunnen aan de mantelzorgmakelaar de volgende maatschappelijke baten worden toegerekend. Minder tijdsbesteding mantelzorger Het meest in het oog springende directe effect van respijtzorg is dat de mantelzorger ontlast wordt met regeltaken, die hem of haar waarschijnlijk veel tijd zouden kosten. Onze inschatting is dat de tijd die bespaard wordt voor de mantelzorger ongeveer 2x zo groot is als de tijd die de mantelzorgmakelaar besteedt aan ondersteuning, aangezien de mantelzorgmakelaar veel meer de weg weet in het zorgdomein en effectiever te werk kan gaan. De inschatting is gemaakt op basis van de interviews die we voor dit onderzoek hebben gehouden. Uitgaande van een inzet van 7 uur van de mantelzorgmakelaar betekent dit een besparing van circa 14 uur voor de mantelzorger. De waarde hiervan kan, gebruikmakend van het in deel 1 berekende waarderingsgetal, worden geraamd op € 180.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
48
Kwaliteit van leven mantelzorger Een belangrijk effect van respijtzorg is dat de druk op de mantelzorger wordt verlicht. In de wetenschappelijke literatuur blijkt inderdaad een positief effect van casemanager/mantelzorgmakelaar op de belasting van mantelzorgers. Er is echter te weinig informatie om de omvang hiervan te schatten en te waarderen. Voorkomen uitval mantelzorger Een belangrijk mogelijk vervolgeffect van de inzet van een mantelzorgmakelaar is dat, als gevolg van het verlichten van de druk op de mantelzorger, uitval van de mantelzorger (door ziekte, overbelasting) kan worden voorkomen. We hebben geen onderzoeken gevonden waarin de effectiviteit van een mantelzorgmakelaar is geraamd. Om deze reden hebben we hier een aanname over gedaan. Tevens is uitgerekend wat de minimale effectiviteit zou moeten zijn om de kosten van ondersteuning van een mantelzorgmakelaar volledig te dekken. In lijn met de aannames die hiervoor zijn gedaan voor respijtzorg nemen we aan dat de inzet van de mantelzorgmakelaar de kans op overbelasting en uitval kan verminderen. Echter, aangezien de inzet van een mantelzorgmakelaar leidt tot een kleinere vermindering van de belasting zal ook de kans op uitval lager zijn dan in geval van respijtzorg.
Er zijn geen duidelijke indicaties gevonden over de mate waarin de kans op uitval zou afnemen, maar op basis van de aard en omvang van de ondersteuning gaan we uit van een verminderde kans op langdurige ziekte van de mantelzorger, van 5 tot 20%. Met andere woorden: aangenomen is dat de kans dat uitval van een mantelzorger gedurende een periode van twee weken per jaar wordt voorkomen 5-20% bedraagt.56 Voorkomen kosten van uitval van een mantelzorger Met name indien mantelzorgmakelaar gericht wordt ingezet om overbelaste mantelzorgers te ontlasten, kan dit betekenen dat de vervolgkosten ook worden voorkomen. Daarbij kan worden gedacht aan: 1. Voorkomen van verlies aan productiviteit door voorkomen ziekteverzuim Voor de mantelzorgers die het geven van mantelzorg combineren met een betaalde baan betekent een verminderde kans op uitval dat ziekteverzuim wordt voorkomen. In het benaderen van dit effect is dezelfde benadering gehanteerd als voor respijtzorg. Uitgaande van bovengenoemde effectiviteitsrange kunnen de productiviteitsbaten voor een mantelzorger die naast mantelzorg ook betaalde arbeid verricht op € 120 tot € 490 worden geraamd. 2. Voorkomen van zorgkosten Uitval vanwege ziekte gaat vaak gepaard met zorgkosten, bijvoorbeeld als gevolg van huisartsbezoek, medicatie, etc.
in lijn met de analyse in het vorige hoofdstuk is ten aanzien van zorgkosten uitgegaan van een bedrag van € 61 per kalenderdag voor uitval van een mantelzorger (zie paragraaf 6.4). 3. Voorkomen van extra inzet van andere zorgprofessionals Een ander effect van het voorkomen van uitval van de mantelzorger is dat voorkomen wordt dat anderen de zorg voor de zorgontvanger dienen over te nemen. In sommige gevallen kan dit betekenen dat er geen beroep hoeft te worden gedaan op andere familieleden of mensen in het persoonlijk netwerk. In andere gevallen betekent dit wellicht het voorkomen van de inzet van zorgprofessionals, bijvoorbeeld in de vorm van tijdelijke of definitieve opname in een 56
De inschatting is gemaakt door onderzoekers, en enerzijds gebaseerd op de omvang van de ondersteuning, anderzijds op de ondergrens zoals gehanteerd voor respijtzorg.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
49
verpleeginstelling. Om dit effect te ramen veronderstellen we dat voorkomen wordt dat gedurende de uitval van de mantelzorger 10% van die tijd moet worden ingevuld door professionals en 70% door andere mantelzorgers. De waarde van deze tijdsinzet, die door de inzet van respijtzorg kan worden voorkomen, is gewaardeerd aan de hand van de benodigde ureninzet en de in deel 1 gehanteerde uurtarieven voor professionals en mantelzorgers. De overige tijd wordt ofwel ingevuld door niet ingevuld en leidt tot negatieve effecten voor de zorgbehoevende, of wordt alsnog ingevuld door de mantelzorger. Onder meer uit de interviews kwam naar voren dat mantelzorgers niet snel de zorg opgeven en alles in het werk stellen om toch in een deel van de behoefte van de zorgbehoevende te voldoen. Samengevat zijn de geschatte jaarlijkse baten van mantelzorgmakelaar die voortvloeien uit het voorkomen van uitval van een mantelzorger: Tabel 7.2 Vermeden kosten van uitval mantelzorger als gevolg van inzet mantelzorgmakelaar, in twee scenario’s ten aanzien van effectiviteit in termen van voorkomen van uitval / ziekteverzuim gedurende twee weken 5% reductie
20% reductie
€ 40
€ 170
€ 160
€ 660
Mantelzorger zonder
Toelichting Omvat vermeden
betaalde baan
zorgkosten
Mantelzorger met
Vermeden zorgkosten
betaalde baan
en effect op loonkosten
Effect voor de zorgontvanger De Mantelzorgmakelaar richt zich primair op de mantelzorger, maar zorgt voor optimale inzet van zorg. Daardoor kan er ook een effect zijn op de zorgontvanger. Dit effect is voor de casemanager dementie onderzocht. Enkele bronnen laten een grote netto kostenbesparing zien van de inzet van een CD, met name als het gaat om vermindering van zorgkosten voor de zorgbehoevende. De COMPAS studie geeft bijvoorbeeld een netto besparing van € 16.000 per casus.57 Het is echter niet duidelijk hoe groot dit effect zou zijn voor een mantelzorgmakelaar, reden waarom we dit effect kwalitatief benoemen. Samengevat komen we tot navolgende opstelling van maatschappelijke kosten en baten voor een individueel geval van respijtzorg. Tabel 7.3 Maatschappelijke kosten en baten van Mantelzorgmakelaar (in € per geval, per jaar) Effecten
Omschrijving
Wijze van bepaling
Mantelzorger
Mantelzorger
zonder
met betaalde
betaalde
arbeid
arbeid Kosten
Baten voor
Kosten voor inzet van de
Aantal uren x
mantelzorgermakelaar
standaardtarief
Tijdsbesparing
Waarde van de
mantelzorger
57
€ 500
€ 500
€ 180
€ 180
+
+
bespaarde tijd Verlagen belasting
Hogere kwaliteit van
mantelzorger
leven
Van Mierlo, L.D., MacNeil-Vroomen, J., Meiland, F.J.M. et al. Implementatie en (kosten-)effectiviteit van casemanagement voor mensen met dementie en hun mantelzorgers: resultaten van de COMPAS-studie. Tijdschr Gerontol Geriatr 47, 223– 233 (2016). https://doi.org/10.1007/s12439-016-0197-x
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
50
Effecten
Omschrijving
Wijze van bepaling
Mantelzorger
Mantelzorger
zonder
met betaalde
betaalde
arbeid
arbeid Minder uitval vanwege
Vermeden
ziekte
zorgkosten
€ 40 tot € 170
€ 170 tot € 660
vermeden kosten van uitval arbeidsproces Baten voor
Voorkomen van noodzaak
Vermeden kosten
zorgsysteem
tot vervangende zorg
van vervangende
gedurende uitval
zorg
€ 50 tot € 180
€ 50 tot € 180
+
+
-€ 230 tot
-€ 100 tot
€ 30
€ 520
mantelzorger Efficiënte inzet zorg voor
Lagere kosten
zorgontvanger SALDO
Bovenbeschreven inschatting van kosten en baten van inzet van een mantelzorgmakelaar laat zien dat de baten van deze maatregel al bij een beperkt effect hoger kunnen zijn dan de kosten. Op basis van de gehanteerde uitgangspunten kan worden berekend dat indien uitval van een mantelzorger gedurende 3 dagen (=20% van twee weken) kan worden voorkomen, de gekwantificeerde baten hoger zijn dan de kosten. Daarnaast is er dan sprake van kwalitatieve baten, zoals vermindering van de belasting van de mantelzorger (hogere kwaliteit van leven) en een efficiëntere inzet van zorg voor de zorgontvanger.
7.5
Conclusie Uit bovenstaande analyse blijkt dat de baten van de inzet van een mantelzorgmakelaar vooral afhankelijk zijn van de mate waarin dit effect heeft op de tijdsbelasting van de mantelzorger, alsmede de kans op uitval. Indien de belasting zodanig kan worden verminderd dat ziekte van de mantelzorger gedurende 3 of meer dagen kan worden voorkomen zijn de baten hoger dan de kosten.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
51
Bijlage 1: Verantwoording van berekeningen
Paragraaf 2.3.2: Totale ureninzet mantelzorgers De totale tijdsinzet is berekend door uit te gaan van een gemiddelde inzet gedurende 90% van het jaar voor mantelzorgers die langer dan 3 maanden zorg geven en een gemiddelde inzet gedurende 20% van het jaar voor mantelzorgers die minder dan 3 maanden zorg verlenen. De berekening luidt dan: 4.030.000 x 7,4 uur x 52 weken x 90% + 700.000 x 7,4 uur x 20% x 52 weken = 1,55 miljard uren. Dit aantal is vervolgens vertaald naar arbeidsjaren door te delen door 1.836 uur.
Paragraaf 2.4: Totale out of pocket kosten mantelzorgers De totale out-of-pocket kosten zijn berekend door uit te gaan van een gemiddelde inzet gedurende 90% van het jaar voor mantelzorgers die langer dan 3 maanden zorg geven en een gemiddelde inzet gedurende 20% van het jaar voor mantelzorgers die minder dan 3 maanden zorg verlenen. De berekening luidt dan: (4.030.000 x 90% + 700.000 x 20%) x € 455 = € 1,84 miljoen.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
52
Bijlage 2: Geïnterviewde personen
Rondetafelgesprekken mantelzorgers 28 mantelzorgers hebben deelgenomen aan een vijftal rondetafelgesprekken (deels online, deels fysiek), aan de hand van de thema’s 1) begeleiding; 2) huishoudelijke taken en 3) verzorging en verpleging. Deze mantelzorgers zijn aangedragen door (de contacten van) MantelzorgNL. Hierbij is er rekening gehouden dat deze groep aansluit bij de totale populatie mantelzorgers in Nederland, met name op het vlak van intensiviteit (aantal uren mantelzorg per week, periode dat mantelzorgers wordt/is verleend) en kenmerken van de mantelzorger (werkend, niet-werkend, relatie tot zorgbehoevende). Mantelzorgers hebben op vrijwillige basis geparticipeerd aan de ronde-tafels, er stond tevens geen vergoeding tegenover. De deelnemers blijken relatief veel en langdurig mantelzorg te verlenen. De resultaten uit de rondetafelgesprekken zijn in dit licht geanalyseerd. Diepte-interviews experts Voor het tweede deel van voorliggende rapportage (maatschappelijke kosten en baten van respijtzorg en de mantelzorgmakelaar) zijn diverse experts en ervaringsdeskundigen geïnterviewd. De interviewkandidaten zijn samengesteld op basis van de informatiebehoefte vanuit de onderzoekers, en aangedragen door (de contacten van) MantelzorgNL. Deze personen hebben deelgenomen op vrijwillige basis, er stond tevens geen vergoeding tegenover. •
Titiaan Zwart, Mantelaar
•
Freke Schoemaker, Family Caresupport
•
Sabine Blom van Assendelft, Saar aan Huis
•
Julie Meerveld, Alzheimer Nederland
•
Nico Dam, onderzoeksbureau HHM
•
J. Alders, VMCA Vrijwilligers en Mantelzorg Centrale Almere
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
53
Bijlage 3: Deelnemers validatiesessie
Onderstaande organisaties waren vertegenwoordigd tijdens de validatiesessie: •
Patiëntenfederatie
•
Trimbos Instituut
•
Menzis
•
Zorggroep Charim (casemanager mantelzorg)
•
Zorgverzekeraars Nederland
•
Stichting JMZ Pro
•
Evenmens
•
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
•
MantelzorgNL
•
Erasmus Universiteit
•
Ministerie van VWS
•
Zelfstandig mantelzorgmakelaar (familycaresupport)
•
Enkele mantelzorgers (3)
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
54
Bijlage 4: Groslijst alternatieven
Prijs publieke alternatieven Thuiszorg Onder thuiszorg vallen huishoudelijke hulp, persoonlijke verzorging, begeleiding, verpleging en behandeling58. De referentieprijzen zijn gebaseerd op de totale uitgaven en productiegegevens in 201459. Er is hierbij geen onderscheid gemaakt naar thuiszorg voor ouderen en thuiszorg binnen de geestelijke gezondheidszorg of gehandicaptenzorg. Huishoudelijke hulp van de thuiszorg is onderverdeeld in huishoudelijke werkzaamheden en huishoudelijke ondersteuning. De referentieprijs is gebaseerd op de gemiddelde basistarieven zoals deze berekend zijn door 10 gemeenten.60 Tabel B0.1 Prijs publieke alternatieven Alternatief
Activiteiten
Eenheid
Tarief
Prijs per uur
Thuiszorg -
Begeleiding en (dag) structuur bieden en zo nodig
Per
wijkverpleegkundige
toezicht houden
zorgeenheid
Klaarzetten en toedienen van medicijnen en
Per
verdere verpleegkundige taken (bijv.
zorgeenheid
€ 63
€ 63
€ 80
€ 80
€ 55
€ 55
€ 55
€ 55
€ 63
€ 63
€ 22
€ 22
€ 25
€ 25
€ 22
€ 22
wondverzorging en injecteren) Assistentie Dagelijkse levensverrichtingen (ADL)
Per
(bijv. hulp bij aan- en uitkleden en hulp bij wassen
zorgeenheid
en douchen) Eten en drinken bereiden (ook aanbieden)
Per zorgeenheid
Regelen en coördineren van zorg (bijv. aanvragen
Per
en regelen van hulp-of zorgvoorzieningen)
zorgeenheid
Thuiszorg -
Huishoudelijke hulp (bij werkzaamheden, bijv. de
Per
Huishoudelijke hulp
was doen, schoonmaken en opruimen)
zorgeenheid
Huishoudelijke hulp (ondersteuning tevens
Per
organisatie van het huishouden)
zorgeenheid
Signaleringsfunctie
Per zorgeenheid
(Tijdelijk) Verblijf De referentieprijzen voor zorg met verblijf verschilt per type zorg. Het tarief van dagbesteding inclusief verzorging en verpleging in de ouderenzorg (€ 1068 per dag) ligt lager dan het tarief van dagbesteding inclusief zorg met verblijf in de gehandicaptenzorg (ligt tussen de € 205 en € 340 per dag). Daarnaast is er in de gehandicaptenzorg alleen een referentieprijs is berekend voor dagbesteding inclusief zorg met verblijf, terwijl er binnen de ouderenzorg dagbesteding inclusief en exclusief verpleging en verzorging is berekend. Om deze reden is in dit onderzoek de prijs voor dagbesteding per dagdeel (4uur) in de ouderenzorg aangehouden. Voor de prijs van zorg met verblijf is een gemiddelde genomen tussen verschillende type van zorg.
58 59 60
Richtlijn ZIN voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg paragraaf 4.14 ZIN. Zorgcijfersdatabank, https://www.zorgcijfersdatabank.nl/ (geraadpleegd op 30/04/2015). 2015 Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.14
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
55
In de ouderenzorg is de referentieprijs (€ 168 per dag) voor zorg met verblijf (verpleging en verzorging, inclusief dagbesteding) gebaseerd op de totale uitgaven en productiegegevens in 2014.61 Dit is een gemiddelde over patiënten met verschillende zorgzwaartes.62 De referentieprijs voor dagbesteding is gebaseerd op het tarief voor een dagdeel dagbesteding (€ 67per dagdeel) voor extramurale ouderen met somatische of psychogeriatrische aandoening. 63 In de gehandicaptenzorg verschilt de referentieprijs van zorg met verblijf inclusief dagbesteding per dag tussen verstandelijk (€ 209), licht verstandelijk (€ 238), sterk gedragsgestoorde licht verstandelijke (€ 340), lichamelijk (€ 205), auditief en communicatief (€ 310) en visueel gehandicapten (€ 217). Zorg met verblijf exclusief dagbesteding ligt lager voor zowel verstandelijk (€ 121), lichamelijk (€156), auditief en communicatief (€ 206) en visueel gehandicapten (€ 145). Voor licht verstandelijk gehandicapten en sterk gedragsgestoorde licht verstandelijk gehandicapten is geen referentieprijs berekend exclusief dagbesteding.64 In de geestelijke gezondheidszorg is een referentieprijs berekend voor een verzorgingsdag in een regionale instelling voor beschermd wonen (€ 169 per dag).
De referentieprijs is een gewogen gemiddelde op basis van de kosten van verschillende zorgeenheden (verzorgingsdagen, dagactiviteiten en ambulante contacten), niet rekening houdend met verschillen in zorgintensiteit tussen organisaties. Voor de verdeelsleutel van verzorgingsdagen en dagactiviteiten is uitgegaan van de verhouding verzorgingsdag in- en exclusief dagbesteding.65 Voor de waardering van een verpleegdag in een psychiatrisch ziekenhuis is in de kostenhandleiding van het zorginstituut gebruik gemaakt van het Nederlandse Zorgautoriteit maximumtarief voor verblijf dat niet onder de zorgverzekeringswet valt. Dit tarief was voor 2014 vastgesteld op € 302,36.66 Tabel 0.2 Prijs publieke alternatieven Alternatief
Activiteiten
Eenheid
Tarief
Prijs per uur
Dagbesteding
(Dag) structuur en zo nodig toezicht houden
Per
€ 73
€ 18,25
€ 73
€ 18,25
dagdeel Begeleiding thuis (bijv. verplaatsen naar
Per
toilet helpen of hulp met opstaan)
dagdeel
Klaarzetten en toedienen van medicijnen en
Per dag
€ 184
€ 23
(Dag) structuur en zo nodig toezicht houden
Per dag
€ 172
€ 21,50
Begeleiding thuis (bijv. verplaatsen naar
Per dag
€ 172
€ 21,50
verdere verpleegkundige taken (bijv. wondverzorging en injecteren) Zorg met verblijf
toilet helpen of hulp met opstaan)
61 62
63
64
65
66
ZIN. Zorgcijfersdatabank, https://www.zorgcijfersdatabank.nl/ (geraadpleegd op 30/04/2015). 2015 NZa. Zorgzwaartepakketten sector V&V, http://www.nza.nl/regelgeving/beleidsregels/CA_BR_1607__ Prestatiebeschrijvingen_en_tarieven_zorgzwaartepakketten (geraadpleegd op 30/04/2015). 2015. Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.13 Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.17 Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.15.9 Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.15.8
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
56
Zorgprofessionals De referentieprijs van de huisarts is gebaseerd op de totale uitgaven in 201367, het aantal verzekerde in 2013 68, en het aantal contact per verzekerde69. Er is onderscheid gemaakt naar een standaard consult, visite aan huis, en een telefonisch contact. Voor het uitvoeren van de signaleringsfunctie is in dit onderzoek het tarief voor een visite aan huis opgenomen, door de locatie van het consult ligt dit tarief hoger dan het tarief voor een standaard consult (€ 33) of een telefonisch consult (€ 17).70 Daarnaast wordt het tarief van de huisarts een groot deel bepaald door de tijdsduur. In dit onderzoek is voor de duur van een visite aan huis met de huisarts uitgegaan van 15 minuten. De praktijkondersteuner (POH) van de huisarts ondersteunt de huisarts mogelijk bij intakegesprekken, spreekuren, lichamelijk onderzoek, adviseren over gezond leven, begeleiden bij het innemen van medicijnen en omgaan met ziekte, ouderenzorg, overleggen en doorverwijzingen71. Binnen de kostenhandleiding van het zorginstituut is geen referentieprijs berekend voor de POH-somatiek, door een gebrek aan informatie over de uitgaven voor de POHsomatiek en het aantal consulten.72 Wel is de referentieprijs berekend voor patiënten die met psychische klachten bij de POH-GGZ (€ 17) of huisarts (kostprijs van dubbel consult, € 66) terecht komen.
Dit betreft patiënten met lichte psychische klachten. Bij het berekenen van de referentieprijs POH-GGZ is uitgegaan van de declaratiegegevens van Vektis over de uitgaven en het aantal consulten in 2014.73 Voor de duur van een consult met de POH-GGZ is in dit onderzoek een aanname gemaakt van 10 minuten. De zorg voor mensen met lichte en matige psychische klachten bestaat uit gesprekken met bijvoorbeeld een psycholoog.74 De referentieprijs voor een consult met een eerstelijnspsycholoog is gebaseerd op de totale uitgaven en het aantal consulten in 2013.75 De referentieprijs voor maatschappelijk werk is per consult berekend op basis van beschikbare informatie van de branche organisatie voor Welzijn & Maatschappelijke Dienstverlening/Sociaal Werk in 2014.76 Binnen paramedische zorg onderscheiden we verschillende vormen die een signaleringsfunctie kunnen vervullen. In dit kostenprijsonderzoek is een gemiddelde genomen van de in de kostenhandleiding berekende referentieprijzen voor fysiotherapie (€ 33), oefentherapie (€ 34), logopedie (€ 30) en ergotherapie (€ 33). De referentieprijzen zijn gebaseerd op de totale uitgaven en productiegegevens in 2013 in de extramurale setting.77,78
67 68 69
70
71 72
73
74
75
76
77 78
ZIN. Zorgcijfersdatabank, https://www.zorgcijfersdatabank.nl/ (geraadpleegd op 30/04/2015). 2015 CBS. Bevolking, http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/bevolking/cijfers/default.htm (geraadpleegd op 30/04/2015). 2014 CBS. Medische contacten, http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/gezondheid-welzijn/nieuws/default.htm (geraadpleegd op 30/04/2015). 2014 Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.11 https://www.cz.nl/service-en-contact/wat-doet-een-praktijkondersteuner Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.11 Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.15.1 Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.15 Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.15.3 Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.15.2 ZIN. Zorgcijfersdatabank, https://www.zorgcijfersdatabank.nl/ (geraadpleegd op 30/04/2015).
2015 Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.12
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
57
Het tarief voor een levering van een geneesmiddel aan een patiënt kunnen verschillen per apotheek. De kostenhandleiding gaat uit van een bedrag van ca. € 6 voor een standaardlevering van een medicijn79. Binnen de kostenhandleiding van het zorginstituut is geen referentieprijs opgenomen voor een geestelijk werker. Om deze reden is gebruik gemaakt van het adviesbedrag voor een consult van een geestelijk verzorger opgenomen in de subsidieregeling geestelijke verzorging van Actiz in 2019 en 2020.80 Tabel 0.3 Prijs publieke alternatieven Alternatief
Activiteiten
Eenheid
Tarief
Prijs per uur
Huisarts
Signaleringsfunctie
Per consult
€ 55
€ 165
POH-GGZ
Emotionele begeleiding (bijv. luisteren en
Per consult
€ 17
€ 32,60
Signaleringsfunctie
Per consult
€ 17
€ 32,60
Emotionele begeleiding (bijv. luisteren en
Per consult
€ 71
€ 71
Signaleringsfunctie
Per consult
€ 71
€ 71
Emotionele begeleiding (bijv. luisteren en
Per consult
€ 71
€ 71
troosten)
Psycholoog
troosten)
Sociaal werker
troosten) Paramedici
Signaleringsfunctie
Per zitting
€ 36
€ 72
Apotheker
Signaleringsfunctie
Per uur
€ 108
€ 108
Geestelijk
Emotionele begeleiding (bijv. luisteren en
Per consult
€ 91
€ 91
verzorger
troosten)
Verdere ondersteuning zorg Voor de kostprijs van ADL assistentie, cliëntondersteuner, thuisbegeleider, casemanager dementie en een zorgcoach is eigen kostprijs bepaald. In de kostenhandleiding van het zorginstituut is alleen ambulant contact in een consult generalistische basis GGZ-instelling (€ 98) en specialistische GGZinstelling (€ 112) opgenomen.81 Het tarief van ADL assistentie is gebaseerd op basis van een rapportage over de bekostiging van ADL assistentie van de Nederlandse zorgautoriteit. In deze rapportage zijn de kosten voor het leveren van een uur ADL assistentie berekend op basis van het zorgconcept en productiviteit (€ 75,30). Hierin zijn zowel de zorg gebonden kosten, indirecte personeelskosten en materiele kosten en kapitaallasten meegenomen.82 Voor het bepalen van het tarief per uur cliëntondersteuning is gebruik gemaakt van het inkoopkader onafhankelijke cliëntondersteuning WLZ 2018-2020 opgesteld door Zorgverzekeraars Nederland. In dit inkoopkader is het tarief per uur cliëntondersteuning vastgesteld inclusief beschikbaarheid (€ 69). Dit tarief is gelijk voor alle organisaties, wel op verzoek van de organisatie een lager uurtarief afgesproken worden.83
79 80
81
82 83
www.medicijnkosten.nl voor 2014/2015 Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.12 Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.18 Nederlandse zorgautoriteit bekostiging ADL-assistentie https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-228932.pdf Inkoopkader onafhankelijke clientondersteuning WLZ Actiz https://www.actiz.nl/stream/inkoopkader-onafhankelijkeclientondersteuning-wlz-2018-2020
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
58
Het tarief voor een casemanager dementie per uur is bepaald op basis van de tarievenlijst 2017 van de KwadrantGroep.84 In de tarievenlijst 2017 is een uurtarief van € 63 opgenomen voor casemanagement dementie voor PGB cliënten en particulieren. Het tarief voor een zorgcoach is bepaald op basis van het uurtarief voor individuele begeleiding van een zorgcoach. Dit betreft het tarief (€ 52 per uur) voor individuele begeleiding van kind of jongere. Het tarief voor zorg gerelateerde coach werkzaamheden met ook ouders of verzorgers liggen hoger (€ 85 per uur). 85 Tabel 0.4 Prijs publieke alternatieven Alternatief
Activiteiten
Eenheid
Tarief
Prijs per uur
ADL assistentie
Klaarzetten en toedienen van medicijnen
Per uur
€ 87
€ 87
Per uur
€ 87
€ 87
Eten en drinken bereiden (ook aanbieden)
Per uur
€ 87
€ 87
Clientondersteuner -
Regelen en coördineren van zorg (bijv.
Per uur
€ 69
€ 69
Mantelzorgmakelaar
aanvragen en regelen van hulp-of
en verdere verpleegkundige taken (bijv. wondverzorging en injecteren) ADL (bijv. hulp bij aan-en uitkleden en bij wassen en douchen en ook verplaatsen naar toilet en hulp bij opstaan)
zorgvoorzieningen) Financiële hulp en administratieve hulp
Per uur
€ 69
€ 69
Thuisbegeleider
Begeleiding en (dag) structuur bieden en
Per
€ 107
€ 107
(ambulant)
zo nodig toezicht houden
contact
Financiële hulp en administratieve hulp
Per
€ 107
€ 107
Per uur
€ 67
€ 67
Per uur
€ 67
€ 67
Per uur
€ 52
€ 62
Per uur
€ 52
€ 52
Tarief
Prijs per
contact Casemanager
Regelen en coördineren van zorg (bijv.
(dementie)
aanvragen en regelen van hulp-of zorgvoorzieningen) Emotionele begeleiding (bijv. luisteren en troosten)
Zorgcoach
Begeleiding en (dag) structuur bieden en zo nodig toezicht houden Financiële hulp en administratieve hulp
Vervoer Tabel 0.5 Prijs publieke alternatieven Alternatief
Activiteiten
Eenheid
uur Regiotaxi
84 85
Vervoer (naar bijv. de arts of
Basistarief en
€2,80 + €0,70
kapper)
prijs per
(zonder WMO
kilometer
korting) €0,19 + €3,00
Vervoer vanuit de
Vervoer (naar bijv. de arts of
Per kilometer en
zorginstelling
kapper)
parkeerkosten
Vervoer vanuit de
Vervoer (naar bijv. de arts of
Per kilometer en
zorgverzekeraar
kapper)
parkeerkosten
€ 39,90
€0,19 + €3,00
Netwerkpartner in de zorg, voor ondersteuning thuis, zorg thuis, wonen mt zorg en tijdelijk verblijf. https://www.zorgcoach.nu/werkwijze
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
59
Maaltijdondersteuning Tabel 0.6 Prijs publieke alternatieven Alternatief
Activiteiten
Eenheid
Tarief
Prijs per uur
Maaltijdondersteuning
Eten en drinken bereiden (ook aanbieden)
Maaltijdvoorziening
Eten en drinken bereiden (ook aanbieden)
Boodschappendienst
Boodschappen
Prijs private alternatieven Particuliere huishoudelijke hulp Het tarief van particuliere huishoudelijke hulp is gebaseerd op basis van de online loonwijzer. Hierin wordt het uurtarief voor huishoudelijke hulp bepaald op basis van het aantal jaren ervaring. Een huishoudelijke hulp met meer dan 30 jaar ervaring verdient gemiddeld per uur (gemiddeld € 16,92) meer dan een huishoudelijke hulp met 10 jaar ervaring (gemiddeld € 14,99) en een huishoudelijke hulp met 1 jaar ervaring (gemiddeld € 12,10). In dit onderzoek is hiervan het gemiddelde berekend.86 Tabel 0.7 Prijs private alternatieven Alternatief
Activiteiten
Eenheid
Tarief
Prijs per uur
Extern
Huishoudelijke hulp (bij werkzaamheden,
Per uur
€14,67
€14,67
huishoudelijke hulp
bijv. de was doen, schoonmaken en
Per uur
€14,67
€14,67
Per uur
€14,67
€14,67
opruimen) Huishoudelijke hulp (ondersteuning tevens organisatie van het huishouden) Signaleringsfunctie
Particuliere zorg Het tarief van een vrijgevestigd psycholoog is gebaseerd op de kostenhandleiding van het zorginstituut. De waardering van een contact met een vrijgevestigd psycholoog is gemaakt op basis van gegevens van de Landelijke Vereniging van Vrijgevestigde psychologen & psychotherapeuten (LVVP).87 De tarieven van particuliere thuiszorg en extra betaalde gezinshulp verschillen sterk per aanbieder. Het tarief voor dit onderzoek is bepaald door verschillende sites van particuliere zorgaanbieders met elkaar te vergelijken. Bij de meeste aanbieders is het tarief daarnaast sterk afhankelijk van het type zorg dat wordt geboden. Bij sommige aanbieders wordt het tarief van particuliere zorg bepaald door het type zorg wat geboden wordt, zoals huishoudelijke verzorging, persoonlijke verzorging, begeleiding of verpleging.88 89 90 91 92 93 94 De tarieven per uur slaapdienst of begeleiding, verzorging of verpleging in de nacht zijn in dit onderzoek niet bepaald.
86
87
88 89 90 91 92 93 94
https://loonwijzer.nl/arbeidsvoorwaarden/rechten-van-huishoudelijk-personeel/je-recht-als-hulp-in-dehuishouding#:~:text=Huishoudelijke%20hulpen%20met%2030%20jaar,gemiddeld%20%E2%82%AC%2012%2C10). Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 4.15.4 https://www.omzorg.nl/tarieven/ http://www.zorg-op-maat.nl/tarievenlijst https://www.wzuveluwe.nl/thuiszorg/tarieven-2018-particuliere-zorg/ https://metmaudmantelzorg.nl/wat-kost-het/ https://www.vcura.nl/over/tarieven/_452____NL https://uwassistent.nl/tarieven https://metgezel-winterswijk.nl/tarieven/
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
60
Tabel 0.8 Prijs private alternatieven Alternatief
Activiteiten
Eenheid
Tarief
Prijs per uur
€ 103,00
€ 103,00
Per uur
€ 54,65
€ 54,65
Per uur
€ 54,65
€ 54,65
Per uur
€ 50,35
€ 50,35
Per uur
€ 63,85
€ 63,85
Eten en drinken bereiden (ook aanbieden)
Per uur
€ 54,65
€ 54,65
Betaalde extra
Huishoudelijke hulp (bij werkzaamheden,
Per uur
€ 18,50
€ 18,50
gezinshulp
bijv. de was doen, schoonmaken en
Per uur
€ 18,50
€ 18,50
Per uur
€ 25,00
€ 25,00
Per uur
€ 25,00
€ 25,00
Signaleringsfunctie
Per uur
€ 25,00
€ 25,00
Vervoer (naar bijv. de arts of kapper)
Per uur
€ 27,50
€ 27,50
Begeleiding en (dag) structuur bieden en
Per uur
€ 22,00
€ 22,00
Financiële hulp en administratieve hulp
Per uur
€ 25,00
€ 25,00
Begeleiding artsenbezoek (bijv. aanvragen
Per uur
€ 27,50
€ 27,50
Per uur
€ 18,50
€ 18,50
Per uur
€ 33,50
€ 33,50
Eten en drinken bereiden (ook aanbieden)
Per uur
€ 25,00
€ 25,00
Boodschappen
Per uur
€ 20,00
€ 20,00
Particuliere
Emotionele begeleiding (bijv. luisteren en
Per
psycholoog
troosten)
consult
Particuliere
Signaleringsfunctie
thuiszorg
Begeleiding en (dag) structuur bieden en zo nodig toezicht houden Assistentie Dagelijkse levensverrichtingen (ADL) (bijv. hulp bij aan- en uitkleden en hulp bij wassen en douchen, maar ook het verplaatsen naar toilet en helpen met opstaan). Klaarzetten en toedienen van medicijnen en verdere verpleegkundige taken (bijv. wondverzorging en injecteren)
opruimen) Huishoudelijke hulp (ondersteuning tevens organisatie van het huishouden) Klussen in en rondom het huis (bijv. lamp ophangen, tuinieren of gordijnrails ophangen). Regelen en coördineren van zorg (bijv. aanvragen en regelen van hulp-of zorgvoorzieningen)
zo nodig toezicht houden
en regelen van hulp-of zorgvoorzieningen) Emotionele begeleiding (bijv. luisteren en troosten) Assistentie Dagelijkse levensverrichtingen (ADL) (bijv. hulp bij aan- en uitkleden en hulp bij wassen en douchen, maar ook het verplaatsen naar toilet en helpen met opstaan).
Bewindvoering en mentorschap Bewind en mentorschap zijn voor mensen die financiële of persoonlijke zaken niet meer zelf kunnen regelen. Door de kantonrechter wordt besloten indien een beschermingsbewindvoerder het geld en de goederen van de betrokkene moet beheren en/of een mentor over de verzorging,
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
61
verpleging, behandeling of begeleiding van de betrokkene beslist.95 Elk jaar wordt door rechtspraak vastgesteld hoeveel uren en tegen welk tarief een professioneel mentor zijn werk moet uitvoeren. De Nederlandse beroepsvereniging voor professionele mentoren geeft aan dat in 2020 het tarief is vastgesteld op € 1153 excl. btw voor 17uur mentorschap, met 6 contactmomenten per jaar. Voor jongeren van 18 tot en met 23 jaar ligt het tarief op € 1492 excl. btw.96Ook de vereniging voor professionele bewindvoerders (NBPB) geeft in aan dat het uurtarief voor bewindvoering in 2020 ligt op 67,80.97 Tabel 0.9 Prijs private alternatieven Alternatief
Activiteiten
Eenheid
Tarief
Prijs per uur
Professionele
Regelen en coördineren van zorg (bijv.
mentor
aanvragen en regelen van hulp-of
Per uur
€ 67,80
€ 67,80
Per uur
€ 82
€ 82
zorgvoorzieningen) Bewindvoerder
Verdere ondersteuning Het tarief van een particuliere klusjesman verschilt sterk per regio en ervaring. Het tarief van een particuliere klusjesman is gebaseerd op de gemiddelde kosten per uur bepaald op door de offerte adviseur. Het tarief van een gemiddelde klusjesman ligt tussen de € 20 en 25 per uur.98 Het tarief van een hovenier is opgebouwd uit arbeid en materiaal, ook dit verschilt sterk per aanbieder. Het tarief van een particuliere hovenier is gemiddelde uurloon van een hovenier is € 45.99 Tabel 0.10 Prijs private alternatieven Alternatief
Activiteiten
Eenheid
Tarief
Prijs per uur
Extern klussenbedrijf
Klussen in en rondom het huis (bijv.
Per uur
€ 22,50
€ 22,50
Per uur
€ 45,00
€ 45,00
lamp ophangen, tuinieren of gordijnrails ophangen). Extern hoveniersbedrijf
Klussen in en rondom het huis (bijv. lamp ophangen, tuinieren of gordijnrails ophangen)
Vervoer Het tarief voor reiskosten hangt af van de regio, de reisafstand en het vervoerstype. Voor het private alternatief van vervoer naar bijvoorbeeld de arts of kapper is gekeken naar het gebruik van een commerciële taxi op openbaar vervoer. Voor het tarief van een taxi wordt zowel het basistarief als de prijs per kilometer is rekening gebracht. In de kostenhandleiding van het zorginstituut wordt voor een commerciële taxi gerekend met het basistarief van € 2.95 en € 2.66 per kilometer100. In dit onderzoek gaan we uit van een gemiddeld tarief van € 50,00 per uur. Tabel 0.11 Prijs private alternatieven Alternatief
Activiteiten
Eenheid
Tarief
Prijs per uur
Commerciële taxi /
Vervoer (naar bijv. de arts of kapper)
Per
€0,19
€50,00
OV
kilometer
95
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/curatele-bewind-en-mentorschap/vraag-en-antwoord/verschillen-curatelebeschermingsbewind-en-mentorschap 96 https://www.nbpm.nl/tarieven/ 97 https://www.nbpb.nl/wp-content/uploads/2019/10/2020-Tarieven-1.pdf 98 https://www.offerteadviseur.nl/categorie/bouw/verbouwing/kosten-klusjesman/ 99 https://www.kosten-hovenier.nl/ 100 Zorginstituut Nederland (2016) Kostenhandleiding voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg, paragraaf 5.1.2
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
62
Bijlage 5: Geraamde vervangingswaarde per activiteit
Huishoudelijke hulp (bij werkzaamheden, bijv. de was doen, schoonmaken en opruimen) Per jaar wordt er naar schatting 170 miljoen uur door mantelzorgers aan huishoudelijke hulp voor hulpbehoevenden besteed. Het meest passende publieke alternatief is huishoudelijke hulp vanuit de thuiszorg. De gemeente biedt hulp vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Wanneer de hulpbehoevende een indicatie heeft vanuit de WLZ kan een huishoudelijk hulp vanuit de thuiszorg ook via die weg worden aangevraagd. Sinds september 2012 moeten gemeenten volgens de WMO basistarieven vaststellen voor huishoudelijke hulp. Deze basistarieven reflecteren de reële kostprijzen van de verschillende typen huishoudelijke hulp, tegen arbeidsvoorwaarden die passen bij de vereiste vaardigheden. De Richtlijn ZIN voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg hanteert een prijs van € 20 per uur, dat is opgebouwd uit de gemiddelden van de basistarieven zoals deze berekend zijn door 10 gemeenten. Het meest passende publieke alternatief betreft extern huishoudelijk hulp. Op basis van cijfers van de Stichting Loonwijzer hanteren we hiervoor een gemiddelde prijs van € 14,67 per uur. 101 Onderstaande tabel geeft de totale vervangingswaarde weer van deze activiteit in de verschillende scenario’s. Genoemde prijzen zijn aangepast naar prijspeil 2020.
Tabel 0.12 Vervangingswaarde huishoudelijk hulp (uitvoering), prijspeil 2020 Aandeel publiek
Aandeel privaat
Totale waarde (in mld.)
A
Volledig publieke invulling
100%
0%
€ 3,4
B
Volledige private invulling
0%
100%
€ 2,3
C
Evenwichtige combinatie
50%
50%
€ 2,8
Huishoudelijke hulp (ondersteuning tevens organisatie van het huishouden) In totaal besteden mantelzorgers in Nederland naar schatting circa 170 miljoen uur per jaar aan ondersteuning en organisatie van het huishouden ten behoeve van hulpbehoevenden. Het best passende publieke alternatief hiervoor is huishoudelijke hulp via de Thuiszorg. Een thuiszorghulp doet meer dan alleen schoonmaken en opruimen. Een thuiszorghulp denkt mee over wat er moet gebeuren. En schakelt extra hulp in als dat nodig is. Bijvoorbeeld als iemand zichzelf verwaarloost of eenzaam is.102 Het tarief dat wordt gehanteerd voor de huishoudelijk hulp via de Thuiszorg betreft € 23,00 per uur (HH2).103 In dit tarief zitten meerdere kosten, naast de loonkosten van de huishoudelijk hulp.
101
102 103
Loonwijzer (2020). Jouw rechten als huishoudelijk hulp. Via https://loonwijzer.nl/arbeidsvoorwaarden/rechten-vanhuishoudelijk-personeel/je-recht-als-hulp-in-dehuishouding#:~:text=Huishoudelijke%20hulpen%20met%2030%20jaar,gemiddeld%20%E2%82%AC%2012%2C10). https://www.regelhulp.nl/ik-heb-hulp-nodig/hulp-bij-het-huishouden Richtlijn ZIN Referentieprijzen thuiszorg
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
63
Het private alternatief dat het beste past betreft de inzet van particuliere huishoudelijke hulp. Het gemiddelde tarief hiervoor betreft €14,67 per uur. Dit bedrag is enkel gebaseerd op het loon van de particuliere huishoudelijk hulp en ligt mede daarom lager dan het tarief van de huishoudelijk hulp van de thuiszorg. Er is in deze berekening geen rekening gehouden dat aanzienlijk deel van de ingehuurde huishoudelijk via het zwarte circuit tewerk gesteld worden, met lagere kosten tot gevolg. 104 Onderstaande tabel geeft de totale vervangingswaarde weer van deze activiteit in de verschillende scenario’s. Genoemde prijzen zijn aangepast naar prijspeil 2020. Tabel 0.13 Vervangingswaarde huishoudelijke hulp (ondersteuning en organisatie), prijspeil 2020 Aandeel publiek
Aandeel privaat
Totale waarde (in mld.)
A
Volledig publieke invulling
100%
0%
€ 3,8
B
Volledige private invulling
0%
100%
€ 2,3
C
Evenwichtige combinatie
50%
50%
€ 3,0
Klussen in en rondom het huis In totaal voeren mantelzorgers naar schatting 170 miljoen uur aan klussen in en rondom het huis uit. Dit gaat bijvoorbeeld om het ophangen van een lamp of gordijnrails of het bijhouden van de tuin. Hiervoor is geen passend publiek alternatief beschikbaar. Er zijn geen publieke diensten die deze activiteiten kunnen overnemen. Hierdoor is het niet mogelijk om de waarde van de mantelzorgers te schatten op basis van de vervangingswaarde van het publieke alternatief. Het best passende private alternatief betreft het inhuren van een klusbedrijf of klusjesman. Het gemiddelde tarief hiervoor is € 22,50 per uur.105 Uiteraard is dit sterk afhankelijk van de complexiteit van de klus. Hierbij geldt; hoe complexer hoe hoger het tarief is van de klusjesman. Onderstaande tabel geeft de totale vervangingswaarde weer van deze activiteit in de verschillende scenario’s. Genoemde prijzen zijn aangepast naar prijspeil 2020. Tabel 0.14 Vervangingswaarde klussen in en rondom het huis, prijspeil 2020 Aandeel publiek
Aandeel privaat
Totale waarde (in mld.)
A
Volledig publieke invulling
100%
0%
n.v.t.
B
Volledige private invulling
0%
100%
€ 3,5
C
Evenwichtige combinatie
50%
50%
€ 1,7 + PM
Regelen en coördineren van zorg In totaal besteden mantelzorgers naar schatting 80 miljoen uur aan het regelen en coördineren van zorg per jaar. Dit gaat bijvoorbeeld om het aanvragen en regelen van hulp of zorgvoorzieningen.
104 105
https://www.panteia.nl/uploads/sites/2/2016/12/dienstverlening-aan-huis-wie-betaalt-de-rekening.pdf https://uurtarief.tips/nl/zzp/uurtarieven-zzp/bouw/uurtarief-zzp-klusjesman
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
64
Het best passende publieke alternatief is hiervoor de wijkverpleegkundige via de thuiszorg. Een wijkverpleegkundige heeft een regie functie. De wijkverpleegkundige is de spil in de wijk als het gaat om het verbinden van zorg, wonen en welzijn106 en is hiervoor ook opgeleid. Niet alleen verpleegkundige handelingen en ADL (verpleging en verzorging) behoren tot het takenpakket van de verpleegkundige, maar ook het coördineren, signaleren, coachen (bijvoorbeeld ondersteuning bij zelfmanagement) en preventieve zorg om aandoeningen, beperkingen of verslechtering van de gezondheid te voorkomen. Dit geldt ook voor casemanagement. Als het nodig is, maakt de wijkverpleegkundige afspraken met de gemeente over zorg, welzijn en wonen.107 Het uurtarief dat voor deze wijkverpleegkundige taak wordt gehanteerd betreft € 58,00. Het private alternatief voor de mantelzorgactiviteit van het begeleiden en coördinerend van zorg betreft de inzet van een professionele mentor, met een uurtarief van €67,82. Een mentor is een wettelijk vertegenwoordiger en (niet-vermogens)rechterlijke belangenbehartiger voor een volwassene, die niet goed (meer) voor zichzelf kan opkomen.
Een mentor neemt (zo veel mogelijk) samen met de cliënt de beslissingen aangaande de verzorging, verpleging, behandeling en begeleiding en gaat daarbij uit van de levensovertuiging, godsdienstige gezindheid en culturele achtergrond van de cliënt. Een mentor wordt door de kantonrechter benoemd. Professionele mentoren moeten voldoen aan kwaliteitseisen en worden daarop jaarlijks gecontroleerd. 108 De cliënt dient zelf de kosten te dragen. Bij te weinig inkomen kan wel bijzondere bijstand aangevraagd worden. Onderstaande tabel geeft de totale vervangingswaarde weer van deze activiteit in de verschillende scenario’s. Genoemde prijzen zijn aangepast naar prijspeil 2020. Tabel 0.15 Vervangingswaarde regelen en coördineren van zorg, prijspeil 2020 Aandeel publiek
Aandeel privaat
Totale waarde (in mld.)
100%
0%
€ 4,4
Volledige private invulling
0%
100%
€ 4,7
Evenwichtige combinatie
50%
50%
€ 4,6
A
Volledig publieke invulling
B C
Signaleringsfunctie In de rondetafelgesprekken met mantelzorgers kwam veelvoudig naar voren dat de signaleringsfunctie die een mantelzorgers heeft niet op vergelijkbare wijze is over te nemen door zorgprofessionals. Een publiek of privaat alternatief zorgt niet voor dezelfde kwaliteit dan die een mantelzorger op dit vlak kan leveren. Een mantelzorger kent (in de meeste gevallen) de zorgbehoevende al langere tijd waardoor hij/zij beter kan signaleren wanneer er afwijkend gedrag wordt vertoond. Daarbij is de mantelzorg gemiddeld gezien vaker bij de zorgbehoevende in dezelfde ruimte dan dat een zorgprofessional dit kan zijn, waardoor er meer effectieve signaleringstijd is. Hierdoor kunnen we de prijs van het alternatief niet goed in kaart brengen. De vervangingswaarde is onbekend. Om deze reden nemen we een PM-post op in de totale baten tabel. Dit betekent niet dat zorgprofessionals geen signaleringsfunctie hebben. Met name de thuiszorg en de huisarts hebben hierin een belangrijke taak. Daarnaast hebben andere zorgverleners zoals
106 107 108
https://www.vilans.nl/producten/wijkverpleegkundigen-rol https://www.zorginstituutnederland.nl/Verzekerde+zorg/wijkverpleging-zvw https://www.nbpm.nl/wat-doet-een-professioneel-mentor/
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
65
apothekers en paramedici ook een signaleringfunctie die breder reikt dan hun discipline (zgn. “niet pluis gevoel”).
Vervoer (naar bijv. de arts of kapper) Per jaar wordt er naar schatting circa 60 miljoen uur door mantelzorgers aan vervoer besteed. Een mantelzorger brengt de hulpbehoevende bijvoorbeeld naar de dagbesteding, naar de bibliotheek, kapper of naar een familielid of vriend. Het meest passende publieke alternatief betreft de Regiotaxi. De regiotaxi is openbaar vervoer op afroep, van deur tot deur voor de kortere ritten (tot 25 km). Met de regiotaxi (een personenbus, rolstoelbus of deeltaxi) reizen meerdere mensen tegelijk. De Regiotaxi is ook toegankelijk voor mensen met lichamelijke of geestelijke beperkingen. Deze groep reist minder gemakkelijk met het reguliere openbaar vervoer. Naast de Regiotaxi zijn er nog tal van initiatieven zoals de Belbus, Ouderenbus of de Valys. Dit is per gemeente anders geregeld. Een Regiotaxi kan (deels) worden gefinancierd vanuit de WMO.109 De prijs van een Regiotaxi zijn lastig te bepalen. Bij Regiotaxi betaalt de reiziger per rit een instaptarief en een tarief per gereden kilometer. Reizigers die van hun gemeente een indicatie vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) krijgen, betalen een lager tarief. Het instaptarief (zonder Wmo “korting”) bedraagt € 2,80 en het kilometertarief € 0,70. Een ritje van 15 kilometer kost €13,30. Voor Wmo reizigers betreft dit, afhankelijk van de gemeente, circa € 4,00.
110 Aangenomen dat een rit van 15 kilometer circa 20 minuten bedraagt, betreft dit een uurtarief van € 39,90 of € 12,00. In dit rekenvoorbeeld gaan we uit van het tarief van € 39,90 per uur. Het best passende private alternatief is de reguliere commerciële taxi. Dit kan het lokale taxibedrijf betreffen of, in meer stedelijke gebieden, aanbieders via Uber of Bolt. Deze laatste categorie rijden voor een aanzienlijk lagere prijs. In dit rekenvoorbeeld gaan we uit van een gemiddeld tarief van € 50,00 per uur. Tabel 0.16 Vervangingswaarde vervoer, prijspeil 2020 Aandeel publiek
Aandeel privaat
Totale waarde (in mld.)
A
Volledig publieke invulling
100%
0%
€ 2,2
B
Volledige private invulling
0%
100%
€ 2,8
C
Evenwichtige combinatie
50%
50%
€ 2,5
Begeleiding en (dag) structuur bieden en zo nodig toezicht houden Jaarlijks wordt er naar schatting circa 60 miljoen uur door mantelzorgers besteed aan het bieden van begeleiding en (dag)structuur, en waar nodig toezicht houden. Het best passende publieke alternatief voor deze activiteit betreft de wijkverpleegkundige via de Thuiszorg. Het uurtarief voor hun inzet betreft € 58,00.111
109
https://www.ikwoonleefzorg.nl/hulp-en-zorg/regiotaxi-en-ander-vervoer-op-maat https://www.regiotaxiutrecht.nl/reizen-met-regiotaxi-utrecht/wat-kost-een-rit 111 Richtlijn ZIN Referentieprijzen thuiszorg 110
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
66
Het private alternatief dat deze activiteit het beste kan invullen betreft de betaalde extra gezinshulp. Het gemiddelde tarief dat zij hanteren voor het bieden van begeleiding en (dag)structuur betreft €22,00. Dat zij een relatief laag tarief hanteren kan deels worden verklaard doordat er geen eisen aan opleiding worden gesteld. Onderstaande tabel geeft de totale vervangingswaarde weer van deze activiteit in de verschillende scenario’s. Genoemde prijzen zijn aangepast naar prijspeil 2020. Tabel 0.17 Vervangingswaarde begeleiding, prijspeil 2020 Aandeel publiek
Aandeel privaat
Totale waarde (in mld.)
100%
0%
€ 3,5
Volledige private invulling
0%
100%
€ 1,2
Evenwichtige combinatie
50%
50%
€ 2,4
A
Volledig publieke invulling
B C
Financiële hulp en administratieve hulp Per jaar wordt er naar schatting circa 60 miljoen uur door mantelzorgers besteed aan financiële en administratieve hulp aan de hulpbehoevende. Het best passende publieke alternatief hiervoor is de cliëntondersteuner c.q. mantelzorgmakelaar. Het tarief hiervoor is € 69,00 per uur.112 Dat dit tarief relatief hoog is komt doorat takenpakket van deze publieke ondersteuning breder is dan enkel de financiële en administratieve hulp. Hierdoor dient een cliëntondersteuner/mantelzorgmakelaar meerdere competenties te bezitten die hij/zij verkregen heeft door opleiding en ervaring. Het best passende private alternatief is een betaalde extra gezinshulp. Gemiddeld rekenen zij circa € 25,00 per uur voor financiële hulp en administratieve taken. Onderstaande tabel geeft de totale vervangingswaarde weer van deze activiteit in de verschillende scenario’s. Genoemde prijzen zijn aangepast naar prijspeil 2020. Tabel 0.18 Vervangingswaarde financiële hulp en administratie, prijspeil 2020 Aandeel
Aandeel privaat
Totale waarde
publiek
(in mld.)
A
Volledig publieke invulling
100%
0%
€ 3,9
B
Volledige private invulling
0%
100%
€ 1,4
C
Evenwichtige combinatie
50%
50%
€ 2,6
Begeleiding artsenbezoek (bijv. aanvragen en regelen van hulp-of zorgvoorzieningen) Per jaar wordt naar schatting circa 60 miljoen uur door mantelzorgers aan begeleiding van artsenbezoeken (en andere zorgprofessionals) besteed. De mantelzorger ondersteund de hulpbehoevende in gesprekken met verschillende zorgprofessionals. In sommige gevallen blijft de mantelzorger buiten de spreekkamer wachten, maar wanneer wenselijk kan hij/zij mee naar binnen gaan om de hulpbehoevende te ondersteunen in de vorm van het maken van aantekeningen. Doordat de mantelzorger bij dit gesprek aanwezig is kan er goed nazorg worden geleverd. 112
Inkoopkader onafhankelijke cliëntondersteuning WLZ Actiz
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
67
Er is geen voor de hand liggend publiek alternatief voor deze mantelzorgactiviteit. Echter is een WLZ-instelling die verblijf aan een hulpbehoevende biedt verantwoordelijk voor de totale coördinatie van zorg aan de cliënt. Dat houdt in dat als een cliënt voor normale medische zorg niet meer alleen een arts of therapeut kan bezoeken, de instelling voor begeleiding zorgt. Begeleiding kan nodig zijn als de cliënt bijvoorbeeld niet alleen kan reizen of niet meer kan onthouden wat de behandelaar zegt. De instelling kan hierbij de hulp van mantelzorgers vragen, maar deze zijn hiertoe niet verplicht. Zijn er geen mantelzorgers beschikbaar dan zal de instelling voor de benodigde begeleiding moeten zorgen. Dat kan ook met inzet van geïnstrueerde vrijwilligers. Verzekerden kunnen onder voorwaarden ook kiezen om de zorg thuis te ontvangen. 113 Gezien deze formele verantwoordelijkheid hanteren we als publiek alternatief de ‘zorg met verblijf’ waarbij een gemiddelde prijs van € 19,63 per uur wordt gehanteerd. Het best passende private alternatief betreft de extra betaalde gezinshulp. Dit is een verzamelwoord voor betaalde hulp aan zorgbehoevende die veelal zelfstandigen aanbieden en omvat allerhande taken zoals vervoer, begeleiding bij artsenbezoek, administratieve hulp en gezelschap tegen betaling, afhankelijk van de aanbieder.
Op basis van de prijzen van enkele aanbieders gebruiken we een uurtarief van € 27,50 per uur voor begeleiding van artsenbezoek. Onderstaande tabel geeft de totale vervangingswaarde weer van deze activiteit in de verschillende scenario’s. Genoemde prijzen zijn aangepast naar prijspeil 2020. Tabel 0.19 Vervangingswaarde begeleiding artsenbezoek, prijspeil 2020 Aandeel publiek
Aandeel privaat
Totale waarde (in mld.)
100%
0%
€ 1,2
Volledige private invulling
0%
100%
€ 1,5
Evenwichtige combinatie
50%
50%
€ 1,4
A
Volledig publieke invulling
B C
Emotionele begeleiding (bijv. luisteren en troosten) In de rondetafelgesprekken met mantelzorgers kwam veelvoudig naar voren dat de emotionele begeleiding die een mantelzorgers heeft niet op vergelijkbare wijze is over te nemen door zorgprofessionals. Een publiek of privaat alternatief zorgt niet voor dezelfde kwaliteit dan die een mantelzorger op dit vlak kan leveren. Een veel gehoord punt tijdens de rondetafelgesprekken was dat het hebben van een vertrouwensband bij het verlenen van emotionele ondersteuning ontzettend belangrijk is. Deze band is er in de meeste gevallen tussen de zorgbehoevende en de mantelzorger, veel al opgebouwd voordat er een (mantel)zorg relatie ontstond. Daarnaast werd veel genoemd dat emotionele ondersteuning niet iets is dat je goed kunt plannen. Het is soms op onverwachtse momenten opeens nodig, bijvoorbeeld ’s nachts. Juist wanneer zorgprofessionals lastig in te schakelen zijn. Met name wanneer er mantelzorg geleverd wordt aan een partner, kind of andere huisgenoot kan de emotionele ondersteuning die zij bieden aan de zorgbehoevende nauwelijks worden overgenomen, aldus de deelnemers aan de rondetafelgesprekken. Een ander geluid wat we vernamen is dat sommige hulpbehoevenden het juist lastig vinden om hun emotionele problemen te delen met hun mantelzorger(s). Zeker wanneer het om een ouder-kind relatie gaat is dit een veel gehoord punt.
In dat geval kan een professional (of vrijwilliger) deze emotionele ondersteuning wellicht beter bieden. Om deze reden brengen we de kosten van de alternatieven niet in kaart maar nemen we deze op als PM-post in de totale baten tabel.
113
https://www.zorginstituutnederland.nl/Verzekerde+zorg/begeleiding-bij-bezoek-arts-wlz
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
68
Dit betekent niet dat er door zorgprofessionals geen emotionele ondersteuning geleverd wordt en kan worden. Het tegendeel is waar. Verschillende zorgprofessionals hebben hierin een belangrijke functie. Dit kan bijvoorbeeld een casemanager dementie betreffen, een psycholoog, psychiater, maatschappelijk werker, geestelijk verzorger, praktijkondersteuner vanuit de GGZ maar ook vanuit religieuze instellingen wordt er veel emotionele ondersteuning geboden.
Klaarzetten en toedienen van medicijnen en verdere verpleegkundige taken Per jaar wordt er naar schatting circa 80 miljoen uur door mantelzorgers besteed aan het klaarzetten en toedienen van medicatie en verdere verpleegkundige taken zoals wondverzorging het geven van injecties. Het meest voor de hand liggende publieke alternatief voor deze activiteit betreft de wijkverpleegkundige via de thuiszorg. Als de patiënt de medicatie niet zelf kan beheren, is de verpleegkundige verantwoordelijk voor het aanreiken, toedienen, uitzetten, klaarzetten en beheren van medicijnen.114 Het tarief voor hen betreft € 73,00. Het best passende private alternatief betreft particuliere thuiszorg. Het gemiddelde tarief voor particuliere thuiszorg die verpleegkundige taken kunnen en mogen uitvoeren betreft € 63,85.115 Onderstaande tabel geeft de totale vervangingswaarde weer van deze activiteit in de verschillende scenario’s. Genoemde prijzen zijn aangepast naar prijspeil 2020. Tabel 0.20 Vervangingswaarde klaarzetten en toedienen van medicijnen en verpleegkundige taken, prijspeil 2020 Aandeel publiek